You are on page 1of 55

fragment pozycji: Prawo cywilne – część ogólnaprof. dr hab.

Marek Safjan, 2007

Rozdział III. Kodyfikacja prawa prywatnego
Autor: L. Górnicki
§ 7. Kodyfikacja prawa prywatnego w świetle historii
§ 8. Kodyfikacja prawa a kultura prawna
§ 9. Kodyfikacja i kodeks
§ 10. Elementy teorii i techniki kodyfikacji prawa prywatnego
§ 11. System, zakres oraz koncepcja kodyfikacji prawa prywatnego
§ 12. Podsumowanie – doświadczenia i wyniki kodyfikacji prawa prywatnego w Polsce
Literatura: M. Borucka-Arctowa, J. Woleński, Wstęp do prawoznawstwa, Kraków 1995; W. Czachórski,
Kodyfikacja prawa cywilnego, Nauka Polska 1979, Nr 1; tenże, Przebieg prac nad kodyfikacją prawa
cywilnego PRL, SP 1970, Nr 26–27; R. David, Osnownyje prawowyje sistiemy sowriemiennosti, Moskwa
1967; Czterdzieści Lat Kodeksu Cywilnego. Materiały z Ogólnopolskiego Zjazdu Cywilistów w Rzeszowie
(8–10 października 2004 r.) (pod red. M. Sawczuka), Kraków–Warszawa 2006; R. David, C. JauffretSpinosi, Osnownyje prawowyje sistiemy sowriemiennosti, Moskwa 1996; S. Gołąb, Przed projektem
polskiego kodeksu cywilnego, Czasopismo Prawnicze i Ekonomiczne 1920, Nr 1–4; tenże, Teoria i
technika kodyfikacji, Głos Prawa 1929, Nr 12; L. Górnicki, Podstawowe założenia i systematyka polskiego
kodeksu handlowego z 1934 roku, Acta Universitatis Wratislaviensis (AUW) No 2616. Prawo CCLXXXVIII,
Wrocław 2004; tenże, Prawo cywilne w pracach Komisji Kodyfikacyjnej Rzeczypospolitej Polskiej w latach
1919–1939, Wrocław 2000; tenże, Udział Stanisława Wróblewskiego w pracach nad prawem spadkowym
w Komisji Kodyfikacyjnej II RP, AUW No 2620. Prawo CCXC, Wrocław 2004; tenże, Wpływ obcych
ustawodawstw i doktryny prawa na polską kodyfikację prawa prywatnego w Drugiej Rzeczypospolitej, w:
ZNUJ, Zeszyty Prawnicze, Nr 13; tenże, Zagadnienie systematyki kodyfikacji prawa cywilnego i
handlowego w pracach Komisji Kodyfikacyjnej (1919–1939), KPP 2004, Nr 3; S. Grodziski, Prace nad
kodyfikacją i unifikacją polskiego prawa prywatnego (1919–1947), KPP 1992, Nr 1–4; S. Grzybowski,
Dzieje prawa, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1981; E. Jarra, Ogólna teoria prawa, Warszawa
1922; Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego działająca przy Ministrze Sprawiedliwości, Zielona księga.
Optymalna wizja Kodeksu cywilnego w Rzeczypospolitej Polskiej (pod red. Z. Radwańskiego),
Ministerstwo Sprawiedliwości, Warszawa 2006; Korzenie i tradycje współ-czesnego prawa cywilnego w
zjednoczonej Europie (pod red. A. Karabowicz i M. Stusa), Kraków 2005; A. Kość, Filozoficzne podstawy
prawa japońskiego w perspektywie historycznej, KUL, Lublin 2001; L. Leszczyński, Gyoseishido w
japońskiej kulturze prawnej, UMCS, Lublin 1996; tenże, Prawo japońskie, w: Główne kultury prawne
współczesnego świata (pod red. H. Rota), Warszawa 1995; tenże, Zjawisko prawne w kulturze prawnej
Japonii, SP 1991, Nr 1 (107); A. Lityński, Historia prawa Polski Ludowej, Warszawa 2005; tenże, O prawie
i sądach początków Polski Ludowej, Białystok 1999; tenże, Pół wieku kodyfikacji prawa w Polsce (1919–
1969). Wybrane zagadnienia, Tychy 2001; J. Nowacki, Z. Tobor, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa
1993; R. Piotrowski, Spór o model tworzenia prawa, Warszawa 1988; Z. Radwański, Prawo cywilne i
proces cywilny, w: Historia państwa i prawa polskiego 1918–1939, t. V, cz. 2, Warszawa 1968; tenże,
Prawo cywilne PRL, CPH 1995, Nr 1–2; A. Redelbach, Wstęp do nauk o prawie, Poznań 1992; H. Rot,
Problemy kodyfikacji prawa PRL, Wrocław 1978; tenże, Wstęp do nauk o państwie i prawie, Wrocław
1980; S. Salmonowicz, O prawie cywilnym europejskiego mieszczaństwa, CPH 1974, z. 1; C. M.
Schmitthoff, Współczesne tendencje w angielskim prawie handlowym. Studia et Documenta (tłum. H.
Trammer), Warszawa 1958; K. Sójka-Zielińska, Dzieje ustawodawstwa cywilnego Europy XIX wieku, CPH
1984, z. 1; taż, Ius publicum – ius privatum w systematyce prawa XVI w., CPH 1985, t. XXXVII, z. 1; taż,
Kodeks Napoleona. Historia i współczesność, Warszawa 2006; taż, Le référé législatif ŕ travers les sičcles
depuis Justinien jusqu’ŕ Napoléon, w: Actes des Journées Internationales de la Société d’Histoire du Droit,
Nice 2000; taż, Les fondements idéologiques de la codification du droit civil a l’époque des Lumiers, w:
Evolution of the judicial law in XIX th Century. Editor: G. Górski, Lublin 2000; taż, Organizacja prac nad
kodyfikacją prawa cywilnego w Polsce międzywojennej, CPH 1975, z. 2; taż, Rola prawa rzymskiego w
pracach kodyfikacyjnych wieku oświecenia, CPH 1975, z. 1; taż, Wielkie kodyfikacje cywilne XIX wieku,
Warszawa 1973; taż, Zasada słuszności wobec teoretycznych założeń kodyfikacyjnych XIX wieku, PiP

1974, Nr 2; T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 1993; A. Stępkowski,
Kształtowanie się mieszanego systemu szkockiego prawa prywatnego w XIX i XX wieku, Zeszyty
Prawnicze Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego 2002, Nr 1; tenże, Kształtowanie się
szkockiego prawa prywatnego do końca XVIII wieku, SI, t. 40, 2002; tenże, Prace nad kodyfikacją
szkockiego prawa prywatnego, KPP 2003, Nr 2; R. Tokarczyk, Komparatystyka prawnicza, Kraków–Lublin
1997; J. Wasilkowski, Zagadnienie kodyfikacji jednolitego prawa cywilnego, DPP 1947, Nr 1–2; J. Winiarz,
Kodyfikacja prawa rodzinnego i opiekuńczego PRL, w: Rozprawy z prawa cywilnego. Księga pamiątkowa
ku czci Witolda Czachórskiego (pod red. J. Błeszyńskiego i J. Rajskiego), Warszawa 1985; tenże, Prawo
rodzinne, Warszawa 1980; S. Włodyka, O sposobach normatywnej regulacji prawa handlowego, PiP
1999, Nr 9; tenże, Problem struktury prawa, PiP 1995, Nr 4; S. Wronkowska, M. Zieliński, Problemy i
zasady redagowania tekstów prawnych, Warszawa 1993.

§ 7. Kodyfikacja prawa prywatnego w świetle historii
Zwykliśmy dzisiaj w naszym kręgu kulturowym myśleć o kodyfikacji prawa jako o najwyższej pod
względem techniki prawniczej formie systematyzacji przepisów prawnych, będącej całościowym, w miarę
wyczerpującym unormowaniem jakiejś rozległej dziedziny życia, opartym na jednolitych założeniach
światopoglądowych oraz dogmatycznych, a także na jednolitej metodzie regulacji prawnej pokrewnych
stanów faktycznych i prawnych, w której wyraźny jest element nowości rozwiązań jurydycznych, to znaczy
twórczej inwencji, a nie tylko uporządkowania czy ujednolicenia istniejącego stanu. Taki jej charakter jest
jednak stosunkowo niedawnym osiągnięciem filozofii prawa, doktryny prawa i ustawodawstwa. Aż do XIX
w. kodyfikacje prawa nie spełniały wszystkich tych kryteriów. W szczególności same kodeksy, stanowiące
ich podstawę, dalekie były od wskazanego ideału. Rozumienie kodyfikacji, jako pewnego typu idealnego,
który w mniej lub bardziej doskonałej postaci zamierza realizować współczesny nam ustawodawca, byłoby
jednak ahistoryczne, ponadto zaś ograniczone jedynie do romańsko-germańskiej kultury prawnej. Jak to
określa jeden z najwybitniejszych współczesnych komparatystów R. David: „Kodyfikację, jej rację bytu i
doniosłość można zrozumieć tylko w świetle historii” [1]. Dlatego też pojęcie kodyfikacji prawa rozciąga się
w literaturze naukowej na każdy historycznie ukształtowany przejaw technicznej systematyzacji przepisów
prawa, czy to zwyczajowego czy stanowionego
-76instytucjonalnie. Jest to zgodne ze słownikowym brzmieniem francuskiego terminu codification, który
pochodzi od łacińskich słów codex (księga, spis) i facio (czynię), co oznacza ujęcie określonej dziedziny w
system pewnych reguł i norm, zwanych niekiedy kodeksami, a na płaszczyźnie jurydycznej –
usystematyzowanie i połączenie przepisów prawnych w jedną całość, ułożenie kodeksu.
Próby ujednolicenia oraz pewnej systematyzacji obowiązujących norm i przepisów badacze dostrzegają
już w starożytnej Mezopotamii, Egipcie, Judei, w Chinach, Indiach, Persji, Grecji i w Rzymie okresu
archaicznego. Zbiory praw wtedy powstałe uczeni odczytujący zapisy sporządzone pismem klinowym
nazwali „kodeksami”. Samo pojęcie kodeksu pojawiło się jak wiadomo później, dopiero w rzymskim prawie
poklasycznym, jednak nie oznaczało to jeszcze zaistnienia kodyfikacji jako świadomej działalności
prawotwórczej. Pierwotnie przez codex rozumiano zespół dwóch lub więcej drewnianych tabliczek
połączonych z jednej strony, które służyły w Rzymie do zapisania jakiegoś tekstu. W późniejszym okresie
drewniane tabliczki zostały zastąpione kartami pergaminu, zszytymi razem i tworzącymi codex, to znaczy
księgę wygodniejszą w użyciu niż zwijany papirusowy biblion[2].
Prawo rzymskie w okresie klasycznym mimo wybitnej jurysprudencji nie zdołało wprowadzić w życie jej
osiągnięć. Ani sławny podział z Instytucji Gaiusa na personae – res – actiones, ani sformułowany przez
Ulpiana podział na prawo publiczne i prywatne, nie stały się jeszcze wtedy kryteriami systematyzacji
prawa, choć potem także przy tworzeniu kodeksów zrobiły, odpowiednio zmodyfikowane, zawrotną wręcz
karierę. Nawet kodyfikacji justyniańskiej (534 n.e.) bynajmniej nie należy przeceniać, gdyż przeważał w
niej element zebrania i usystematyzowania już istniejącego materiału, a więc kompilacji,
-77-

nie zaś własnej, oryginalnej koncepcji, czyli twórczego wysiłku, który według dzisiejszych poglądów z
założenia powinna zawierać w sobie kodyfikacja[3].
W wiekach średnich i później, aż do XVIII stulecia nie istniała w pełni świadoma działalność kodyfikacyjna
w naszym współczesnym rozumieniu. Samym terminem „kodeks”, który był w powszechnym użyciu od
średniowiecza, posługiwano się nawet do początków XIX w. w sposób swobodny [4].
Nowoczesna idea kodyfikacji prawa utrwaliła się dopiero w XVIII w., przy czym nie sposób odmówić
słuszności twierdzeniom R. Davida[5], że złożyła się na to wielowiekowa
-78twórczość uniwersytetów, w których począwszy od XIII stulecia uczono prawa w jego związku z filozofią,
teologią i religią, a w oderwaniu od istniejących procedur sądowych i wykonywania prawa, wpajając
prawnikom z „dużą cierpliwością” rozwiązywanie sporów na podstawie zasad sprawiedliwości oraz
moralności. Kilka wieków tej pracy przyniosło efekt w postaci rosnącego w kręgu prawników przekonania,
że obowiązujące lokalne prawa nie czyniły zadość sprawiedliwości i słuszności. Szkoła prawa natury
rozpowszechniła tę ideę idealnego prawa, wzorowanego na prawie uniwersytetów, które czerpało swój
autorytet z prawa rzymskiego i kanonicznego. Odtąd, w tej „epoce rozumu” podobno już nic nie miało stać
na przeszkodzie, aby dostosować uczone prawo do aktualnych potrzeb. Akcent został teraz przeniesiony
– jak postulowała od XVII w. szkoła prawa natury – na stanowienie prawa przez suwerena, któremu
przyznawano odpowiednie pełnomocnictwa w celu utrwalenia sprawiedliwych norm, sankcjonowanych
przez naturę i rozum, a sformułowanych przez doktrynę. Prawo zwyczajowe traciło swój prymat i nastąpił
wzrost zainteresowania prawem pozytywnym. Kodyfikacja prawa miała położyć kres partykularyzmowi
prawnemu, archaizmom, wielości obyczajów, jako istotnej praktycznej przeszkodzie w realizacji idei
prawa. Chaos dawnych kompilacji zamierzano zastąpić jednolitą myślą ustawodawczą, czyniącą zadość
oczekiwaniom szkoły prawa natury. Proponując nową technikę, tj. technikę kodyfikacji, szkoła ta nigdy
jednak nie utożsamiła ze sobą prawa i ustawy, i nie twierdziła, że proste badanie ustawy może dać
odpowiedź na pytanie, co to jest prawo [6].
Chociaż wiek XIX odbiegł w znacznym stopniu od charakterystycznej dla Oświecenia doktryny praw
natury, jako podstawy wszelkiego prawotwórstwa i kodyfikacji, to jednak zachował podstawowe idee w
tym zakresie. Te dwa stulecia stworzyły podwaliny nowoczesnej systematyki kodeksów oraz techniki
kodyfikacyjnej. Wtedy też po raz pierwszy możemy mówić o świadomej działalności kodyfikacyjnej. W
takim to znaczeniu zapoczątkował stosowanie terminu „kodyfikacja” J. Bentham, autor A General View of
a Complete Code of Laws, który – nie definiując jednakże precyzyjnie pojęcia kodyfikacji – odróżnił
stanowienie kodeksów, regulujących określoną dziedzinę w sposób kompleksowy, od stanowienia
zwykłych praw, obejmujących wybraną przez ustawodawcę węższą sferę ludzkiej aktywności [7]. Trzeba
było tylu wieków, ażeby w pełni zrozumieć, że podstawą dzieła kodyfikacji jest praca koncepcyjna, pewien
wkład oryginalnej twórczości, nie zaś zwykła kompilacja. Stąd między innymi związany z Oświeceniem
postulat stworzenia na nowo wszystkich praw obowiązujących w państwie [8]. J. Bentham proponował
dokonanie kodyfikacji prawa wszystkim narodom uznającym zasady liberalizmu, a także swoje bezpłatne
usługi pomocy
-79w przygotowaniu kodyfikacji rządom obcych państw. W przeciwieństwie do dotychczasowych prób
kodyfikacji naszkicowany przez niego model kodeksu zakładał konieczność dołączenia motywów,
usprawiedliwiających wydanie nowego prawa, przed tymi, którzy musieli być mu posłuszni [9].
Oświecenie sformułowało również cechy, którym powinien odpowiadać idealny kodeks[10]. Wraz z tym
modelem kodeksu Oświecenie rozpowszechniło zasadę uchwalania czterech kodeksów podstawowych:
prawa cywilnego i karnego oraz odpowiednio obu procedur. Natomiast XIX w. dodał jeszcze do tego
kanonu odrębne kodeksy handlowe[11].
Jako pierwsza kodeks cywilny wydała Francja, w której dotąd, według znanego powiedzenia Woltera,
„podróżny tyle razy zmieniał prawo, ile razy zmieniał konia”.
-80-

Francuski Code Civil z 1804 r., nazywany Kodeksem Napoleona, otworzył erę wielkich kodeksów
cywilnych. Kodeks ten był narzucony albo recypowany w wielu krajach. Innym jeszcze państwom służył
jako wzór[12]. Wkrótce własny kodeks cywilny – Allgemeines Bürgerlisches Gesetzbuch (ABGB) wydała
Austria w 1811 r., ale przełomowe znacznie miał dopiero Bürgerliches Gesetzbuch (BGB), niemiecki
kodeks cywilny z 1896 r., który podobnie jak Kodeks Napoleona stał się kodeksem modelowym [13]. Kodeks
Napoleona z jednej strony a BGB z drugiej odzwierciedlały specyficzne, sobie właściwe podejście do
kodyfikacji i kodeksu[14]. Wpływy francuskie i niemieckie pogodził ze sobą szwajcarski Zivilgesetzbuch
(ZGB) z 1907 r., będący zarazem kodeksem cywilnym, jak i handlowym. Z nielicznymi wyjątkami światowe
systemy ustawodawcze przyjęły jednak dualistyczny system kodyfikacji prawa prywatnego, to znaczy
poza kodeksami cywilnymi istniały tam odrębne kodeksy handlowe. Kontynentalna tradycja prawna
ukształtowała przy tym dwa nurty systemu dualistycznego: francuski i germański. Kodyfikacje obu nurtów
różnił przede wszystkim zakres regulacji prawnej, jak również stosunek do kodeksu cywilnego i kwestia
miejsca kodeksu handlowego w systemie prawa prywatnego [15]. Francja jako pierwsza wydała kodeks
handlowy ogłoszony 20–25.9.1807 r., a idąc w jej ślady uczyniły to jeszcze w XIX stuleciu inne państwa [16].
Nie wszystkie jednak kodyfikacje naśladujące francuski wzorzec zachowały go w pełni, w szczególności
co do zakresu regulacji prawnej kodeksu handlowego,
-81który był nader szeroki[17]. Na ograniczenie zakresu kodeksów handlowych do prawa materialnego
wpłynął niewątpliwie model germański. Kodyfikacja germańska z założenia pozostawiała poza zakresem
regulacji kodeksu handlowego prawo giełdowe, prawo wekslowe, prawo upadłościowe i układowe oraz
sądownictwo handlowe. W dalszych latach włączano do ustaw szczególnych jeszcze inne kwestie [18].
W dziewiętnastowiecznych kodeksach silnie odzwierciedlił się wątek nacjonalistyczny, dążenie do
utrwalenia narodowej jedności[19]. Ponadto, jak to wyrażała francuska doktryna rozpowszechniona również
w innych systemach ustawodawczych kodeksy ucieleśniały „doskonały rozum”, w związku z czym
najpewniejszym sposobem ich sprawiedliwego zastosowania miała być prosta, literalna interpretacja.
Pozytywizm prawniczy utrwalił oba pierwiastki: narodowy, kładąc nacisk na to, że państwo jest jedynym
twórcą prawa, i dogmatyczny, z jego apoteozą metod formalnych.

§ 8. Kodyfikacja prawa a kultura prawna
Kodyfikacja prawa jest zjawiskiem uwarunkowanym nie tylko historycznie, ale i kulturowo. Oznacza to, że
każda z wielkich kultur prawnych reprezentuje w tym zakresie odmienne podejście. Nie ma jednego
współczesnego modelu kodyfikacji prawa. Zróżnicowanie przejawia się przede wszystkim na płaszczyźnie
tzw. wielkich rodzin prawnych: romańsko-germańskiej, do której przynajmniej z punktu widzenia
kodyfikacji prawa zbliżona była rodzina prawa socjalistycznego, rodzina common law, a także rodzina
systemów religijno-tradycjonalistycznych, tj. islamu, hinduizmu, judaizmu, państw Dalekiego Wschodu,
zwłaszcza Chin i Japonii, wreszcie Czarnej Afryki oraz Madagaskaru. Ale tak ogólnie zakreślony podział
rodzin prawnych wymaga dalszej dyferencjacji. Sama rodzina romańsko-germańska – wbrew
twierdzeniom R. Davida – wykazuje daleko idące rozbieżności. Francuski komparatysta niewątpliwie nie
myli się w aspekcie genetycznym – rodzina ta ma swe źródła w prawie uczonym, w działalności
uniwersytetów w średniowieczu i w późniejszym okresie, w poglądach wielkich myślicieli, o czym była już
mowa powyżej, ale narodowe kodyfikacje prawa w XIX wieku spowodowały, że drogi się rozeszły. R.
David niesłusznie bagatelizuje ten wątek, chcąc dowieść tezy o wspólnocie europejskiego prawa i
występując jako rzecznik jego integracji. Inna sprawa, że przypisuje on swej klasyfikacji jedynie cele
dydaktyczne, po to, aby wyeksponować to, co łączy, a nie to, co dzieli [20]. Poza aspektem wspólnoty idei,
jako pierwszorzędnym i elementem techniki prawodawczej, jako drugorzędnym należy jednak uwzględnić
jeszcze inne czynniki, a zwłaszcza uwarunkowania historyczne, metodę myślenia prawniczego, rozwój
instytucji prawnych, co czynią inni badacze, jak choćby K. Zweigert i H. Kötz[21]. Europejskie kodyfikacje
prawa prywatnego w pełni potwierdzają
-82-

konieczność podziału romańsko-germańskiej rodziny prawnej w aspekcie formalno-legislacyjnym i
strukturalno-kodyfikacyjnym na systemy: romański i germański, reprezentujące odmienne style myślenia
prawniczego, które znalazły swoje odzwierciedlenie w kodyfikacji prawa prywatnego. Od systemu
romańskiego i germańskiego pod pewnymi względami odbiegają kraje nordyckie. W szczególności można
przypomnieć, iż nie przyjęto tam idei, że kodeks powinien obejmować pewną rozległą sferę życia
społecznego. W państwach skandynawskich powstały „małe kodyfikacje”, normujące węższy zakres
spraw, to znaczy większa liczba kodeksów o bardziej fragmentarycznym charakterze [22].
Odmienne rozumienie kodyfikacji prawa wykształciło się w Anglii, dla której z wielu względów idee
zwyciężające w kontynentalnej Europie były nieprzydatne. Główna przeszkoda leżała w tym, że angielskie
prawo powstało jako prawo praktyki sądowej, podczas gdy prawo kontynentalne XVIII i XIX stulecia oparło
się na prawie uczonym, przez wieki pieczołowicie przechowywanym na uniwersytetach, na nowoczesnych
doktrynach filozoficznych i prawnych. Tradycyjna zasada angielskiej kultury prawnej „ochrona sądowa
poprzedza prawo” przesuwała punkt ciężkości w kierunku procedury sądowej i dowodów, nie zaś prawa
materialnego. Normy procesowe i wykonawcze nabrały tu większego znaczenia niż prawo materialne.
Prawo angielskie to nie prawo wyuczone na uniwersytetach, prawo zasad prawnych, ale prawo
procesualistów i praktyków. Angielska procedura nie sprzyjała badaniu prawa z perspektywy zasad
moralności i polityki. Fundamentalna różnica uniemożliwiająca przyjęcie kontynentalnej idei kodyfikacji
tkwiła w samej strukturze prawa: system angielski nie znał podziału na prawo publiczne i prywatne oraz
na gałęzie prawa. Zamiast tego ukształtował się tam specyficzny dualizm prawny, oparty na kryterium
proceduralnym, a polegający na podziale prawa na common law (prawo powszechne) i equity law (prawo
słuszności), modyfikujące prawo powszechne, obce romańsko-germańskiej kulturze prawnej, uznającej
zasadę sprawiedliwości za podstawę całego prawa. W XVIII w. common law wraz z equity law wchłonęło
w siebie także prawo handlowe, traktowane do tej pory jako prawo międzynarodowe, ograniczone do
kupców. Było to zasługą W. Murraya, Lorda Mansfielda (chief justice of the King’s Bench of Great Britain
od 1756 do 1788), który wcielił „zwyczaje handlowe” do common law, czyniąc w ten sposób z prawa
handlowego krajowe prawo powszechne, mające zastosowanie do wszystkich podmiotów, a nie tylko do
handlujących. Inną istotną przeszkodę zastosowania w Anglii kontynentalnej idei kodyfikacji prawa było
pojęcie normy prawnej, stanowiące fundament tej idei. W tradycji romańsko-germańskiej norma prawna
jest konstrukcją logiczną, ma ona charakter ogólny i abstrakcyjny, pozostawia poza tym pewien zakres
swobody sędziowskiej, bowiem nie każdą sytuację można przewidzieć. Tak rozumiana norma angielskim
prawnikom przypominała raczej nakaz moralny, zasadę prawną, niż normę prawną. W systemie common
law normę prawną (legal rule) tworzyła bowiem praktyka sądowa. Norma taka wiązała się ściśle z
okolicznościami danej sprawy i stosowano ją do rozstrzygania analogicznych sytuacji. Miała ona
rozwiązać konkretny problem, nie zaś formułować zasady ogólne. Celem normy było natychmiastowe
przywrócenie dotychczasowego status quo. Nie wymagano od normy, aby ustanawiała ona podstawy
porządku społecznego. Efektem był brak podziału
-83na normy imperatywne i dyspozytywne. Dla common law zawsze ważniejsze od teorii prawa i logiki
prawniczej było podejście empiryczne, specyficzny pragmatyzm, zdrowy rozsądek i sprawiedliwość.
Dodać należy, że w strukturze angielskiego prawa nie wyodrębniono prawa zobowiązań, ani też nie
wypracowano ogólnych zasad odpowiedzialności deliktowej. Wiele pojęć i terminów jurydycznych ma
nadal odmienne znaczenie niż w tradycji romańsko-germańskiej, a niektóre z nich są specyficzne dla
systemów common law i nie mają swoich odpowiedników w innych kulturach prawnych. Krytycy idei
kodyfikacji w gronie angielskich jurystów dowodzili, że przedstawia ona sobą statyczne, sztywne i
autorytarne prawodawstwo, tworzące zamknięty system, obce mentalności common law, jako prawa
praktyki sądowej[23]. Chociaż od XIX w. w Anglii systematycznie poszerza się zakres działalności
ustawodawczej i istnieją sfery, w których podstaw porządku społecznego należy poszukiwać tylko w tejże
działalności, a nie w praktyce sądowej, to jednak wskazane podstawowe tendencje angielskiego prawa
utrzymują się do dzisiaj. Również normy stanowione przez ustawodawcę, o randze nie mniejszej przecież
niż w kontynentalnym porządku prawnym, wyróżniają się jednak bardziej kazuistycznym charakterem.
Prawo common law jest o wiele bardziej szczegółowe w jego nakazach niż kontynentalne prawo cywilne,
a poza tym ma mniej systematyczną strukturę i wykazuje się mniejszą spójnością wewnętrzną [24]. Ten
historyczny rozwój spowodował to, że w angielskim języku prawniczym pojęcie ustawy kodyfikującej
(codifying act) oznacza zebranie w jednym akcie prawnym wydanym przez parlament, zwanym

C.S.C. Nasze główne ustawy handlowe zostały wprowadzone i są stosowane w przeważającej części Wspólnoty Brytyjskiej. Z dążeń unifikacyjnych na uwagę zasługuje Uniform Commercial Code[31]..S. W szerszym sensie badacze używają więc tego określenia do wszystkich systemów prawnych. W odróżnieniu bowiem od wielu kontynentalnych systemów prawnych w Anglii nie ma jednego kodeksu handlowego. rzecz niemal wyjątkowa w historii prawa”[28]. W Europie dotyczy to prawa Szkocji. Przykładem są wydawnictwa U. M. Dla poparcia tej konstatacji odwołam się raz jeszcze do C. zwięzłym stylem i w logicznej formie. Dużą praktyczną rolę odgrywają angielskie kodyfikacje prawa handlowego. w których obowiązujące prawo ma swe źródła w więcej niż . Suazi. profesor City of London College.. Egiptu. te zasady prawa. M. Prawo handlowe składa się tam z common law i equity law. The Sale of Goods Act z 1979 r. jak choćby Iranu. Przygotowany jeszcze w drugiej połowie XIX w.C. Ouebecku. a poza kontynentem europejskim przede wszystkim prawa Luizjany. Łucji. kodeks cywilny nie został przyjęty w całych Stanach Zjednoczonych. oraz 1954 r. Św. mieszanych systemów prawa prywatnego.) oraz U.3. Companies Act z 1948 r. wygodniejszej formie. Iraku. Porto Rico. jaka istniała poprzednio w prawie precedensowym (case law)”[29].. uchodzi ustawa wekslowa (Bills of Exchange Act) z 1882 r. które reprezentują aspekt zwyczajów oraz tradycji prawnej. opartemu na Kodeksie Napoleona. Co więcej. Code (U. z których każdy dotyczy określonej materii specjalnej.. Dwie wielkie rodziny prawa – romańsko-germańska. przejęło je wiele stanów USA – jest to nowoczesny przypadek recepcji. które powyżej już przedstawiłem. a tylko w Kalifornii. z dumą podnosi: „Doniosłość skodyfikowanego angielskiego prawa handlowego jest kolosalna. całego prawa stanowionego i praktyki sądowej w określonym zakresie. co oznacza. Kodyfikację i konsolidację łączy to. że mogą one być rozszerzane. Ich celem jest zwłaszcza zapewnienie skuteczności międzynarodowym konwencjom z zakresu prawa handlowego. Największe znaczenie przypisać należy kodeksowi cywilnemu Luizjany z 26.S..[27]. Syrii. oraz common law tworzą na niektórych terytoriach ciekawe zjawisko tzw. by były czymś więcej. Schmitthoff.). Zimbabwe. Republiki Południowej Afryki (RPA). praktyki sądowej. Za pierwszą angielską kodyfikację.. ale bynajmniej tych zasad nie wymyśla [25]. Północnej Dakocie i Południowej Dakocie oraz w Idaho. z poprawkami lub bez nich. Jak stwierdza angielska literatura. Schmitthoffa: „(. niż zasadami common law. iż nie rozciąga się ona na praktykę sądową. Ustawy konsolidujące (consolidation act) mają na celu ponowne uchwalenie dotychczasowego prawa stanowionego w przystępniejszej.kodeksem. ale zbiór czy kompilację ustaw. które oparły się próbie czasu. a kilka kodeksów. ujętymi jedynie w formę bardziej przystępną dla prawników i ludzi interesu od tej. nie dokonując z zasady zmian w obowiązującym stanie prawnym. jak również normandzkich wysp kanału La Manche.. Namibii. że kodyfikacje te nie są odpowiednikiem romańsko-germańskich kodeksów handlowych. modyfikowane lub uchylane. Hire-Purchase Acts z 1938 r. a ewentualnie także nowelizuje dawniejsze przepisy ustawowe. Marine Insurance Act z 1906 r... Code Annotated (U. że zmierzały one do „zerwania z przeszłością i uczynienia zbędnym sięgania do dawnych tradycji” [26]. Konsolidacja skupia.. -84Wielu tym ustawom przypisano charakter kodeksu. Botswany. W Stanach Zjednoczonych termin code nie oznacza kodeksu w kontynentalnym rozumieniu. -85łączących elementy kontynentalnej kultury prawnej z anglosaskim prawem precedensowym. Bankruptcy Act z 1914 r. Tak znamienny dla współczesnej romańsko-germańskiej koncepcji kodyfikacji element nowości rozwiązań jurydycznych nie ma tutaj podstawowego znaczenia. jak również nowoczesna technika ustawodawcza w niczym jednak nie zmieniają faktu. Wśród innych aktów kodyfikacyjnych wymienić należy: Partnership Act z 1890 r.A.. Sale of Goods Act z 1893 r. która łączyła w sobie praktykę sądową i prawo pisane. ze względu na to. określana niekiedy w literaturze angloamerykańskiej mianem „tradycji prawa cywilnego”. Indonezji. Carriage of Goods by Sea Act z 1924 r. Montanie. ze względów.1804 r. a także z prawa ustawowego (statute law). Znaczna praktyczna waga tych aktów. a częściowo na wzorach hiszpańskich [30].) nasze kodeksy handlowe nie pretendują do tego. Lesotho.S. Termin „systemy mieszane” stosowany jest także w odniesieniu do systemów niewywodzących się częściowo z zachodniej tradycji prawnej. kodyfikacja „koordynuje i ujmuje w sposób metodyczny”. Georgii. Filipin. Termin ten powiązano tu ściśle z pojęciem konsolidacji. Carriage by Air Act z 1932 r. Sri Lanki.

Uchwalony w 1985 r. W zachowaniu swoim człowiek powinien się kierować przede wszystkim nie motywami prawnymi. które powinny podlegać reglamentacji na innej drodze.. aby być czynnikiem porządku i symbolem sprawiedliwości. Luizjana. a dążeniem do harmonii i pokoju. David – uchylania się od jego zastosowania[36]. Oparty na wzorach BGB japoński kodeks cywilny bynajmniej nie odgrywa więc takiej roli jak kodeksy w europejskiej kontynentalnej kulturze prawnej. Przenikliwie spojrzał na nie z tego punktu widzenia R. Egipt i inne) oraz nieskodyfikowanego. tj. przechodzenia od zasad ogólnych do zastosowań szczegółowych. Nawet silne wpływy tradycji cywilistycznej opartej na prawie rzymskim nie muszą prowadzić do kodyfikacji prawa. zasady ideologiczne czy doraźne decyzje polityczne [38]. Ponadto. Nawiązujący do BGB kodeks cywilny. Generalnie w systemach mieszanych są kraje prawa skodyfikowanego (Quebeck. ale samo prawo wyobrażającą sobie inaczej niż w kulturze Zachodu i drugą – odrzucającą ideę prawa jako zasadniczego regulatora stosunków społecznych. nie został uchwalony. tzn. Druga ze wspomnianych tradycji podważyła wartość prawa jako niezbędnej podstawy struktury społecznej oraz środka ochrony tej struktury. terminologii. jako mniej lub bardziej wyczerpujące i uporządkowane zebranie w formie ustawy norm prawnych z danego zakresu. Na stosowanie i wykładnię prawa pozytywnego poważny wpływ mają nadal takie tradycyjne środki jak normy etyczne. Zagadnienie to daleko wykracza poza zakres niniejszego opracowania. to jednak wpływy tradycji prawa precedensowego stawiają nadal skuteczną zaporę dla skodyfikowania prawa[33]. W Chinach. choć panuje przychylny stosunek do idei kodyfikacji prawa. W jej oświetleniu prawo dalekie jest od tego. jak również kraje Czarnej Afryki i Madagaskaru. Prawo stanowi tam synonim dyscypliny. uznającą wartość idei prawa. gdzie przyjęto kodeksy według europejskiego kontynentalnego modelu ludność zwraca się do nich w niewielkim stopniu i unika sądów. kodyfikacji przypisuje się tam głównie funkcje porządkujące i ułatwiające korzystanie z prawa. kiedy po obaleniu monarchii w 1912 r. jak i dedukcyjnej metodzie myślenia prawniczego.. W Chińskiej Republice Ludowej konfucjański duch „kosmicznej harmonii” specyficznie stopił się z zasadami leninizmu i maoizmu. zobowiązania i prawo rzeczowe przygotowano już w 1911 r. Choć w szkockim prawie prywatnym dziedzictwo „prawa cywilnego” jest oczywiste zarówno w jego strukturze. Ani komunistyczny reżim w Chinach ani westernizacja Japonii nie zmieniły istotnie tego spojrzenia mocno zakorzenionego w społeczeństwie. czego przykładem nadal pozostają Szkocja i RPA. Do tego dochodzi konstytucyjnie zagwarantowana konieczność stosowania afrykańskiego prawa zwyczajowego [35]. Systemy wywodzące swe korzenie z zasad religijno-tradycjonalistycznych nadal wykazują. pomimo zmian cywilizacyjnych i kulturowych. Kodyfikacja prawa pojmowana jest więc w Szkocji na wzór angielski. własne (Honne). traktując lokalne zwyczaje oraz akty wydawane przez władze państwowe – co oczywiście dotyczy również kodyfikacji prawa – jako środki o miejscowej lub przejściowej randze bynajmniej nie w pełni i nie zawsze godne nosić miano prawa. związane z tym pewne charakterystyczne tendencje w podejściu do prawa i jego kodyfikacji. że istnienie systemów mieszanych ma swój wpływ na stosunek do kodyfikacji prawa. Same natomiast sądy skłaniają strony do ugodowego załatwienia sporu i opracowały one „oryginalną technikę” zastosowania prawa.jednej tradycji prawnej lub rodzinie prawnej [32]. treści. zwłaszcza zaś Chiny oraz Japonia. praktycznie nie zdążył przejawić się w życiu prawnym. zaczęto uchwalać kodeksy na wzór zachodni rychło okazało się. że obowiązują one w zasadzie tylko formalnie [37]. a nie udoskonalające je. jak też ewentualnie na sam układ i treść kodeksów. Pierwsza z tych tradycji -86czyni punktem centralnym idealne prawo wyznaczone przez religię i światopogląd. Są to w tamtejszej świadomości prawnej reguły jedynie oficjalne (Tatemae). David i wyodrębnił dwie grupy: jedną. w każdym razie konieczne jest zasygnalizowanie. którego trzy pierwsze księgi: część ogólna. że kładzie się nacisk na funkcje regulatywne i represyjne ustaw [39]. Kodeks ten. izraelskim oraz hinduistycznym. aż do 1930 r. Takie stanowisko – mutatis mutandis – reprezentują kraje Dalekiego Wschodu. W Japonii. kodeks – Ogólne zasady prawa -87- . niezależnie od ich pochodzenia [34]. który w znacznym stopniu odchodził od tradycji chińskiej i nastawiony był na rozwój gospodarki rynkowej. jej rozumienie. W RPA ufundowana na prawie rzymskim tradycja cywilistyczna o holenderskiej proweniencji pozostaje w specyficznym stanie równowagi z angielskim prawem precedensowym. Tendencje te znalazły odzwierciedlenie w systemach islamskim. nie zaś reguły rzeczywiste. a ściślej – jak stwierdza R.

że kodeksy nie realizują wszystkich stawianych im wymogów. ewentualnie ich przydatność w praktyce życiowej nie jest . Moim zdaniem. w tym wypadku prawa cywilnego [46]. jak i wynik tego procesu. Kodyfikacja jest więc oczywiście czymś więcej niż sam tylko kodeks. jak i wynik tego procesu: najpierw w postaci projektu. na ogół bliżej go nie definiując. twórczy wkład koncepcyjny. zwartym systemie. bądź choćby poszczególnych części systemu. spójnością i niesprzecznością w stopniu wyższym niż pozostałe ustawy[42]. gdy sprecyzowana zostanie wyraźnie istota i zadania danej gałęzi prawa. z reguły wydany w formie ustawy lub równorzędnej. zupełny charakter tej regulacji [44]. W teorii prawa wskazuje się przy tym na nieostrość terminu „kodeks”. O kodyfikacji można więc mówić wtedy. Ma ona być związana z tym. należy w pewnym sensie oderwać termin „kodyfikacja” od terminu „kodeks”. tj. Szybka industrializacja. niesprzeczności. prawoznawstwa. komercjalizacja. W ogólności kodyfikacja to zarówno proces.. czy prawa narodów – a uwaga ta w równym stopniu dotyczy nauki obcej – wielokrotnie mówi się o kodyfikacji.cywilnego. a na braku precyzji przy odróżnianiu od siebie kodyfikacji i kodeksu. które przypuszczalnie łatwo mogą ulegać zmianie. a głównie z BGB. Problem polega jednak w istocie nie na nieostrości pojęcia „kodeks”. teorii prawa. jak to można zaobserwować już na Tajwanie. prawa cywilnego. co możliwe jest dopiero wówczas. który zakłada. którą to tezę poniżej uzasadniam. zgodny z europejską kontynentalną tradycją prawną. modelowi nakreślonemu w wieku Oświecenia. karnego. § 9. w miarę wyczerpujące unormowanie jakiejś rozległej dziedziny życia społecznego. stanowiące jednorodny. w chwili jego wydania zawarto w nim dwadzieścia cztery klauzule delegacyjne. które powinny odznaczać się znaczną stabilnością -89norm i ogólnością sformułowań. przyjmuje zasadę poszanowania praw człowieka. odpowiadający potrzebom chwili i tendencjom rozwojowym. wewnętrznie spójny. iż wynikiem kodyfikacji musi być kodeks. przedstawiony jeszcze w 2002 r. że kodeksy powinny charakteryzować się zupełnością. przy czym zakres znaczeniowy tego terminu uczeni traktują jako znany. postęp techniczny i technologiczny. Uprzemysłowione społeczeństwo Tajwanu przyjęło zachodni system prawny. zgodnie z tradycyjnym poglądem. jednolitości terminologicznej. podające w wątpliwość wyczerpujący. Przyjmowane jest założenie. Niewątpliwie jednak ranga prawa cywilnego w Chińskiej Republice Ludowej będzie rosła. Kodyfikacja zakłada wobec tego oryginalny. Najbardziej trwałą częścią kodyfikacji są kodeksy. że prawnicy posługują się nim. Kodyfikację pojmuję zarówno jako proces. stanowiący całościowe. Co więcej. z koniecznymi już dziś modyfikacjami. Kodyfikacja i kodeks Pojęcie kodyfikacji tak mocno wrosło w naszą świadomość. kiedy zrealizowane zostają w praktyce wzięte za punkt wyjścia jej założenia ogólne. przejawiający szacunek do kodeksów. nie jest tylko zebraniem i uzgodnieniem praw dotychczasowych. o cechach spójności. Powinna się ona wyrażać w harmonijnym. administracyjnego. w miarę możności pozbawiony luk system. od początku budził zastrzeżenia w odniesieniu do jednolitości terminologicznej [43]. zwłaszcza te. Tymczasem wiele przepisów z różnych względów pozostaje poza kodeksem. Jednak porównanie przyjętych w nauce polskiej definicji – zwłaszcza pod kątem wzajemnych relacji pomiędzy pojęciami „kodyfikacja” i „kodeks” – wskazuje na mniejsze lub większe różnice między nimi[41]. We współczesnej polskiej literaturze z zakresu historii prawa. Kodyfikacja nowoczesna musi się opierać na pewnym jednolitym i świadomie przyjętym programie działania. Stanowisko takie już niegdyś uznałem za niepoprawne metodologicznie [45]. globalizacja systematycznie powiększają liczbę i złożoność sporów cywilnych. a następnie aktów prawnych mających sankcję ustawową. czyli kodeks i inne akty normatywne -88spełniające kryteria przynależne zabiegom kodyfikacyjnym. Te same cechy przypisuje się obu zjawiskom. nie jest oczywiście regulacją wyczerpującą i uzupełniają go inne ustawy. jego godności i własności[40]. Projekt kodeksu cywilnego Chińskiej Republice Ludowej. Samo natomiast rozumienie terminu „kodeks” odpowiada. I tak zwłaszcza obowiązujący w Polsce Kodeks cywilny z 1964 r. Kodeks to akt normatywny. Chodzi bowiem o uregulowanie danej gałęzi prawa.

czy w tytule dana ustawa określona jest mianem kodeksu[48]. Podobne dylematy mogą powstawać na tle wzajemnych relacji pomiędzy terminami „kodyfikacja” i „unifikacja” prawa. jako że cała poddana uregulowaniom prawnym sfera aktywności życiowej musi wykazywać się jednolitą metodą regulacji prawnej pokrewnych stanów faktycznych i prawnych. międzygałęziowych. które zastępuje się odwołaniem do pewnych zdarzeń historycznych. scentralizowany organizm państwowy[49]. inaczej niż kodyfikacja. Brak tu jurydycznego kryterium rozróżnienia. federacja) w jednolity. Kodyfikacja może więc przebiegać etapami i nie musi być aktem jednorazowym. nawet przy słusznym założeniu. można mówić o skodyfikowaniu jakiejś rozległej sfery bez uchwalania aktu prawnego o randze kodeksu lub bez wydania (nowego) kodeksu cywilnego. Pojęcie kodyfikacji powinno być oparte na kryteriach merytorycznych (wewnętrznych). pojęcie nadrzędne w stosunku do kodeksu i po drugie. Wtedy jednak mechaniczne powiązanie unifikacji z pewnymi faktami historycznymi nie jest właściwe. zgodnie z którym unifikacja. Pozostaje tylko margines. że w wyniku unifikacji. Ohanowicza: „Kodyfikacja nie obejmuje całego prawa cywilnego. W wypowiedziach dotyczących prac Komisji Kodyfikacyjnej RP prawnicy . Nie można przecież poprzestać na stwierdzeniu. Niekiedy ponadto istnieje konieczność tworzenia ustaw kompleksowych. Obowiązujący kodeks cywilny lub kodeksy cywilne – tak jak to było w II RP – mogą stanowić punkt odniesienia dla dokonania kodyfikacji pewnej dziedziny stosunków życiowych. Jest to sprawa raczej genezy i konwencji niż istoty charakteru tych przepisów” [47]. Bardziej przekonuje kryterium merytoryczne. niewątpliwie o charakterze wyłącznie lub przeważnie cywilistycznym. Niewiele wnosi uwaga. a nie ma istotnego znaczenia. gdzie pewne graniczne instytucje prawne w niektórych kodeksach są unormowane. 2) powstania jednolitego państwa z dwóch lub więcej odrębnych państw. nie zaś formalnych (zewnętrznych). co ponownie odsyła nas w jakimś sensie do tezy o jednorazowym charakterze aktu kodyfikacji [50]. W wielu kodeksach znajduje się przy tym – o czym wspominałem powyżej – niemało klauzul delegacyjnych. Przy takim postawieniu problemu pojęcia unifikacji i kodyfikacji prawa będą się jednak na siebie nakładać. Podobnie wydanie kodeksu nie oznacza w pełni – moim zdaniem – dokonania kodyfikacji. Główny zrąb materiału kodeksowego jest przez naukę i praktykę legislacyjnie przeważnie nieodmiennie ustalony. Kodyfikacja stanowi tym samym: po pierwsze. że pojęcie kodyfikacji „odwołuje się do charakterystyki treści i zasięgu spraw unormowanych w danym akcie prawotwórczym”. czy też oportunistycznych pozostaje poza kodeksem. Ewentualny stopień praktycznych problemów zależy od przenikliwości kodyfikatorów. Zawsze część ustaw. podczas gdy kodeksy zawierają normy należące do danego działu prawa. W związku z powyższym przypomnieć można uwagę A. jest tylko postacią technicznej systematyzacji przepisów prawa [51]. co do definiowania unifikacji prawa. Również względy historyczne i inne odgrywają tu swoją rolę. która oznaczać ma ujednolicenie odrębnych dotąd przepisów dla poszczególnych grup ludności lub części terytorium państwa. zupełnością i zwartością rozwiązań. gdzie prawo cywilne jest ujęte w jeden kodeks. odrębne dotąd przepisy dla poszczególnych grup ludności lub poszczególnych jednostek terytorialnych tracą moc. że akt unifikacji przepisów prawnych nie musi przybierać „rozmiaru kodyfikacji”. Zjawisko unifikacji potraktowane wobec tego zostaje jako następstwo pewnych faktów historycznych: -90- 1) powstania suwerennego państwa przez odzyskanie ziem czasowo okupowanych. ze względów czy to historycznych. który utrwalił się wszędzie. Jest to zwyczaj. 3) przekształcenia się państwa złożonego (unia. rozciągającej moc obowiązującą aktu normatywnego z jakiejś dziedziny prawa na obszar całego państwa. w innych pozostają poza kodeksem. jak to zakładają niektórzy teoretycy prawa. Na takich ujęciach ciąży zamierzone czy niezamierzone utożsamienie kodyfikacji i kodeksu. W odmienny sposób dystynkcję pomiędzy unifikacją a kodyfikacją prawa przeprowadzano w międzywojennej Polsce.jeszcze pewna. Obecnie istnieje w literaturze polskiej zasadnicza zgodność.

przestrzenny). Takie ogólne rozumienie unifikacji. bowiem przygotowywane projekty aktów prawnych spełniały wszystkie podstawowe wymogi stawiane zabiegom kodyfikacyjnym [57]. że proces kodyfikacji prawa musi przebiegać etapami. prawo konkurencji. Do metod unifikacji zaliczane są zwłaszcza recepcja. o Komisji kodyfikacyjnej [53]. . „ujednostajnienia”. ekonomiczne doprowadził do wyodrębnienia się takich dziedzin jak prawo pracy. jak też ekspansji nieklasycznych źródeł prawa typu układów zbiorowych i orzecznictwa sądowego. nazwany niegdyś „socjalizacją prawa prywatnego”. a potem jeszcze inne procesy. Postępujący proces. która do zakresu jej działania zaliczała przygotowywanie projektów jednolitego ustawodawstwa dla wszystkich ziem wchodzących w skład państwa (art. jest rozpowszechnione obecnie w sferze badań prawnoporównawczych. Irti w swym artykule opublikowanym w 1978 r. Wracając do kwestii wzajemnego stosunku do siebie obu terminów: potraktowanie unifikacji. Na pierwszy plan wysuwało się więc pojęcie ujednolicenia prawa w państwie. Tego rodzaju związek narzuciła już sama ustawa z 3. Pewne specyficzne zjawiska zachodzące w XX stuleciu spowodowały znaczne przekształcenia treści oraz struktury kodeksów cywilnych. a to na skutek uchwalania szczegółowych ustaw cywilnych. „Ujednostajnienie” – czyli ujednolicenie. Włoski uczony N. tj. również w postaci kodyfikacji. do czasu aż zostaną wprowadzone wielkie reformy. cywilizacyjne. prawo ochrony konsumenta czy prawo własności intelektualnej. globalizacja. Na dekodyfikację zachodzą jeszcze inne zjawiska. 2 lit. rewolucja technologiczna. prawo przewozowe. przenosząc na płaszczyznę cywilistyki coraz silniejsze elementy rozwiązań o charakterze administracyjnoprawnym [59]. kodyfikacja oraz edukacja [58]. które przyjęło się nawet we współczesnej literaturze prawniczej[56]. Zawsze będziemy mieli do czynienia tylko z unifikacją. gdyż zawierały ją w sobie [52]. regionalną i uniwersalną (ogólnoświatową). a w szczególności rozwój konstytucjonalizmu w świecie. formułowania ogólnych zasad prawa rangi konstytucyjnej. Ujęcie takie -91jest jednak pewnym zrozumiałym skądinąd uproszczeniem. Wyodrębnia ponadto cztery zakresy unifikacji prawa: rzeczowy (przedmiotowy). Ogólne i abstrakcyjne normy kodeksowe zastępuje się coraz wyraźniej przez normy zróżnicowane podmiotowo. prawo rolne. W istocie był to etap kodyfikacji. postęp techniczny. były wówczas terminami nadrzędnymi nad kodyfikacją. Już w uzasadnieniu wniosku nagłego posła Z. które prowadzą do zachwiania -92klasycznych idei własności i wolności kontraktowej. Te ustawodawstwa specjalne stworzyły „mikrosystemy” różniące się ideowo i metodologicznie od kodeksów cywilnych. nazwał to zjawisko mianem dekodyfikacji. jeśli brak jest spełnienia założeń i wymogów ogólnych przynależnych zabiegom kodyfikacyjnym. uzgodnienia rozbieżności pomiędzy ustawami obowiązującymi w poszczególnych dzielnicach państwa[54].najczęściej stosowali wymienne używanie obu pojęć. rozwój ponadnarodowego ustawodawstwa: międzynarodowych konwencji handlowych oraz procesów integracyjnych w ramach Unii Europejskiej. a). Wiązało się to z przyjętym na wstępie prac założeniem. Ranga tych aktów nie jest już tak znaczna jak w punkcie wyjścia dziewiętnastowiecznych wielkich kodeksów cywilnych. tzn. choć w samych Włoszech jego teza bodaj nie zrobiła kariery. Dekodyfikacja oznaczać ma utratę przez kodeksy cywilne pierwszoplanowej pozycji w hierarchii źródeł prawa cywilnego. prawo ubezpieczeniowe. w sensie ujednolicenia prawa. jako pojęcia nadrzędnego nad kodyfikacją budzi mniej kontrowersji niż powiązanie unifikacji z pewnymi zjawiskami historycznymi. Marka i towarzyszy w sprawie powołania Komisji Kodyfikacyjnej wymieniano dwa główne etapy: po pierwsze ujednostajnienia ustawodawstwa. ujednolicenia prawa w państwie. konieczność odpowiedzi przez prawo cywilne na przemiany kulturowe. dający podstawy do podziału unifikacji na całkowitą i częściową. Na podstawie kryterium zasięgu terytorialnego (przestrzennego) komparatystyka prawnicza wyróżnia unifikację krajową. a niekiedy i terytorialnie. Tylko niekiedy używano terminu „ujednostajnienie” w węższym znaczeniu. Ze względu na sposób przeprowadzenia unifikacji mówi ona o unifikacji zamierzonej i spontanicznej.1919 r. czasowy (temporalny) i miejscowy (terytorialny. społeczne. albo unifikacja. oraz wielkiej kodyfikacji prawa[55]. prawo antymonopolowe. Powstały w ten sposób istotne wyłomy w oryginalnej strukturze tych ostatnich.6. rozwój idei praw i godności człowieka w prawie międzynarodowym oraz w prawie wewnętrznym. a nie unifikacji prawa.

W wielu państwach dokonano częściowej lub poważnej rewizji kodyfikacji prawa prywatnego albo nawet uchwalono nowe kodeksy cywilne. Nowoczesne kodeksy cywilne są „bardziej skromne” niż ich dziewiętnastowieczni poprzednicy. ich walory etyczne. Uświadamiając sobie jakiś cel kodyfikatorzy z góry określają różnorodne skutki. Zoll jr. zwracam uwagę tylko na kilka istotnych wątków. Wszystko to wymusza głębokie przeobrażenia w tradycyjnych kodeksach cywilnych. nie mogą bowiem być wyrazem indywidualnych poglądów redaktora ustawy. a przede wszystkim z dogmatyką i z polityką prawa [62]. Powinni oni dokładnie i jasno wiedzieć. w jakim dorobek ten przyczynia się do usunięcia konfliktów pomiędzy sprzecznymi interesami stron[64]. Kodyfikacja jest procesem. funkcję i wartość ekonomiczną oraz społeczną. Istotne znaczenie ma wykorzystanie dorobku sądów. komparatystyką prawniczą. w wartościowanie ekonomiczne i społeczne. -93- § 10. choćby tylko drzemiących w nieświadomych uczuciach współczesnych mu ludzi. W porównaniu z nimi „rekodyfikacja” – jak zauważono – nacechowana jest większym eklektyzmem.wreszcie zaś postępujące z wolna zjednoczenie prawa cywilnego i handlowego. czyli ścisłe określenie celów kodyfikacji prawa. O ile teza o dekodyfikacji kładzie nacisk na to. że kodeksy cywilne przestały być centralnym punktem prawodawstwa. Dzisiejsi kodyfikatorzy są bogatsi o doświadczenia XX stulecia. co pociąga za sobą dążenie do jego uelastycznienia. ani jednoznacznie rozumiany w nauce[60]. a nie statycznym. choć sam ten termin nie jest ani ścisły. Konieczna jest wobec tego długoletnia obserwacja rzeczywistości. Dopiero na takiej podstawie powinny powstać założenia wstępne projektu kodyfikacji prawa prywatnego [65]. a w ogólności także ich zakresu i układu – trzy fundamentalne zagadnienia: po pierwsze. co zamierzają osiągnąć. Są oni związani pewnymi regułami. Nie roszczą sobie pretensji do tego. kierunków rozwoju w zakresie kodyfikacji prawa i po trzecie. Reszta -94- . Teoria i technika kodyfikacji prawa służą pomocą kodyfikatorom. a z drugiej strony oni sami je współtworzą. warunków. jak wskazał jeden z najpracowitszych i najbardziej oryginalnych polskich kodyfikatorów prawa cywilnego F. aby mogła się rozpocząć i pomyślnie zakończyć działalność kodyfikacyjna. jakie powinny być spełnione. o umiejętności przystosowania się tych kodeksów do zmiennych warunków życia. po drugie. wnikanie w prądy etyczne. zamkniętym. jaki jest cel prawotwórstwa i jakie rozwiązania legislacyjne mogą prowadzić do osiągnięcia tego celu. dlatego współczesna „rekodyfikacja” ma inny charakter niż wielkie kodyfikacje cywilne oraz handlowe XIX w. historią prawa. Zjawisko to określa się niekiedy mianem rekodyfikacji. które spowoduje nowa ustawa. co powinno wyznaczać treść norm stanowionych. Punkt wyjścia teorii kodyfikacji powinna stanowić polityka prawa. zarówno polityczno-prawnych. Należy ją widzieć w jej związkach z innymi dyscyplinami prawniczymi: z filozofią prawa. Wydaje się jednak. odchodzeniem od abstrakcyjnych ujęć i oparciem się na rozległych badaniach prawnoporównawczych. że z teorii legislacji należy wyodrębnić przede wszystkim – poza samym pojęciem kodyfikacji i kodeksu. pragmatyzmem. czyli muszą poznać naturę stosunków życiowych podlegających unormowaniu. Współczesne prawo cywilne dobitnie ukazuje świadomość granic prawa. które opierają się na analizie stanu jurydycznego w danej sferze oraz potrzeb społecznych [63]. Normy ustawowe. Zakres pojęcia teorii kodyfikacji nie jest ustalony. dotyczącymi sposobu tworzenia prawa oraz treści norm. w zakresie. jest zjawiskiem dynamicznym. jak i kulturalno-prawnych. aby obejmować całe prawo cywilne: przeciwnie – dopuszczają koegzystencję z ustawodawstwem szczególnym oraz z lex mercatoria. Nie zakładają. Odsyłając w tym zakresie do rozpowszechnionych w nauce polskiej ustaleń. aksjologią. jak też wzrost znaczenia klauzul generalnych odwołujących się do dobrej wiary i sprawiedliwości. o tyle rekodyfikacja z kolei świadczy o żywotności idei kodeksu cywilnego. postulatów kodyfikacyjnych. Kodyfikatorzy muszą więc zdawać sobie sprawę. Elementy teorii i techniki kodyfikacji prawa prywatnego Teoria i technika kodyfikacji prawa jest częścią teorii i techniki legislacji w ogólności. że powinny trwać „wiecznie” [61]. które mają być ich dziełem. ale zadanie ich sprowadza się do odzwierciedlenia ideałów społecznych. poprzez unikanie nadmiernej kazuistyki.

Zalicza do nich: 1) potrzebę zastąpienia dotychczasowego prawa zwyczajowego lub common law przepisami prawa stanowionego. . 2) koncepcje „konsolidacji” oraz „inkorporacji” prawa. zarówno gdy chodzi o całość porządku prawnego. M. jak i – częściej – o określoną jego sferę. będącej w ogólniejszym znaczeniu sztuką. które wymaga ujednolicenia porządku prawnego.: 1) „ideał porządku opartego na rozumie”. umiejętnością [66]. Jak to określił zasłużony kodyfikator polskiego prawa prywatnego S. z przynależnymi im zamierzeniami. mające – w charakterze przesłanek kodyfikacji – znaczenie tylko historyczne. zwłaszcza w obrocie cywilnoprawnym. Poszczególne teoretyczne zabiegi porządkujące mają jednak charakter dosyć zindywidualizowany i są zależne od perspektywy obserwacji. 6) stałe i postępujące coraz szybciej zmiany w organizacji oraz technice produkcji i wymiany. uogólniając spostrzeżenia płynące z refleksji historycznej. W nauce. 9) zasadnicze i głębokie przekształcenie warunków społeczno-gospodarczych. formułuje się pewne ogólniejsze warunki przynależne pracom kodyfikacyjnym. jako najsilniej chyba działająca w obecnych czasach przesłanka kodyfikacyjna[68]. w których było ono niejednolite. na tle ogólnej refleksji nad dziejami prawa. O społecznych przesłankach kodyfikacji prawa oraz o czynnikach sprzyjających tendencjom kodyfikacyjnym wspomina H. co myśl zaczęła”[67].należy do techniki kodyfikacyjnej. w niektórych krajach w okresie przejściowym. S. powodujące. wyczucia życia prawnego. technicznych i kulturalnych świata lub większych jego obszarów. przy pomocy intuicji badawczej. Grzybowski. który bierze za punkt wyjścia kodyfikacje XIX w. Rot. Oto przykłady. 8) działanie odpowiednio silnych wpływów gospodarczych. kulturalnych lub politycznych jednego kraju na stosunki panujące w innym kraju. a nawet szkodliwe. 5) wpływ określonej myśli politycznej oraz stanowiska ideologicznego. 3) dążenie do unifikacji obowiązującego prawa w państwach. -95- 3) proces centralizacji władzy państwowej. 4) rewolucja ekonomiczna. 7) zacieśnianie się więzi ekonomicznych. Gołąb – „technika kończy to. że dotychczasowe prawa stają się nieużyteczne. 4) uzyskanie niepodległości. wyodrębnia różne wspólnie działające lub konkurujące ze sobą przesłanki kodyfikacji. 2) świadomość konieczności zerwania ze starą tradycją.

d) czynniki psychospołeczne[70]. poddając analizie cztery kodeksy. struktura prawa ma zagmatwany charakter. 2) niezgodność prawa z podstawowymi przemianami politycznymi w kraju. 4) utrwalona już dostępność „modelu” kodeksu. b) względy ekonomiczne. Trzy warunki. Head. które uważa się za korzystny środek zarządzania społeczeństwem. c) przyjęcie zasad racjonalnej polityki i nowoczesnej techniki ustawodawczej. ze strukturami politycznymi. analizując proces kodyfikowania prawa cywilnego w dwudziestoleciu międzywojennym w Polsce. 3) dostatecznie stanowcze pragnienie w kręgu władzy politycznej i podjęcie przez nią odpowiednich działań w celu przeprowadzenia kodyfikacji prawa. prawo częściowo lub w znacznym stopniu jest niepisane. jako zasadniczo ważnej w danym momencie. jednolitość. by mogła ona narzucić kodeks. pojmujący kodyfikację jako proces. Head. a przede wszystkim wymogi stawiane przez obrót handlowy z zagranicą. bodaj zawsze będące najsilniejszym czynnikiem kodyfikacyjnym. W. J. a więc występuje na przykład wielość źródeł. Piszący te słowa.5) potrzeby życia społecznego[69]. wymagającą jednolitości prawodawstwa. ale im większe ich nagromadzenie. któremu władza polityczna przypisuje istotne znaczenie kulturowe. tak iż władza polityczna zwraca się do nich o pomoc w przygotowaniu projektu kodyfikacji. tym bardziej kodyfikacja prawa staje się prawdopodobna. aby kodyfikacja mogła dojść do skutku są następujące: 1) wysoka pozycja prawa pisanego. J. odwołuje się do pojęcia okoliczności sprzyjających kodyfikacji. 3) okoliczność. profesor prawa Uniwersytetu w Kansas. W. sprzeczne z istotnymi zmianami natury kulturalnej. wprowadza do teorii kodyfikacji koncepcję warunków i czynników kodyfikacji prawa. zwłaszcza zaś wymienia: a) względy polityczne. o tyle nie wszystkie z pięciu czynników sprzyjających muszą jednocześnie występować. że prawo okazuje się w ogólności przestarzałe. 5) odgrywanie przez uczonych – prawników oraz prawników – praktyków wpływowej roli w systemie prawnym. Pięć czynników sprzyjających kodyfikacji prawa to: 1) „chaos prawny” – istniejące prawo jest chaotyczne albo trudne do ustalenia. kontynentalnej europejskiej tradycji prawa cywilnego – kodyfikacja justyniańska oraz Kodeks Napoleona . niezawisłość i suwerenność państwową. unifikację gospodarczą. które muszą zaistnieć w systemie prawnym. O ile wskazane trzy warunki kodyfikacji muszą być obecne. brakuje wewnętrznej spójności systemu. 2) wystarczająco silna pozycja władzy najwyższej w państwie (wysoka koncentracja władzy politycznej). dowodzi swojej tezy na przykładzie trzech tradycji prawnych: dynastycznych Chin.

w Europie. Normy kodeksowe teoria prawa kwalifikuje jako normy o „zasadniczym” znaczeniu. ale tworzy się je nie tylko dla bieżącej chwili. Fierich. o ich całkowite ujednolicenie. Oprócz odzwierciedlania aktualnych stosunków społecznych prawo powinno także. Drugi z wyodrębnionych problemów ma w aspekcie merytorycznym najistotniejsze znaczenie. dzięki odpowiedniemu uwzględnieniu aktualnych warunków i przewidywanych tendencji rozwojowych. Nie umieszcza się już w centrum -97własnego. jeśli od razu nie ma się stać anachronizmem” [73]. Dotyczy to w pierwszej kolejności kodeksu cywilnego. gdyż ciąży na niej zabezpieczenie stabilizacji[74]. Poczynione powyżej ustalenia i uwagi ponownie prowadzą do kwestii postulatów kodyfikacyjnych. Wysiłek komparatystów. fundament porządku prawnego. Wynikają one ze zdefiniowania obu pojęć. z jednej strony. i nieco późniejsze odzwierciedlały silnie aspekt utrwalenia narodowej jedności. która oczywiście nie musi . ale ponownie kieruje się ku idei ius commune privatum Europeum. cywilizacyjnych. że nie może ona nie przesądzać o pewnych zjawiskach. w działalności uniwersytetów od XII w. Autonomia materialna jest wynikiem odzwierciedlania przez kodyfikację aktualnych warunków kulturowych. „przezornym okiem spojrzeć i w przyszłość”. Obecnie – uwzględniając związane z tym kontrowersje ideowe oraz wątpliwości metodyczne i metodologiczne – obserwujemy specyficzną zmianę horyzontu myśli kodyfikacyjnej w tradycji kontynentalnej. Kodyfikacja prawa prywatnego w większym stopniu niż stanowienie „zwykłych” ustaw powinna dać temu wyraz. harmonizacji systemów prawnych. W tym kontekście mówi się nawet o „determinującej funkcji kodeksów”[75]. ale musi być także twórcza. Kolejną cechą jest wskazywana wcześniej zupełność kodyfikacji. X. brak uzależnienia kodyfikacji od czynników politycznych znajdujących się poza danym społeczeństwem lub poza głównymi warstwami społecznymi. narodowego prawa. i cywilistów nastawiony jest na to. oraz uwzględnienia przesłanek pracy kodyfikacyjnej i motywów podjętych decyzji.-96i doświadczeń amerykańskich – „Prawa i Wolności Massachusetts” z 1648 r. którzy coraz bardziej odchodzą od „tradycji kontemplatywnej”. tj. wobec konieczności dostosowania polskiego prawa do wymogów unijnych. Albo jak to stwierdzał inny nasz wybitny kodyfikator W. to znaczy dać wyraz jego przewidywanym kierunkom rozwojowym [72]. Jak już wskazywałem źródeł tego prawa zainteresowani upatrują w rzymskiej tradycji cywilistycznej. Chodzi o pewne właściwości ogólne przypisywane kodyfikacji i kodeksowi. Narodowe ustawodawstwa cywilne mają swój punkt wyjścia w tym prawie wspólnym. z drugiej zaś zachowania narodowej kultury prawnej. a także historyków prawa. Polscy kodyfikatorzy w perspektywie naszej przynależności do Unii Europejskiej. bowiem stanowi ona akt szczególnego rodzaju. Inną istotną cechą jest zapewnienie przez kodyfikację. który w założeniu bezpośrednio lub pośrednio określa bieżącą działalność ustawodawczą parlamentu oraz normodawczą rządu. ale o odnalezienie wspólnych linii przewodnich kontynentalnego prawa [77]. w odróżnieniu od norm zawartych w innych ustawach. Wskutek tego praca kodyfikatorów nie może być tylko rejestracją panującej w danej chwili nauki i praktyki. w zaufaniu do „metody kodyfikacji” i w innych więziach historycznych. oryginalnego dorobku polskiej nauki prawa i orzecznictwa. Jedna z tych cech ogólnych wiąże się z tzw. społecznych. ekonomicznych. a także kierunków rozwoju w zakresie prawa prywatnego. Jaworski: „Kodeksy opierać się muszą na dotychczasowym życiu prawnym.. stają. L. Kodeksy cywilne XIX w. O pełnej autonomii obecnie nie można już mówić ze względu na postępujące procesy integracji systemów prawnych. jak mawiał prezydent polskiej międzywojennej Komisji Kodyfikacyjnej F. która była już poruszana w związku z narodzinami europejskiej myśli kodyfikacyjnej w XVIII w. jak również wyników rozwoju historycznego. Konieczność uwzględnienia aktualnych uwarunkowań i potrzeb oraz spojrzenia w przyszłość stawia współczesnych kodyfikatorów przed złożonym zadaniem. ale i na dłuższą przyszłość. Stopień odpowiadania przez poszczególne kodyfikacje prawa prywatnego tym warunkom był w przeszłości i nadal jest wyższy lub niższy. aby wydobyć jądro ius commune w kolejnej jego odsłonie w dziejach Europy. a także ruch kodyfikacyjny z lat 1815–1840. wymagającym wszechstronnej prawnoporównawczej perspektywy obserwacji[76]. a zwłaszcza przez sam kodeks stabilizacji stosunków prawnych. to znaczy. materialną i formalną autonomią kodyfikacji. Pewną ograniczoną gwarancję autonomii materialnej stanowi autonomia formalna. Nie chodzi przy tym o zniesienie narodowych ustawodawstw cywilnych. dla którego źródłem inspiracji był Kodeks Napoleona [71].

gdyż całość kodyfikacji prawa prywatnego zamieszcza się z reguły w większej liczbie aktów legislacyjnych.3. dyrektywom techniki prawodawczej nadawana jest forma aktu normatywnego i są one prawnie wiążące. ale odnieść trzeba w równym stopniu do jasności systemu. najpierw kodeks zobowiązań. część druga w 1996 r. stanowiącym uzasadnienie dla preferencji różnych dóbr i doboru odpowiednich środków do osiągnięcia zakładanych celów[79]. Nie bez słuszności S. tj. Założono. jest zastosowana hierarchia wartości. od strony metodycznej. nauki i nowel. i część trzecia w 2002 r. Zgodnie z utrwaloną już u nas tradycją. czyli systematykę kodeksu. pomiędzy marcem 1803 r. która ma wejść w życie 1. Całość obowiązujących porządków prawnych rozwijała się w znacznej mierze obok czy też nawet poza kodyfikacjami” [80]. . Ostatnią ważną cechę określić można jako jasność kodyfikacji. w uzasadnienie. jak już powyżej wspominałem. Holenderski kodeks cywilny z 1992 r. której wysoka ranga i znaczenie nie mogą budzić wątpliwości. Szwajcarski -99ZGB powstawał etapami.1804 r. na uporządkowanym systemie wartości..oznaczać zupełności kodeksu cywilnego.. Longchamps de Berier. a marcem 1804 r. ze względu na jedynie pomocniczy charakter wszelkich zasad techniki prawodawczej byłoby lepiej. ubiegłego stulecia – jest dobrodziejstwem dla ludzkości. a niekoniecznie od razu w zwartej formie. tj. Co do techniki kodyfikacyjnej zwracam w tym miejscu uwagę najpierw na to. Dobrą tradycją jest zaopatrywanie aktów kodyfikacyjnych. system wewnętrzny i układ kodeksu [83]. w motywy ustawowe. czego jednak nie należy ograniczać do jasności redakcji słownej. Kodeks cywilny -98zawiera zespół odrębnych. tak jak to jest w praktyce austriackiej czy niemieckiej[82]. Mimo to – czego dowodzi dotychczasowy rozwój – nie należy oczekiwać. w jeden kodeks cywilny [87]. a także instytucji prawnych. o tyle motywy powinny dawać podstawę dla samodzielnego rozwoju nauki i orzecznictwa [84]. ustaw zmieniających przestarzałe lub uzupełniających niewystarczające postanowienia kodeksu. jako dyrektyw o charakterze kierunkowym. bo ten może postępować za pośrednictwem judykatury. że zmiana formy mogłaby osłabić ich skuteczność. zatwierdzony i ogłoszony w 36 odrębnych ustawach. skonsolidowała te wszystkie akty i połączyła je w jeden kodeks cywilny [85]. układ formalny – wymagający przesądzenia sposobu. powinien obejmować trzy główne kwestie: styl. Komisja Kodyfikacyjna II RP zamierzała połączyć stworzone przez siebie projekty kodyfikacyjne. autonomicznych dla prawa prywatnego zasad ogólnych. że projekt kodeksu cywilnego. Zarzut. zwłaszcza wielkich kodeksów. M. że kodyfikacja tamuje rozwój prawa jest niesłuszny. charakteryzuje zaufanie do metody kodyfikacji.2008 r. w jaki przedstawia się treść oraz metody oznaczania poszczególnych artykułów i system materialny. Kodeks Napoleona był początkowo uchwalony. Reguły techniki kodyfikacyjnej mają w Polsce sztywny charakter [81]. „Skodyfikowanie prawa – pisał R. Fundamentalnym zagadnieniem dla kodyfikacji prawa prywatnego. Podobnych doświadczeń dostarczają prace kodyfikacyjne w Katalonii i Estonii [88]. Kodeks cywilny Federacji Rosyjskiej uzyskiwał moc w odniesieniu do każdej z części z osobna: część pierwsza w 1994 r. jak też metody kodyfikacyjnej[78]. od 1970 r. wybitny polski kodyfikator prawa cywilnego na początku lat 20.1. Grzybowski stwierdza: „Epoka nowoczesnych kodyfikacji nie potrafiła doprowadzić do w pełni zadowalającej realizacji przedsięwziętego programu. że rozwiąże ona wszystkie problemy i że wyłącznie do tej metody regulacji będzie się odwoływał ustawodawca. O ile sam kodeks musi być w swych postanowieniach czysto praktyczny. podobnie jak dla kodyfikacji prawa w ogóle. gdyby miały one postać zaleceń. wchodził w życie w kilku etapach. Romańsko-germańskie systemy prawne. stanowiący rezultat nadzwyczaj rozległej pracy komparatystycznej. a co za tym idzie utrudnić kształtowanie przejrzystego i stabilnego systemu prawa. Zasady muszą się opierać na spójnej aksjologii. bo ułatwia poznanie i stosowanie prawa oraz wykrycie pewnych podstawowych myśli systemu prawnego. etapami. które kolejno uzyskiwały sankcję ustawodawczą. W toku są obecnie prace w parlamencie nad czwartą częścią. Moim zdaniem. a potem pozostałe księgi kodeksu cywilnego [86]. Dopiero ustawa z 21. Powinien on być zwarty i harmonijny z punktu widzenia zasad ogólnych. I jeszcze jeden techniczny element: kodeksy mogą być przygotowywane w kilku częściach.

§ 11. a nawet walki z kodeksem pobudzić. System podmiotowy. jako zmierzającego do zabezpieczenia korzyści jednostek. tj. a przez to nieuchronnie zmierza do dalszego ulepszenia i unowocześnienia prawa. aby ta. To wyraźnie odróżnia te kodeksy od kodeksów typu amerykańskiego. W . spadkowym. pod warunkiem przestrzegania pewnych zasad współżycia. a w wielu sytuacjach wykluczona [91]. W romańsko-germańskiej tradycji prawnej kodeksy są zaledwie punktem wyjścia. aby je do szukania nowych dróg. a nie na dawnych zwyczajach i normach prawa stanowionego[90]. zakres oraz koncepcja kodyfikacji prawa prywatnego Właściwa systematyka kodyfikacji prawa prywatnego wymaga uwzględnienia dwóch podstawowych aspektów: systemu wewnętrznego oraz układu kodeksu. Tradycja kontynentalna ukształtowała trzy główne systemy: podmiotowy. jak i germańskich. do najpopularniejszych sposobów ułożenia i uporządkowania materii kodeksu. Decyduje on w znacznym stopniu o jego systematyce. konsolidacji spotykanych w systemach common law. opierał się na konsekwentnym przeprowadzeniu idei wolności indywidualnej. Z kolei system mieszany. gdyż wejście w życie kodeksu powoduje ferment umysłowy. z różnymi modyfikacjami. Przyczynić się do tego może unikanie kazuistyki i pozostawienie możliwie wielkiej swobody sędziemu. nawiązywał zarówno do elementów romańskich. lecz prawem pochodnym. Wolność osobista i majątkowa nie były tu prawem naturalnym. Wywodzący się z Instytucji Gaiusa i zastosowany następnie w Instytucjach Justyniana podział prawa prywatnego. jako prawa natury. bądź co bądź ujemna cecha kodyfikacji występowała jak najsłabiej. literalnie. System przedmiotowy natomiast. stosunki otoczone ochroną sądową. stanowiących zbiory prawa zwyczajowego. rozpowszechniony przez BGB.Niewątpliwie jednak wydanie kodeksu przez pewien czas utrudnia swobodny rozwój prawa. a nie zakończeniem drogi. obowiązujących w stosunkach prawnych z innymi osobami i w stosunku do rzeczy. system autonomii woli w stosunkach cywilnych. a w każdym razie reguł. Nowoczesne kodeksy cywilne były spadkobiercami prawa -100rzymskiego. zmusza do wzmożonej aktywności orzecznictwo oraz naukę. Oznaczało to możliwość rządzenia się w sferze prawnej przez zdolną do czynności prawnych jednostkę zgodnie z jej upodobaniami. przedmiotowy i mieszany (podmiotowo-przedmiotowy). gdzie autonomia woli była w znacznym stopniu skrępowana. którego żadna władza nie może nadawać. Reszty może dokonać samo społeczeństwo przez staranie się o wysoki poziom sądownictwa i pielęgnowanie nauki prawa na uniwersytetach i poza nimi” [89]. dozwolonym w zakresie i w granicach określonych przez ustawę. rzeczowym. w których znajduje swoje odzwierciedlenie twórcza rola praktyki sądowej oraz nauki prawa. których z założenia nie należało naruszać. Podmiotowy charakter tego systemu wyrażał się przede wszystkim w prawie osobowym. a nawet w prawie obligacyjnym. na personae – res – actiones jeszcze w XIX w. gdyż wtedy i judykatura i nauka mają skłonność do uważania go za niewzruszoną podstawę i trzeba dopiero wielkiego nacisku stosunków faktycznych. zależnego od woli ustawodawcy. jak również od wszystkich dawniejszych kompilacji. System wewnętrzny odzwierciedla zadania i cele stawiane kodeksowi cywilnemu. U jego źródeł legło założenie. który zazwyczaj określa się mianem systematyki. Pierwiastek przedmiotowy dominował zaś w prawie familijnym. że wszystkie powództwa. odrębnym od prawa familijnego. a więc wtórnego stanowienia woli przez jednostki. powstają i zachodzą pomiędzy osobami w ich związku z rzeczami. wyrażony w Kodeksie Napoleona. ale stosowane są rozszerzone metody jego interpretacji. pragnieniami i celami osobistymi. ma jednak obowiązek tych wartości bronić. a rozwiniętym na zasadach samostanowienia woli. System. Dlatego powinno być staraniem układających kodeks. na postępach nauki prawa poczynionych od epoki Oświecenia i Wielkiej Rewolucji Francuskiej. gdyż prawo nie jest tutaj traktowane wąsko. jako podobno najlepszych z możliwych. że zmianie uległo rzymskie pojęcie skargi i proces cywilny stał się samodzielną całością prawną. znajdował swą podstawę w uznaniu w stosunkach cywilnoprawnych zasady heteronomii woli. W nowoczesnych kodeksach istotna różnica w porównaniu z klasycznym ujęciem wypływała jednak z faktu. a ponadto ufundowano je w ich podstawie na doktrynie. tj. należał. podmiotowo-przedmiotowy zastosowany w ZGB. Nie przeceniałbym zbytnio tego elementu hamowania przez nowy kodeks swobodnego rozwoju prawa.

do res czy do actiones. w związku z czym nie było księgi o prawie spadkowym. polowanie. Podstawowe kryterium systematyki kodeksu stanowiło konsekwentne przeciwstawienie sobie osób i rzeczy. spadki. Na trójpodziale oparł się Kodeks Napoleona. -101gdzie należą zobowiązania. tzn. o majątku w stanie statycznym. przywileje i hipotekę jako tzw. czy raczej wskazanie sposobów nabycia własności (rzeczy) przez osoby. umowy i inne zdarzenia. tj. gdyż obejmowała ona z jednej strony kwestie mające w istocie zastosowanie do wszystkich stosunków prawnych. zastaw. zastaw. podzielone na dwie wielkie grupy: „prawa ściśle rzeczowe” (dingliche Sachenrechte). w tym małżeńskie stosunki majątkowe. rozdzielała nabycia własności (księga III) od samej instytucji własności (księga II). na rzymskim rozumieniu osoby. mówiła o prawie osobowym. System kodeksu oparto na skrajnym indywidualizmie. W krótkim wstępie do kodeksu definiowano prawo cywilne. Część pierwsza. niepodlegającej żadnej władzy. skuteczne jedynie przeciw określonym osobom. przy czym dziedziczenie testamentowe uregulowane zostało łącznie z darowiznami. znalezienie skarbu. Trójpodział znalazł zastosowanie również w ABGB. traktowane jako prawa względne. część druga – o prawie rzeczowym. co powinna zawierać ta trzecia część trójpodziału. jak choćby instytucję przedawnienia. Wyodrębnienie tej części nie było pomysłem zbyt szczęśliwym. a więc o przedmiotach praw majątkowych. do której dochodzą sposoby nabycia własności. z drugiej natomiast przepisy. zgodnie z dotychczasowym typowym układem. gdyż miała zawierać -102przepisy wspólne dla praw osobowych i praw rzeczowych (umocnienie. nie zawierała osobnego tytułu o posiadaniu. poświęconą mocy obowiązującej przepisów kodeksu. Zdania były podzielone. a w końcu przedawnienie. . ale obejmowała ona w istocie prawa majątkowe. Systematyka ta miała liczne słabości z punktu widzenia techniki kodyfikacyjnej: małżeńskie prawo osobowe (księga I) odrywała ona od małżeńskiego prawa majątkowego. a więc traktującą o prawie w znaczeniu przedmiotowym. a tylko w niewielkim stopniu do praw majątkowych o charakterze bezwzględnym. zniesienie. własności i umów. a wręcz przeciwnie poddającej innych swojej władzy. druga o majątkach i rozmaitych modyfikacjach własności. Podstawowe kryterium systematyki Kodeksu Napoleona stanowił stosunek pomiędzy osobą a rzeczą (własnością). przemiana. które zamieszczono przed zobowiązaniami. normowano kwestię wykładni ustaw i mocy obowiązującej prawa. jako prawa wynikające ze zobowiązań (kontrakty i delikty). trzecia – zastępująca znaną Rzymianom część o skargach – traktowała natomiast o różnych sposobach nabycia własności. i „prawa osobisto-rzeczowe” (personliche Sachenrechte). Część trzecia była dosyć niezwykła w założeniu. prowadzące do zasadniczego podziału na prawo osobowe i rzeczowe.związku z powyższym pojawił się problem. przez co rozumieć należało prawa skuteczne erga omnes. czyli wierzytelności. hipotekę. obejmując majątek w stanie dynamicznym. które zupełnie niepotrzebnie wydzielone zostały z prawa zobowiązań. przedawnienie i zasiedzenie praw i obowiązków). zastaw. prawa rzeczowe zależne umieszczała pośród zobowiązań. przedawnienie). to drugie bowiem znalazło się pomiędzy zobowiązaniami (księga III). tzn. W szczególności zastanawiano się nad tym. tak jak prawo rzymskie przyjmowało za tło swych podziałów wyliczenie różnych sposobów nabywania władzy nad otaczającymi przedmiotami. tj. pojmowane jako specyficzna granica. posiadanie. następnie zaś trzy księgi: pierwsza mówiła o osobach. ale na ogół zaliczano zobowiązania do res. Prawa cywilne sprowadzone tu zostały do praw wolności indywidualnej. po czym szły trzy części. służebności. spadki. całkowicie niezależnej od innych. Faktycznie jednak odnosiła się ona przede wszystkim do wierzytelności (praw obligacyjnych). o prawach podmiotowych osobowych (bezwzględnych i względnych czyli familijnych). spadkobranie potraktowała jako pierwszy ze sposobów nabycia własności. darowizny i testamenty. własność. Ta najobszerniejsza księga kodeksu regulowała więc zmiany w istniejącym stanie majątkowym. przez które powstają zobowiązania. który na wzór Instytucji zawierał niewielką część wstępną. z tym iż różne sposoby nabycia własności rozrzucone były i w księdze drugiej (accessio) i w księdze trzeciej (okupacja. posiadanie (skarga posesoryjna była skargą rzeczową).

Natomiast ostatnia część. Wolffa. Ta część kodeksu przedstawiała więc rodzinę w jej istnieniu i majątek familii w postaci całości. znajdujące ideowe źródło w geometrycznym systemie prawa natury S. czyli – jak już wspomniałem – stosunek zależności rzeczy od osoby. von Savigny’ego. Domata i C. A. którego bronił J. Układ ten został przyjęty w wykładach uniwersyteckich przez profesora Uniwersytetu w Getyndze G. do tego co szczegółowe [95]. z których oryginalnością odznaczał się system J. czyli stosunku prawnego między osobami. Dalej – według kryterium wzrastającej złożoności stosunków i ich logicznego następstwa – usystematyzowana została część szczegółowa. regulujące stosunki wzajemne między ludźmi wypływające z bezpośredniego korzystania i władania przedmiotami świata zewnętrznego. niemożność konsekwentnego przechodzenia od najprostszych norm i stosunków prawnych do bardziej złożonych. ponieważ jedno pokolenie musiało przekazywać majątek następnemu [94]. Stworzono z czasem wiele. miała odwrotny punkt wyjścia: rozstrzygała jak w razie rozwiązania istniejącej dotąd rodziny. którego przedmiotem była już nie tylko pojedyncza rzecz. a za przewodzącym tej grupie H. Odtąd zaczął się utrwalać system praw prywatnych obejmujący cztery części: 1) prawo własności. Heisego. C. jak też w jego podręczniku prawa pandektów. przeciwstawiono system określony jako naturalny. prawo spadkowe. Pierwsze ciosy zadano mu zresztą jeszcze w wieku XVI. o czym jeszcze poniżej. porządkowi legalnemu. to znaczy prawo własności. tj. jak też niektóre inne. systemom naturalnym. kiedy to tzw. de Cujas (Cujacius) i inni. . Dlatego I. Nakreślony powyżej system ulegał różnym modyfikacjom. tj. J. mniej lub bardziej udanych porządków naturalnych. Gans. przy czym to ostatnie wyodrębnił on. jako bezwzględna władza nad otaczającymi przedmiotami. poszli inni równie sławni prawnicy[93]. Dopiero jednak nauka I. i przez F. zakładane przez jego dzieci. Kolejne miejsce zajmuje prawo obligacyjne.System Instytucji nie wytrzymywał już wtedy krytyki [92]. uznająca za źródło wszystkich stosunków prawnych wolność człowieka. Kanta. Domata. o tyle w prawie familijnym przejawiał się związek konieczny osób. postępującym od tego co ogólne. kolejno prawo familijne. a wolność ustaloną w granicach poszanowania wolności innych. Donellusem. który miał swe źródło w zgodnej woli stron tego stosunku. jednak nie wolność rozumianą na wzór rzymski. które pozostawały ze sobą we wzajemnym wewnętrznym związku. rozróżniający dwie klasy praw: prawa obowiązków wzajemnych i prawo sukcesji. Podstawową jego wadą było przesadne dążenie do uogólnień. i 4) prawo spadkowe. mające podstawowe znaczenie dla stosunków prawnych. w drugim zaś stosunki wynikające ze społecznego pożycia. czyli właśnie podziałowi na personae – res – actiones. osłabiające doniosłość naukowej klasyfikacji oraz zupełna nieobecność stopniowania w odkrywaniu zasad prawnych. na skutek śmierci ojca. w części ogólnej. I tak część dotycząca prawa własności regulowała stosunek zachodzący pomiędzy jedną osobą a rzeczą. ale ogół rzeczy oraz zobowiązań. majątek wspólny rodziny. utorowała zwycięstwo tzw. rozwinął go natomiast krytyk szkoły historycznej ze stanowiska heglowskiej filozofii prawa E. O ile bowiem w prawie obligacyjnym występowały więzi pomiędzy osobami natury jedynie incydentalnej. tj. W części obejmującej prawo zobowiązań rzecz będąca dotąd własnością pojedynczej osoby stawała się teraz przedmiotem układu. odzwierciedlające relacje pomiędzy -103jedną osobą a rzeczą. I tak: pojęcia podmiotu i przedmiotu praw. a ściślej ujmując stosunek zależności rzeczy od osoby. 3) prawo familijne. Za najmniej skomplikowany dział tego systemu uznano prawo rzeczowe. który dokonał też podziału prawa prywatnego na materialne i procesowe. W pełni nowatorski charakter miało poprzedzanie wykładu przez niektórych uczonych analizą ogólnych pojęć prawnych i środków ochrony. spadki. majątek ulegał podziałowi pomiędzy nowe powstające rodziny. o charakterze przyrodzonym. Pufendorfa. znalazły się na samym wstępie. 2) zobowiązania. Kant podzielił prawo cywilne na dwa podstawowe oddziały: w pierwszym wyodrębniał oderwane stosunki prawne człowieka. który oparł na nim swoje Instytucje oraz Pandecta. Kolejny jeszcze krok czyniła trzecia część poświęcona prawu familijnemu. zobowiązania.

bowiem połączył elementy romańskie i germańskie. wynikające przede wszystkim z więzi rodzinnych. podmiotowo-przedmiotowym. inne prawa rzeczowe. Pomimo licznych zalet ma on jednak swoje wady. księga druga zobowiązania. Księga pierwsza BGB zawierała część ogólną. lecz w tendencji do abstrakcyjności. że „część ogólna” wniosła pewien rozłam do romańsko-germańskiej rodziny prawnej. że zobowiązania wysunął przed prawo rzeczowe. nie jest oparte na tej samej podstawie. że we Francji są zwolennicy „części ogólnej”. nie tylko osobisty. trzecią o prawie spadkowym. posiadanie i rejestr gruntowy) i piątą o zobowiązaniach. rzeczy. którzy reprezentują bardziej empiryczne podejście. Oddzielenie prawa spadkowego. Przyczyny tego rozłamu upatruje on przy tym nie w dążeniu do systematyzacji jako takiej. niemniej jednak wyniki ich prac nad poszczególnymi ustawami z zakresu prawa cywilnego pozwalają na wyciągnięcie ogólniejszych wniosków [99]. ma swe uzasadnienie w głębokiej różnicy pomiędzy nimi pod każdym względem. iż w każdym kraju są prawnicy będący zwolennikami systematyzacji i abstrakcji. przedawnienia i warunków korzystania z prawa. ale i majątkowy. czasokresów. Zapatrzony jest zbytnio w treść prawną pandektów i nie uwzględnia prawa dóbr niematerialnych. drugą o prawie familijnym (małżeństwo. zgodnie z przyjętymi kanonami poprawnej klasyfikacji naukowej. na której dokonywałaby się systematyzacja instytucji prawnych. prawa autorskiego oraz praw własności przemysłowej. pokrewieństwo.którego główną treść stanowi wzajemna wymiana rzeczy i usług. W końcu prawo spadkowe. Szwajcarski ZGB. Nawet R. Następujące po nim w systematyce prawo familijne przedstawia stosunek jednego podmiotu do drugiego. jak również obligacyjnego. Nie można odpowiedzieć wprost na pytanie. jako środków jurydycznych. Nie da się zaprzeczyć. został wprowadzony najpierw w saksońskim prawodawstwie cywilnym i stał się podstawą kodeksu cywilnego Saksonii z 1863 r. W jego punkcie wyjścia leży już znajomość unormowań zawartych w poprzednim dziale. zawierający dziesięć artykułów dotyczących istoty stosunków prawnych oraz dowodów. księga trzecia prawo rzeczowe. nie może być postawione obok nich na jednej płaszczyźnie. Przejął go następnie BGB. terminów. jako logiczne zamknięcie całości. Nie przyjął on części ogólnej. Układ ten wyraźnie odizolowuje prawa rzeczowe od praw obligacyjnych. systematykę o charakterze mieszanym. C. jak też oddziela normy materialne od procesowych. czwartą -105o prawie rzeczowym (własność. Dotyczyło to przesądzenia o wyodrębnieniu części ogólnej. a co za tym idzie wymaga znajomości zarówno prawa rzeczowego. a podobnie i prawa familijnego. o porządku poszczególnych działów i o umieszczeniu materii specjalnych w kodeksie lub poza nim. z tą różnicą. księga czwarta prawo familijne i księga piąta prawo spadkowe. tworząc w ten sposób specyficzną kombinację porządku Instytucji i systemu pandektowego. Osobne problemy wywołał on niegdyś w Niemczech w związku z powstaniem i rozwojem znanej teorii praw osobistości. System pandektowy. za którym umieścił pięć ksiąg: pierwszą o prawie osobowym. jak również tacy. Podkreśla. a zwłaszcza kodeksu cywilnego podjęto w Polsce w okresie międzywojennym. czynności prawnych. zastosował. tj. określającą pojęcie prawne osób. na której opiera się podział na prawo rzeczowe i prawo obligacyjne [96]. gdyż liczne umowy dotyczą ustanowienia praw rzeczowych. praw o charakterze rzeczowym i zobowiązaniowym. Pierwsze próby nowoczesnej systematyki kodyfikacji prawa prywatnego. von Savigny’ego. których nie znało prawo rzymskie. o tyle prawo spadkowe. opieka). a w Niemczech jej przeciwnicy [97]. która wyraziła się w BGB. David przyznaje. Brak w nim ponadto pewnej ogólnej zasady. który ze znanych systemów zamierzali wziąć za podstawę polscy kodyfikatorzy. ale zamiast niej tytuł wstępny. O ile przeciwstawność praw rzeczowych i praw obligacyjnych. ogólnoniemiecki kodeks cywilny. a więc -104zakłada uprzednie zapoznanie się z prawem rzeczowym. jako prawnych sposobów zabezpieczenia interesów. zobowiązaniowym i familijnym. ze względu na rosnącą wtedy rangę obrotu cywilnoprawnego. rozpowszechniony głównie dzięki autorytetowi F. co z punktu widzenia naukowej klasyfikacji trudno zresztą uznać za powód wystarczający. Komisja Kodyfikacyjna aż do przerwania swych . regulujące przejście praw majątkowych na wypadek śmierci. stanowiące połączenie elementów rzeczowych oraz obligacyjnych. ustanawia prawo do spadku. Wyodrębnienie części ogólnej stanowiło istotne novum i miało wpływ na cały układ kodeksu cywilnego. jak powyżej wspomniałem. posiadającą własną numerację artykułów [98].

3) część ogólna nie przyczynia się wcale do prostoty i przejrzystości układu. który oparł się na socjologicznie pojętej teorii obrotu. usuwając z niego naukę o rzeczach. czyniło nieprzydatnym system podmiotowy i układ oparty na klasycznym trójpodziale Instytucji. sędzia SN. z tego względu niektórzy przedstawiciele doktryny uważali za bardziej stosowne zamieszczanie postanowień o przymusie. W ostatnim sprawozdaniu z działalności Komisji. Jak wnioskuje S. które mogłyby się znaleźć w części ogólnej. Brak ostatecznej decyzji co do umieszczenia części ogólnej w kodeksie cywilnym miał istotne znaczenie dla prawa zobowiązań. że założeniem Komisji Kodyfikacyjnej RP było wyodrębnienie prawa familijnego (prawo małżeńskie osobowe. Koschembahr-Łyskowski. Pohorecki. N. przygotował co prawda projekt części ogólnej kodeksu. jako samodzielnych działów kodeksu cywilnego. że nie jest jeszcze przesądzone. majątkowe. W związku -106z powyższym. podstępie i oświadczeniach składanych drugiej stronie dla pozoru w części ogólnej prawa obligacyjnego (Kodeks Napoleona. To rozwiązanie niejako rozrywało instytucje sensu stricto obligacyjne na dwie części. opublikowanym w 1937 r. profesor UW. Grzybowski.1933 r. ale ma i wady. znajdujące się w innych miejscach w tym samym kodeksie. Te i inne jeszcze zarzuty wskazywały na trudności związane z bezpośrednim zastosowaniem części ogólnej w praktyce[103]. stosunki między rodzicami a dziećmi i stosunki wynikające z pokrewieństwa oraz sprawy opieki i kurateli). ABGB). ówczesny prezydent Komisji Kodyfikacyjnej B. który zamieścił w tej części także wiele zasad odnoszących się do prawa zobowiązań. I. lecz przeciwnie komplikuje system materialny kodeksu. Drogą wyodrębnienia części ogólnej w kodeksie cywilnym poszedł – jak wiadomo – ustawodawca niemiecki. ale poprzestano tylko na ogólnej dyskusji nad nim w Podkomisji części ogólnej Kodeksu cywilnego na posiedzeniu 13. 2) część ogólna kodeksu cywilnego rozrywa naturalny związek zachodzący pomiędzy prawem osobowym a familijnym. członek Komisji Kodyfikacyjnej. lepiej zatem nie wyrywać ich ze związku z daną instytucją. błędzie. sobie właściwych uregulowań. układ przyszłego kodeksu oprzeć miał się na schemacie BGB [102]. Polscy kodyfikatorzy stanęli na stanowisku niezależności działu o zobowiązaniach od innych działów prawa cywilnego. możliwe. który nie jest przecież podręcznikiem prawa cywilnego. 4) pojęcia ogólne wraz z rozwojem nauki ulegają zmianom i już wkrótce mogą uchodzić za wsteczne. . że nie rozstrzygnięto czy w kodeksie cywilnym będzie część ogólna. iż będzie to tylko tytuł wstępny. ponadto zaś rozkłada w niewłaściwy sposób prawo rzeczowe. czy przyszły kodeks cywilny zawierać będzie część ogólną. nie przesądzając o przyszłym włączeniu prawa zobowiązań do kodeksu cywilnego. i nie stał się on nawet przedmiotem obrad szczegółowych[100]. a przy tym owe ogólne zasady mają dla każdej z tych instytucji odmienne znaczenie. przy czym materie. dalej prawa spadkowego. ani systematyka Kodeksu Napoleona ani systematyka ABGB nie mogły służyć polskiej Komisji Kodyfikacyjnej za wzorzec. Część ogólna ma bowiem swoje zalety. Odejście od skrajnie indywidualistycznej tendencji Kodeksu Napoleona. widoczne zwłaszcza w kodeksie zobowiązań. wejdą do innych działów kodeksu” [101]. kładącej nacisk na społeczny charakter istoty zobowiązania i odsuwającej zasadę panowania woli indywidualnej. jednak nie jest to całkowicie pewne.9. co do wyodrębnienia części ogólnej kodeksu cywilnego. ale tym niemniej każda z nich wymaga odrębnych. Kodyfikatorzy powtarzali poważne zarzuty sformułowane w doktrynie przeciwko części ogólnej: 1) istnieją niewątpliwie zasady odnoszące się do wszystkich instytucji prawa cywilnego. Można stwierdzić.obrad na skutek wybuchu II wojny światowej nie podjęła decyzji. prawa rzeczowego i prawa zobowiązań. znamiennie stwierdzał: „Godzi się zaznaczyć. W szczególności z tego względu.

Decydujące znaczenie ma – określone ściśle w samym kodeksie – pojęcie czynności handlowych. co znalazło wyraz w rozbudowaniu części ogólnej. znalazła swą podstawę w podziale pomieszczonych w nim materii na część ogólną i część szczegółową. umowy o pracę. ponieważ pozostawiał poza kodeksem prawo spółdzielcze. Nie powtórzono tu podziału na personae. które znajdowały zastosowanie nie .. rodzaju i istocie zobowiązań przedstawiały aspekt statyczny: genezy i klasyfikacji zobowiązań. przechowania. w Kodeksie cywilnym z 1964 r. Do części szczególnej weszły zobowiązania z umów: -107sprzedaży i zamiany. a także zaskarżanie czynności dłużnika. przejście praw i obowiązków. Druga natomiast grupa obejmowała przepisy dotyczące konkretnych rodzajów zobowiązań. pożyczki. ewentualnie zaś element rzeczowy zmodyfikowany przez pierwiastek personalny. prawo bankowe. czyli czynności handlowych. użyczenia. ochrony znaków towarowych. zwłaszcza w doktrynie niemieckiej[104]. Natomiast tytuły o powstaniu zobowiązań.. o przejściu praw i obowiązków. gry i zakładu. które je wykonują. zlecenia. W części ogólnej przepisy o źródłach. zdziałanych ze szkodą dla wierzycieli – regulowały zjawiska dynamiczne stosunków obligacyjnych. jako wtórne. według kryterium charakteru przepisów regulujących zobowiązania. ale nie w całości. czyli kupca. o wygaśnięciu zobowiązań i o zaskarżaniu czynności dłużnika. umowy o przyjęcie do hotelu. jak też pewne szczegółowe materie. wynikających z zobowiązań. Systematyka kodeksów handlowych nawiązuje tym samym bezpośrednio do trzech znanych systemów prawa handlowego: przedmiotowego (obiektywnego). niezależnie od osób. najmu i dzierżawy. Od pojęcia kupca uzależniono tutaj funkcjonalnie. zastosował – z pewnymi modyfikacjami. W pierwszej sytuacji punkt wyjścia tworzą działania o charakterze zarobkowym. lub czynnika osobowego (podmiotowego). nawiązującą w pierwszej jego części do Handelsgesetzbuch -108z 1897 r. dotyczące prawa wekslowego i czekowego. Miało to istotny wpływ na systematykę kodeksu. powstanie zobowiązań. podmiotowego (subiektywnego) i mieszanego (przedmiotowo-podmiotowego)[107]. zdziałanych ze szkodą wierzycieli. umowy o dzieło. Systematyka kodeksów handlowych w ustawodawstwach kontynentalnej Europy różni się w założeniu od systematyki kodeksów cywilnych. prawa patentowego i inne. a pojęcie kupca jest pojęciem od niego pochodnym. W związku z tym. pośrednictwa. gdyż punktem wyjścia są osoby biorące udział w obrocie handlowym. prawo giełdowe. niehandlowe. Podobnie jak HGB także i KH obejmował wyłącznie materialne prawo handlowe. regulująca zobowiązania. renty i dożywocia. Pierwsza grupa tych przepisów normowała abstrakcyjnie skutki zdarzeń powodujących powstanie. W drugiej z kolei sytuacji przyjmuje się przeciwstawne założenie. zgaśnięcie zobowiązań. a miała ona zastosowanie do wszelkich stosunków obligacyjnych. w którym Księga III. W części szczegółowej aspekt statyczny odzwierciedlały przeważnie postanowienia ogólne[105]. ugody oraz poręczenia. z pewnymi modyfikacjami. wynikającymi także z uchylenia – w zasadzie – Kodeksu handlowego z 1934 r. przekazu.Systematyka Kodeksu zobowiązań z 1934 r. wynikających z zobowiązań. Część ogólna objęła: źródła. Podział działu o zobowiązaniach na część ogólną i część szczegółową utrzymał się. istotę i rodzaje zobowiązań. poglądy polskich kodyfikatorów na temat charakteru i znaczenia części ogólnej w systemie prawa obligacyjnego uległy pewnej zmianie w porównaniu z klasyczną koncepcją. obejmuje więcej niż połowę kodeksu [106]. o których poniżej – niemiecki system podmiotowy. zmianę lub zgaśnięcie zobowiązań. Tak więc systematyka kodeksów oparła się na wyeksponowaniu czynnika rzeczowego (przedmiotowego). z drugiej jednak strony inne czynności. depozytu nieprawidłowego. Oparcie stanowi pierwiastek rzeczowy lub pierwiastek osobowy. Podział ten był krytykowany. darowizny. umowy spółki. dzięki wykonywaniu ich przez kupców (czynnik subiektywny). Pewną modyfikację w systematyce opartej na czynniku rzeczowym wprowadza zastosowanie kryteriów mieszanych: konstrukcja ma bowiem nadal swą podstawę w pojęciu czynności handlowych ustawowych (czynnik obiektywny). Układ kodeksu odpowiadał na ogół zasadom statyki i dynamiki stosunków związanych z zobowiązaniami. actiones. res. uzależnionym od instytucji czynności handlowych. pojęcie czynności handlowych. ale przyjęto kryterium gospodarcze. unormowanej o ile chodzi o odpowiedzialność za rzeczy gości. zwalczania nieuczciwej konkurencji. wyodrębnione dzięki pewnym określonym cechom ustawowym od innych podmiotów i uzyskujące status kupca. Polski Kodeks handlowy z 1934 r. jeżeli nie obowiązywały w danej materii normy szczególne. uzyskują przymiot czynności handlowych.

Przyjmując założenie. wkrótce po przeprowadzeniu akcji unifikacji ustawodawstwa [112]. Ponadto. jako należących według przeważającej u nas opinii raczej do prawa administracyjnego. natomiast w części trzeciej prawo ubezpieczeniowe prywatne [108]. zamiast umieszczać je w prawie rzeczowym. które J. jeśli chodziło o spółki wpisane już do rejestru. powinny być wyłączone” [113]. któremu powierzono potem ostateczną redakcję poszczególnych ksiąg projektu. prawo familijne. Różnił się natomiast w ostatniej swej wersji tym – i od HGB i od innych kodeksów handlowych – że zawierał pełną regulację niemal wszystkich spółek handlowych. prawo rzeczowe. 3) Prawo spadkowe. prawo spadkowe [111]. Wasilkowski – o ile okazałoby się to konieczne. W odpowiedzi na pierwsze z tych pytań proponował on włączenie do kodeksu prawa prywatnego międzynarodowego oraz niektórych przepisów normujących „prawa na przedmiotach niematerialnych”. Wasilkowski wolał wyodrębnić. prawo autorskie[109] oraz ustawa o prawie prywatnym międzynarodowym[110]. Układ kodeksu cywilnego – z zastrzeżeniem. „W przypadkach wyjątkowych – stwierdzał J. Jeden ze znamienitych jej członków J. tj. natomiast wykluczenie przepisów o stowarzyszeniach i fundacjach oraz o aktach stanu cywilnego. a w niej ewentualnie również prawo prywatne międzynarodowe.. 5) Prawo rzeczowe i być może jeszcze jedna księga obejmująca przepisy o „prawach na przedmiotach niematerialnych”. jak też w obowiązujących nadal uregulowaniach pochodzących z okresu międzywojennego. w odpowiedzi na drugie pytanie uznał on za stosowne wyłączenie znajdujących się w kodeksie zobowiązań przepisów dotyczących umowy o pracę. oprócz materii unormowanych w zasadniczych aktach unifikacyjnych pochodzących z okresu międzywojennego oraz z lat 1945–1946. zachowanie określonej proporcji przy formułowaniu tekstów). kiedy to minister sprawiedliwości H. stylistyczne.tylko w obrocie handlowym. . profesor UW. prawo zobowiązań (ewentualnie). że z teoretycznego punktu widzenia zakres kodeksu nie da się ściśle ustalić J. Najistotniejsze zagadnienie stanowił zakres i układ przyszłego kodeksu. Do prac nad systematyką i zakresem kodeksu cywilnego powrócono w 1947 r. Zamysł polskich kodyfikatorów szedł poza tym dalej niż ustawodawcy niemieckiego. ale i w obrocie cywilnym. Do kodeksu cywilnego miałyby natomiast wejść: tytuł wstępny lub część ogólna. nadal jednak poza spółką komandytowo-akcyjną. Merytoryczne przekształcenia w kodyfikacji prawa cywilnego uznał on więc za przedwczesne. -109Natomiast zmiany. powinna być możliwa zmiana konstrukcji technicznych. przedstawiając ogólne założenia kodyfikacji jednolitego prawa cywilnego proponował jej ograniczenie jedynie do „strony technicznej” (codex repetitae praelectionis). Wasilkowski. odnosić się miały ustawodawstwa dzielnicowe. usunięcia błędów i sprzeczności w zunifikowanym w latach 1945–1946 prawie cywilnym. Wasilkowski zastanawiał się czy – po pierwsze – kodeks powinien objąć. Podsumowując ten wątek: poza projektowanym kodeksem cywilnym znalazło się prawo handlowe i szczegółowe ustawy handlowe. do której. jeszcze inne kwestie i – po drugie – czy całość umieszczonych tam uregulowań miałaby wejść do kodeksu cywilnego. a zwłaszcza prawa autorskiego. 4) Zobowiązania. których nie można uważać za część prawa cywilnego. Świątkowski powołał zarządzeniem z 18 lutego tego roku komisję do opracowania polskiego kodeksu cywilnego. do wprowadzenia systematycznego układu materii. gdyż zamierzali oni w części drugiej kodeksu handlowego zamieścić prawo morskie i rzeczne. przekraczające zakres czystej techniki. wypełnienia istotnych luk oraz nadania poszczególnym tekstom jednolitej szaty zewnętrznej (poprawki terminologiczne. że „zagadnienie części ogólnej nie jest bynajmniej bezsporne” [114] – miałby wyglądać następująco: 1) Część ogólna. 2) Prawo rodzinne.

Regulowała ona. Zmiana nazwy z „Część ogólna” na „Przepisy ogólne” (art. Część ogólna. Prawo spadkowe. a więc z konieczności oderwanych. Tytuł II – rzeczy. a na końcu Księga V. a współreferentem S. Woltera i M. uchwalając 19. Okazało się to wyraźnie podczas prac nad kolejnym projektem kodeksu cywilnego. a w piątym – rzeczy. Szer. Woltera. w znacznie zmienionym składzie osobowym – choć redakcję projektu ponownie powierzono J. że reglamentacja ustawowa ogarnia coraz szerszy zakres stosunków społecznych. Wasilkowskiego. aby w układzie części ogólnej kodeksu zrezygnować z wzorów niemieckich i zastosować kryteria logicznosystematyzacyjne. umieścił za tytułem wstępnym tytuł pierwszy o osobach fizycznych i prawnych. po niej następowały Księga III. Tytuł III – obliczanie terminów i Tytuł IV – dawność) oraz na przepisy o charakterze dynamicznym (Tytuł V – czynności prawne) [118]. zgodnie z tradycyjnym układem pandektowym[119]. co oznacza. Sprawa systematyki kodeksu cywilnego bynajmniej jednak nie została jeszcze zamknięta.11. gdyż istotny wpływ na nią ma zakres kodeksu. że polski kodeks cywilny powinien mieć część ogólną.1947 r. który przygotowany został. Lisiewskiego i J. W szczególności „Projekt kodeksu cywilnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”. że nie uzasadnił on tej kolejności poszczególnych ksiąg. Bez echa przeszła propozycja L. 135–444). Zawiera ją również projekt kodeksu cywilnego ZSRR z 1947 r. Projekt otwierała Księga I. Domańskiego. której nie zdołano ogłosić drukiem. zaś dalsze tytuły przestawiono. której referentem był S. Księga II projektu. Wasilkowskiemu – pomiędzy końcem września 1950 a majem 1954 r. a następnie o rzeczach. Witeckiego. w trzecim – obliczanie terminów. uwzględniająca – co więcej – prawo dóbr niematerialnych [115]. ale została przez Komisję rozszerzona i ostateczny jej tytuł brzmiał „Prawo rodzinne i opiekuńcze” (art. której referentem był J. Nie wydaje się. kodeksy Republik Związkowych Radzieckich. referowana przez S. wraz z uzasadnieniem. a tym samym przyjmował. Lisiewskiego jako współreferenta. usuwał poza obręb kodeksu prawo rodzinne i opiekuńcze. Zobowiązania (art. Szera i J. nosiła początkowo tytuł „Prawo rodzinne”. Wasilkowskiego oraz współreferenta A. zasługują na przytoczenie: „Mimo pewnych zastrzeżeń. Księga IV. staje się coraz bardziej widoczna także w wielu innych prawodawstwach i tłumaczy się zapewne – między innymi – faktem. a ten nadal był płynny. żeby było właściwe doszukiwać się w tej tendencji wpływów prawa niemieckiego. W toku dalszych prac układ ten nie utrzymał się w takiej postaci i uległ modyfikacji. ponieważ układ tej części odpowiada systematyce BGB.” [117]. referowana przez A. referowana przez M. Przepisy ogólne. tzn. łącznie 134 artykuły. z tą różnicą. która cechuje polską technikę ustawodawczą. bo jest to inna jeszcze wersja teorii pandektowej. choć jego twórcy zdawali sobie oczywiście sprawę z niemożności ścisłego przeprowadzenia granicy pomiędzy stosunkami majątkowymi a niemajątkowymi[120]. przeważyło zapatrywanie. że w projekcie na pierwszy plan wysunięto tytuł wstępny. dokonać podziału na przepisy o charakterze statycznym (Tytuł I – osoby fizyczne i prawne. że polskie prawo cywilne ogranicza -111się w zasadzie do regulowania stosunków majątkowych. Odpowiada to tendencji do sformułowań oderwanych. Motywy wprowadzenia przez Komisję do kodeksu cywilnego części ogólnej. bo prace nad kodeksem zostały przerwane. iż nie znalazło się tutaj prawo prywatne międzynarodowe[116]. 1–122) jest uderzająca i w moim odczuciu bynajmniej nie wynika tylko z faktu. jakie może nasuwać (zwłaszcza zwolennikom myśli prawniczej romańskiej) metoda wielostopniowych abstrakcji. polski projekt. O części ogólnej przesądzono jednak już w tym samym roku. jako współreferenta. Szer. jako współreferenta. Prawo rzeczowe. w pierwszym czytaniu projekt Kodeksu cywilnego – Księga I. idąc w ślady ustawodawstwa sowieckiego. 445–945). Podczas gdy BGB najpierw traktuje o osobach fizycznych i prawnych. Prawo dóbr niematerialnych miało pozostać poza kodeksem cywilnym. Spośród najnowszych kodeksów cywilnych część ogólną mają np. w czwartym – dawność. w pierwszym tytule – osoby.Szkoda. że została ona w istocie oparta na przepisach ogólnych prawa cywilnego z . Witecki. natomiast „rzeczom” wyznaczył miejsce dopiero w ostatnim tytule. Skłonność do sformułowań ogólnych. podane w sformułowaniu referenta tej -110księgi J. w pewnym stopniu nawiązującym do poprzedniego. w drugim – czynności prawne. poza liczącym kilka przepisów tytułem wstępnym. Wpływy niemieckie są jednak aż nadto widoczne. jak już wskazałem.

u.u. Wasilkowski. J.7. nie przynosiła zmian w zasadniczym jego układzie [123]. zawierające konkretne propozycje zmian lub uzupełnień.. Wiszniewski był zdania. Przepisy ogólne (art. Jednak nowa redakcja projektu uchwalona przez Zespół w trzecim czytaniu w maju 1961 r. ograniczenie obrotu cywilnego j. Księga IV. przyjęta z pewnymi jeszcze poprawkami przez Prezydium Komisji Kodyfikacyjnej. W rezultacie Zespół w wyniku zasadniczych przeróbek tekstu przygotował i uchwalił w pierwszym czytaniu nowy. że nie potrafi on dokonać podziału pozostałych poza częścią ogólną ksiąg na podstawie jednolitego fundamentum divisionis.. 318–757) opracowali jako referenci J. prawo rzeczowe. zerwanie z dwoistością skutków upływu terminu dochodzenia roszczeń. zmienionych zresztą i uzupełnionych pod kątem doświadczeń sowieckich: możność przyznawania w szerokim zakresie osobowości prawnej jednostkom gospodarki uspołecznionej (j. Również dyskusja -112szczegółowa wykazała trudną do pogodzenia rozbieżność poglądów [122]. udoskonalona w zakresie zagadnień specjalistycznych. Wasilkowski. Księga III. Topiński oraz A. Nie tylko J. Prawo rodzinne (art. Zobowiązania (art. z jednoczesnym uprzywilejowaniem sektora uspołecznionego i uwzględnieniem jego potrzeb. a wkrótce Zespołu Prawa Cywilnego Materialnego mieli opracować do tego projektu cząstkowe koreferaty. trzeci z kolei projekt kodeksu cywilnego. 1029–1169)[126]. Prawo spadkowe. Wyznaczeni członkowie Wydziału (Sekcji) Prawa Cywilnego. a przedyskutowane poprawki Zespół przyjmował większością głosów[124]. W dyskusji publicznej pewne rozwiązania projektu poddano krytyce. 839–1028). odzwierciedlająca – podobnie jak poprzedzające ją księgi – zmiany ustrojowe w Polsce. w związku z czym układ kodeksu ponownie stawał pod znakiem zapytania [121].g..18. zaś współreferentem głównym A.8.). Ogłoszona drukiem w 1955 r. został zaciemniony zwłaszcza przez zróżnicowanie obrotu gospodarczego na: 1) obrót w stosunkach między j.1956 r. a obywatelami. którego referentem głównym był J. 2) obrót w stosunkach między j. niemniej jednak. a istotny wpływ wywarła na nią Konstytucja PRL z 1952 r. Kodeks zamykała Księga IV. Wasilkowskiego. Komisji Kodyfikacyjnej. przedłożona w październiku ministrowi sprawiedliwości i wkrótce wydana drukiem. z jednej strony.g. 123–317) powstała według referatu J. uznawał układ kodeksu wyodrębniający część ogólną. której referentami byli S. 120–306). koncepcja specjalnej zdolności prawnej osób prawnych. Projekt nie uzyskał aprobaty rządu i nie został wniesiony do sejmu. że zakres przedmiotowy kodeksu nie został definitywnie przesądzony. Własność i inne prawa rzeczowe (art. Opublikowany w styczniu 1960 r. państwowym jednostkom budżetowym oraz organizacjom społecznym. pewne konsekwencje w zakresie przedmiotów majątkowych.. Prawo rzeczowe i prawo zobowiązań rozgraniczono w projekcie na podstawie kryterium charakteru praw podmiotowych rzeczowych (prawa o charakterze bezwzględnym) oraz obligacyjnych (prawa o charakterze względnym). składający się ze 1171 artykułów. Zobowiązania (art. włączając w to dwa artykuły o charakterze formalnym. posłużył za podstawę dalszych obrad w nowo powołanej 23. Szer i J. 3) obrót w stosunkach między obywatelami. powracał do układu pięciu ksiąg: Księga I. powtarzał klasyczny zarzut stawiany systemowi pandektowemu. Uzasadnienie ogólne dawało wyraz przekonaniu. natomiast podstawę oddzielenia prawa spadkowego stanowią w nim stosunki powstające na tle przejścia majątku zmarłego na inne osoby. 307–838). nowa redakcja projektu. do środków obrotowych i wyłączenie z tego obrotu środków trwałych. a przydatne jego przepisy odpowiednio włączyć do Kodeksu cywilnego.1950 r. w tym wypadkuniemieckich. następnie zaś z .u. Spadki (art. 1–119). z drugiej natomiast. Wiszniewski. Istotne znaczenie miało bowiem zaakcentowanie odcięcia się od dawnych wzorców. zobowiązania i prawo spadkowe za celowy. projekt. iż powinno się uchylić Kodeks handlowy z 1934 r. Księga V. Chełmoński senior. przy czym dorobek stanowiącego punkt wyjścia Kodeksu zobowiązań z 1934 r.. Własność i inne prawa rzeczowe (art. Wolter[125]. zgodnej z narzuconym „socjalistycznym” modelem. Księga II. zwana stalinowską.u.g. Księga II. na podstawie częściowego uwzględnienia wyników dyskusji publicznej oraz propozycji zaproszonych rzeczoznawców. Księgę III. i poszukiwania „własnej drogi” w nauce prawa.g.

4) do prawa ksiąg wieczystych i prawa hipotecznego. Radwańskim. Zobowiązania (art. aby nie wykluczać uregulowań o charakterze pozakodeksowym w odniesieniu do płynnej materii obrotu uspołecznionego [133].) w sposób -114odbiegający od przepisów kodeksu (art. 911–1052). Wyniki ostatecznych ustaleń wraz z motywami podejmowanych decyzji odzwierciedlają uzasadnienia ogólne projektów w redakcji z 1961 r. 129. przewidywał.u. nie doprowadziło do zarzucenia podziału pandektowego [134]. Ostatecznie system formalny projektu cywilnego uchwalonego przez Komisję Kodyfikacyjną przedstawiał się tak: Księga I. Rozdział III. 37. Referentem głównym odrębnego kodeksu rodzinnego i opiekuńczego został A. 336 § 2. Rozdział II. Spadki -113(art. Wydział (Sekcja) Prawa Cywilnego. 5) do prawa handlowego.[130]. Zgadzam się z Z. co do niektórych istotnych kwestii projekt ograniczał się do sformułowań o charakterze kierunkowym (art. 366 i inne) i po trzecie. 2). Księga II. Wasilkowski. ale zastosowała ją tutaj w taki sposób. Przepis końcowy (art. między osobami fizycznymi a jednostkami gospodarki uspołecznionej (w wątpliwej terminologii ostatniego projektu Komisji – „organizacjami socjalistycznymi”). Logikę systemu pandektowego zakłóciło usunięcie poza obręb KC prawa rodzinnego i opiekuńczego [129]. Odrębną kodyfikację prawa gospodarczego uznano za przedwczesną. XIII–XVI). Osobną ustawę stanowiły „Przepisy wprowadzające kodeks cywilny”: Rozdział I.3. współreferentem J. że do zakresu regulacji kodeksu włączono nie tylko stosunki cywilnoprawne między osobami fizycznymi.g. że w razie powstania szczególnych potrzeb gospodarki uspołecznionej Rada Ministrów lub z jej upoważnienia inny naczelny organ administracji państwowej może uregulować stosunki obrotu pomiędzy „organizacjami socjalistycznymi” (j. Przepisy przechodnie (art. jeżeli w ogóle znajdowałaby ona doktrynalne uzasadnienie[132]. po drugie. Wolter. 1–126). 41. że wyróżnienie obrotu między j. Księga III. XVII–XLVII) [128].g. definitywnie odchodziła od księgi poświęconej prawu rodzinnemu i ograniczała Kodeks cywilny do czterech. Natomiast otwarta droga dla samodzielności prawa obrotu uspołecznionego znalazła potrójne odzwierciedlenie: po pierwsze.niewielkimi zmianami uchwalona przez Sejm. Zmiany w przepisach obowiązujących (art. 127–333).1964 r. ale także stosunki między jednostkami gospodarki uspołecznionej. 1053). I–XII). 334–910). 6) do ustaw szczególnych[131]. art. . Po wyczerpujących dyskusjach Komisja stanęła na stanowisku jedności prawa cywilnego. Część ogólna (art. Zakres kodyfikacji Komisja ustaliła z uwzględnieniem stosunku Kodeksu cywilnego zwłaszcza do kilku zasadniczych dziedzin: 1) do tzw. ustawodawstwa gospodarczego. jako ustawa z 23. oraz 1962 r. a następnie Zespół Prawa Cywilnego Materialnego Komisji Kodyfikacyjnej prowadził trwające kilka lat dyskusje nad zakresem i układem kodeksu. Przepisy ogólne (art. Własność i inne prawa rzeczowe (art.u. wskazanych powyżej ksiąg[127]. 3) do prawa rodzinnego i opiekuńczego. – Kodeks cywilny. 368 i inne). rozwinięcie pewnych zasad ogólnych pozostawiał pozaustawowym aktom normatywnym (art. Zasada jedności prawa cywilnego wyraziła się w tym. Księga IV. 2) do ustawodawstwa pracy.

Uchylenie w przeważającej części odrębnego KH i pozostawienie go przez przepisy wprowadzające KC jedynie w kadłubowej postaci odnoszącej się do większości spółek handlowych wraz z mającymi do nich zastosowanie przepisami o firmie. pokrewieństwa i opieki. a przecież zarzut braku powszechności.Z zakresu regulacji KC wyłączono stosunki pracy. a następnie uchwalona przez Sejm ustawa z 25. że to powołanie się w Uzasadnieniu ogólnym na ścisły związek hipoteki z księgami wieczystymi. a ponadto utrwalenie się odrębności kodeksu rodzinnego.1997 r.1964 r. Projekt. uregulowań szczególnych w odrębnych ustawach [141].1982 r. a w konsekwencji potraktowała księgi wieczyste jako instytucję o charakterze specjalnym. tj. a nie reguluje hipoteki. J. jak też – w zakresie handlu zagranicznego – do przepisów o prawie zatrzymania i o odszkodowaniu uzasadniono również uwarunkowaniami wynikającymi z ustroju politycznego. wobec czego uniezależnienie hipoteki od ksiąg wieczystych byłoby krokiem wstecz. bowiem sens wielu uregulowanych tam instytucji staje się zrozumiały dopiero łącznie z przepisami KC. ponieważ zarzuty te Uzasadnienie ogólne potraktowało jako formalnie uzasadnione. przepisy o hipotece powinny się znaleźć w KC.) zastąpił A.7. a następnie uchwalony Kodeks cywilny zawiera przepisy o zastawie. jak też związana z tym obawa obniżenia społecznej rangi tego działu ustawodawstwa [136]. prokurze i rejestrze handlowym. Nie zadecydowały nawet merytoryczne argumenty zwolenników wyodrębnienia. gospodarczego i społecznego [143]. Szajkowski. wypadło „niezbyt szczęśliwie i nieprzekonująco” [140]. Efekt prac powołanej jeszcze w 1996 r. Ta koncepcja kodyfikacyjna nie pozostała bez echa w zmienionym już ustroju i kilkadziesiąt lat później znalazła swą kontynuację w idei odejścia od dualizmu w prawie prywatnym. Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego stanowi – jak wiadomo – ustawa z 15. który to stan trwał do wydania ustawy z 6. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie określała wzajemnego stosunku kodeksu cywilnego i pierwszego ze wskazanych kodeksów[137]. W rezultacie projekt. – Prawo rzeczowe i – z tej samej daty – dekretu – Prawo o księgach wieczystych oraz Przepisy wprowadzające Prawo rzeczowe i Prawo o księgach wieczystych.1946 r. w wypadku braku odpowiednich przepisów w ustawodawstwie pracy. ale względy społeczno-polityczne: mające swe źródło w ówczesnych uwarunkowaniach ustrojowych. Moim zdaniem. gdyż prawo pracy oficjalna doktryna uznawała za samodzielną gałąź prawa. Brak części ogólnej w KRO czyni tę kodyfikację niepełną.9. zespół w składzie: S. była faktem dokonanym. tak jak to jest w wypadku zastawu. co nie wyklucza. Ohanowicz. która od 1950 r. Grzybowski zwraca uwagę. eksponujących czysto pochodną rolę elementów majątkowych w stosunkach wynikających z małżeństwa. zniesienia KH. Pozostawiono jedynie możliwość analogicznego stosowania niektórych zasad ogólnych prawa cywilnego. -115- Motywy wykluczenia z projektu kodeksu instytucji ksiąg wieczystych i hipoteki z biegiem czasu straciły na aktualności. czego jakby nie dostrzegała Komisja Kodyfikacyjna. Szwaja. że podobny pogląd wypowiedział już niegdyś A.10. którego w toku prac zespołu (1998 r. mógł dotyczyć wyłącznie ksiąg wieczystych a nie hipoteki[139].2. większością głosów przyjął wyłączenie z kodeksu księgi dotyczącej prawa rodzinnego i opiekuńczego [135]. . – Kodeks spółek handlowych -116opracowana przez powołany w ramach Komisji 16. Trafnie S. Sołtysiński (przewodniczący).2000 r. Przepisy tego kodeksu mają bezpośrednie zastosowanie do stosunków rodzinnoprawnych [138]. o księgach wieczystych i hipotece. Nie zadecydował o tym bynajmniej lekceważący stosunek do stanowiska przeciwników wyodrębnienia prawa rodzinnego. którzy wskazywali na bezsporne i liczne jego powiązania z prawem cywilnym oraz na regulowanie przez prawo cywilne również pewnych stosunków niemajątkowych. Ze względu na ścisły związek hipoteki z księgami wieczystymi „specjalny charakter tej formy kredytu” miał stanowić konsekwencję braku powszechności ksiąg.2. A. który pominięcie hipoteki w KC uznał za lukę nieznajdującą usprawiedliwienia[142]. Przypomnę. W zakresie ksiąg wieczystych i hipoteki Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny utrzymywały w mocy – ze zmianami – odpowiednie przepisy dekretu z 11. Komisja Kodyfikacyjna uznała bowiem wprowadzenie zasady powszechności ksiąg wieczystych – wbrew postanowieniom PrRzecz z 1946 r. – za nierealne w ówczesnych warunkach. i to nawet w sferze indywidualnej własności ziemi. Zespół Prawa Cywilnego Materialnego podczas prac nad projektem w redakcji z 1961 r.

Zagadnienie stosunku KC do ustaw szczególnych. czy normy regulujące te stosunki zamieszczone są w samym kodeksie.11. raczej ze szkodą niż z pożytkiem. oparta na uznaniu autonomicznej względem siebie pozycji podmiotów stosunku prawnego..1965 r. Polscy kodyfikatorzy stanęli na stanowisku. czyli do tzw.2005 r. Zdaniem Komisji Kodyfikacyjnej.12. normujących określone stosunki nie tylko z cywilistycznego punktu widzenia. ale także w płaszczyźnie administracyjnoprawnej. Uwaga ta nie powinna być odczytywana jako zasadniczo krytyczna. która zresztą – moim zdaniem – obecnie bynajmniej nie jest aż tak oczywista [145]. prowadzi ono bowiem do ujmowania wielu kwestii w sposób abstrakcyjny (dotyczy to zwłaszcza przepisów o czynnościach prawnych)”[148]. O wyłączeniu poza KC materii prawa cywilnego niepoddawanych reglamentacji międzygałęziowej zadecydowały względy czysto praktyczne. ze zmianami wprowadzonymi w sierpniu 2006 r. Przesunięcie materii cywilistycznej do kodeksu doprowadziłoby w opinii Komisji do rozerwania jedności reglamentacji stosunków. przeniesienie niektórych instytucji prawnych z ustaw szczególnych do KC zamiast ułatwić stosowanie prawa mogłoby zaciemnić sens przepisów i utrudnić ich prawidłową wykładnię..7. Mimo to w Uzasadnieniu ogólnym uznano za stosowne stwierdzić. a w odrębnej. W Uzasadnieniu projektu powołano się. cywilistyczna problematyka poszczególnych rodzajów przewozu i inne jeszcze zagadnienia. Na marginesie dodam. materii specjalnych ma ścisły związek ze sposobem realizacji postulatu zupełności kodeksu. Układ KC podobno nie wywoływał w tej fazie prac zastrzeżeń w trakcie dyskusji publicznej i w toku uzgodnień międzyresortowych. Najważniejszy jednak był argument merytoryczny: niemożność wyczerpania przez kodeks wszystkich zagadnień cywilistycznych. czy też w osobnych ustawach. nie bezpośrednio a pośrednio -117. które znajdują się poza jego zakresem. ustaw kompleksowych. że kodeksu handlowego w istocie w Polsce od dawna już nie ma. jak też na dominującą podobno we współczesnych ustawodawstwach oraz w europejskiej myśli prawniczej tendencję do zerwania z odrębnością kodeksu handlowego. chciałbym jednak podkreślić.[147]. gdyż jest on źródłem rozwiązań ogólnych także w aspekcie stosunków regulowanych przepisami. Za częścią ogólną przemawiała ukształtowana już w Polsce Ludowej tradycja wyodrębnienia przepisów ogólnych. -118- . Z takich to powodów poza kodeksem cywilnym pozostawiono zwłaszcza prawo spółek czy prawo wekslowe i czekowe[146]. brak argumentów przemawiających za ich umieszczeniem w kodeksie. a metoda regulacji prawnej. tzn. gdyż przyszłość zdaje się zmierzać w kierunku zniesienia dualizmu. międzygałęziowych. części ogólnej może budzić wątpliwości. że kryterium wyodrębnienia prawa cywilnego stanowi nie przedmiot regulacji. jeżeli kodeks obejmuje trzon legislacji cywilnej.11. Postulat zupełności formalnej kodeks cywilny realizuje więc. że cel ustawodawstwa cywilnego zostaje osiągnięty. a następnie ustawy z 18. że płynne przejście do koncepcji monistycznej stało się możliwe na skutek trwającego kilkadziesiąt lat utożsamiania w naszym obiegu prawnym i w świadomości kodeksu handlowego w zasadzie tylko z prawem spółek handlowych. Na płaszczyźnie teoretycznej idea jedności prawa cywilnego ufundowana jest na założeniu. w razie spełnienia wskazanego warunku. Do KC nie weszło prawo własności przemysłowej.) z punktu widzenia metody legislacyjnej wyodrębnienie tzw. zgodnie z utrwaloną już w Polsce tradycją. że obecnie ustawa ta ma przejść już do historii. umieszczono nie w kodeksie. uchwalonej następnie przez parlament ustawie z 12. prawnofinansowej czy prawnokarnej. Projekt nowego prawa prywatnego międzynarodowego przyjęty został przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego na posiedzeniach w dniach 8 i 12. jedynie na przesłanki związane z przewidywaną przynależnością Polski do Unii Europejskiej i koniecznością stworzenia w pełni nowoczesnych uregulowań prawa spółek. w tym zwalczanie nieuczciwej konkurencji.. jeżeli wyrażone w nim zasady będą ułatwiały prawidłowe stosowanie przepisów normujących stosunki cywilnoprawne niezależnie od tego.1950 r. Ale należy wyraźnie zaakcentować. prawie wodnym. W Komisji Kodyfikacyjnej od początku działał osobny Zespół Prawa Międzynarodowego Prywatnego. który przygotował odpowiedni projekt ustawy... W szczególności dotyczy to tzw. – Prawo prywatne międzynarodowe. Skodyfikowane na nowo prawo międzynarodowe prywatne.Szumański[144]. co prawda.1946 r. iż „(. sięgająca najpierw dekretu z 12. jak również prawo autorskie – choć Uzasadnienie ogólne nie zaliczało go do ustaw kompleksowych – a ponadto stosunki własnościowe w prawie górniczym.

Jest on skonstruowany na ogół zgodnie z systemem pandektowym. – Prawo spadkowe[155]. jak i pozakodeksowych. nie reguluje obrotu gospodarczego. dla stosowania tzw.10. Komisja Kodyfikacyjna działała w określonych uwarunkowaniach politycznych.7. Księgi III z Kodeksem zobowiązań i z Kodeksem handlowym z 1934 r. a zwłaszcza na dostarczanie przez ten układ wartościowych przesłanek dla wykładni i sięgania do analogii. Księgi IV.1950 r. uznaną przez naszych kodyfikatorów za wyróżniającą cechę polskiej szkoły prawniczej.1. Już wkrótce kodeks ten wprowadzi poważny wyłom w układzie pandektowym. Nie ma części ogólnej. powrocie do niektórych klasycznych instytucji (przekaz. ubezpieczenia. oryginalne dzieło jurydyczne. Sprawa układu i zakresu kodeksu jest zależna od przyjętej koncepcji kodyfikacyjnej. austriackiego i niemieckiego. czwarta część obejmująca „prawo do rezultatów działalności intelektualnej i środków indywidualizacji” [152].. w jej punkcie wyjścia. jak i handlowy. który wszedł w życie 1. Pełniejszego blasku nabrał on obecnie.1946 r. – Prawo rzeczowe. stanowi ona poza tym wynik dotychczasowych doświadczeń legislacyjnych w danym kraju.1. ułatwiająca prawidłowe tłumaczenie i stosowanie prawa. oparty na kontynentalnym systemie prawnym. Radwański. z dekretem z 11.Część ogólna kodeksu cywilnego została w związku z tym pomyślana jako nadbudowa nad całokształtem szczegółowych norm cywilnoprawnych. jak też dla przejrzystości kodeksu i całego systemu prawa cywilnego[149]. że należy go uznać za wybitny twór polskiej kultury prawnej [156]. Kodeks cywilny charakteryzuje się staranną redakcją i skłonnością do syntetycznych rozwiązań. ma wejść w życie jego kolejna.1946 r. prawo hipoteczne.1992 r.. 1995/6 i 2001/2) -119ma zastosowanie w obrocie powszechnym i gospodarczym. Księgi II. a może tym bardziej.10. W ogólności jego układ i rozwiązania konstrukcyjne nawiązują do BGB. a struktura tego kodeksu opiera się na systemie pandektowym. Elementy wywodzące się z różnych ustawodawstw zostały przy tym twórczo rozwinięte. ponadto zaś – w razie jej zastosowania – wymaga ona modyfikacji w bardziej nowoczesnym duchu. Reguluje on zarówno obrót cywilny.1. ale z prawem prywatnym międzynarodowym w samym kodeksie. gdyż zawiera niemal całe prawo prywatne: prawo cywilne. S. stopione w nowe. a pośród innych zagadnień znalazło się w nim również prawo rodzinne. klauzula .1. Kodeks cywilny Ukrainy z 16. Niewątpliwie tak. jednak bez prawa rodzinnego. po usunięciu naleciałości minionego ustroju. tradycyjnie łączy prawo osobowe i familijne. prawo prywatne międzynarodowe[150]. to ostatnie wraz z regulacjami majątkowymi.2008 r. Kodeks cywilny Federacji Rosyjskiej (1994. zarówno kodeksowych. który ostatecznie nabrał mocy prawnej 1. prawo pracy [151].2003 r. z mocą obowiązującą od 1. Sprawiedliwie podnosi Z. dostosowane do potrzeb i warunków rodzimego obrotu. Kodeks cywilny Quebecku z grudnia 1991 r. z dekretem z 18. bowiem z dniem 1. Grzybowski wskazuje na liczne i doniosłe korzyści wynikające z zastosowania układu pandektowego. niemniej jednak odbiega od niego istotnie poprzez wyodrębnienie księgi dotyczącej osobistych praw niemajątkowych osób fizycznych i księgi normującej prawa własności intelektualnej [153]. – Przepisy ogólne prawa cywilnego [154]. Burgerlijk Wetboek jest unikalnym dziełem prawniczym. jednak -120wiele szczegółowych ujęć bliższych jest systemowi romańskiemu niż germańskiemu. a nie jak w BGB w ustawie wprowadzającej. z dekretem z 8.. prawo handlowe (prawo przedsiębiorstw. lecz przyjmujący w znacznej mierze instytucje anglosaskie. umiejętnie integruje system kontynentalny z pierwiastkami common law. w odniesieniu do wielu przepisów. Mimo to. społecznych i gospodarczych. Jednak systematyka pandektowa nie jest jedyną możliwą alternatywą dla współczesnych kodeksów cywilnych. Holenderski kodeks cywilny (Burgerlijk Wetboek). starała się choć pośrednio wskazać – przy okazji przedstawiania układu kodeksu – na jego związek z najlepszą polską tradycją cywilistyczną: Księgi I. Kodeks stanowi syntezę pierwiastków wywodzących się z ustawodawstwa francuskiego. odzwierciedlający najnowsze tendencje w prawie cywilnym i handlowym..1.. ogranicza koncepcję części ogólnej wyłącznie do praw majątkowych (w tej kategorii także zastaw i hipoteka oraz środki ochrony prawnej). Przykładów dostarczają najnowsze kodeksy cywilne.2004 r. prawo ochrony konsumenta. prawo transportowe i inne). w jej przeważającej części..1994 r. wykładni systemowej. Narzucone przez panujący wtedy ustrój treści nie zdołały zniszczyć głębokiej wewnętrznej warstwy klasycznego myślenia prawniczego i klasycznych instytucji cywilistycznych.

Wykorzystano międzywojenne projekty z zakresu prawa familijnego. na podstawie ustawy z 3. Kodeks zobowiązań z 1934 r. które mogą być obciążone hipoteką.rebus sic stantibus. Jak starałem się już niegdyś wykazać wkład rządu i aparatu Prezydenta nie był wielki. Podsumowanie – doświadczenia i wyniki kodyfikacji prawa prywatnego w Polsce Odpowiednie zespolenie dwóch czynników: organizacyjnego i ludzkiego stanowi niezbędną podstawę każdej pracy kodyfikacyjnej. pod zmienioną niekiedy postacią. a zawarte w Kodeksie zobowiązań [162]. Do tej najlepszej tradycji cywilistycznej nawiązano podczas prac unifikacyjnych w Polsce po zakończeniu II wojny światowej od sierpnia 1945 r. W aspekcie jurydycznym ustawodawcą był parlament lub Prezydent RP. ustawa o prawie autorskim. akty prawne II RP normujące prawa własności przemysłowej. Ten etap unifikacji i reformy prawa prywatnego był w istocie kontynuacją dzieła Komisji Kodyfikacyjnej II RP [161]. spadkowego. ustawa o prawie prywatnym międzynarodowym. projekt prawa rzeczowego. Znaczące jej osiągnięcia w zakresie prawa prywatnego stanowiły: ustawa o prawie międzynarodowym i międzydzielnicowym prywatnym z 1926 r. wreszcie Prezydent RP. definicji przedsiębiorstwa. Kodeks handlowy z 1934 r. W ramach Komisji bardziej efektywny model stanowi przygotowywanie projektów najpierw przez zespoły złożone z kilku osób. Zrealizowała go powołana jako organ Sejmu. rzetelność. Ich wysokie walory merytoryczne i techniczno-prawne potwierdzili także prawnicy obcy. na kształt kodyfikacji prawa prywatnego w Polsce miały wpływ różne podmioty: aparat rządowy. to właśnie Komisja Kodyfikacyjna była faktycznym ustawodawcą. Najwięcej w dzieło kodyfikacji -121prawa wniosła sama Komisja. jak też niektóre uregulowania należące do części ogólnej Kodeksu cywilnego. ale w aspekcie socjologicznym. Miała ona tym samym rzeczywisty wpływ na decyzje prawotwórcze w stopniu większym niż jakikolwiek inny podmiot zaangażowany w procesie ustawodawczym [158].6. zasada wolności umów) oraz uzupełnieniach. ale to. . korzystającą w szerokim zakresie z konsultacji społecznej. klauzula waloryzacyjna. upowszechnienia w obrocie cywilnoprawnym firmy oraz prokury. zachowano. że najlepszym rozwiązaniem jest powierzenie dokonania kodyfikacji prawa prywatnego specjalnie powołanej fachowej Komisji Kodyfikacyjnej. § 12. Konstrukcje jurydyczne i instytucje wypracowane przez międzywojennych kodyfikatorów stały się trwałym dorobkiem polskiej myśli prawniczej oraz ustawodawstwa [160]. Autorytet jej członków. Komisja Kodyfikacyjna.. pełne oddanie wykonywanej pracy powodowały w zdecydowanej większości sytuacji przyjęcie dzieła Komisji w niezmienionej lub nieznacznie zmienionej postaci. Los aktów kodyfikacyjnych regulujących obrót handlowy był w nowym ustroju przesądzony. Dotychczasowe doświadczenia dowiodły.1919 r. Długotrwałość postępowania w parlamencie i przerabianie ustaw zasługują przy tym na krytyczną ocenę. podobnie i wkład Sejmu uznać należy za raczej skromny. do listopada 1946 r. ustawa o prawie autorskim z 1926 r. spośród najwybitniejszych teoretyków i praktyków prawa. poszerzenia listy praw rzeczowych. Poza tym -122ostatnim ze wskazanych aktów prawnych nadal obowiązywały: kodeks handlowy. fachowość. parlament. a także prawo wekslowe i czekowe. przy czym te dwie ostatnie ustawy pełnią swe funkcje w obrocie do dzisiaj. przedsiębiorcy – w relacji do pojęcia konsumenta. oraz ustawy z zakresu prawa własności przemysłowej. Poza samą Komisją. co dało się utrzymać. wyposażonej w określony stopień samodzielności. Te poczynione na tle historycznym uwagi w równym stopniu odnoszą się do prac kodyfikacyjnych w Polsce Ludowej i do współczesności.. papiery wartościowe. Taki model wypracowano w Polsce stopniowo już w okresie międzywojennym. a dopiero potem poddawanie ich konsultacji w większych gremiach. Działalność międzywojennej Komisji Kodyfikacyjnej stanowiła pierwszy etap kodyfikacji prawa w niepodległej Polsce[159]. jak zwłaszcza dotyczących unowocześnienia systemu zabezpieczeń rzeczowych.. której ustawodawca zapewnił autonomię wewnętrzną [157].

organ opiniodawczo-doradczy Rady Ministrów i Prezesa Rady Ministrów w sprawach stanowienia prawa i oceny jego stanu w określonych dziedzinach [169]. Przygotowała ona – w zakresie prawa cywilnego materialnego – projekt kodeksu cywilnego. [164]. Zadaniem postawionym przed Komisją Kodyfikacyjną było -124przygotowanie „(. oparte na projekcie księgi pierwszej Kodeksu cywilnego z 1947 r. przez niewielką komisję. w sprawie opracowania nowych kodeksów Polski Ludowej – cywilnego i karnego [165] minister sprawiedliwości H.1986 r.8. wraz z przepisami wprowadzającymi. której przewodniczącym został J. i jego nowa redakcja opublikowana w 1955 r.1950 r. organizacji i trybu działania Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego [172]. jak też przepisy ogólne prawa cywilnego z 18. Świątkowski powołał kilkuosobową komisję dla przygotowania projektu kodeksu cywilnego [166].9. reorganizacja sądownictwa powszechnego i prokuratury.. Komisji Kodyfikacyjnej przy Ministrze Sprawiedliwości [167]. Za wzorem niektórych przedstawicieli obcej doktryny można go nazwać etapem rekodyfikacji. z uwzględnieniem zadań wynikających z potrzeb harmonizacji prawa polskiego z prawem europejskim” (§ 6 uchwały) [171]. Najważniejsze jej osiągnięcie stanowi przygotowanie Kodeksu spółek handlowych z 2000 r.2002 r.1956 r. rozpoczęty po 1989 r. Wynikiem jej prac był projekt kodeksu ogłoszony drukiem w 1954 r. Osobny zespół opracował prawo prywatne międzynarodowe. uniemożliwiający konsultację projektu w ramach komisji.) projektów ustaw o podstawowym znaczeniu w systemie prawa cywilnego. z udziałem kilku przedstawicieli Departamentu Ustawodawczego Ministerstwa Sprawiedliwości projektu kodeksu cywilnego. który zawierał pięć ksiąg. powołana nie tylko dla kodyfikacji prawa cywilnego. Kodeks postępowania cywilnego. czwartej już fazie prac kodyfikacyjnych.. Początkowo ciężar prac spoczywał na powołanej zarządzeniem Prezesa Rady Ministrów z 6. ale nie przyniosła ona rezultatu[170]. wraz z przepisami wprowadzającymi oraz projekt kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jej skład w porównaniu z . Czachórskiego. w sprawie utworzenia. o szerokim składzie teoretyków i praktyków prawa. Władze rządowe przerwały jednak prace nad kodeksem ze względów politycznych i ideologicznych. w szczególności zmieniających Kodeks cywilny. Dokonanie istotnych zmian w strukturze gospodarczej.. Wasilkowski. Natomiast wzrost znaczenia problematyki reformy prawa w związku z planowaną przynależnością Polski do Unii Europejskiej doprowadził do utworzenia uchwałą Rady Ministrów Nr 109/96 z 17. jak również wadliwa organizacja dyskusji publicznej nad projektami zostały naprawione przez utworzenie na mocy zarządzenia Prezesa Rady Ministrów z 23.Drugi etap kodyfikacji z lat 1947–1949. działającej przy ministrze sprawiedliwości Komisji do Spraw Reformy Prawa Cywilnego.4. -123- Obecny etap. Efektem był Kodeks rodzinny z 27.1950 r.9. bezpośrednio po powołaniu jej składu. Komisja ta. Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego działa obecnie na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z 22. Na podstawie uchwały Prezydium Rządu z 27.1996 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz Kodeks handlowy. rodzinnego i gospodarczego..9. reforma przepisów procesowych otworzyły drogę kolejnej. Powrócono do „bezpieczniejszej” w warunkach braku stabilizacji oraz postępujących bezwzględnych przekształceń gospodarczych i społecznych myśli o kodyfikacjach cząstkowych. według systematyki pandektowej [163]. przy czym element tej reformy stanowić ma kodyfikacja [168]. ograniczający się do „strony technicznej”. zastępując dotychczasową Komisję do Spraw Reformy Prawa Cywilnego. ale nie posiadała autonomii wewnętrznej. nazywany jest w literaturze okresem „reformy prawa cywilnego”. Pojawiła się także idea wznowienia działalności międzywojennej Komisji Kodyfikacyjnej. była w zakresie jej struktury w znacznym stopniu kopią swej międzywojennej poprzedniczki. Nieliczny skład dotychczasowych zespołów.7..1950 r. z niewielkimi modyfikacjami. Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego. otwierając w ten sposób trzeci etap kodyfikacji prawa cywilnego.6. doprowadził do przygotowania i uchwalenia w pierwszym czytaniu w grudniu 1948 r. Znaczny wkład w przeprowadzenie reformy miała Rada Legislacyjna. pod przewodnictwem W. Wszystkie te projekty zostały uchwalone przez sejm i obowiązują do dzisiaj ze zmianami. z przepisami wprowadzającymi. która rozpoczęła pracę 5 grudnia tego roku. także z przepisami wprowadzającymi. poprzedzony współpracą polsko-czechosłowacką w tym zakresie.

a co za tym idzie poczucie pewności prawnej. Materiały z konferencji zorganizowanej 10–11 kwietnia 1999 r. gdyż chciano zapobiec lukom i wyczerpująco określić wszystkie możliwe. . Radwańskiego. prawie rodzinnym i prawie gospodarczym prywatnym. sankcjonując w istocie ustalone zwyczaje i prawo zwyczajowe. Uwagi nad układaniem kodeksów (tłum. Wewnętrzna systematyka tych zbiorów przypominała metodę także obecnie stosowaną w pewnym zakresie w prawie karnym. H. -126- [1] R. Do zadań Komisji należy: -125- 1) przygotowywanie założeń i ogólnych kierunków zmian w prawie cywilnym. który zapowiedział rozpoczęcie prac nad nowym kodeksem cywilnym[174]. S. Lepiej znający psychologię ludzką Solon (ok. 635–560 p. H. nie zaś kryterium charakteru prawnego instytucji. „Kodeks” w świecie antycznym.n. Piasecki).e. rodzinnego i gospodarczego prywatnego. Chodzi przede wszystkim o ich trwałość. oderwane od siebie sytuacje. [2] Starożytne zbiory w niewielkim tylko stopniu uwzględniały element nowości rozwiązań. w Lublinie (pod red. Kupiszewski. Ponadto. Prawo francuskie. K. że ich sprowadzenie mogłoby posłużyć kiedyś za pozór jego powrotu do kraju. chcąc uniknąć sytuacji. 2) opracowywanie założeń oraz projektów o podstawowym znaczeniu dla systemu prawa cywilnego. jedne po drugich. s. Jednocześnie nie operowano jeszcze abstrakcyjnymi pojęciami. na poły legendarny władca Sparty. przypuszczalnie z IX wieku p. Ale ponieważ nie powrócił już nigdy. by prochy po nim wrzucono do morza. Likurg. Starożytne kodyfikacje prawa. W tym składzie Komisja zakończyła swą kadencję w sierpniu 2006 r. które możliwe były ze względu na stabilne stosunki polityczne i społecznogospodarcze Zakres czasowy obowiązywania tych kodeksów z założenia miał być nie krótszy niż sto lat. Komisja funkcjonuje przy Ministrze Sprawiedliwości (§ 1).e. 32. zalecił przed śmiercią. miały charakter fragmentaryczny. zagadnienia przyporządkowywane przez nas dzisiaj różnym gałęziom prawa. Dnia 2 listopada tego roku minister sprawiedliwości powołał na przewodniczącego Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego profesora Z.. Radwański cieszy się ona pełną samodzielnością [175]. Podstawowe dane (tłum. ale jak zapewnia jej przewodniczący Z. Nikorowicza). de Reibnitz. A. Nr 9–10.poprzednim stanem uległ pewnym zmianom [173]. które powinno uregulować prawo. które zgodnie z tym grupowane są – jak to czyni nowożytne prawo cywilne – na zasadzie pokrewieństwa między nimi.n. Lublin 2000. O miejscu każdego z kazusów w ramach zbioru decydowała ich aktualna doniosłość prawno-polityczna i społeczno-gospodarcza. a ten brak norm ogólniejszej natury prowadził z kolei do kazuistyki. W. David. Ale pewne postulaty przypisywane kodyfikacji prawa zbiory te realizowały w stopniu znacznie wyższym niż kodyfikacje obecne. s. Przegląd Humanistyczny 1986. z uwzględnieniem zadań wynikających z potrzeb harmonizacji prawa polskiego z prawem europejskim. 1–11. J. ponadto znalazły się w nich przedstawione jakby jednym ciągiem. KUL. a także zwracać się o opinie w budzących wątpliwości kwestiach prawnych należących do z zakresu jej działania (§ 8). Dębińskiego). bez podziału na rozdziały i inne części. Zadania postawione przed Komisją w dziele kodyfikacji prawa cywilnego wymagają wielu lat intensywnej pracy [176]. Warszawa 1965. Minister Sprawiedliwości może przedstawić Komisji projekty aktów prawnych do oceny. s. E. 19. Kraków 1817. Tak fundamentalna dzisiaj idea instytucji prawnej nie była wtedy znana.) żądał od Ateńczyków przynajmniej stuletniej trwałości nadanych im przez siebie praw. zanim wyruszył w podróż poza jej granice nakazał zaprzysiężenie utrzymania istniejących praw aż do swego powrotu.

Miał on charakter deskryptywny i analityczny. w: Dzieje kodyfikacji prawa. Polska). jakie stawiali technice ustawodawczej uczeni juryści. s. tenże. Ogólna teoria . K. 272–274. Baszkiewicz. określane na ogół mianem „reformacji”. zbiory praw.. Rozważania nad problematyką i terminologią zbiorów prawnych feudalnej Europy. C. zakresem rzeczowym. Mimo wysokich wymagań. 59–90. a nawet całościową jego kodyfikacją. jak mawiano w Polsce – o egzekucję praw. [3] O poglądach romanistów oraz teoretyków prawa na dzieło Justyniana zob. t. A. Zastosowano nowe metody konceptualizacji pojęć. Nr 1. 82–83. 80. Choć część z tych kodeksów jak na swoje czasy była dziełami wybitnymi. 102. Materiały na Konferencję historyków prawa w Karpaczu (do użytku wewnętrznego). w: Partykularyzm a unifikacja prawa w Polsce (XV–XX w. czy ordynacji – ordonansów. Gottfrieda W. symbolika. Uruszczak.. L. Uruszczak. 87 i 91. Leibniza i innych. 9– 29 i tam podana literatura. CPH 1988. w tym zbiory prywatne.). 235–246. Estreicher. wreszcie idee kodyfikacyjne Hugo Grocjusza. s. Bergel. Sójka-Zielińska. Louisiana Law Review. CPH 1974. [4] Kodeks mógł oznaczać projekty kodyfikacyjne. CPH 1969. jak też formą. Najstarsze kodeksy prawne świata. ich wyjaśnianie. którym odpowiadały partykularyzm i stanowość prawa. przetwarzania materiału prawnego oraz systematyki prawa. 1. s. 93–123. Od Justyniana do Kodeksu Napoleona.. 220. 1. z. H. Grzybowski. z. od których pod względem techniki prawodawczej nie odbiegały kodeksy XVII w. s. Węgry. XL. E. przywracanie. 187. Kodyfikacje mezopotamskie z III i II tysiąclecia p. 1973. 1. XL. 194. z. Le référé législatif. J.e. W. Niektórzy uczeni opowiadali się wówczas wprost za unifikacją prawa. S. s. [5] . 1073.n. Prawo cywilne. też S. s. CPH 1977. Ius publicum–ius privatum.. Założenia nowych kodyfikacji Europy środkowej w epoce jagiellońskiej (Czechy. taż. Ancient Law. Unikano wyraźnie wprowadzania nowych rozwiązań. zbiory orzeczeń sądowych. 24. to przecież nadal ujmowały one poszczególne stany faktyczne i prawne w sposób nieostry. będącą wynikiem różnorodnej techniki kodyfikacyjnej”. s. z. w: Dzieje kodyfikacji prawa. tenże. „(…) kodeksy renesansowe różniły się od siebie mocą prawną. 1. 66. z. Sensualizm ujęć dominował nad pojęciami ogólnymi. ani powiązane ze sobą wewnętrznie jakąś jednolitą metodą regulacji pokrewnych stanów faktycznych i prawnych. J. 1. Grajewski. 167–185. S. tenże. Ich systematyka opierała się na kryterium charakteru źródeł prawa. Salmonowicz. s. w tym wcześniejsze prace tego autora. Między partykularyzmem a unifikacją. Europejskie kodeksy doby renesansu. 61. Z zagadnień ideologii prawodawstwa w trzynastym stuleciu. W efekcie przyjęte rozwiązania nie były ani dostatecznie ogólne. Samuela Pufendorfa. Kodyfikacje prawa miejskiego w dawnej Polsce. formułując raczej bardzo szczegółowo konkretne przykłady. s. „Starożytne kodeksy”). Łódź 1972 (przekłady tekstów i komentarze).Maine. zaowocowały znanymi kodyfikacjami XVI stulecia. CPH 1988. gdyż dawność prawa stanowiła jego atut. Narodziny nowożytnej myśli kodyfikacyjnej w Europie. vol. za wzorem włoskim. Ponadto głównym celem. bo kryterium podziału według gałęzi wprowadziło dopiero Oświecenie. 83 i n. 59–65 i n. 48. 1988. Humanistyka 2. s. dla którego spisywano kodeksy było uporządkowanie dotychczasowych przepisów. oczyszczanie z niesłusznych naleciałości. L. Z zagadnień ideologii ustawodawczej wieków średnich. Kunderewicz. ani wyczerpujące. Prawo polskie ziemskie w XV–XVI wieku. s. CPH 1962. Górnicki. London 1861 (rozdz. W. Poznań 1974. Chodziło przede wszystkim o spisywanie praw. s. W istocie okres średniowiecza w ogóle nie sprzyjał idei kodyfikacji ze względu na partykularyzm interesów oraz stanową strukturę społeczną. nie sprzyjał syntezie. Jak przenikliwie zauważa W. zob. Jarra. Żaden z powstałych wtedy kodeksów nie miał charakteru w pełni zwartej całości. wreszcie prace komentatorskie. język prawniczy średniowiecznych kodeksów pozostawiał dużo do życzenia. t. terytorialnym i personalnym zasięgiem obowiązywania. s. 2. J. Malarczyk. s. Wójtowicz. Zainteresowanie sztuką tworzenia prawa wyrosłe na podłożu humanizmu. Maisel. Kraków 1931. s. Folia Societatis Scientiarum Lubl. Europejskie kodeksy prawa doby renesansu. Najstarsze prawa świata. cechowała go obrazowość. Principal features and methods of codification. 15. Gdańsk 1994. Dzieje prawa.

ideałem nieosiągalnym. Benthama zob. z normami na tyle ogólnymi. . ed.. które wywoływały jedynie zainteresowanie ze strony prawników. Wielkie kodyfikacje. s. Nie mniej ważna jest zupełność kodeksu i to zarówno formalna. Bentham. tak wzorowo zrealizowana w Allgemeines Landrecht für die Preussischen Staaten (ALR) – pruskim Landrechcie z 1794 r. P. Zmarły w 1990 r. Osnownyje prawowyje sistiemy sowriemiennosti.Zob. 3. [9] J. 1838–1843. C. Schofield. David. Scholfield and J. Od okresu Oświecenia powszechnie przyjmuje się ideał zwięzłości kodeksu. czyli specjalistów. vol. Reprinted: New York 1962. J. zapewniając tym samym równocześnie znaczną stabilność jego przepisów. To najsłynniejsze bodaj dzieło z zakresu prawa porównawczego miało wiele wznowień. Harris. Stąd z czasem zwyciężył model kodeksu bez kazuistyki. charakteryzująca też Zivilgesetzbuch (ZGB) – kodeks cywilny szwajcarski z 1907 r. jak dotąd. R. s.. C. w: Works of Jeremy Bentham (wyd. patrz J. nie dokonanie jedynie konsolidacji. Jauffret-Spinosi. tzn. M. David. [7] Zob. zob. 49 i 73. Osnownyje prawowyje. s. Jej probierzem było wtedy prawo natury. 83. 115–147. 51 (wyd. ale przygotowanie kompletnej jego kodyfikacji. Bentham podkreślał. Osnownyje prawowyje. kolejna cecha. Les fondements idéologiques. Teksty zamieszczone w: „Legislator of the World”: Writings on Codification. jak i materialna. London. 1988. [10] Charakteryzować go ma spójność wewnętrzna. [8] K. Stephen Conway. 119 oraz R. ale nie wszystkie kodyfikacje potrafiły mu sprostać. 106 i n. Podciął mu zresztą korzenie sławny R. Jeremy Bentham: Legislator of the World. von Jhering stwierdzając. s. ale całkowita zmiana dotychczasowego prawa. David. Betham. 84 i 118. a więc że kodeks nie zawiera luk. zamiast zapewniać „największą sumę szczęścia największej liczbie jednostek”. Paris 2002). C. ale później zaczęto sięgać także i do innych wzorców. David. David powierzył dalsze losy swej książki prof. Osnownyje prawowyje sistiemy sowriemiennosti. Précis Dalloz. Law. Benthama ideału kodeksu bez luk. Current Legal Problems (1998). pozostaje jednak. 48. J. Moskwa 1967 oraz R. 9. Sójka-Zielińska. Bowring). Korzystam z wydań rosyjskich: R. oparcie na jednolitych. a nie łatwe do zrozumienia i przystępne dla społeczeństwa. C. jasnych kryteriach i brak wewnętrznych sprzeczności. eds. Jasność i zrozumiałość kodeksu. Jauffret-Spinosi. Oxford: Clarendon Press. Oxford 1998. Freeman). Les grands systčmes de droit contemporains. Wreszcie ostatnią chyba podstawową cechą kodeksu wydźwigniętą przez Oświecenie jest sprawiedliwość. Volume 8: January 1809 to December 1816. Szerzej o projektach kodyfikacyjnych J. Paris 1966. którą określił on mianem pannomion. 74. Jauffret-Spinosi. David. addressed to all Nations Professing Liberal Opinions (1822 wraz z suplementami 1827 i 1830). R. też The Correspondence of Jeremy Bentham. A General View of a Complete Code of Laws. Legal Theory at the End of the Millennium. Papers relative to Codification and Public Instruction (1817) oraz Codification Proposal. and Education. [6] R. że struktura i sformułowania kodeksu mają być wygodne dla prawników. Zdawano sobie jednak sprawę z praktycznej niewykonalności założonego po raz pierwszy przez J. Les grands systčmes de droit contemporains. jak beznadziejnie niepraktyczne i nielogiczne były dotychczasowe prawa. s. Jauffret-Spinosi (zob. Précis Dalloz. Moskwa 1996. Jedyne remedium stanowić mogła nie wyrywkowa reforma. by obejmowały możliwie najwięcej sytuacji szczegółowych. s. Clarendon Press. David. R. 468. taż.. P. że zastępuje on wszystkie obowiązujące dotąd w państwie przepisy w danej dziedzinie prawa.

s. Jarra. w: Teoria i praktyka wykładni prawa. s. taż. kierował się do profesjonalistów (por. 277 i n. Bergel. 64. na podstawie rzetelnych studiów historycznych. 219–234. Salmonowicz. s. w: Historia integra. s. s. Prawo rzymskie w projektach kodyfikacyjnych polskiego Oświecenia. natomiast BGB – kodeks bardzo przecież w swych rozwiązaniach nowoczesny – był historycznie zorientowany. Zagadnienia systematyki prawa w austriackim programie kodyfikacyjnym doby wczesnego Oświecenia. s. s. Jahrhundert. zmierzająca do uczynienia prawników niepotrzebnymi i stworzenia możliwie jasnego prawa. Uruszczaka). Sójka-Zielińska. [14] Kodeks Napoleona miał charakter rewolucyjny. 67. A.[11] K. która mogłaby być umieszczona na półce obok rodzinnej Biblii. 31–33 i n. Księga pamiątkowa ofiarowana prof. O powołaniu naszych czasów do ustawodawstwa i nauki prawa (tłum. s. taż. An introduction to the legal systems of Western Europe and Latin America. Wykładnia w programach kodyfikacyjnych epoki Oświecenia. formalny kompromis między prawem zwyczajowym i prawem rzymskim. 1. w: Evolution of the judicial law in XIXth Century. Wielkie kodyfikacje. Kraków 1995. 28. Wielkie kodyfikacje. racjonalistyczny. widziała kodeks cywilny jako popularną książkę dla obywatela. AUL. E. tenże. Wielkiej Brytanii i USA. KPP 2005. Kodyfikacje i myśl kodyfikacyjna XVII i XVIII wieku. Łódź 1984. 92–94. Prawo karne oświeconego absolutyzmu. B. Rewolucyjna ideologia we Francji. K. 113–118. Bergel widzi w Kodeksie Napoleona ideologiczny kompromis między filozoficznym indywidualizmem XVIII stulecia i chrześcijańską moralnością jansenistów. Kodeks Napoleona. J. Sójka-Zielińska. s. J. s. s. 10 i n. Zimmermann. polityczny kompromis między zasadami Rewolucji Francuskiej i dziedzictwem ancien regimu. s. Przewodnik po źródłach i podstawowych instytucjach prawa prywatnego (handlowego) w systemach prawnych Europy kontynentalnej. H. J. w: Dawne prawo i myśl prawnicza. w: Dzieje kodyfikacji prawa. taż. Borkowska-Bagieńska. Dzieje prawa. E. patrz ponadto K. Z dziejów kodyfikacji karnych przełomu XVIII–XIX wieku. wyprowadzał podstawowe zasady prawa ze świeckiej koncepcji prawa natury. Pauli. ibidem. 62. Grzybowski. K. S. 119–129. też R. zob. s. 66. Merryman. s. 7 i n. nie zmierzał do obalenia dotychczasowego porządku. Salmonowicz. 52. był nieformalistyczny. Warszawa 2005. 73–87. 63. S. I. [13] Oddziaływanie BGB na inne systemy ibidem. 225–234. Refleksje o kodyfikacji i myśli kodyfikacyjnej Oświecenia. Rola prawa rzymskiego. 65. Nr 1. Stanford. s. Toruń 1966. s. taż. California 1985. 261–266.. taż.. J. The Civil Law Tradition. von Savigny. taż. s. 127–145. 46 oraz passim. 30–32). Prace historyczno-prawne poświęcone pamięci Wojciecha Marii Bartla (pod red.. s. Zivilrechtliche Kodifikationen in Europa im 19. w tej pracy również ogólne refleksje na temat wielkich kodyfikacji cywilnych. 176. Między zbiorem a kodeksem. 17 i n. F. L. s. Warszawa 1992. Dzieje ustawodawstwa cywilnego Europy XIX wieku. Materiały konferencji naukowej Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego odbytej w dniu 27 lutego 2004 roku. Historia prawa.. s. Malca i W. Ogólna teoria prawa. Toruń 2001. Redaktor tomu Piotr Winczorek. w: Dzieje kodyfikacji prawa. 166–191. s. Sójka-Zielińska. Dölemeyer. 115 i n.. s. z. Kodyfikacje wieku Oświecenia. Principal features. 68–75. s. wyprowadzał fundamentalne zasady prawa niemieckiego z badań naukowych. Opałek). Całus. S. 1078. s. prawoznawstwo porównawcze i kształtowanie się europejskiej nauki prawa. Zasada słuszności. Jakubowski. Dziedzictwo Savigny’ego. CPH 1984. Krakowskie Studia Prawnicze 1981. [15] . L. Stanford University Press. L. Warszawa 1964. 117–130. Franciszek Zeiller i jego „legislatives meisterwerk” z 1803 r. 146– 161. Stanisławowi Salmonowiczowi w siedemdziesięciolecie urodzin. O prawie cywilnym. C. [12] Oddziaływanie Kodeksu Napoleona na światowe systemy ustawodawcze zob.

s. s. s. vol. 12 i n. tenże. Osnownyje prawowyje. [21] K. że kodeks handlowy wraz z innymi ustawami handlowymi nie tworzył odrębnej. 27. L. Nr 7. Górnicki. J. Reconstructing the English Codification Debate: The Criminal Law Commissioners. C. 68 i n. Zimmermann. 18. [19] J. s. Jauffret-Spinosi. Prace Prawnicze. The Framework. [17] Code de commerce objął przedmiotem regulacji zarówno materialne. [16] Bliżej L. s. 49–58. a nie w parlamencie i było to zwycięstwo dające się przypisać do procedury. [23] Bliżej L. zamkniętej w sobie całości.. a ponadto wyłączały z kodeksu niektóre zagadnienia – zamieszczone we francuskim Code de commerce – regulujące materialne prawo handlowe. 625–640. Zagadnienie. Górnicki. Prawo skandynawskie a prawo państw kontynentu i common law.. Summer 2000.. 258 i n. L. Włodyka. 221–226. Law and History Review. David. Bergel. Principal features. s. [22] A. też R. Zweigert. na którym się opierał i do którego musiał się stale odwoływać. C. s. Kraków 1960. H. oczywiście w każdym ustawodawstwie różne. jak i specjalnym. zob. s. no 2. S. Inne ustawodawstwa rezygnowały na ogół z odrębnej księgi o jurysdykcji handlowej. Osnownyje prawowyje. R. s. jak też ustaliła się zasada. An Introduction to Comparative Law. 276 i n. s. s. [20] R. ale był ściśle związany z prawem cywilnym. Górnicki. a nawet równorzędności kodeksu cywilnego i kodeksu handlowego. 397 i n. Jauffrett-Spinosi. I. 9. gdy określone problemy i konstrukcje prawne były jednakowo ujmowane zarówno w prawie prywatnym powszechnym. Zagadnienie. 213 i n. [18] Obszernie o tym L. Osnownyje prawowyje. 86–97 oraz R.W doktrynie oraz w orzecznictwie francuskim zwyciężył pogląd o współzależności prawa cywilnego i prawa handlowego. „Common law” und „civil law”. 57 i n. Amsterdam–New York– Oxford 1977. Bergel. s. David. szerzej L. [24] R. s. 1090. David. jak i procesowe prawo handlowe. 633 i n.. Ross. The Civil Law Tradition. Germański system prawny wypracował natomiast zasadę niezależności. 111 i n. 15 i n. Farmer. 28. 10. vol. ZNUJ. J. Amerika . Kötz. 1833–45. Problem struktury. H. David. s. W Anglii walka o indywidualne wolności została wygrana w sądownictwie. Kilka ogólnych refleksji. drugie w kodeksie handlowym i to także wtedy. 1077. Podstawowe zagadnienia i instytucje prawne znalazły podwójne uregulowanie: jedno w kodeksie cywilnym. s. Osnownyje prawowyje. 627 i n. Merryman.. O sposobach. Principal features... Zagadnienie.

S. 691. s. Chalmers. [28] C. Kształtowanie się mieszanego systemu. 1076. 126. [25] M. t. W. Law Quarterly Review 1903. Stępkowski. W polskiej literaturze prawu szkockiemu poświęcił kilka prac A. Prace nad kodyfikacją. s. profesor Uniwersytetu McGill w Montrealu i adwokat. Batiza. Tübingen 1995. 1089 i tam zawarte odesłania. SI. s. 60. 56 (1982). [33] W. Tetley. vol. Botswana. Herman. 40. M. s. . hrsg. 1034. L. s. Poza francuską tradycją cywilistyczną zwraca uwagę znaczny zasięg holenderskiej tradycji: Zimbabwe. Kształtowanie się szkockiego prawa prywatnego do końca XVIII wieku. J. 2. s. Herman. o jedynie „administracyjnym przedsięwzięciu” grupowania istniejących uprzednio i rozrzuconych reguł. von Reinhard Zimmermann. Tulane Law Review. Mixed Jurisdictions: Common Law vs. Stępkowski. Tetley. Principal features. s. Bergel. A. s. Law Quarterly Review 1886. Tetley. s. 125. wraz z dziejami Uniform Commercial Code. s. and policy considerations. modern formats. [29] Ibidem. też R. 5. Kraków 1998. vol. s. 4. D. Schmitthoff. J.und Europa – Zu diesem Band. w: Amerikanische Rechtskultur und europäisches Privatrecht. 677–738 i tam podana literatura. D. zob. vol. s. 54 (1980). 1–10. M. 11. D. RPA. Principal features. Sri Lanka. 57–92. t. 477–601. Tulane Law Review. Herman. s. Mixed Jurisdiction: Common Law vs. Tokarczyk. szerzej o strukturze kodeksu Luizjany ibidem. An Experiment in Codification. bez modyfikowania ich treści. J. 301–318. Codification of Mercantile law. [26] C. 1033 i n. Schicksal und Zukunft der Kodifikationsidee in Amerika. vol. Współczesne tendencje. Origins of Modern Codification of the Civil Law: The French Experience and its implications for Louisiana Law. 2002. Schmitthoff. Namibia. Chalmers. s. Współczesne tendencje. Civil Law (Codified and Uncodified). Lesotho i Suazi. 209–230. Bergel pisze w tym wypadku o „formalnych kodyfikacjach”. Louisiana Law Reviev 2000. [30] S. s. Bergel. zob. Prawo amerykańskie. tenże. L. Impressionen aus der Neuen Welt. R. s. w: Amerikanische Rechtskultur und europäisches Privatrecht. Perspectives on code structure: historical experience. [32] Szeroko i kompetentnie pisze o tym w syntetycznej formie W. [27] M. Civil Law (Codified and Uncodified). 19. 45–86. L. [31] Amerykańskie dążenia do kodyfikacji bliżej omawia S. tenże. zob. s. 37–39. Hoskins.

Li-Kotovtchikhine. 52. Stanford Journal of East Asian Affairs. 288. s. 287. Koncepcja prawa w Chińskiej Republice Ludowej. David. 3 i 5. 174 i n. 49. jest postacią systematyzacji prawa. [40] Szerzej P. Rot. Banaszak. [36] R. La réforme du droit chinois par la codification. 129. Revue Internationale de Droit Comparé. 95. s. Stanford 2001. 128. w wielu wypadkach całkiem nowy. Leszczyński. sankcja grupowa. Prawo chińskie. 693. 529–552. Wstęp do prawoznawstwa. [38] Szerzej B. Groszyk. w: Główne kultury prawne współczesnego świata (pod red. Leszczyński. zob. Volume 2. Łopatka. Kodyfikacja stanowi wyższy szczebel tej systematyzacji. Warszawa 1968. Komparatystyka prawnicza. s. Zjawisko prawne. Leszczyński ciekawie wywodzi. tenże. Yin-Ching Chen. C. według z góry przyjętych kryteriów. Filozoficzne podstawy. Civil Law (Codified and Uncodified). tenże. S. 2000. s. n° 3. L. Inkorporacja natomiast tylko porządkuje zewnętrznie materiał normatywny w jedną całość. Nr 10. 159. s. Osnownyje prawowyje. w: Główne kultury prawne współczesnego świata. Prawo japońskie. ponieważ prowadzi do wydania kodeksu. and Legal Practice in China. 162 i 152–155. Spring 2002. odczuwane są daleko mocniej niż sankcja prawna nie poparta sankcją grupową. tak jak inkorporacja. s. Banaszak. Lublin 1978. 246. Civil Law Development: China and Taiwan. L. [39] B. Na metodę pojednania stron (jidan). H. że kodyfikacja. L. Warszawa 1979. s.. 8–14. że prawo – w tej „kulturze wstydu” przed innymi – jest tylko pomocniczym środkiem kontroli społecznej. Poczucie przynależności do grupy. a nie sądowego rozstrzygnięcia sprawy w Japonii w literaturze polskiej zwraca uwagę L. Wstęp do teorii państwa i prawa. PiP 1985. Komparatystyka prawnicza. H. Jauffret-Spinosi. Huang. s. Zjawisko prawne. tenże. [35] W. [41] Można wyodrębnić kilka charakterystycznych ujęć. prokuratorów i adwokatów. Xiao-Ying. tenże. Code. Ehrlich. 158.[34] A. s. s. J. Prace nad kodyfikacją. 245. Tetley. Wstęp do nauki o państwie. Custom. Seidler. w sposób niesprzeczny. Na to parcie do wewnętrznego. [37] R. Problemy. s. Stanford University Press. 24–27. 37 i n. 176. Warszawa 1995. co świadczy o niechęci oddawania spraw do sądu. a także na rolę arbitrażu (chusai). A. 161. Gyoseishido. s. Leszczyński. 130. Malarczyk. w której znaczącą rolę odgrywają idee jedności (zgody) i harmonii. Rota). jako drogę rozstrzygania sporów w Japonii zwraca również uwagę R. Obowiązujące w państwie prawo nie ulega więc zmianie. L. Stępkowski. G.. Prawo japońskie. por. s. s. . Kość. tenże. Jedność i podziały. Mixed Jurisdictions: Common Law vs. s. który opiera się na jednolitej koncepcji legislacyjnej i reguluje w miarę wyczerpująco. C. który ponadto wskazuje na dane o małej liczbie sędziów. ponadto A. s. Tokarczyk. zaproponowanych w większości przez teoretyków prawa i cywilistów: 1)Jako pierwsze z nich wymienię definicje wychodzące z założenia. s. H. opartą na procedurach prawa wakai oraz chotei. 318. daną dziedzinę stosunków społecznych. Tokarczyk. s.

162. Żabiński. Dział ogólny. 9. Warszawa 1980. s. Z. 220. 22. [46] L. Stawecki. 128. Kraków 1946. 22. W. t. Jedność i podziały. s. 8 (w przypisie). Woleński. Ziembiński. Z. Wstęp do prawoznawstwa. 29. tenże. Wstęp do nauki o państwie i prawie. tenże. Grzybowski. że wynik zabiegu kodyfikacji stanowi nie tylko sam kodeks mogłoby wydawać się oczywiste. Tylbor). E. 15. Wasilkowski. IV. w: J. 23. por. Wstęp do prawoznawstwa. 189). s. Czachórski. s. Nr 1. Wielka kodyfikacja. Lublin 1922.Wstęp. s. 464. Przebieg prac. 188. J. Tobor. s. A. w: Komisja Kodyfikacyjna. tenże. 30. s. s. M. 166. 65 i n. UAM. 129. SP 1983. [47] A. S. s. Poznań 1992. Wstęp do nauki prawa cywilnego (tłum. Wstęp do prawoznawstwa. Z. zob.. s. 193. 15. Z. Radwański 1993. zob. J. Rappaport. s. 163. Capitant. Rot. s. s. 15. 30. Poznań 1935. s. Warszawa 1993. s. [45] Szerzej L. s. Nowacki. Winczorek. [42] H. Mała Encyklopedia Prawa. Ohanowicz. Wstęp do nauki prawa cywilnego. . Wstęp. 134 oraz s. Nr 4. Woleński. Nowacki. por. Jedność i podziały. 62 (w przypisie). 14. Wstęp. Prawo cywilne. Radwański 2003. Wstęp. też W. Hasła podstawowe (wersja robocza). że jej rezultatem jest kodeks. Gołąb. też S. 129. Borucka-Arctowa. 14. s. M. Kutrzeba. 130. s. Górnicki. 189. Uwagi o języku kodeksu cywilnego. [44] H. Na pewne różnice co do zakresu regulacji kilku europejskich kodeksów cywilnych wskazuje J. s. iż wcale tak nie jest. Longchamps de Berier. s. por. Petrażycki. Teoria i technika kodyfikacji. t. których autorzy ujmują wyraźnie kodyfikację jako proces. 15. 232. Warszawa 1993. RPEiS 1964. Dzieje prawa. s. w: J. kładą jednak równocześnie nacisk na to. Wstęp do nauki polityki prawa. ale przegląd definicji wskazuje. Tobor. Jarra. s. 87. Warszawa 1932. 4)Kolejną z możliwości podejścia do problemu są konstrukcje niełączące kodyfikacji z samym tylko kodeksem (Z. 71. s. 125. Wstęp do nauki o państwie i prawie. Rot. P. Dzieje prawa. 165. 2)Drugi ze sposobów potraktowania zagadnienia stanowią definicje. 35–50. Problemy. Tobor. 271 i n. s. Tobor. s. Wstęp do nauk o prawie. s. tak E. Warszawa 1969. R. Zagadnienie kodyfikacji. s. S. s. Tobor. H. w: J. s. Grzybowski. Kodeks cywilny. Problemy. Z. Peretiatkowicz. 42. s. S. Kodyfikacja prawa cywilnego. tenże. 77. Rot. Borucka-Arctowa. Nr 11. Nowacki. Kraków 1995. zacierające granicę pomiędzy kodyfikacją a unifikacją. 28. w: Polski słownik prawniczy. Redelbach. 463. s. 126 i 128. Ogólna teoria prawa. [43] Z. s. 9. s. Z. A. Nr 15. 41. też S. Radwański 1993. Spostrzeżenie. 5)Osobną grupę tworzą rzadkie obecnie ujęcia utożsamiające wprost kodyfikację z kodeksem. S. Czachórski. Warszawa–Kraków 1938. s. Przegląd Współczesny 1923. 31. 3)Innym ze znanych w nauce rozwiązań jest potraktowanie kodyfikacji jako pewnego zabiegu technicznoprawnego o szerszym jednak zakresie niż przygotowanie samego tylko kodeksu. s. I. też H. Wstęp do nauk prawnych. s. 82. ujednoliceniem ustawodawstwa. Tobor. T. Wstęp.

Fierich. t. tenże. 151. Z. Księga pamiątkowa 1918–1928. tenże. [49] H. 383 oraz Komisja Kodyfikacyjna Rzeczypospolitej Polskiej. W takim też nadrzędnym znaczeniu używa pojęcia unifikacji prawa cywilnego S. Grzybowski. K. 156 (unifikacja sensu stricto). 263. A. s. Marka i towarzyszy w przedmiocie powołania do życia komisji dla stworzenia jednolitego ustawodawstwa w Państwie Polskim. Redelbach. Górnicki. . w: Polski słownik prawniczy. 77. Warszawa 1929. np. s. s. Kraków–Warszawa 1928. [54] Por. s. 7. Wniosek nagły posła Z. I. Ancel. 31. Sejm Ustawodawczy Rzeczypospolitej Polskiej. Znaczenie i metody prawa porównawczego. Prace nad kodyfikacją. [51] H. Prawo cywilne i proces cywilny. Prawo cywilne. Wstęp. por. Stałej komisji kodyfikacyjnej. R. [55] Patrz. Jedność i podziały. I. Ziembiński. [58] M. s. Nr 13. Unifikacja ustawodawstwa. [53] Dz. Grodziski. [52] Por. 9. np. s. Warszawa 1929. Mała Encyklopedia Prawa. t. gdzie autor wyraźnie mówi o etapie kodyfikacji (1919–1939). 128. 30. Dział ogólny. 23. 302). s. E. 178 (przyp. 380. tenże. Ziembiński. s. s. Warszawa 1979. 19. 372 i 376. s. Dział ogólny. Dział ogólny. s. jednak wcześniej s.[48] Z. 77. s. s. s. I.. Problemy.U. 68 oraz s. Warszawa 1930. z. Nr 44. Rot. Rot. 277. Jedność i podziały. por. 18. s. Dzieje prawa. Ziembiński. tzw. s. s. Wstęp do nauki o państwie i prawie. Wstęp. 113 i n. s. CPH 1995. s. w: Główne kultury prawne współczesnego świata. Jarra. poz. s. tenże. s. 463. [56] Por. tenże. t. Druk Nr 298. Komparatystyka prawnicza. Komisja Kodyfikacyjna Rzeczypospolitej Polskiej. s. 162. w: Polski słownik prawniczy. 8. Tokarczyk. Nr 12. Redelbach. 9. Organizacja prac. 1–2. 10. 123 (unifikacja sensu stricto). s. 277. 196–224. Nr 12. 202–234. s. [50] Z. Radwański. w: Polski słownik prawniczy. Z. S. Aspekty międzynarodowej unifikacji prawa. X. Sójka-Zielińska. 315. Wstęp. Prawo cywilne PRL. Ogólna teoria prawa. [57] Szerzej L. s. Komisja Kodyfikacyjna Rzeczypospolitej Polskiej. 9. A. 271. w: Dziesięciolecie Polski Odrodzonej. 31.

Theorie et technique de la codification. L. Nr 1. [62] S. Poznań 1983. Spór. Niestety ciekawe polskie doświadczenia. [60] R. Problemy racjonalnego tworzenia prawa. Kraków 2000. Gołąb. Un estudio de derecho comparado. Warszawa 1930. L. 235. 464. t. t. Podstawowe banalności prawnicze w kodyfikacji. tenże. Kodyfikacje cywilne XX wieku. 133. w: Diritto e societŕ 1978. 65–107. S. Część I: Kodyfikacja jako instrument reformy prawa. H. n° 41. 464. W. Problemy. Wronkowska.. L. Quebeku i Federacji Rosyjskiej. L’eta della decodificazione. Głos Prawa 1933. międzywojenne i późniejsze. 721. 465. Murillo oraz J. 114. Całus. C. Technika kodyfikacyjna. 98. M. Nr 3. s. R. 127. Warszawa 1934. E. oparte na bogatej literaturze zagadnienia. Wronkowska. diciembre 2002. s. 465. [61] Syntetycznie o tych zagadnieniach traktują artykuły M. Revue trimestrielle de droit civil. Warszawa 1920. 126. n° 4. s. Cabrillac. Rivery. s. I. Technika prawodawcza. licząc od czasu ukazania się KC włos. z 1942 r. 194. s. Rot. Fierich). [63] S. Głos Prawa 1931. Dział ogólny. [64] Komisja Kodyfikacyjna Rzeczypospolitej Polskiej. Krajewski. Nr 1. Kustra. Teoria. zob. Rev. 83–130. 15. A. Rivera wskazuje na ponad 40 nowych kodeksów cywilnych (nazwanych „kodeksami drugiej i trzeciej generacji”). por. o których jeszcze w innym miejscu. s. Teoria. Jurídica del Perú. Gołąb. fasc. Reguły UNIDROIT były „źródłem inspiracji” dla trzech nowszych znaczących kodeksów cywilnych: Holenderskiego. Tetley. C. Nr 1. Lex mercatoria ma swą wartościową monografię w języku polskim: B. Wielka kodyfikacja. w: Estratto dagli Studi filosofico = giuridici dedicati a Giorgio del Vecchio. Piotrowski. J. s. 613–639. 833–846 wyjaśnia. . s. zostały pominięte. Tamże zwłaszcza o „kodyfikacjach” prawa autonomicznego: Reguły UNIDROIT. R. RPEiS 1990. S. 144. s. tenże. Modena 1930. 100 i n. 148–150. Lex mercatoria w międzynarodowym obrocie handlowym. Nr 13. KPP 1999. Izdebski. tenże. też Komisja Kodyfikacyjna Rzeczypospolitej Polskiej. Gołąb. Międzynarodowy Instytut Unifikacji Prawa Prywatnego. 1–2. X. taż. I. Piotrowski. z. Mixed Jurisdictions: Common Law vs. Z zagadnień techniki prawodawczej. ibidem. Początek mocy obowiązującej prawa. Podstawy teorii legislacji. Fragment z książki o teorii i technice kodyfikacji. Górnicki. Prawo cywilne. oraz INCOTERMS). C. 161. przyp. I. s. że rekodyfikacja może występować w postaci kompilacji albo może polegać na dokonaniu zmiany prawa: całkowitej lub progresywnej. 160. Technika kodyfikacyjna. Toruń 1982. s. Irti. Reguły prawa kontraktów zawieranych w międzynarodowym obrocie handlowym opracowane przez Komisję Lando. Spór o model. A. por. Fuchs. s. S. 4. Rivera. The Evolution of Codification in the Civil Law Legal Systems: Towards Decodification and Recodification. L. Zasady tworzenia prawa. Ańo LII. s. Dział ogólny. s. [65] Por. Tam również przegląd zmian w kodyfikacjach i najnowsze kodeksy. Recodifier. H. s. 68. Nr 8. Murillo. Civil Law (Codified and Uncodified). Michalska. t. Moc wsteczna prawa. Journal of Transnational Law ? J. 5–68. CPH 1990.[59] N. s. 195. Poznań 1982. 14 (F. octobre-décembre 2001. Odnośnie do UNIDROIT zob. La recodificación.

Gołąb. 157. s. Cultures. Czasopismo Prawnicze i Ekonomiczne 1920. 1919. and North America. [75] . [72] F. Kształtowanie się polskiego systemu prawnego w pierwszych latach II Rzeczypospolitej. dobrych aktów normatywnych i po drugie – dla oznaczenia zespołu dyrektyw wskazujących. I. 463. szerzej S. Wronkowska. Grzybowski. 3. Kraków 1922. Kodyfikacja prawa cywilnego. Referat na Komisji Kodyfikacyjnej Rzeczypospolitej Polskiej dnia 6 grudnia r. Chaos. 1921. nowe rozstrzygnięcia prawodawcze. 71. Nr 1. które wskazują sposób formułowania poszczególnych przepisów prawnych. Europe. 1. s. Problemy i zasady redagowania tekstów prawnych. Z. ich oznakowywania i systematyzowania w zbiory (akty normatywne) oraz takie. Najważniejsze zadanie. R. s. Rzut oka na najważniejsze zadania prac kodyfikacyjnych. Wronkowska. Nr 1. [69] H. 70. s. Teoria. Teoria. 39 i 40. 5. [74] W. [73] W. Technika prawodawcza. s. jak zmienić treść normy obowiązującej lub wyeliminować z systemu pewne normy prawne.. Jaworski. Dział ogólny. Komisja Kodyfikacyjna Rzeczypospolitej Polskiej. Codes. Górnicki. Gołąb. 1. od przyjętej koncepcji prawa i koncepcji źródeł prawa. 2 i n. [70] Szerzej L. Nauka Polska 1970. w tym miejsca danego aktu normatywnego w hierarchii źródeł prawa. L. z. jak poprawnie konstruować akty normatywne. 2 i n. Technika zależna jest przede wszystkim od kultury prawnej. CPH 1969. Prawo cywilne. Dzieje prawa. M. 22. które określają. s. s. S. Kwartalnik Prawa Cywilnego i Karnego. Warszawa 1920. Nr 1–4. X. t. Rot. por. 15. S. tenże. 462. s. [67] S. W. s. Zieliński. s. [71] J. Czachórski. Problemy. s. jak włączać do systemu prawnego nowe normy. Wśród nich wymienia się takie. and Champions: Common Features of Legal Codification Experiences in China. [68] Bliżej S. 1. 17–20. s. s. 13 Duke Journal of Comparative ?& International Law Nr 1 (Winter 2003). 463. 176–183. Warszawa 1993. Nowożytny kodeks cywilny. Head.[66] W teorii prawa pojęcia „technika prawodawcza” używa się zazwyczaj w dwóch znaczeniach: po pierwsze – dla określenia umiejętności sporządzania poprawnych. s. II. Fierich. Radwański.

[77] Por. 129 i 126. Rot. von Bar. L. Kuryłowicz. s. z. poz. w sprawie „Zasad techniki prawodawczej”. 46 i n.. Technika kodyfikacyjna. Nr 10. [81] Rozp. M. 195. J. 128. s. Kontrowersje wokół pojęcia europejskiej kultury prawa prywatnego. Przed projektem. Wronkowska. Zieliński. s. [80] S. Metodologia pracy legislacyjnej i kodyfikacyjnej. Rot.6. s. 121. L. s. tenże.H. Prawo prywatne. Górnicki. 17 i n. 100. J. 162 i n. bliżej R. Warunki. s. Teoria. tj. Prawo cywilne. Poznań 1982. Wronkowska. Gołąb. Problemy racjonalnego tworzenia prawa. Wdrażanie prawa unijnego do prawa polskiego niejednokrotnie dokonuje się za pomocą tzw. 213. załącznik. Prawo cywilne. Litauer. [79] Por. Górnicki. Wielka kodyfikacja. s. 127. 46. Założenia polityki prawa. Prawo rzymskie jako fundament europejskiej kultury prawnej. 36–48. 212 i n. Dajczak. Prawo cywilne. Dz. s. Problemy. Mańko. Gołąb. Krytycznie natomiast na problem uzasadniania aktów normatywnych spojrzał A. Poszukiwanie „wspólnego rdzenia” prawa prywatnego w Europie. J. Nr 100. Gołąb. C. Grzybowski. S. 381–391. w: Prace z prawa cywilnego. Problemy. Rajski. Szczególne miejsce zajmują uwarunkowania związane z przynależnością Polski do Unii Europejskiej. Górnicki. Warszawa 1957. Nr 1. Grzybowski. 16–21 i n. [76] Por. Prawo prywatne w Unii Europejskiej. PiP 2000. s. W. s. [82] Szerzej S. Na marginesie. 2. 18–24. H. s. [84] S. 102. s. Nr 10. s. Perspektywy na przyszłość. C. 99. Prace nad projektem Europejskiego Kodeksu Cywilnego. M. PiP 2000. Nr 1. Zeszyty Prawnicze Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego 2001. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1985. s. LVI. s. tenże. CPH 2004. Wydane dla uczczenia pracy naukowej Profesora Józefa Piątowskiego. s. Warszawa 2004. s. R. 184–191. s. 12. zob. s. 465. Mańko.2002 r. s. mechanicznego kopiowania dyrektyw. t. s. UAM. s. Jedność i podziały. Przed projektem. . s. Dzieje prawa. 100. L. tenże. Problemy. s. 149. 517. Nr 1–4. [83] S. 383–392. Kamiński.. 161. Rola podejścia prawnoporównawczego do prac legislacyjnych w dziedzinie prawa cywilnego. która nie czyni zadość wymogom spójności systemu prawa. Prezesa RM z 20. Dzieje prawa. 38 i n. 908. [78] S. „techniki kalki”. Zeszyt Naukowy Podyplomowego Studium Prawa Europejskiego UW.U. 164. Podgórecki. I. jakim powinno odpowiadać uzasadnienie projektu aktu prawotwórczego podaje S.

cz. Konic. Osnownyje prawowyje. J. David. J. Zagadnienie systematyki. bowiem umowy zabezpieczające. Chaos. 1074. jak zastaw. and North America. Head. co wkraczało już w sferę zobowiązań. 1086. 138. Bergel. Lublin 1922. Część ta. 344 i n. s. 1083. Bergel. s. i tu znów znajdujemy duże zamieszanie. L. 15. Codes. jak najem i pożyczka. J. jedność i współzależność jego dyspozycji oraz ukazuje harmonię jego części składowych. [88] A. Jauffret-Spinosi. 704 i n. Górnicki. Zagadnienie systematyki. 139. Sójka-Zielińska. Cultures. [86] S. J. o porządku nabywania i zatwierdzania praw majątkowych w szczególności. Nowy kodeks cywilny.. David. Europe. Longchamps de Berier. które zrujnowałyby jedność i związek systemu prawnego.. Nr 24. s. 641 oraz tam podane źródła i literatura. Stępkowski. Nr 45. Ostatnia. s. L. 361 i n. 644. która odzwierciedla związek. [89] J. że dobry kodeks cechuje głównie jego systematyka znajdująca wyraz w „strukturze ogólnej”. L.[85] K. Nr 21. zamieszczono przejście praw majątkowych pod tytułem darmym. R. ponieważ był on jedynie częścią zbioru obejmującego niemal wszystkie dziedziny podlegające regulacji prawnej. s. 316. . s. s. że nie miał ani wstępu ani części ogólnej. [87] L. Pyrowicz. w tomie X. tj. Gazeta Sądowa Warszawska 1901. występowały przed umowami głównymi. 1087. [90] R. H. Bergel. 1 Swodu Zakonow Rossijskoj Imperii z 1832 r. W księdze trzeciej. [91] L. Principal features. nie tylko że była wadliwie uporządkowana. [92] Bardzo zmodyfikowany system Instytucji spotykamy w innym obowiązującym niegdyś w Polsce kodeksie. o porządku nabywania i zatwierdzania praw majątkowych w ogólności. Bardzo sztywna struktura kodeksów może przeszkodzić ich własnemu rozwojowi albo prowadzić do obfitości tekstów zewnętrznych w stosunku do kodeksów bądź też do „pretoriańskich rozwiązań”. and Champions: Common Features of Legal Codification Experiences in China. Od pozostałych nowoczesnych kodeksów cywilnych różnił się on tym. W księdze drugiej. s. Bergel jest zdania. Gazeta Sądowa Warszawska 1912. 48. K. choć dopiero w kolejnej księdze znalazły się postanowienia dotyczące ogólnych zasad zawierania umów. s. 703. Górnicki. Dunin. Nowy kodeks cywilny szwajcarski. Wielkie kodyfikacje. że niezaprzeczalne korzyści kodyfikacji mogą się z czasem zamienić w wady. znalazło się prawo rzeczowe. a wreszcie zamianę i kupno. 643. Principal features. L. Gazeta Sądowa Warszawska 1908. 91. J. 92. Prace nad kodyfikacją. Principal features. s. czwarta księga traktowała o zobowiązaniach umownych. s. Osnownyje prawowyje. W księdze pierwszej zawarte zostały prawa i obowiązki familijne. C. s. L. Wstęp do nauki prawa cywilnego. s. s. W. Bergel trafnie podkreśla. ale i niedostatecznie odróżniała prawo zobowiązań od innych działów prawa cywilnego. Nowe prawo o zobowiązaniach w Szwajcarii. R.

Hoskins. modern formats. Wien 2003. Geneve 1909. s. Jauffret-Spinosi. t. Warszawa 1931. bliżej S. Herman. Kodeks cywilny Rzeczypospolitej Polskiej. w: Das ABGB auf dem Weg in das 3. Warszawa 1932. Przepisy ogólne. Zagadnienie systematyki. Fischer-Czermak. [99] Zob. II. Prawo cywilne. S. Co do krytyki systemu pandektowego i systemu BGB ciekawe są uwagi G. David. D. V. Donellus budował swoją systematykę prawa rzymskiego na logicznej. 1007–1009. Hopf. szerzej S. [96] G. s. 1019. hrsg C. s. Jahrtausen. Meumanna. dalej szły zobowiązania i spadki. [97] R. za pomocą metody analitycznej. III. s. t. 66. a całość poprzedził wstępną księgą o prawie w ogólności. 67. M. ścisłej i surowej analizie tekstu. 53–55.[93] H. [95] Ibidem. Nr 17. Górnicki. [98] L. A. 109. R. David. s. budował ów porządek naturalny. Herman. 1020. J. Warszawa 1931. t. Osnownyje prawowyje.-É. 110. 27 (w przypisie). A. Osnownyje prawowyje. t. a także w Niemczech. s. modern formats. L. Perspectives on code structure: historical experience. Warszawa 1937. . D.-M. [94] J. and policy considerations. Warszawa 1928. Grundmann. F. Górnicki. Die Aufgabe einer nationalen Kodifikation vor dem Hintergrund der Europäisierung des Privatrechts. Grzybowski. O systematyce kilku nowych kodeksów pisze prof. Hoskins. Systematyka umów. Moskwa 1995. [100] I. w zbiorze referatów. I. 644–648. s. s. Meumann. G. s. Schauer. Warszawa 1928. IV. Portalis nie bez powodu nazwał go prekursorem kodyfikacji. t. G. 19–62. na Węgrzech i w Słowacji. s. Koschembahr-Łyskowski. 54. choć twórcy Kodeksu Napoleona – poza sześcioma artykułami wstępnymi – odrzucili jego koncepcję. Perspectives on code structure: historical experience. C. Księga pierwsza. Szerszeniewicz. zob. Observations sur le system du droit privč. Reformbedarf und Reform. 116–462. [102] S. Ucziebnik russkowo grażdanskowo prawa. Pierwszą wstępną część poświęcił osobom i rzeczom. poświęconym niektórym zagadnieniom kodyfikacyjnym w Austrii. 1002–1003. and policy considerations. Domat z matematyczną surowością i majestatyczną prostotą. s. [101] Komisja Kodyfikacyjna. Dział ogólny.

[109] Ustawa z 29. s. wraz z analizą zalet i wad każdego z systemów. Polskie prawo zobowiązań (Część ogólna). tenże. tenże.8. s. 45–53 i n. Przebieg prac. o prawie autorskiem. S. Projekt wstępny z motywami. z 1935 r. tekst jedn. H. o prawie właściwem dla stosunków prywatnych międzynarodowych. E.. [107] Szeroko o tym. Czachórski. . [108] L. A. tenże. Nr 1–4. Warszawa 2005. 260. tenże. 261 i n. s. Zagadnienie. S. [106] Por. s. poz. O prawie. [111] L. poz. s. s. Fiedorczyk. II.1926 r. Pół wieku kodyfikacji. Zarys według kodeksu cywilnego.3. s. Zagadnienie. Miscellanea historico-iuridica. 19–29. 8 i 9. 10. 91– 112. 183–232 (wraz z krytycznym przedstawieniem całości ustawodawstwa cywilnego Polski Ludowej). Nr 36.. Grzybowski. Górnicki. Nr 101. [110] Ustawa z 2. 449–453. Lwów 1923. Przed projektem. KPP 1992. Lityński. SP 1970. Wolter. IV (pod red. s. Grodziski.[103] Zob. 18. J. tenże. s. 278–280. Zagadnienie.U. 651. Prace nad kodyfikacją i unifikacją polskiego prawa prywatnego (1919–1947). Zobowiązania. 581 ze zm. s. L. Gołąb. Górnicki. s. Z wyraźną niechęcią do części ogólnej kodeksu cywilnego podchodzi literatura angloamerykańska. [105] Bliżej ibidem. I. 5–22. [112] Prace unifikacyjne i kodyfikacyjne w Polsce Ludowej syntetycznie analizują: W.: Dz. Nr 26–27. s. Lityńskiego i P. Ohanowicz. 660–664. Górnicki. Dz. 108–120. A. s. s. S. The Civil Law Tradition. Podstawowe założenia. Warszawa–Poznań 1965.1926 r. Stefaniuk. Część ogólna. s. Historia prawa Polski Ludowej. por. CPH 1985. widząc w niej podniesienie przez ustawodawcę doktryny do formy ustawowej. z. P. s. Podstawowe założenia. 2. s. Till. Z dziejów unifikacji polskiego prawa cywilnego. wyd. 163–169. A. Fiedorczyka). 87–99. Prawo cywilne 2001. ibidem. s. An introduction to the legal systems of Western Europe and Latin America. tenże. Merryman. 32 i n. 652. Ignatowicz. 45.. s.U. 291–299. Zagadnienia kodyfikacji polskiego prawa cywilnego (organizacja i wyniki pracy 1919–1992). O początkach prac nad kodyfikacją polskiego prawa cywilnego w 1947 r. Dokumenty archiwalne dotyczące organizacji prac nad unifikacją i kodyfikacją polskiego prawa cywilnego w latach 1045–1948. t. Górnicki. [104] Szerzej L. Białystok 2006. tenże. 449. Prawo cywilne. 217–268. s. t. s. 652–657. s. w: System. 448. 78.

Wiszniewski.. jak to ustalił P. czeskiego kodeksu cywilnego. s. Część ogólna. PN 1948. 154. (I). 3–9. Nr 3. DPP 1949. Nr 9. Nr 11. w: Materiały dyskusyjne do projektu kodeksu cywilnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. [121] Niektóre przepisy KH proponowano jednak zachować. Zagadnienie kodyfikacji. s. Uwagi do projektu części ogólnej K. DPP 1948. 63. [118] L. Projekt księgi czwartej kodeksu cywilnego.C. s. [120] Uzasadnienie ogólne projektu kodeksu cywilnego PRL. Wasilkowski. s. s. [115] Ibidem. Wasilkowski. DPP 1948. I. uchwalono taki układ kodeksu. Wolter. s. Domański. [117] J.. Nr 4. rewizji Kodeksu Napoleona. A. Projekt kodeksu cywilnego. s. 424. L. 37–40. s. Na pierwszym posiedzeniu Komisji. Nr 10. Prawo wekslowe i czekowe miało zostać utrzymane. A. s. 45–57. DPP 1948. 8–11. Lisiewski. 42–49. s. [119] Patrz tekst czterech ksiąg: Projekt części ogólnej kodeksu cywilnego. 423–434. s. s.1947 r. Nr 12. Projekt części ogólnej kodeksu cywilnego. 10–19. [114] Ibidem. 10 (w przypisie). s. Materiały Sesji Naukowej . [122] J. 39–48. 423. s. Projekt księgi drugiej kodeksu cywilnego. s. Wolter. J. 64.C. System projektu kodeksu cywilnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. t. Nr 1. Nr 6. M. t. z pominięciem jednak prawa dóbr niematerialnych. 62. jako zespół przepisów pozakodeksowych. s. Nr V. Domański. Fiedorczyk – „praktycznie bez dyskusji”. 63. s. O początkach prac nad kodyfikacją. P. 118 i 119. Wasilkowski złożył wniosek w sprawie dostarczenia członkom Komisji materiałów pomocniczych zawierających nowsze zmiany w ustawodawstwie: szwajcarskiego prawa obligacyjnego (1935). s.[113] J. s. DPP 1947. s. 10–13.3. Nr IV. 15–19. 155. 19 i n. Nr 2.. s. Część ogólna. (I). s. PN 1948. s. które rozpoczęło się 25. Uwagi do projektu części ogólnej K. 143. zwłaszcza te mające znaczenie w stosunkach handlowych z zagranicą. 31–38. Wasilkowski. bliżej ibidem. też J. I. 19–24. 410–422. duńskiego prawa rzeczowego z 1926 r. 287–295 i Nr V. [116] Projekt części ogólnej kodeksu cywilnego. zob. Nr 12. Nr 1. Fiedorczyk. Nr 8. w: Projekt kodeksu cywilnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Warszawa 1954. Projekt księgi trzeciej kodeksu cywilnego. s. 31–36. Projekt kodeksu cywilnego.

w trakcie trzeciego czytania). Projekt pomijał przepisy wprowadzające Kodeks cywilny. Wolter (wyznaczony na współreferenta głównego w trakcie pierwszego czytania). 32.. delegatem Ministra zaś W. S. w 1961 r. 41–364. [129] Projekt kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz przepisów wprowadzających kodeks rodzinny i opiekuńczy. Nr 11(138).12. [124] J. 33. Z prac Zespołu Prawa Cywilnego Materialnego Komisji Kodyfikacyjnej. [128] Projekt kodeksu cywilnego oraz przepisów wprowadzających kodeks cywilny. Z. s. Marowski (przewodniczący. zob. [125] W skład Zespołu Prawa Cywilnego Materialnego weszli: J. Projekt kodeksu cywilnego oraz przepisów wprowadzających kodeks cywilny.1956 r. A. też J. Szpunar. a ponadto nie zawierał uzasadnienia. Wasilkowski. s. ibidem. [130] Projekt kodeksu cywilnego. s. wykaz zaproszonych do komisji rzeczoznawców ibidem. [123] Projekt kodeksu cywilnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. [127] Projekt kodeksu cywilnego. 27–38. H. J. jak również postanowienia kolejnych projektów co do wskazanej problematyki najpełniej analizuje A. W. . s. Lityński. Winiarz. zm. Głosy polemiczne publikowano ponadto w czasopismach. K. O prawie. Warszawa 1962. Szer (przewodniczący od trzeciego czytania 1961). Sekretarzem Zespołu był J. Czachórski. Nowe Drogi 1960. s.. a później jeszcze – A. począwszy od posiedzenia 19. tenże. 253. O prawie. Dawidowicz. s. Lityński. Warszawa 1980. A. A.8–10 grudnia 1954 r. 190 i n. Warszawa 1961. J. 77–88. 3.. Winiarz. 256. 19 i n. s. Bendetson. Rzepka. 137. Nr 4. Dalsze referaty i dyskusja ibidem. tenże. [126] Projekt kodeksu cywilnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. s. Mayzel. s. 255–268. Prawo rodzinne. Chełmoński senior (zm. Wasilkowski (referent główny). Warszawa 1955. A. Historia. 1959). Z opracowań patrz w szczególności J. O prawie. Zagadnienia kodyfikacji polskiego prawa cywilnego. Warszawa 1962. Winiarz. s. 30. Gwiazdomorski. Uzasadnienie ogólne wskazywało na kierunki krytyki projektu z 1954 r. Warszawa 1955. J. s. Warszawa 1960. 138. [131] Dyskusję w Komisji Kodyfikacyjnej. s. s. zob. Tekst uchwalony w wyniku dyskusji ogólnokrajowej. Przybyłowski. Lityński. w: Biuletyn Ministerstwa Sprawiedliwości 1958. 257. J. Topiński. 254 i tam podane źródła oraz literatura. s.. 220–226. 188 i n. poza kilkoma uwagami wstępnymi. Kodyfikacja prawa rodzinnego i opiekuńczego PRL.

S. Nowy projekt kodeksu cywilnego. SC. 33. jakoby wydanie nowych . Projekt kodeksu cywilnego (charakterystyka ogólna). Wolter. 194. s. s. Wasilkowskiego nie tylko w tym zakresie przewija się przez kolejne uzasadnienia projektów k. Winiarz. A. 1507 i n. Winiarz. tenże. s. s. tenże. tenże. Wolter. A. Winiarz. s. 11. [139] Projekt kodeksu cywilnego oraz przepisów wprowadzających kodeks cywilny. s. Kodeks cywilny a „prawo rodzinne”. A. Współreferent główny projektu A. s. 222. Nr 12. [137] Por. W. 81. Historia. s. J. [138] Z. 1518. Zagadnienie inkorporacji do kodeksu cywilnego prawa rodzinnego i gospodarczego. 83. s. 739. Warszawa 1980. 133. argumentacja J. s. J.. tenże. s. 262. Wasilkowski. PiP 1962.. Zagadnienia kodyfikacji polskiego prawa cywilnego. Lityński. Lityński. J. Warto przypomnieć. 27. [134] Z. [135] J. Teoretyczne i praktyczne znaczenie sporu o miejsce prawa rodzinnego w systemie prawa. 195. s. Radwański.c. NP 1961.1956 r. s. 80. s. 43. 222. 221. Nr 2. tenże. 28. Zdecydowanie przeciwny temu poglądowi był natomiast S. 258. XIII–XIV. Wolter. Zagadnienia kodyfikacji polskiego prawa cywilnego. J. 99. A. por. Radwański 2003. Kodyfikacja. 29. Nr 5–6. Kaleta. Historia. s. Radwański. PiP 1964. Grzybowski. J. Wasilkowski. s. A. 81. t. s. Kodyfikacja. 195–197. Prawo rodzinne. [136] Projekt kodeksu cywilnego. s. Grzybowski domyśla się. s. Nr 3. 18. Wolter określił nawet tezę o odrębności prawa rodzinnego i opiekuńczego od prawa cywilnego jako mit niemający należytego uzasadnienia i wskazał na celowość scalenia tradycyjnych cywilistycznych materii. [133] J. 262. 32. O prawie. Czachórski. O prawie. PiP 1957. S. 188 i n. opowiedziała się za inkorporacją do projektu KC postanowień zawartych w kodeksie rodzinnym z 1950 r. 28. s. który w toku późniejszych prac zgłosił nawet votum separatum w stosunku do zaaprobowanej przez większość koncepcji włączenia prawa rodzinnego do kodeksu cywilnego. Kodyfikacja. s. 30. Warszawa 1989. J. s. RPEiS 1960. Uwagi o zakresie kodeksu cywilnego. 29. 132. Projekt kodeksu cywilnego (charakterystyka ogólna). 33. Wasilkowski. [140] S. A. Kodyfikacja. tenże.. 80. Lityński. O prawie. J. s.). s. Przebieg prac. s. Prawo cywilne PRL. s. 210 i n. Zarys prawa rzeczowego. s. iż co najmniej w równym stopniu działała tutaj chęć zapobieżenia wrażeniu. tenże. s. 738. Winiarz. Prawo cywilne. Historia.[132] Por. tenże. Wasilkowski. 34 (np.12. 257. Pół wieku kodyfikacji. Prawo cywilne PRL. iż w punkcie wyjścia prac Komisji Kodyfikacyjnej było odwrotnie: większość uczestników posiedzenia ówczesnego Wydziału Prawa Cywilnego 19. A. Szer. Metoda opracowania i założenia kodeksu cywilnego. Wolter. Nr 4. 1969. Wasilkowski. Projekt kodeksu cywilnego oraz przepisów wprowadzających kodeks cywilny. Z prac Zespołu Prawa Cywilnego Materialnego Komisji Kodyfikacyjnej.

4 i n. Wprowadzenie. instytucje firmy i prokury. 40. 198. s. Ziemianin. 1999. [143] Projekt Kodeksu cywilnego oraz przepisów wprowadzających kodeks cywilny. 1. umowę komisu. umowę spedycji. M. Kierunki reformy prawa spółek handlowych. umowę agencyjną. 199. Rej. M. 1999. Pal. s. Radwański. Z. Pisuliński. Przepisy ogólne kodeksu spółek handlowych (Wybrane zagadnienia). Rej. Nr 7. MoP 1997. J. J. s. jak wiadomo. S. s. Druga odsłona projektu ustawy – Prawo spółek handlowych. Projekt ustawy – Prawo spółek handlowych (ogólna charakterystyka). 179. 1. s. W sprawie projektu ustawy – prawo spółek handlowych. J. Obecnie. 7 i n. Nr 4. . K. Nr 2. Jego zdaniem w 1982 r. Rej. tenże. PiP 2000. Safjan. Nr 5. Nr 11. Nr 5. J. Niektóre z umów uregulowanych przez KH włączono do KC. rachunek bankowy. 1999. A. PS 1999. [146] Projekt kodeksu cywilnego oraz przepisów wprowadzających kodeks cywilny. Siemiątkowski. 3–28. KPP 1998. Obecnie. s. 142–147. umowę składu. 3–23. Kraków 2002. Opalski. Nr 3. historię kodyfikacji przedstawia T. Ohanowicz. Nr 8.aktów legislacyjnych w tym zakresie oznaczało niejako petryfikację istniejących stosunków własności nieruchomości. Kodeks spółek handlowych (Podstawowe założenia). S. M. 2– 9. 25–54. [144] Zob. s. J. B. Prawo Spółek Handlowych. W. jak zwłaszcza sprzedaż na raty. 197–198. MoP 1997. s. 26–29. Nr 8. postąpiono znacznie otwarciej i racjonalniej” wydając ustawę o księgach wieczystych i hipotece. Hipoteka kaucyjna. s. ibidem. M. 43. Także rejestr ujednolicono i poddano nowoczesnej reglamentacji na mocy KRSU. Paluch. 1999. „w bardziej przejrzystej zmienności zasad i metod polityki społeczno-gospodarczej. Założenia reformy prawa spółek handlowych (z prac Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego).. s. Nr 1. Niektóre z umów uregulowanych przez KH włączono do KC. 2000. jako konsekwencja wejścia w życie KSH. Czy potrzebne jest prawo spółek. J. s. Nr 7. jak zwłaszcza sprzedaż na raty. 164–168. Nr 9–10. s. Okolski. s. Nr 9. PS 1997. 38–58. s. s. Szajkowski. s. 9–28. Jacyszyn. Korzan. Uzasadnienie projektu ustawy – Prawo spółek handlowych opracowanego przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego. 296–301. s. Sołtysiński. zob. Brol. Radwański. Nr 6. Nowa kodyfikacja prawa prywatnego. Kodeks cywilny. umowę agencyjną. 28–36 oraz tam wskazane inne jeszcze publikacje. umowę składu. s. Modrzejewski. Pazdan. s. Kodeks spółek handlowych a kodeks cywilny. umowę spedycji. rachunek bankowy. instytucje firmy i prokury. w KC unormowane zostały.. Nr 4. Nr 9. Sołtysiński. Blaski i cienie kodeksu spółek handlowych. PS 1999. J. Modrzejewska. umowę przewozu. w KC unormowane zostały. jak wiadomo. 74. [145] Uzasadnienie projektu ustawy – Prawo spółek handlowych opracowanego przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego. Także rejestr ujednolicono i poddano nowoczesnej reglamentacji na mocy KRSU. Krauss. Szwaja. Trwałość kodyfikacji cywilnoprocesowej a zagadnienie normatywnego wyodrębnienia prawa spółek (problemy dostosowania polskiego prawa gospodarczego do europejskiej infrastruktury gospodarczej). s. PiP 2001. 31–53. a więc niemal dwadzieścia lat później. [142] A. s. s. Założenia reformy prawa spółek handlowych (z prac Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego). 23–42 i tam podana literatura. PiP 2001. Wprowadzenie. Kodeks spółek handlowych – nowa kodyfikacja prawa spółek. MoP 1998. tenże. Rej. także: Z. PiP 2001. tenże. jako konsekwencja wejścia w życie KSH. [141] W kwestii umiejscowienia i uregulowania hipoteki w niektórych ustawodawstwach obcych zob. s. umowę komisu. umowę przewozu.

1–462). Popiołka. 54. Księga 3. c.10. s. projekt ustawy uchwalony przez Zespół w trzecim czytaniu 12. s. Osoby (1–364). Prawo transportowe (art. Na cenne prace M. 3–57. Część szczególna prawa zobowiązań – umowy (art. Księga 2. 599–608. rozdziały. [149] S. 56. Przypomnę. Systematyka umów o świadczenie usług w legislacyjnym ich układzie.[147] K. Dowody (2803–2874). 2) osoby prawne.Q. Osoby prawne (art. 1–279). 200. 7–10. 57 i n. s. Księga 5. Kraków 2005. VIII. [152] Część pierwsza z 30. Przedawnienie (2875–2933). s. 4) dziedziczenie. 6) ogólne postanowienia o zobowiązaniach. SC. w: Z zagadnień prawa cywilnego. 1–233). Spadki (613–898). W obrębie ksiąg zastosowany został podział na tytuły.. ibidem. s. 57). Najbardziej jednak surowo potraktował układ legislacyjny umów w kodeksie: „Głęboko naruszono i zdeformowano nowoczesną zasadę porządkowania różnych typów umów i stosunków zobowiązaniowych w kolejności uwzględniającej ich podobieństwa normatywne. Prawo osobowe – i familijne (art. Nowe polskie unormowanie problematyki kolizyjnej prawa prywatnego międzynarodowego. Prawo cywilne. Zobowiązania i umowy (1371–2643). s.1). Prawo rzeczowe (art. (N 51 – FZ). Przybyłowski. s. a także umowy o pracę (ibidem. s. Księga 3. Układ: Postanowienie wstępne oraz Księga 1.12. w: Rozprawy prawnicze. Księga 7. Pierwszeństwo hipoteczne i hipoteki (2644–2802). 1–1836). N 32. Łącznie ponad 3168 artykułów. s.1994 r. 1991. V. Księga 7. Praca zbiorowa (pod red. Księga 4. transportowe i powietrzne. Rejestracja praw (2934– 3075.. 64). Część ogólna praw majątkowych (art. Część ogólna prawa zobowiązań (art. 1964. 825–846. Księga 9. skład osobowy Zespołu i autorstwo koreferatów. Księga 6. Poznań 1990. sekcje. SC. UAM. Korzystam z wersji angielskiej: Civil Code of Québec (S. 1–326). prawa rodzinnego i opiekuńczego. s. Szpunara). że S. 9) prawo autorskie i patentowe. Księga 2. s. KPP 2006. cel czynności prawnych oraz prawne i gospodarcze skutki” (ibidem. zob. przyjęta przez Dumę Państwową 21. 4.. Ogiegło. (Studia i rozprawy). patrz też rozprawy z zakresu prawa prywatnego międzynarodowego. Księga 4. Rodzina (365–612). 1–147).1. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Zbigniewa Radwańskiego.11. (Sobranije zakonodatielstwa Rossijskoj Federacji z 5. E. S. ibidem. 8) prawo morskie. Część ogólna . 5) prawa majątkowe. L. 3) ogólne przepisy o stosunkach własności. W. M..1994 r. Prawo spadkowe (art. Księga 5. też Projekt ustawy – Prawo prywatne międzynarodowe. Księga 10. [151] Księga 1. t. 1–906) oraz Księga 7a dokończenie (art. t. Księga 8.1963 r. Białystok 1991. W. [150] Kodeks opublikowano we francuskiej i angielskiej wersji językowej. Meijersa szedł jeszcze dalej niż dotychczasowa wersja: 1) prawo osobowe i osoby fizyczne. tenże. 7) niektóre rodzaje umów. Grzybowski krytycznie ocenił wyłączenie poza kodeks cywilny z 1964 r. Górnicki. Kodyfikacyjne zagadnienia polskiego prawa międzynarodowego prywatnego. Księga 6. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana (pod red. Własność (899–1370). s. 3 i n. [148] Projekt kodeksu cywilnego oraz Przepisów wprowadzających Kodeks cywilny. 1576–2031) i Księga 8. Projekt prof. Nie wszystkie opracowane części promulgowano.1994 r. Refleksje o współczesnych kodyfikacjach międzynarodowego prawa prywatnego. Sołtysińskiego). 3301) składa się z rozdziału I. ze współczesnych problemów zob. Prawo prywatne międzynarodowe (3076–3168). w: Problemy kodyfikacji prawa cywilnego. Profesorowi Andrzejowi Stelmachowskiemu. Sośniaka dotyczące systematyki umów obligacyjnych wskazuję w: L. 1–446). Nr 3. Ludwiczak. 451.). 1966. Grzybowski.

M. Radwański. też Fiederalnyj zakon o uwiedienii w dieistwije czasti czetwiertoj grażdanskowo Kodeksa Rossijskoj Fiederacji. 198.1995 r.2001 r.HTM. w tym szkody moralnej oraz z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Wpływ obcych ustawodawstw i doktryny prawa na kodyfikację prawa cywilnego i handlowego w Drugiej Rzeczypospolitej. Strusa). 316–417)..11. 1110–1185) i rozdział VI. Zeszyty Prawnicze. por. Księgi dzielą się na części (niekiedy). s. [156] Radwański 2003. Frankfurt am Main 2002. Korabowicz. Grażdanskij Kodeks Rossijskoj Fiederacji czast czetwiertaja razdieł VII. s.: L.9.11. s. s. 261–263 (w przypisach).1. która weszła w życie 1. Kraków 2005. I Kongres Notariuszy Rzeczypospolitej Polskiej. s. 2003. Część trzecia z 26. też Z. Prawo własności i inne prawa rzeczowe (art. N 49. s. Część ogólna (art. rozdziały.7. Międzynarodowe prawo prywatne (art.2001 r. i uchwalona w pierwszym czytaniu 20. Część ogólna prawa zobowiązań (art.3. Prawo CCLXXXV. paragrafy (niekiedy). 207–238. 509–1215). 1186–1224). [157] Zestawienie rozległej literatury dotyczącej międzywojennej Komisji Kodyfikacyjnej i jej prac zob. [154] Dz. Kraków–Warszawa 2006. 29. zob. Księga czwarta. Prawo spadkowe (art.akdi. i zaaprobowana przez Radę Federacji 14. 328 ze zm. 1216–1308). Projekt zawierał również prawo rodzinne i prawo międzynarodowe prywatne. Księga piąta. Prawo zobowiązań (art. Księga trzecia. NN 40–44. Rechtsordnung und juristische Profession in Polen im Spannungsfeld zwischen Nation und Europa 1918–1939. Prawo własności intelektualnej (art.12. Koncepcja kodyfikacji prawa cywilnego.U.2001 r. (Sobranije zakonodatielstwa Rossijskoj Federacji z 3. N 5. Kraft.1. rozdziału II. (N 14 – FZ). Prawo cywilne PRL. poz. Górnicki. 418–508). s.2006 r. Wrocław 2004.1996 r. ale Werchowna Rada bezwarunkowo wyłączyła je z kodeksu. 410) obejmuje rozdział IV. 307–453). st. s.12. Wrocław 2003. 311 ze zm. Materiały z Ogólnopolskiego Zjazdu Cywilistów w Rzeszowie (8–10 października 2004 r. Nr 13. 1–208). zawiera rozdział VII. A. Prawo CCXC. a zalicza do nich także – co ciekawe – zobowiązania z tytułu wyrządzenia szkody. zwłaszcza: L..1996 r. Organizacyjne zagadnienia kodyfikacji prawa handlowego w Komisji Kodyfikacyjnej RP (1919– 1939).ru/GD/proekt/GD01. Osobiste prawa niemajątkowe osoby fizycznej (art. Czterdzieści Lat Kodeksu Cywilnego. 209–306) i rozdziału III. Prawa na riezultaty intielektualnoj diejatielnosti i sriedstwa indywidualizacji. przyjęta przez Dumę Państwową 22. zob.(art. Rozdziały dzielą się na podrozdziały. Księga druga. Europa im Blick der polnischen Juristen. Z publikacji. Część druga z 26. (N 146 – FZ).. poz.2001 r.) (pod red. Udział Stanisława Wróblewskiego w pracach nad prawem spadkowym w Komisji Kodyfikacyjnej II RP. 269–315). 75 i n. (Sobranije zakonodatielstwa Rossijskoj Federacji z 29. Część czwarta kodeksu wniesiona przez prezydenta Federacji Rosyjskiej do Dumy Państwowej 18. w: ZNUJ.U.2002 r. Księga szósta. Prawo spadkowe (art. tenże. http://www. których tam nie wymieniam zob. Prawo własności i inne prawa rzeczowe (art. Przepisy końcowe i przejściowe (1–11). w: Księga pamiątkowa. 1225–1561). 454–1109). 356): Księga pierwsza. Górnicki. zawiera rozdział V. 4552). Kluczbork 1993. . C. Sawczuka). AUW No 2620. 1–268). AUW No 2501. Nr 34. podrozdziały. Szczególne rodzaje zobowiązań (art. tenże. przyjęta przez Dumę Państwową 1. 57–80.. 28. [153] Ciwilnij kodeks Ukraini (Widomosti Werchownoj Radi. [155] Dz. s.2006 r. M. Korzenie i tradycje współczesnego prawa cywilnego w zjednoczonej Europie (pod red. paragrafy i artykuły. Nr 60. 28. Prawo do rezultatów działalności intelektualnej i środków indywidualizacji (art.11.

taż.P. Prawo cywilne. s. A. tenże. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. tenże. s. Stosunki prawne z pokrewieństwa w pracach nad unifikacją prawa cywilnego w latach 1945–1946. por. s. tenże. Białystok 2003. Organizacja prac nad prawem cywilnym w Polsce w latach 1945–1946. s. Transformacja ustrojowa a prawo sądowe pierwszych lat Polski Ludowej. Prawo cywilne. t. Nr 34. [161] A. Prawo cywilne. 8 (w przypisie). Miscellanea Historico-Iuridica. 113–138. Przebieg prac. Nr 2. z. Miscellanea Historico-Iuridica. Białystok 2005. s. Lityńskiego i P. A. t. Czachórski. 65–80. Koncepcja praw zastawniczych a instytucja kredytu realnego w projektach kodyfikacyjnych II Rzeczypospolitej. 224.. Czasy Nowożytne 2004. Fiedorczyka). CPH 2003. Fiedorczyka). Kozioł. 16 oraz inne prace tej autorki. [165] M. taż. poz. [162] L. 92–96 oraz passim. Wrocław 2006. Katowice 2005. 265–300. t. Lityński. Przebieg prac. 799 i n. Z prac nad unifikacją osobowego prawa małżeńskiego w 1945 roku. Droit moral w polskiej ustawie o prawie autorskim z 1926 roku. Lityńskiego). tenże. tenże. P. nie wpisanej do ksiąg gruntowych w okresie zaborów i w Polsce niepodległej. . s. 652 i n. Fiedorczyka). 211–240. Geneza. II (pod red. A. Górnicki. tenże. 308 ze zm. A. s. passim. KPP 2006. [164] Dz. A. Górnicki. KPP 2004. A-106. A. O prawie. cz. Ignatowicz. 116–165 i 397–462. 185. Udział Stanisława Wróblewskiego w pracach Komisji Kodyfikacyjnej nad ustawami o prawie prywatnym międzynarodowym i międzydzielnicowym z 1926 r. Lityńskiego i P. s. s. s. Podstawowe założenia i systematyka polskiego kodeksu handlowego z 1934 roku. Białystok 2004. w szczególności przez wprowadzające w błąd oznaczenie towarów lub usług i środki ochrony w prawie polskim. I (pod red. 2. Prawo cywilne 2001. 7. tenże. Stawarska-Rippel. s. Rozwój idei praw autorskich od początków do II wojny światowej. poz. tenże. t. 196. 174–186. 202. s. Miscellanea Historico-Iuridica. Fiedorczyk. AUW No 2758. W.[158] L. s. Nr 3. Problem prawnej ochrony własności nieruchomości. Prawo CCLXXVI. Czachórski. tenże. 697–716. O prawie sądowym Drugiej Rzeczypospolitej w początkach Polski Ludowej.U. konstrukcja. Stefaniuk. Nr 3. Zagadnienie systematyki kodyfikacji prawa cywilnego i handlowego w pracach Komisji Kodyfikacyjnej (1919–1939). s. orzecznictwo.. 1339. Historia. s. AUWr No 2887. 7 i 8. s. 261–280. KPP 2003. tenże. 195. Nieuczciwa konkurencja. w: Z dziejów prawa (pod red. Kodeks zobowiązań w pierwszych latach Polski Ludowej. [163] Osoby biorące udział w pracach z ramienia Ministerstwa wskazuje W. Lityńskiego i P. 201. 6. Górnicki. Rozwód w zunifikowanym prawie małżeńskim z 1945 r. Wrocław 2002. [160] Szeroko o tym L. tenże. Prawo CCXCVIII. Wrocław 1997. AUW No 2367. s. [159] Tak też Wolter. s. 55–79. 14–22. Prawo CCXCIV. s. 93–108.. Wrocław 2005. 49. s. III (pod red. s.

Wszystkie trzy wersje przyjęły. a nie zakończyła ona swoich prac. Serda. przedyskutowano projekt ustawy przygotowany na zlecenie Rady przez prof. Wójcika i jako projekt Społecznej Rady Legislacyjnej wraz z poprawkami przyjęto. . [167] M.1. że Komisja przygotowuje projekty ustaw na zlecenie Sejmu. W ramach Rady Legislacyjnej działa zespół problemowy prawa cywilnego i obrotu międzynarodowego.1. Barczyk. Senatu. Rady Ministrów albo z własnej inicjatywy. tutaj także tekst projektu Społecznej Rady Legislacyjnej i projektu poselskiego wraz z uzasadnieniem.[166] Ibidem.1919 r.3. Wójcika i projekt poselski stwierdzały. Kluczbork 1993. Dnia 27. S. która wznowić miała swoją działalność. J. Społeczna Rada Legislacyjna Centrum Obywatelskich Inicjatyw Ustawodawczych NSZZ „Solidarność” w pełni poparła przywołany wyżej postulat i powołała zespół organizacyjny w składzie: S. Zagadnienia kodyfikacji polskiego prawa cywilnego (organizacja i wyniki pracy 1919–1992). Prezydenta RP. s. 66. Wszystkie też projekty przyjmowały zasadę ciągłości Komisji Kodyfikacyjnej.P. s. Zawada.P.. Organizacja – Metody – Techniki 1986. Koncepcja kodyfikacji prawa cywilnego.1990 r. Drozd.1991 r. Wójcika i poselskim – Prezydentowi RP..3. Biuletyn Rady Legislacyjnej 1988. Stefaniuk. A. Z.5. 856. Efekt stanowiło podjęcie przez Radę Wydziału Prawa i Administracji UJ uchwały w sprawie powierzenia opracowywania projektów ustaw. M. 58. Autorzy wskazują nowelizacje KC i KRO wraz z odesłaniem do literatury. tzn. Zadania Rady Legislacyjnej w latach 1987–1990. o tyle projekt S. Odzew grup społecznych i politycznych był stosunkowo szybki. Rola prawników w tworzeniu prawa. KPP 1992. o Komisji Kodyfikacyjnej. Wójcika. RM Nr 46 z 30. a w wersjach S. Skąpski. 12 (w przypisie) podany jest skład komisji. S. zwłaszcza o szczególnej doniosłości. 186–189. poz. s. iż działa ona przy Prezydencie Rzeczypospolitej Polskiej.1990 r. 59. s. Nr 2. grupa 24 posłów. [168] Wolter. 28–30 i n. Nr 10. 207. Grzybowski. B.1992 r. Nigdy jej nie rozwiązano ani nie zniesiono. Zdziennicki. [169] Uchw. Inicjatywa wznowienia działalności Komisji Kodyfikacyjnej. Nr 1–4. przy czym w wersji Rady ostatnie wymienione projekty Komisja przedkładać miała Marszałkowi Sejmu. S. Prawo cywilne. [170] Impulsu dostarczyła sesja naukowa zorganizowana przez Rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego i Dziekana Wydziału Prawa i Administracji UJ. Nr 12. 91. Wójcik. w których imieniu występował sędzia Trybunału Stanu poseł K. Nie występowały różnice co do powoływania składu: należeć to miało do Prezydenta RP na wniosek Marszałka Sejmu uzgodniony z Marszałkiem Senatu. Radwański. Dnia 10. Na zebraniu zaś w dniu 18. w jednym tylko punkcie różniący się od pierwotnego projektu S. s. wniosła do laski marszałkowskiej jeszcze inny projekt. Senat Akademicki Uniwersytetu Jagiellońskiego na przedstawiony przez prof. E. Prawo cywilne 2001. A-70. s. S. w której zaapelował o ponowne powołanie czy reaktywowanie Komisji Kodyfikacyjnej. 180. w sprawie Rady Legislacyjnej. Nr 13. Radwański 2003. Górnicki. J. Rada Legislacyjna przy Prezesie Rady Ministrów. Grzybowski (przewodniczący). zob. w: Księga pamiątkowa. Biuletyn Rady Legislacyjnej 1987. s. I Kongres Notariuszy Rzeczypospolitej Polskiej. Mączyński. Wydziały Prawa kilku innych Uniwersytetów również podjęły następnie podobną uchwałę. O ile projekt Społecznej Rady Legislacyjnej nie określał wyraźnie czyim organem jest Komisja. 179. tenże. Już na zebraniu 17.1984 r. 53–57 i n. Wszystkie trzy projekty mają formę poprawek od ustawy z 3. Grodziskiego wniosek Wydziału Prawa i Administracji UJ podjął uchwałę. K. specjalnej Komisji Kodyfikacyjnej. L. poświęcona dziejom tej Komisji i znaczeniu jej prac. Ignatowicz. założył on ograniczenie działalności Komisji jedynie do przygotowywania kodeksów. s. poz.6. 92. tenże.

Sędzia Sądu Najwyższego. Argumentację na rzecz nowego kodeksu zawiera opublikowana przez Ministerstwo Sprawiedliwości „Zielona Księga”. prof. prof. Andrzej Całus. MoP 1997. Księga była szeroko konsultowana. prof. prof.2006 r. Czesława Żuławska.U. Tadeusz Ereciński. Siudem. s. sędzia SN w stanie spoczynku. Ministerstwo Sprawiedliwości. dr hab. Mirosław Nazar. Feliks Zedler. Janina Panowicz-Lipska. stanowiąca efekt pracy Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przy Ministrze Sprawiedliwości w latach 2002–2006. Zbigniew Radwański. prof. Sędzia Sądu Najwyższego w stanie spoczynku. Zbigniew Radwański. Obecny skład Komisji jest następujący: Przewodniczący – prof. profesor zwyczajny Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Warszawa 2006. prof. Gazeta Prawna Nr 199 (1817) z 2. wiceprezes NSA Włodzimierz Ryms. Trzy lata działalności Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego. Sędzia Sądu Najwyższego. 476 ze zm. Jerzy Rajski. rozmowę przeprowadziła T. szerzej założenia prac Komisji i ich plan: Nowa kodyfikacja prawa prywatnego. Gonerę powołano na członka Komisji Kodyfikacyjnej. Krzysztof Pietrzykowski. W lutym 2000 r. Katarzyna Gonera. profesor zwyczajny Akademii Ekonomicznej w Krakowie. zastępca przewodniczącego prof. prof. Feliks Zedler. kierownik Katedry Postępowania Cywilnego i Międzynarodowego Prawa Prywatnego Uniwersytetu im. Z. prof. zob. Prezes Izby Cywilnej Sądu Najwyższego. Andrzej Jakubecki. w Warszawie Robert Zegadło. (sprawozdanie podpisane przez sekretarza Komisji K. z Komisji ustąpiła E. Gonera. Optymalna wizja Kodeksu cywilnego w Rzeczypospolitej Polskiej (pod red. Maksymilian Pazdan. prof. Marian Kępiński. Prezes Izby Cywilnej Sądu Najwyższego. prof. Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego proponuje włączenie regulacji zawartych w KRO do KC. Trzy pytania do Z. Gonerę i Przewodniczącego Komisji Z. Maksymilian Pazdan. W 1998 r. Andrzej Mączyński. prof. a w tym samym jeszcze roku jej członkiem został Stanisław Rudnicki. prof. 177 i n. prof. Radwańskiego. prof. [174] Zob. Michał Romanowski. PiP 2000. K. poz. dyrektor Instytutu Prawa Cywilnego Uniwersytetu im. Zbigniew Radwański. Ewa Łętowska. którą przejął sędzia S. [173] Przewodniczący – prof. Nr 5. Nr 4. sekretarz – Robert Zegadło. członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk. Gazeta Prawna Nr 199 (1817) z 2. członkowie: dr Gerard Bieniek. E. w związku z powołaniem na sędziego SN przestała pełnić funkcje sekretarza Komisji Kodyfikacyjnej. K. Radwańskiego). prof. s. Sędzia Sądu Okręgowego w Warszawie. . Usowicz. tok prac i sprawozdanie z działalności ibidem. Stanisław Rudnicki. prof. Powstanie nowy kodeks cywilny. Maksymilian Pazdan. prof. Radwańskiego). profesor zwyczajny Uniwersytetu Warszawskiego. s.. prof. Sędzia Sądu Najwyższego. Jerzy Pisuliński. członkowie: dr Gerard Bieniek. Feliks Zedler. Tadeusz Ereciński. zastępca przewodniczącego – prof. prof. w tym korzystano z pomocy ekspertów holenderskich. Marii Skłodowskiej-Curie w Lublinie. Tryb działania. Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego działająca przy Ministrze Sprawiedliwości. zastępca przewodniczącego – prof. sekretarz – sędzia Katarzyna Gonera.O. prof. b. Jacek Gołaczyński. przewodniczącego Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego. członkowie – sędzia SN dr Gerard Bieniek. prof. które to stanowisko dominuje w Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego. Nowy Kodeks cywilny w zawieszeniu ma zapobiec dalszej dekodyfikacji prawa cywilnego i przyczynić się do podniesienia rangi tego kodeksu jako podstawowego aktu prawa prywatnego.2006 r. Nr 55. sekretarz Komisji – Robert Zegadło. profesor zwyczajny Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu. 4–10. prof. Stanisław Sołtysiński. emerytowany profesor zwyczajny Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu. prof.11. Małgorzata Pyziak-Szafnicka. Czesława Żuławska. Łętowska. Zielona księga. Radwański. Jacek Gudowski. Tadeusz Ereciński. zob. Z. [172] Dz. Andrzej Jakubecki. a ponadto opowiada się za nim także Rada Legislacyjna przy Prezesie Rady Ministrów.. Kodyfikacja prawa prywatnego opierać się ma na systemie monistycznym.11. 3. profesor zwyczajny Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu.[171] Skład Komisji: Przewodniczący – prof. Stanisław Sołtysiński. Marii Skłodowskiej-Curie w Lublinie. Sędzia Sądu Najwyższego w stanie spoczynku.

PiP 2004. Radwański 2003.[175] Z.pl/kkpc/kkpc.s. Nr 3. zob. Radwański. s.shtml . http://www. [176] Z. też podpisane przez Z.gov. 30.m. Radwańskiego sprawozdanie z działalności Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego w kadencji 2002–2006. Założenia dalszych prac kodyfikacyjnych na obszarze prawa cywilnego.