You are on page 1of 28

4

© Wydawnictwo WAM, 2007
Redakcja
Ks. Arkadiusz Baron
Projekt okładki
Andrzej Sochacki
ISBN 978-83-7318-911-9

WYDAWNICTWO WAM
ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków
tel. 012 62 93 200 • fax 012 429 50 03
e-mail: wam@wydawnictwowam.pl
DZIAŁ HANDLOWY
tel. 012 62 93 254, 012 62 93 255, 012 62 93 256
fax 012 430 32 10
e-mail: handel@wydawnictwowam.pl
Zapraszamy do naszej
KSIĘGARNI INTERNETOWEJ
http://WydawnictwoWAM.pl
tel. 012 62 93 260 • 012 62 93 261
Drukarnia Wydawnictwa WAM
ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków

....... Pozostali Apostołowie z Dwunastu ... 25 4........................................ Apostołowie w Liturgii Kościoła (Ks... WSTĘP OGÓLNY A..... Kult wszystkich Apostołów ............................................................................................28 5......... M.............................. Uczniowie Jezusa ........ 25 3........ J.......... 40 3...........................23 1.................................................................................................. Bracia Pańscy ...................................................................... 44 4.......................................................................... 47 5................ 34 10...697 Spis treści PRZEDMOWA ..... 65 9................39 1.............. Kult uczniów apostolskich i pozostałych postaci omówionych w ANT (ks........................................................................................................... 37 b........... Dwunastu Apostołów ....................................... M...... Święta Apostołów w różnych rytach (ks................................................................................ Listy apostolskie i ich autorzy ....... 11 WSPÓŁPRACOWNICY TOMU .................... Apostołowie i inni uczniowie Jezusa w NT (M........................................... Starowieyski) ......62 7...................................................................................................... 29 6............ Dzieje Apostolskie ....................................................5 SKRÓTY .. 29 7...................................................................................... 65 8............................................................................. 54 6........................... Ewangeliści .......... Starowieyski) .....................33 9............. 23 2.............................. 19 Rozdział I................................... Rozwój kultu Apostołów ............ Wstęp ........ 36 11......... 32 8..................... Miazek) .... Kult poszczególnych Apostołów ............................. 39 2............................................... Wojciechowski) .................................................................................................................... Kult Apostołów Piotra i Pawła .................................................................................................................... APOSTOŁOWIE a.................................... Zakończenie .............................. Święty Paweł ...........................68 ................... Święty Piotr ........................................................... Kult świętych zwanych Apostołami .............. Kobiety .............................................................................. Uczniowie Apostołów ..

.... Jakub Młodszy ................. Zbiory apokryficznych Dziejów Apostolskich ................ 144 2........ 79 4............................................ Apostołowie jako biesiadnicy ............................ Apostołowie w zaświatach ............................... Św................................................... Św..................................................................................... ANDRZEJ 1........... 100 11..................... ŚW..................................... M....... Apokryficzne Dzieje Apostołów (ks................................. Tomasz .................. Mateusz ......... Marek Ewangelista .. Jakub Starszy ............................................................................................................ 92 8............................................ Św.... Etiopskie apokryficzne Dzieje Apostołów (W................................................ Jan Ewangelista ...... 147 4................................................................... Św......................... 154 7............... 102 13... Św............. 101 12.......................................... 151 6............. Św............................ APOKRYFICZNE DZIEJE APOSTOLSKIE a........................................ 144 1................................................................................ Św........ 173 2........................ Andrzej .... 96 9... 164 10..................... Starowieyski) ....... 86 6....................... Św. 122 2.......... Św.................................... Apokryficzne Dzieje Apostolskie w starożytności chrześcijańskiej ............ Maciej .................................... Piotr ............... 168 Rozdział II................................ Chronologia .................. 167 b..................................... 162 9.........................................................145 3.. Witakowski) ................... Geneza apokryficznych Dziejów Apostolskich – rodzaj literacki .......................................... Juda Tadeusz ... 104 14........................... Teologia apokryficznych Dziejów Apostolskich .................... Apostołowie i ich Dzieje ............................................................................. 159 8.......................... Wstęp ogólny (ks................... Łaciński żywot Andrzeja pióra Grzegorza z Tours (ks............. VI.. 106 15.................................... Starowieyski) ................. Św.................. Piotr i Maria Magdalena ..................... 71 1....................................................................... Filip ........... M...................................... Zowczak) ..... TOMASZ c......... Św............ 178 ................ Św............................. Stan badań .... 138 B.................................................. ŚW... 111 16....................................... Bartłomiej ............... Nazwa i relacja do Dziejów kanonicznych ........ Judasz .............. Judasz......... Wpływ Apokryfów na ikonografię Apostołów i Ewangelistów (ks........................698 Rozdz.............................................................................. Szymon ......................... Łukasz Ewangelista ..... M............... Paweł .... Św...................... 122 1..................... Wstęp ........................ 71 2...................................................................... 119 d...................... Spisy Apostołów .. 149 5......... 83 5....................................................................................... Układ niniejszego wydania apokryficznych Dziejów Apostolskich ........... Marek Starowieyski) ............................ Św....... Dodatek.. 88 7.... Św................................................................................... Janocha) ........... Ludowe warianty opowieści biblijnych i apokryficznych (M................... 134 3................ 99 10........ 77 3...... 117 17......

.......... M... Epifaniusz Mnich. Andrzeja (ks..... 450 3............... ks... Bardski) .. Zarzeczny SJ) .......... ŚW........................ Męczeństwo Świętego Andrzeja Apostoła – List Kapłanów i Diakonów z Achai (ks.. 471 b.................................... Peradze........... S.... Starowieyski) ....... Dodatek: Podanie o pobycie Apostoła Andrzeja na Rusi . 249 6...... Piotra Apostoła spisane przez Linusa biskupa (ks...................... Dzieje Jana (ks............ 346 Rozdział IV........................... M.... Pismo Święte ....................... archim.............. 293 a....................... Starowieyski) ........... PAWEŁ 1... Dzieje Piotra (ks... 409 b..................................................... M..... Greckie Dzieje Andrzeja (wstęp ks.. J........................... M.. Starowieyski) ........... Naumowicz) ..... 441 Dodatek do Epizodu X: Rekonstrukcja korespondencji z Koryntianami ...... św................. Naumowicz) ................ Dzieje Jana w Rzymie (ks........................... 471 a............................ M... Piotra i Pawła (przekł. Paweł w tradycji wczesnochrześcijańskiej .......... Wasilewski) ........... 545 ........ Rumianek......... 285 2....... 283 Rozdział III... Starowieyski.......... ks..... ks............. ŚW........................ M.. Marcellusa (ks......................... oprac........ Epizod z kuropatwą ..... Wstęp ogólny (ks............. 461 Rozdział V.... 216) Historia o nawróconym zbójcy (przekład ks........... 336 3....... M............. 476 2................ 525 4. Dodatek: 1............ Marek Starowieyski) ........................ Starowieyski) ........ K........... 280 8... ks.... Dzieje Pawła (M........... Pseudoklementyny (streszczenie) (ks....................... Wstęp ogólny (ks.............. 241 5................................. Wstęp .............. 294 c...699 Dodatek: Papirus Koptyjski z Utrechtu nr 1 (ks. JAN APOSTOŁ 1... 339 4.......... ks........ Czuj. Dzieje Świętych Apostołów Piotra i Andrzeja (ks..... Dzieje Jana ............................. 480 3......................... przekład ks..... Starowieyski) ....... PIOTR 1.................. 414 2.. Starowieyski..................... K..... Życie św.. Starowieyski) ........... 293 b.... 207 3...................................... Piotr w tradycji Kościoła starożytnego . Św........ 475 c........ 530 5.... J.... 418 Dodatek do epizodu IX: List Pelagii (R........... Piotr w Piśmie Świętym ..... Krykowski............................................... M........................ Obrycki) .......................... M..................... Starowieyski) ............... Męczeństwo św....... Marek Starowieyski) ......... G.............. Starowieyski) .. M................... ŚW......... Starowieyski) .. J............ Dzieje Andrzeja i Macieja w mieście ludożerców (ks......................... M......... M......... Piotra ............................ 409 a... Starowieyski.......... M........................................................ R... Dzieje Jana pióra Prochora ..................................... Czyny i męczeństwo świętych Apostołów Piotra i Pawła ps.............................. List Dionizego Areopagity do Tymoteusza o śmierci św.......... 211 4........ Starowieyski) ........... Tradycja śmierci św................ Klemens Aleksandryjski (†ok....................... Myszor) ......... J...... 334 2.... 271 7........ ks....... Wstęp ogólny (ks...............

.700 Rozdz.. M..................... 581 2................... M.......... Starowieyski) . Nauka Piotra (Kerygma Petrou) (ks........ Wstęp ogólny (wersja syryjska ks.... Koptyjskie Dzieje Piotra i dwunastu Apostołów (ks.. Myszor) .... 590 ...... 576 Rozdział VI. ŚW.... VI.......... TOMASZ 1............... 569 7........... Starowieyski) ........ TOMASZ 6. Dzieje Apostoła Judy Tomasza ..... ŚW..... W..........

i to nie małą przeszkodą spowalniającą prace. choć liczymy. Abdiasza i etiopski zbiór Zmagania Apostołów. dodajmy – zupełnie niezauważone przez bibliografów. gdy już przygotowano wstępy. Trudność polegała więc na wybraniu najważniejszych i najbardziej charakterystycznych utworów oraz takich. Otóż żadna grupa apokryfów nie jest tak dokładnie opracowywana jak właśnie apokryficzne Dzieje Apostolskie. Inną. Gdy w końcu zostały one wybrane i przełożone. które wywarły wpływ na kulturę religijną chrześcijaństwa. Ilość utworów związanych z niektórymi Apostołami jest wielka. Nie bez znaczenia jest i to. były współczesne studia. Nie tłumaczymy ich tu. . a obok nich dwie wersje Pseudoklementyn: Homilie i Rozpoznania (Recognitiones) dotyczące św. zdawałoby się. teologów a nawet przez wyjątkowo nimi. pozostawała do zrobienia jeszcze niemniej wielka i skomplikowana praca ułożenia całego materiału opracowanego w ciągu ponad trzydziestu lat. Ale mimo pracy dokonanej. Piotra i młodego Klemensa. ciągle pozostawały jeszcze inne utwory do przełożenia. a ich wzajemne związki skomplikowane. Utwory te ukazywały się w polskim przekładzie od lat osiemdziesiątych w różnych czasopismach teologicznych. szczególnie w Warszawskich Studiach Teologicznych. że są one różnorodne i napisane w różnych językach. że i one ujrzą światło dzienne w polskim przekładzie. Ponadto istnieją dwa wielkie zbiory opowiadań o Apostołach: dzieło łacińskie Ps. Był to jednak tom najtrudniejszy do opracowania i to z wielu powodów. ku wyraźnej irytacji czytelników apokryfów.5 PRZEDMOWA Tom drugi Apokryfów Nowego Testamentu ukazuje się jako ostatni i z dużym opóźnieniem. a ich wynikiem są ukazujące się tomy nowych wydań krytycznych apokryfów w „Corpus Christianorum. Pierwszym powodem jest ogrom materiału. zainteresowanych historyków sztuki.

Tak więc już gotowy do druku przekład obszernych Dziejów Filipa trzeba było odłożyć do archiwum i przygotować nowy na podstawie ostatniego wydania. podobnie Dzieje Jana po ich wydaniu krytycznym należało opracować na nowo. choć będąc realistą. zastępowały stare i zasłużone wydania. Chcieliśmy w pierwszej części dać wstępy i utwory ogólne o Apostołach razem z Ps. gdyż nauka polska – nie tylko teologia ale i nauki humanistyczne – z uporem wartym lepszej sprawy ignorują legendę Apostołów. o wiele doskonalsze. nie interesują się nią bibliści: najnowsza dwutomowa bibliografia polskiej biblistyki wydana przez Poznański Wydział Teologiczny. Nie uwzględnia jej w artykułach o Apostołach zasłużona przecież Encyklopedia Katolicka. półkolumnowe notki biblijne zawarte w tygodnikach. To kilka przykładów. których autorzy w ogóle nie zauważyli faktu. Czy ta praca zmieni sytuację. nie zauważa artykułów o apokryfach apostolskich i ich przekładów zawartych w pismach naukowych. Ale ile wstępów i komentarzy trzeba było zmienić wobec postępu badań. A jest on bardzo potrzebny. Laziusa. A mówię tu tylko o wydaniach. Poszliśmy więc . Jakubie Większym. ale jakże charakterystycznych! Chyba nikt tak. Hieronima rzucanych na „bredzenia apokryfów”. trzeba było zrezygnować z przekładu Pseudo Abdiasza. że od ponad dziesięciu lat istniała w języku polskim cała dokumentacja legendy tego Apostoła. nie mówiąc o konieczności ciągłego uzupełniania bibliografii! Wspomniane opóźnienia wyszły jednak tomowi w jakiś sposób na dobre. Ten to właśnie tom prezentujemy czytelnikom. wydane w drugim tomie EAC kilka żywotów Apostołów wziętych z tego zbioru i opartych na przygotowywanym przez ekipę francuską wydaniu krytycznym tego dzieła (jak dotąd go nie było!) wykazały ogromne różnice pomiędzy nowym tekstem i dawnym. Niestety. wątpię! Ułożenie tomu też nie było łatwe.6 PRZEDMOWA series Apocryphorum” oraz w różnych czasopismach i publikacjach zbiorowych. nie interesują się hagiografowie i historycy (a także historycy sztuki) piszący o Apostołach – charakterystyczne są ostatnio wydane prace o św. Abdiaszem. ponieważ przygotowano teksty oparte na najnowszych i najlepszych opracowaniach (najnowsze nie znaczy zawsze najlepsze!) i uwzględniają możliwie najnowsze opracowania. Mam nadzieję. wobec poważnych zmian tekstu tego utworu w przygotowywanym do druku jego wydaniu krytycznym. która odnotowuje nawet popularne. jak polscy teologowie i humaniści nie przyjął za swoje gromów św. na którym oparliśmy nasz przekład uprzednio już wydany w serii „Ojcowie Żywi”. co oczywiście wobec ogromu publikacji nie zawsze się udawało. Te wydania.

Po długich wahaniach ustaliliśmy następujący układ drugiego tomu Apokryfów Nowego Testamentu: Część pierwsza zawiera wstępy: ogólne o Apostołach. a więc Andrzeja. Tom kończy bibliografia. Obok tych wielkich Dziejów umieściliśmy inne utwory związane z tymi pięcioma Apostołami.). Judasza (co stanowi nowość tego tomu w stosunku do innych tego rodzaju opracowań). Piotra i Tomasza. w innych wprowadziliśmy tylko mniejsze lub większe poprawki. Szymona i Tadeusza-Judy ewangelistów i uczniów Pańskich i apostolskich. liturgiczny – jak rozwijał się w Kościele kult Apostołów ogólnie oraz poszczególnych Apostołów. Tymoteusza i Tytusa). równocześnie zamierzając poprawić tekst polski wedle francuskiego przekładu. Ewangelistów i uczniów Pańskich oraz apokryfu prawnego Nauki Apostołów. Pawła. Geerarda. ponieważ trzeba by tłumaczyć na nowo cały tekst. które pokazują rozwój legendy o tych Apostołach w różnych kręgach kulturowych wczesnego chrześcijaństwa. poprawiliśmy niektóre teksty. Jakuba Mniejszego i Jakuba Większego. Druga część wstępna zawiera wprowadzenie do apokryficznych Dziejów Apostolskich wraz z krótkimi omówieniami apokryficznych Dziejów etiopskich. a więc różnych list Apostołów. W całości dzieła utrzymujemy układ alfabetyczny.Abdiasza i umieściliśmy w rozdziałach poświęconych poszczególnym Apostołom. podobnie jak do trzech Bibliotek Hagiograficznych wydanych przez Bollandystów. Część druga zawiera apokryfy dotyczące pozostałych Apostołów. . Następnie podajemy przekład dzieł ogólnych o Apostołach. Następna część części pierwszej poświęcona jest pięciu „wielkim” apokryficznym Dziejom Apostolskim. Te wstępy wprowadzają w tematykę. utworom na ogół najobszerniejszym a zarazem najstarszym (II/III w. ale też często z nimi zupełnie niezwiązane. Macieja. ikonograficzny – jak byli przedstawiani Apostołowie w malarstwie i w rzeźbie oraz etnograficzny – jak są przedstawiani Apostołowie w kulturze ludowej Polski i polskiego wschodniego pogranicza (w szerokim tego słowa znaczeniu): oczywiście podano tu tylko kilka przykładów z tej ogromnej dziedziny. To jednak okazało się niemożliwe. a więc biblijny – jak problemy związane z Apostołami widzi współczesna biblistyka. Barnaby. która opiera się na schemacie Clavis Apocryphorum Novi Testamenti M. jak np. do którego odsyłamy Czytelników. Publikujemy w nim żywoty Ewangelistów (Marka i Łukasza) oraz żywoty kilku uczniów Pańskich i Apostolskich (Akwili. a więc Bartłomieja. Jakuba Brata Pańskiego i Filipa. często od nich pochodzące. Szczepana. Mateusza.PRZEDMOWA 7 za EAC i wybraliśmy tylko oryginalne teksty Ps. Filipa. Jana. bynajmniej jej nie wyczerpując.

jak się o tym przekonamy. Większość tekstów jest przełożona z oryginałów. przełożyliśmy dość znacznie różniący się od niego tekst syryjski. Układ poszczególnych artykułów jest następujący: po wstępie ogólnym na temat danego Apostoła. wzmiankowana zaledwie w pierwszym tomie naszych Apokryfów (w którym powinna się ukazać). Są jednak wyjątki. została włączona do niniejszego tomu w rozdziale poświęconym Judaszowi. Dużo wiadomości zaczerpnęliśmy z przekładu włoskiego M. tyle że z przekładu filologicznego francuskiego. osób Ewangelistów czy „umiłowanego ucznia” tradycja kościelna. Dane tradycji znajdujemy w niezawodnym. legenda o Szczepanie-Natanaelu. literaturze i w innych dziedzinach. Tak postąpiliśmy w wypadku etiopskiej Księgi Koguta i kilku innych utworów arabskich czy ormiań- . Ponadto umieszczamy wstępy do poszczególnych utworów wprowadzające w ich problematykę. Te wiadomości przekazujemy czytelnikowi. w którym staramy się podać wiadomości biblijne (na ogół nie interpretując ich!). co zresztą wynika także z samej treści i charakteru poszczególnych utworów. odsyłając oczywiście do obszerniejszych artykułów we wstępie. które nie zawsze są ze sobą zgodne: inaczej widzi problem np. że w ANT znalazło się szereg utworów rzadko lub w ogóle nie tłumaczonych. a więc w liturgii. Te dane podane w naszym tomie są niepełne: gdyby bowiem potraktować je całościowo.8 PRZEDMOWA Dodajmy. Erbetty. jak Żywot Jana Ps. dossier Judasza. który mi przesyłał swoje kolejne tomy oraz z obydwu tomów Ecrits apocryphes chrétiens wydanego w Bibliothèque de la Pléiade oraz z ważnych przekładów jak W. podajemy wiadomości o apokryfach i legendach na temat danej postaci i w końcu dane o jej wpływie kulturalnym. Podobnie też każdy z autorów w nieco inny sposób opracowywał tłumaczony przez siebie utwór. starym Dictionnaire de la Bible. opis odnalezienia ciała Szczepana oraz Ewangelia Judasza – ta ostatnia. który będzie musiał sobie uformować własne zdanie. teologii. Praca redaktora polegała na pewnym ujednoliceniu tekstu. Ponieważ posiadamy już przekład greckiego tekstu apokryficznych Dziejów Tomasza. inaczej współczesna biblistyka. pisanych przez specjalistów z tych dziedzin. Schneemelchera czy angielskiego Elliotta. jeśli idzie o uczniów Pańskich w równie niezawodnej Bibliotheca Sanctorum. jako że nie jest łatwo znaleźć w Polsce tłumacza z tego języka. to w wielu przypadkach należałoby napisać całe monografie zawierające często. po jej wydaniu w 2006 roku. Prochora. Zaznaczamy jasno: każdy z autorów wyrażał swoje poglądy. ikonografii. jak i charakteru danego utworu. dane z sobą sprzeczne podawane przez autorów starożytnych. z zachowaniem jednak zarówno prawa autora.

na Instytucie Patrystycznym „Augustinianum w Rzymie i na uniwersytetach lwowskich. Bogdanowi Liniewskiemu. Dziękuję również ks. które pochodzą od autorów przekładów. których udział w tych tomach jest znaczny. Albertowi Frey pani R. Teksty apokryfów dla ułatwienia lektury. gdy trzeba było je zgrać z całością dzieła. Został on ukończony dzięki stypendium tegoż Uniwersytetu i. Byli więc oni również współautorami tu zamieszczonych tekstów. że do kolejnych wydań tych apokryfów znajdą się ludzie. dr. któ- . dr Markowi Stępniowi. Wszystkie podziękowania z poprzednich tomów pozostają ważne.PRZEDMOWA 9 skich. Szczególne podziękowanie należy się znowu Instytutowi Biblijnemu Uniwersytetu w Lozannie. podobnie postępujemy i w nnych utworach: idzie o to. Podziękowania należą się kolegom z „Association pour l’Etude de la Littérature Apocryphe Chrétienne” (AELAC). Abdiasza podajemy podwójną numerację: tę z wydania Laziusa i nową. znajdują się w tekstach oryginalnych. szczególnie w dyskusji na ich temat ze studentami z różnych narodów. Przyznajemy również. Podczas opracowywania tych tomów prowadziłem kilkakrotnie serie wykładów o apokryficznych Dziejach Apostolskich na Uniwersytecie Warszawskim. Ufamy. podzieliliśmy podtytułami. słusznie zresztą. że lepiej jest podać utwór w gorszym przekładzie niż nie podać wcale. z którego gościnności korzystałem w czasie pobytów w Lozannie oraz ks. by czytelnik posługujący się naszym przekładem mógł się również odnaleźć w wydaniach starszych. Oni jednak wprowadzili wiele poprawek. Wykłady te pozwoliły mi lepiej poznać i przemyśleć problematykę związaną z apokryficznymi Dziejami Apostolskimi. Podobną rolę odgrywali czytelnicy. które przyczyniły się do powstania tego tomu. których irytowały. które są podkreślone. W szczególny sposób należy się podziękowanie autorom przekładów i innych tekstów. W wypadku Ps. za przyjęcie mnie do Kolegium w czasie długich rzymskich pobytów. że wiele skorzystaliśmy ze wstępów i komentarzy francuskiego wydania apokryfów dokonanego przez ekipę AELAC. którzy przełożą je z oryginału. Jean-Daniel Kaestli. Girardet. w świetnej Bibliotece tegoż Uniwersytetu i dzięki pomocy Kolegów tam zatrudnionych. uważaliśmy bowiem. jego kierownikowi prof. a na ich pomoc i uwagi mogłem zawsze liczyć w trakcie przygotowania poszczególnych tomów. Na koniec należą się tu podziękowania wszystkim tym osobom. Rektorowi Polskiego Kolegium w Rzymie. natomiast te. którzy w ciągu lat pracy nad polskim przekładem apokryfów Nowego Testamentu wspomagali mnie radą. zmiany wprowadzane w tekstach wtedy. jak poprzednie tomy. informacjami oraz przesyłanymi mi publikacjami.

24 sierpnia. pełnych zarówno klęsk i niepowodzeń. jak i sukcesów i radości. którzy mnie w tej pracy wspierali w różnorodny sposób.10 PRZEDMOWA rzy wyrażali słowa zachęty. ale także i krytyki. dziękuję przede wszystkim Bogu za pomoc i wytrwanie a także wszystkim tym. Bartłomieja Apostoła 2006 roku. gdy kończę pierwszy polski przekład Apokryfów Nowego Testamentu. I tak po ponad trzydziestu pięciu latach pracy (z małymi przerwami). ks. która w pracy naukowej jest tak bardzo potrzebna autorowi. Marek Starowieyski Łomianki. w dniu św. .

23). Magdalena Zowczak. 2. Dwunastu Apostołów (s. B. c. APOSTOŁOWIE I INNI UCZNIOWIE JEZUSA W NOWYM TESTAMENCIE (Michał Wojciechowski) 1. 23). Bracia Pańscy (s. Św.23 Rozdział I WSTĘP OGÓLNY A. b. 144). d. 3. Św. 122). 34). 9. 29). 1. 11. 168). Michał Janocha. 32). 29). Paweł (s. Ks. 8. 25). 37). W Nowym Testamencie występuje 80 razy. po hebrajsku brzmiący szaliah. oznacza wysłannika. Apostołowie w wierzeniach ludowych (s. 10. Michał Wojciechowski. obdarzonego zaufaniem i pełnomocnictwem ze . Listy Apostolskie i ich autorzy (s. 33). Wpływ apokryfów na ikonografię Apostołów (s. Za terminem greckim stoi odpowiednik semicki. Apostołowie w liturgii Kościoła (s. Apokryficzne Dzieje Apostolskie (s. Witold Witakowski. Piotr (s. po grecku apostolos. 7. 25). 5. 6. Apokryficzne Dzieje Apostolskie: a. 39). Jan Miazek. 36). 28). Etiopskie apokryficzne „Dzieje Apostolskie” (s. Wyraz ten oznacza osobistego przedstawiciela. Dzieje Apostolskie (s. Uczniowie Jezusa (s. Ks. Dwunastu Apostołów Słowo „apostoł”. 4. Ks. Marek Starowieyski. A P O S TO Ł O W I E a. Kobiety (s. A . Pozostali Apostołowie z Dwunastu (s. b. 71). Uczniowie Apostołów (s. Apostołowie i inni uczniowie Jezusa w Nowym Testamencie (s. Ewangeliści (s. posłanego. Apostołowie: a.

28. 12. Węższe użycie słowa „apostoł”. apostole). Łukasza. Mt 19. Rz 16. Czasami może ono dotyczyć pojedynczych chrześcijańskich wysłanników i misjonarzy spoza grona Dwunastu (por. Paweł nazywając się najmniejszym z apostołów (1 Kor 15. którzy mieli mu towarzyszyć. choć nadal mówiło się (i mówi dzisiaj) o apostołach w sensie szerszym. 15). kiedy to po ukształtowaniu się terminologii specyficznie chrześcijańskiej. udzielali chrztu i daru Ducha Świętego. czyli wysłannicy Jezusa. Jednocześnie apostolstwo jest pewnego rodzaju powołaniem od Boga. i nowość. martyres). jak proroka Jeremiasza. We wspólnocie chrześcijańskiej w Jerozolimie Apostołowie nauczali. I. Mimo swych słabości zostali przez Jezusa posłani. poza Janem. 13. stanowili kolegium kierownicze i wyznaczali innych przywódców (grupa Siedmiu). Sens ogólny słowa nie pokrywał się z późniejszym terminem kościelnym. Ci Apostołowie dostąpili zesłania Ducha Świętego. na przykład 1 Kor 9. że Bóg wybrał go jeszcze przed narodzeniem (Ga 1. czym dla Izraela dwunastu patriarchów. „apostołami” zaczęto nazywać przede wszystkim dwunastu Apostołów. ograniczone do Dwunastu. Dwunastu miałoby być dla Jezusowej wspólnoty tym. Liczba dwanaście była odbierana jako okrągła. Występuje ono w Nowym Testamencie ponad 30 razy. ale przede wszystkim zawiera symboliczną aluzję do dwunastu pokoleń Izraela (por. śmierć męczeńską. służba (gr. przede wszystkim w Ewangeliach. WSTĘP OGÓLNY: APOSTOŁOWIE strony posyłającego go. Według późniejszych tradycji wszyscy wyruszyli jako misjonarze do różnych krajów i ponieśli. Duch dany zgodnie z obietnicą Jezusa prowadził ich oraz inspirował ich nauczanie. Ewangelia według św. by głosić Jego słowo i o Nim świadczyć. którzy najpełniej Go poznali i których obdarzył największym zaufaniem. Apostołowie to ci uczniowie Jezusa. w ten sposób uzasadniał swój autorytet. episkope) i świadectwo o życiu Jezusa od chrztu Janowego aż po zmartwychwstanie (świadkowie. kleros). 28). 2 Kor 11. . etymologicznym. gr. i oznacza osobiście wybranych przez Jezusa uczniów. typowe jest w Nowym Testamencie dla św. diakonia). Choć słowo „apostoł” w pierwszym rzędzie kojarzy się dziś z dwunastoma Apostołami. nadzorowanie (gr. jako oznaczenie pewnej funkcji we wspólnocie chrześcijańskiej i wówczas częściej pojawia się w liczbie mnogiej. Wyraża to zarazem i ciągłość względem Izraela. że tego typu misję ze strony Boga otrzymał Jezus. w Nowym Testamencie występuje ono często w znaczeniu szerszym. 8n) uważał. 5. św. Taką też rolę zaufanych przedstawicieli pełnią Apostołowie. Bardziej pierwotne jest miano Dwunastu. Według początku Dziejów Apostolskich na funkcję dwunastu Apostołów składa się: apostolstwo (gr.24 Rozdz. Jana podkreśla. stanowiąca ich dziedzictwo (gr. 7).

Wojciechowski. Do lat pięćdziesiątych I wieku przebywał w Jerozolimie i Judei. gdzie zginął w czasie prześladowań za Nerona około 64 roku. że na tej skale zbuduje swoją społeczność. APOSTOŁOWIE I UCZNIOWIE JEZUSA W NT 25 2. 15-19). zwany „Piotrem”. ale najpierw przyłączył się do Jezusa Andrzej. Synopsa czterech Ewangelii. co znaczy tyle co „Skalnik”. Warszawa 1997. Potem mieszkał w Antiochii. powierzył też Piotrowi „władzę kluczy” (zarządzania). „wiązania i rozwiązywania” (rozstrzygnięcia prawne) oraz funkcję pasterza trzody Jezusowej (Mt 16. Umieszcza się go na pierwszym miejscu listy papieży. 1 M. Według Ewangelii synoptycznych wraz z bratem Andrzejem został powołany przez Jezusa nad Jeziorem Genezaret. J 21. M. Zapowiedział. ale właśnie Piotrowi Jezus jako pierwszemu z Apostołów ukazał się po swoim zmartwychwstaniu (1 Kor 15. 66n. nazywając go po aramejsku „Kefa”. 5). Po Wniebowstąpieniu i Zesłaniu Ducha Świętego Piotr stał w Jerozolimie na czele kolegium Dwunastu i całej wspólnoty chrześcijańskiej. 3. Miał on na imię Szymon. i Andrzej. natomiast według J 1. 2-4: To są zaś imiona dwunastu Apostołów: pierwszy Szymon. Jakub Zebedeuszowy i Jan jego brat. a następnie pierwszym przywódcą Kościoła pierwotnego. Pozostali Apostołowie z Dwunastu Nowy Testament zawiera cztery spisy apostołów w Ewangeliach synoptycznych i w Dziejach Apostolskich. stąd Kefas i grecki przekład „Petros”. 35-42 ich pierwsze spotkanie z Jezusem nastąpiło przy chrzcie w Jordanie. 1719. Święty Piotr Piotr był głową kolegium Dwunastu Apostołów. . Już za życia Jezusa. Wojciechowski. Kościół (gr. jego brat. Jezus zmienił Szymonowi imię. ekklesia). którzy według teologii katolickiej dziedziczą po nim obowiązki i przywileje. a następnie w Rzymie. Piotr. w ich imieniu wygłaszał mowy.a. Piotr występował jako przywódca i rzecznik Apostołów. Wprawdzie pod wpływem strachu zaparł się Jezusa. który następnie przyprowadził Piotra. po pożarze Rzymu. był przynajmniej dwukrotnie więziony. Spisy dwunastu Apostołów zawsze umieszczają go na pierwszym miejscu. Podaję te urywki w swoim dosłownym przekładzie1: Mt 10.

Szymona Kananejczyka i Judę Iskariotę..). Jakuba. 16. Ewangeliści). brat Piotra. Jan. 35-45 (i par. 14n. Bartłomiej. powołany wraz z nim w Kafarnaum nad Jeziorem Galilejskim. Mateusz celnik. Andrzeja. Te cztery spisy dzielą się wewnętrznie na czwórki. 3. por. na ich ambicję wskazuje z kolei Mk 10. 13: Piotr. 1-21. 8n. który stał się zdrajcą. Mk 1. 35-44.] Szymonowi nadał imię „Piotr”. który i wydał go. 6. Judasz Iskariota – ten. razem zostali powołani. Tomasz. Łk 16. ale istnieje drugie wyjaśnienie. Mateusza. Andrzej wzmiankowany jest indywidualnie w Mt 4. co go wydał. byli wraz z nim świadkami wskrzeszenia córki Jaira. ścięty w 44 r. Tadeusza. 13. ale także u boku Piotra (Dz 3. gdyż odgrywał pewną rolę w Kościele jerozolimskim. 18-20. 2). Synami Gromu. gdzie byli rybakami (Mk 1. W hierarchii Apostołów stali zaraz po św. brat Jakuba. por. Jakub. Bartłomiej. Występują drobne różnice kolejności. jego brata. co znaczy „synowie grzmotu”. Filipa. Tadeusz. 1. 22. Piotrze. starszy brat Jana. 16-19: I uczynił dwunastu [. Jan. syn Zebedeusza. Jakuba Zebedeuszowego i Jana. 12. Tomasz. co wskazuje na gwałtowne usposobienie (Mk 3. a nadał im imię „Boanerges”. Mk 3. Filip. Łk 9. zwany „Większym”. Skoro Judasza zastąpił Maciej. Szymon Gorliwy. skąd bracia pochodzili. gdzie w pismach Łukasza pojawia się „Juda Jakubowy” (tzn. 4. W późniejszej tradycji uważany był za „ucznia umiłowanego”. Przemienienia i modlitwy w Ogrójcu. 9). Szymon Kananejczyk. że są to różne imiona tego samego Apostoła. J 1. Juda Jakubowy. mogła stanowić forum kontaktów z ludnością greckojęzyczną. ale zapewne niesłusznie (zob. niżej g. autora Czwartej Ewangelii. Tradycyjnie uznawano. Ga 2.). 14-16: Szymona. Dz 1. Heroda Agryppy (Dz 12. zapewne syn Jakuba). Judę Jakubowego i Judę Iskariotę. Szymona zwanego Gorliwym. Ponadto tam. Oto poszczególni Apostołowie po Piotrze (w kolejności Markowej): Jakub. Mateusz. Jakub zginął śmiercią męczeńską. a Betsaida. na rozkaz króla Judei z łaski Rzymian. Jezus nazwał ich Boanerges. Jakuba Alfeuszowego. I. brata Jakuba. Tomasza. występuje zwykle wraz z nim. Bartłomieja. którego i nazwał „Piotrem”. Jakub Alfeuszowy. . syn Zebedeusza. na liście apostołów mogły zajść także inne zmiany. Jakub Alfeuszowy.26 Rozdz. 29.. Mateusza. Andrzej. 19-20 par. Bartłomieja. 51-56). u pozostałych jest mowa o Tadeuszu. Filipa. Tomasza. WSTĘP OGÓLNY: APOSTOŁOWIE Filip. Jego imię jest greckie. 8. Jakuba Alfeuszowego. Andrzej. 17. 11. Andrzeja. Jana.

Z nieznanych do końca powodów zdradził Jezusa. od aramejskiego iszkarja („oszust?”). gorliwy (oba przydomki odpowiadają jednemu słowu aramejskiemu). O Tadeuszu nic więcej nie wiadomo. uwypukla tylko Czwarta Ewangelia (J 11. 10n. Judasz Iskariota. Poza listami Apostołów nie jest wymieniany. najbardziej znany jest z niewiary w zmartwychwstanie Jezusa. Tomasz (po aramejsku). również o greckim imieniu. 1-14). 21. niżej). 20. „syn Ptolemeusza”. może to być przydomek. 1-14. Tadeusz (w części rękopisów Lebbeusz). niżej 11. zastępowany u Łukasza przez Judę syna Jakuba. 3-5 wkrótce potem popełnił samobójstwo.). M. czyli Didymos (po grecku). mógł należeć do stronnictwa zelotów. Relacja między tymi postaciami nie jest jasna. Jakub syn Alfeusza. pochodził z Betsaidy. „celnik”) w Mt 10. Według Mt 27. J 21. określony jako poborca (publikanin. zwany „Mniejszym” dla odróżnienia od syna Zebedeusza. ale por. Listy Apostolskie i ich autorzy). 43-51. sicarius (sztyletnik. 20-22 (kontakty z Grekami). J 12. W tradycji późniejszej Mateusz został uznany za autora Ewangelii (zob. według Mt 9. czemu sprzyja nazwanie tak ojca Judasza (J 13. niżej g. Bartłomiej. Wojciechowski. 43-45 i par. od nazwy miejsca pochodzenia z jakiegoś Kariotu (isz = mąż). 16. Oba słowa oznaczają bliźniaka. za co otrzymał trzydzieści srebrników (Mk 14. Nie należy go mylić z Filipem z grona Siedmiu. wskazując go w Getsemani strażnikom żydowskim przybyłym. Prawdopodobnie były to różne osoby. jest to inna osoba niż Juda brat Pański (zob. Mateusz. żeby Go pojmać. Judę wspomina J 14. jak i w przypadku Filipa. niesłusznie utożsamia się go z Jakubem bratem Pańskim i przypisuje mu jego list (zob. 16-20 po upadku z wysokości pękły mu wnętrzności (w obu przypadkach mowa o śmierci hańbiącej). Szymon Kananejczyk. Teksty paralelne o powołaniu przy cle mówią o Lewim synu Alfeusza. 1. gdyż oznacza Bar-Tolmai. względnie zelota. 3. Znaczenie przydomku Iskariota jest wyjaśniane rozmaicie: od łac. Skarbnik Apostołów (J 12. 6. natomiast według Dz 1. ówczesny terrorysta). 8-11. 2). Ewangeliści). nie jest to właściwie imię. por. właściwie Juda. J 13. a nie imię. Wzmiankują go osobno perykopy J 1. gdyż idzie o to samo imię. Apostoł ten może być identyczny z Natanaelem z J 1. 24-29. przełamanej dzięki spotkaniu z Nim. 4351. J 14. Nadal łączy ich liturgia. 22. Znany jest tylko z wykazów Apostołów. Jego rolę. 9 powołany przez Jezusa podczas wykonywania swojego zajęcia. 26. . APOSTOŁOWIE I UCZNIOWIE JEZUSA W NT 27 Filip.a. 6).

Nowy Testament więcej go nie wspomina. 53-58 nastąpiła trzecia wyprawa misyjna z Antiochii. Ga 1). 15-26). Ok. pomimo że do nich nie należał. 43 r. Paulos od łac. Pawła (omawiamy je pod koniec tego rozdziału). Potem przebywał w Arabii (kraj Nabatejczyków). Apostołowie i starsi zebrani na tzw. ok. 50-52). Apostoł miał na imię Saul (w spolszczeniu Szaweł).) zaakceptowali tę praktykę. Jego nauczanie znamy głównie z tychże listów. po wspomnianej wizji pod Damaszkiem. Potem. WSTĘP OGÓLNY: APOSTOŁOWIE Maciej po zdradzie i śmierci Judasza zastąpił go w kolegium Dwunastu (Dz 1. a ok. że był czołowym misjonarzem i teologiem wczesnego chrześcijaństwa. Paweł jest uznawany za Apostoła wraz z Dwunastoma. Jerozolimie oraz w rodzinnym Tarsie. Dzięki jego Listom i Dziejom Apostolskim wiele o nim wiemy. Św. podczas której Paweł spędził 2 lata w Efezie i 3 lata w Grecji (Korynt). Święty Paweł W tradycji chrześcijańskiej św. ale nawrócił się ok. 35 roku. W latach 51-57 powstała większość z listów św. Pawła). Berea) i Grecji (Ateny i Korynt. stał się wrogiem i prześladowcą chrześcijaństwa. Paweł z Sylasem rozpoczęli drugą wyprawę misyjną. że został osobiście powołany przez Jezusa Zmartwychwstałego. I. Barnaba zabrał go stamtąd do Antiochii. Paweł urodził się ok. Derbe). jak też tym. Damaszku. który objawił się mu pod Damaszkiem.28 Rozdz. Macedonii (Filippi. Tessaloniki. Uzasadnia się to tym. Samo imię jest wariantem imienia Mateusz. obaj zostali przez chrześcijan antiocheńskich wysłani na wyprawę misyjną (tzw. co miało wielkie znaczenie dla rozwoju chrześcijaństwa w środowisku pogańskim. 10 roku po Chrystusie w Tarsie w Cylicji w rodzinie żydowskiej z pokolenia Beniamina. co budziło sprzeciw części chrześcijan pochodzenia żydowskiego. Sam w listach wielokrotnie podkreślał swoją godność apostolską i bronił jej (zwłaszcza w 2 Kor). 4. docierając do Galacji. Jego ojciec należał do faryzeuszy. Gdy w latach trzydziestych uczył się w Jerozolimie u Gamaliela. 44 r. 49/50 r. 49 r. a potem Paweł i Barnaba przyjmowali nawróconych pogan. . Ikonium. Listra. Spór ten był tłem konfliktu Pawła z Piotrem w czasie wizyty tego ostatniego w Antiochii (było to bądź ok. Ok. nie żądając od nich przestrzegania Prawa Mojżeszowego. Paulus). 43 lub 49 roku. używał jednak potem wersji Paweł (gr. pierwsza podróż św. soborze jerozolimskim (ok. Kościół antiocheński. Objęła ona Cypr i południe Azji Mniejszej (Antiochia Pizydyjska.

55n). których istnienie jest wyraźnie stwierdzone. nie jest wykluczone. a nawet Hiszpanię. kto osobiście uczył się pod jego kierunkiem. zapewne już po śmierci św. Imiona pojawiają się głównie w tradycjach późniejszych. Ok. APOSTOŁOWIE I UCZNIOWIE JEZUSA W NT 29 w mniejszym stopniu z Dziejów Apostolskich. Byli to Jakub. Uczniowie ci powtarzali naukę Jezusa i czynili cuda. 58 r. Jozes. Po dwóch latach przetrzymywania go w Cezarei odwołał się jako obywatel rzymski do cesarza i został odesłany do Rzymu. o ich niezrozumieniu. ale teologicznie reprezentują ujęcia św. Wylicza imiona czterech jego braci (Mk 6. Jozes mógł się nazywać Józefem lub Josetem. A zatem wypowiedzi Nowego Testamentu o uczniach (np. 6. 3 / Mt 13. W Rzymie przebywał w areszcie domowym. które dostarczają wiadomości historycznych. o zadaniach i uprawnieniach) mogły dotyczyć samych Dwunastu. J 7. 13-35) oraz kandydatów na Apostołów. Bracia Pańscy Nowy Testament mówi o istnieniu braci i sióstr Jezusa. 3-5). Macieja i Józefa zwanego Barsabą (Dz 1. św. Pod wpływem oskarżeń Żydów został przez władze rzymskie aresztowany. Najwyraźniej krąg ten opisany jest w perykopie o rozesłaniu siedemdziesięciu uczniów w Łk 10. Piotra. Natomiast po zmartwychwstaniu należeli do wspól- . Wojciechowski. z wyjątkiem Kleofasa z perykopy o spotkaniu Chrystusa w drodze do Emaus (Łk 24. Po drodze przeżył na Malcie rozbicie wiozącego go okrętu.a. Zginął w Rzymie podczas prześladowania chrześcijan za Nerona. Uczniem Jezusa był ten. M. że był w międzyczasie głową chrześcijan w Rzymie. Paweł przybył do Jerozolimy z darami chrześcijan z miast greckich dla ubogich z tamtejszej gminy. jak również szerszego kręgu towarzyszy Jezusa. 23). 5. 19. sama liczba siedemdziesiąt może być symboliczna. Nowy Testament nie podaje ich imion. tak ich zresztą stale nazywa Czwarta Ewangelia. Uczniowie Jezusa Termin ten należy rozumieć dosłownie. 17. Ewangelie i ich rękopisy stosują do niego te imiona zamiennie. Szymon i Juda. 1-12. Łukasza. Za życia Jezusa jego bracia nie wierzyli w Niego i nie należeli do grona jego uczniów (Mk 3. po czym zapewne został zwolniony i być może odwiedził jeszcze Grecję. 46 / Łk 8. 31 / Mt 12. Byli nimi oczywiście członkowie grupy Dwunastu.

Ga 1. . WSTĘP OGÓLNY: APOSTOŁOWIE noty jerozolimskiej. 26-38). I. 18-25. O tym Jakubie mowa jest w adresie Listu św. Z tych przyczyn należy wykluczyć popularne niegdyś utożsamianie braci Pańskich z niektórymi Apostołami z grona Dwunastu. 19). Utożsamianie tych postaci w starożytności i potem wynikło prawdopodobnie z chęci przedstawienia listów św. 19). Józef Flawiusz nazywa go bratem Jezusa i informuje o jego śmierci z winy arcykapłana Annasza w 62 roku2. 1 Kor 9.30 Rozdz. że był głównym reprezentantem orientacji judeochrześcijańskiej. a Juda brat Pański od Apostoła Judy. Tam również idzie o Judę brata Pańskiego. Analogiczny problem występuje w przypadku Listu św. 26n). Jakub „Mniejszy”. List ten świadczy o praktyczno-moralnym nastawieniu autora. Judy jako apostolskich. nie miałaby też racji scena pod krzyżem (J 19. 7). 9). 1). ale idzie nadal o brata Pańskiego. soborze jerozolimskim (Dz 15) wskazuje. lecz jedynie reguł wynikłych z przymierza z Noem. i wraz z Piotrem i Janem synem Zebedeusza zaliczany był do filarów Kościoła jerozolimskiego (Ga 2. O Jozesie nie wiemy nic bliższego. czyli z całą ludzkością. Judy. 15. Ga 1. Zbieżność imion jest przypadkowa. 14. nazywani byli braćmi Pańskimi (Dz 1. opisywanej potem również w źródłach chrześcijańskich. w której Jezus powierza swoją matkę umiłowanemu uczniowi. Wyróżnione miejsce wśród braci Pańskich zajmował Jakub. 200. brat Pański. inaczej niż wielu innych nie oczekiwał jednak od nawróconych pogan przestrzegania prawa Mojżeszowego. natomiast Szymon był po śmierci Jakuba biskupem Jerozolimy (zob. Jako pobożny asceta był szanowany przez Żydów. Gdyby Jezus miał rodzeństwo. 21. gdyż były to imiona bardzo popularne. różny jest od Jakuba syna Alfeusza. obok kolegium Dwunastu z Piotrem. Łk 1. Gdyby tak było. Współczesna egzegeza kwestionuje nieraz jego autorstwo. apostołowali i odgrywali w Kościele pewną rolę. Na czym dokładnie polegało pokrewieństwo tych „braci” z Jezusem? Na pewno nie byli braćmi rodzonymi. umieszczając powstanie listu w kręgu uczniów Jakubowych. 9. 1. 17. Odgrywał samodzielną rolę w Kościele jerozolimskim (Dz 12. Jakuba i św. względnie Tadeusza. ale jego osobiste autorstwo można uznać za nader wątpliwe. a nie o innego. Widział on Chrystusa zmartwychwstałego (1 Kor 15. niemożliwe byłoby powstanie wyraźnie poświadczonej w Ewangeliach wiary w dziewictwo Maryi (Mt 1. 5. wypowiadając adopcyjne formuły Oto 2 Dawne dzieje Izraela 20. 18. Jego wystąpienie na tzw. niżej). Jakuba (Jk 1. 13.

uchodzili oni za stryjecznych braci Jezusa. 29. 40). Do tego problemu wielokrotnie odwołują się tzw. Wojciechowski. Józefa były wychowywane przez stryja. Marią [od] Jakuba Małego i Joseta (Mk 15. Zauważmy przy okazji. 14. apokryficzne Ewangelie dzieciństwa. by rodzone siostry nosiły to samo imię Mariam (tak ono dokładnie brzmiało). Opinię tę podzielał potem między innymi św. matka Jakuba i Józefa (Mt 27. 11 i 32. 47) i Marią [od] Jakuba (Mk 16. zwalczający katolicką wiarę w dziewictwo Maryi. 3 – jakby dla odróżnienia od dzieci lub podopiecznych Józefa? Ciekawe. Z kolei według świadectwa Hegezypa. Istnieje jeszcze jedna podobna możliwość. Gdyby dzieci zmarłego brata św. synów Józefa z pierwszego małżeństwa. ten zaś przejmuje nad nią opiekę. ANT 1/1. W językach semickich oznaczało ono natomiast ogólnie krewnych. Ponieważ po grecku użycie przenośne lub luźniejsze słowa „brat” jest rzadkie. Józefa i poniósł śmierć męczeńską jako chrześcijanin i potomek Dawida. Hieronim4. stąd „siostra” matki Jezusowej zapewne była jej kuzynką bądź szwagierką. Pomagało im to. Oto matka twoja. a nie ciotecznych. Por. w tym dzieci bliskich krewnych. 12 – także w Septuagincie). 19-20). por. Twierdzenie. która równolegle jest nazwana siostrą matki jego. ale może im sprzyjać nazwanie Jezusa „synem Maryi” w Mk 6. mówiono by o nich jako o dzieciach Józefa. 8. Ojcowie Kościoła skłonni byli uważać braci Pańskich za braci przyrodnich Jezusa. 22: z terminami „stryj” i „kuzyn”. 27. bracia Pańscy to krewni św. Trinubium Annae: ANT 1/1. W takim razie chodziłoby o kuzynów Jezusa. Obok wspomniano Judę jako jednego „z tak zwanych braci Zbawicielowych”. że mało jest prawdopodobne. a także jego wnuków (3. upowszechniali w czasach nowożytnych liberalni protestanci oraz Żydzi. 4. Wiąże się to z przedstawianiem go jako dużo starszego od Maryi. Istotnie. M. 295. Rdz 13. Marią [od] Joseta (Mk 15. 24. Marią Kleofasową (J 19. piszącego w drugiej połowie II wieku. 14. 25). 1). że w językach zachodnich słowo „brat” oznacza z zasady braci rodzonych. 3 4 . o dwóch z tych braci czytamy. z którego pochodził Hegezyp. Szymon. 56). Józefa. W środowisku judeochrześcijańskim. W starożytności częste było adoptowanie dzieci. nawet dalszych (np. Poglądy takie w nowszej egzegezie są rzadkie.a. że ich matka to obecna pod krzyżem Jezusa Maria. brat Jakuba i jego następca jako głowa Kościoła jerozolimskiego był synem Kleofasa (Klopasa). że w następnych zdaniach HE 3. że chodziło o rodzonych braci. które przytoczył Euzebiusz z Cezarei3. brata św. APOSTOŁOWIE I UCZNIOWIE JEZUSA W NT 31 syn twój.

Akwila i Pryscylla. diakoni. Uczniowie Apostołów Gdy Nowy Testament mówi o pierwszych chrześcijanach. Hipotezie powyższej sprzyjać też może odkryte w 2002 roku ossuarium z napisem aramejskim „Jakub. nie znamy bliżej zasięgu i sakramentalnego rozumienia odpowiednich funkcji. Szczepan zginął śmiercią męczeńską. WSTĘP OGÓLNY: APOSTOŁOWIE Ewangelista mówi o braciach przyrodnich z różnych matek. Prochor. Imiona wszystkich są greckie: Szczepan (Stefan). Herodzie i Filipie (Mk 6. Rozumienie tych terminów nie było jednolite. biskupi. jak wygłosił wobec Sanhedrynu mowę z wylicze- . jak Barnaba. Mikołaj. Oprócz apostołów-wysłanników i uczniów Pańskich są nauczyciele. Sensacja medialna wokół tej hipotezy nie ma podstaw. co sugeruje. Poznajemy też imiona wybitnych chrześcijan z rozmaitych miast: np. Grupę Siedmiu (Dz 6. a także nauczaniem i udzielaniem chrztu. kolegium Siedmiu w Jerozolimie. Tytus. Szymon Niger. Sylas. oraz przywódcy Kościołów lokalnych. Wśród towarzyszy św. Tymoteusz. Onezym. Apollos. A zatem nie wiadomo. 7. Niektórzy sami nazywani są apostołami. lecz ogólniej „stołem” (może to obejmować agapę i Eucharystię). prorocy. 25-40. prezbiterzy. Znamy też różne kategorie osób sprawujących funkcje w Kościele. Parmenas. Najbardziej znani z nich to z pewnością ewangeliści Marek i Łukasz – będzie mowa o nich osobno poniżej. Pawła. czyli starsi. 17-18). Filip. I. Pawła bliżej znani są nam Barnaba. przede wszystkim św. wymienia znaczną ich liczbę po imieniu. Lucjusz Cyrenejczyk i Manaen z Antiochii. Dwaj pierwsi są opisani bliżej w Dziejach Apostolskich. setnik Korneliusz z Cezarei. Nikanor. Są to współpracownicy Apostołów. Stefanas. zajmujący się nie tylko sprawami charytatywnymi. Ananiasz z Damaszku. ukamienowany przez Żydów po tym. Niektóre postaci pozostają bezimienne. czy skrzynka ta mieściła kiedykolwiek kości interesującego nas Jakuba brata Pańskiego. a może i niedawnym fałszerstwem. jak dworzanin etiopski z Dz 8. Tymon. 1-6) uważano dawniej za diakonów. syn Józefa. że pełnili funkcję podobną do prezbiterów dzisiaj. Tycjusz Justus i Kryspus z Koryntu. Wszystkie trzy imiona były w ówczesnej Palestynie pospolite.32 Rozdz. brat Jezusa”. ale faktycznie byli to przełożeni wspólnoty greckojęzycznej w Jerozolimie. Słowa „brat Jezusa” mogłyby jednak być czyimś dopiskiem.

Słowo „biskupi” (gr. Istniały diakonisy (Rz 16. episkopoi) oznacza po grecku nadzorujących. Ignacego z Antiochii opisany jest jednoznacznie porządek trójstopniowy: biskup otoczony prezbiterami i diakonami. Flp 4. 61. niż by to wynikało z ówczesnych zwyczajów. Pochodzenia późniejszego jest jedynie terminologia. Jego pomocnikami byli diakoni. z taką zapewne intencją przed wyruszeniem przełożeni Kościoła w Antiochii nałożyli nań ręce). a potem ujrzały Go zmartwychwstałego (Mt 27. tak było w przypadku Piotra i Apostołów w Jerozolimie. w tym w Samarii. które szły wraz z Jezusem i Apostołami (Mk 15. Kobiety były też czynne w chrześcijaństwie pierwotnym. ale usługiwały Mu. 1-3). . Pierwszym świadkiem zmartwychwstania stała się Maria Magdalena (J 20. Łk 8. Kobiety Ewangelie wymieniają szereg kobiet. Wojciechowski. czy też Pawła w relacji do wspólnot lokalnych. Joanna żona Chuzy. 55n. Zuzanna. matka Apostołów Jana i Jakuba. była to jedna z ról dwunastu apostołów. presbyteroi – starsi) to z początku nazwa członków kolegiów kierujących wspólnotami chrześcijańskimi. że taki system wprowadzono stosunkowo późno. W liczbie pojedynczej mowa o biskupach jako przełożonych wspólnot chrześcijańskich dopiero w listach pasterskich (do Tymoteusza i Tytusa). Filip prowadził działalność misyjną poza Jerozolimą. M. Kobiety z tego grona były obecne przy krzyżu Jezusa i przy jego grobie. 18. 11-18). Były słuchaczkami Jezusa i dlatego bywają zaliczane do uczniów.a. Przełożeństwo jednoosobowe od początku łączyło się z kolegialnym. 3-16). Łącznie oznacza to znaczną rolę kobiet w otoczeniu Jezusa. 19). 18. Mt 27. taki przełożony mógł też nazywać się prezbiterem. Nie oznacza to jednak bynajmniej. 2. 14-15. można sądzić. Dopiero w listach św. Maria Kleofasowa. Maria Magdalena. Rz 16 z większą liczbą imion. które założył (dziś nazwalibyśmy go „biskupem misyjnym”. wdowy mogły prowadzić życie typu konsekrowanego (1 Tm 5. Relacje przełożonych ze wspólnotą były jednak mniej monarchiczne niż w czasach późniejszych. APOSTOŁOWIE I UCZNIOWIE JEZUSA W NT 33 niem niewierności ludu izraelskiego wobec Boga (Dz 7). większą. Była wśród nich Salome. 2n. 40-41. 8. 55. 1). Pełniły aktywną rolę we wspólnotach i działalności misyjnej (Dz 16. co zapewne odpowiada sytuacji po roku 70. 1-10). chociaż same nie nauczały. Biskupi i prezbiterzy (gr. 28. 1 Kor 16.

lecz ucznia apostolskiego. Ewangelia według św. Ewangelia według św. W takim razie informacja Papiasza dotyczy innego dzieła. „Według Łukasza”. wydanym już tomem apokryfów. Użycie słowa „według” (gr. że Ewangelie pochodzą z tradycji zapoczątkowanej przez te postacie. O autorach Ewangelii wiemy historycznie stosunkowo mało. Takie jednolite tytułowanie odzwierciedla kanoniczne zestawienie czterech Ewangelii obok siebie. że był chrześcijaninem pochodzenia żydowskiego. Pamięć o tej okoliczności lub przypadek mogły sprawić. co nastąpiło gdzieś w pierwszej połowie II wieku. a każdy tłumaczył je sobie. logia) Pańskie w języku hebrajskim. autora z początku II wieku. w zestawieniu z Jezusem. być może aramejskiego pierwowzoru „źródła Q”. Piotra (tenże Papiasz u Euzebiusza HE 3. który sam nie był naocznym świadkiem życia Jezusa. że Ewangelię ucznia powiązano z Apostołem Mateuszem. O faktycznym autorze wiemy tyle. osoba ewangelisty była zbyt mało ważna. Tymczasem kanoniczna grecka Ewangelia nie ma cech przekładu z hebrajskiego lub aramejskiego (ten język w starożytności też zwano hebrajskim). I. W obecnym tomie idzie o Apostołów. co wynika z samej Ewangelii. zdolnym do systematycznego i pięknego przedstawienia nauk i osoby Jezusa. Imiona ewangelistów podaje dopiero tradycja późniejsza. Ewangeliści Nie będziemy tu mówić o Ewangeliach kanonicznych. Adversus haereses 3. Mateusza nie wygląda w ogóle na dzieło Apostoła. 15. kata) nie wskazuje na autorstwo w sposób jednoznaczny i może być interpretowane w sensie. „Według Marka”. powołujący się na prezbitera [Jana]. 39. ucznia i tłumacza św. Mateusza i Łukasza. Ireneusz. 16) głosi: „Mateusz spisał słowa (gr. że nie przedstawili się oni wcale w swoich dziełach. Marka pochodzi według tradycji starożytnej od Marka. Brzmią one: „Według Mateusza”. w szczególności z Ewangelii św. lecz utworu powstałego od początku po grecku. której wyrazem są tytuły nadane przez kopistów czterem Ewangeliom. bohaterem ewangelicznych biografii. którzy sami stali się bohaterami apokryfów. Marka. Wynika to najpierw stąd. uczniów i ewangelistów.34 Rozdz. Nie sprowadza się też ona bynajmniej do zestawienia słów Jezusa. jak umiał”. 39. cytowane przez Euzebiusza z Cezarei (HE 3. „Według Jana” (tytuły dłuższe są późniejsze). . które w wersji greckiej zostało wykorzystane w Ewangeliach św. gdyż temat ten wiąże się z pierwszym. Przywoływane w związku z tym od starożytności świadectwo Papiasza. korzystała ze źródeł greckich. WSTĘP OGÓLNY: APOSTOŁOWIE 9.

1 u Euzebiusza 5. 2 J 1. Przeciw Marcjonowi 4. ucznia spoczywającego na piersi Pana7. Najbardziej zawiła jest kwestia autora Czwartej Ewangelii. 4. 3. 6). 1) oraz fragment Muratoriego. 6). HE 3. 30. jest to wytłumaczalne. 8 Adversus haereses 3. Ireneusz (Adversus haereses 3. biskupa Efezu z końca II wieku. Nie ma jednak żadnej pewności. Tak twierdzą pod koniec II w. Jan. że Jan Apostoł był ojcem tradycji wykorzystanej w tej Ewangelii. by to kwestionować. 1. ale w obu księgach nie znaleziono niczego. Wojciechowski. czy autor Ewangelii jest identyczny z Janem Markiem z Jerozolimy wspominanym w Dziejach Apostolskich. APOSTOŁOWIE I UCZNIOWIE JEZUSA W NT 35 1. 8. znający przede wszystkim działalność Jezusa w Jerozolimie. Łukasza względem Pawłowej. 6. 14. 12. 1. Na ucznia Pawłowego wskazuje użycie w części opisów podróży z Dziejów Apostolskich pierwszej osoby liczby mnogiej. dopuszczając jedynie. 4. mógł być gospodarzem domu. który zalicza Mateusza i Jana do Apostołów. 13. 23. Nie ma istotnych powodów. Euzebiusz. umiłowany uczeń. 11. 3. 5. 37-39. a więc świadek życia Jezusa. może Flm 24). 2. co by przeczyło takiej charakterystyce autora. Współczesna egzegeza przeważnie odrzuca autorstwo apostolskie. jednego z Dwunastu. a potem Euzebiusz z Cezarei (HE 3. Klemens Aleksandryjski też u Euzebiusza. 2. Dość często utożsamia się natomiast autora Ewangelii z Janem Prezbiterem (por. Treść Ewangelii sugeruje. chrześcijanina pochodzenia pogańskiego rodem z Antiochii. 2 Tm 4. Jej zakończenie wskazuje. 35. Pewną trudność sprawiać może samodzielność teologii św. Pawła (znany z Kol 4. ale jeśli napisał on swoje dzieła trzydzieści lub więcej lat po znajomości z Pawłem. Ewangelia według św. że jest nim wspomniany kilkakrotnie w tekście „umiłowany uczeń”. Kol 4. obok nazywa go też świadkiem tradycji apostolskiej8. Część egzegetów kwestionuje te świadectwa. 31. Według Polikratesa. 25. że był to ktoś wykształcony. uznanego przez późniejszą tradycję za autora Ewangelii. M. był kapłanem5. 1. Nie odpowiada to charakterystyce Apostoła Jana syna Zebedeusza. lekarza. cytowany dla potwierdzenia Ireneusz faktycznie mówi mniej: wskazawszy jako autora Jana. Łukasza i Dzieje Apostolskie miałyby za autora Łukasza. Skoro na Ostatniej Wieczerzy zajął miejsce następne po Jezusie. towarzyszem Pawła w pierwszej wyprawie misyjnej (Dz 11. 13. Flm 24). 14. ucznia św. 10. 5 6 . 15.a. 12. 7 Adversus haereses 3. Najwcześniejszym jej przejawem była wzmianka Tertuliana6.

dotyczące początków chrześcijaństwa w Jerozolimie i jej pobliżu. choć z tym też wiążą się trudności. Inni egzegeci uważają powstanie Czwartej Ewangelii za wieloetapowe. Treść i metody pisarskie znacznie różnią Dzieje Apostolskie od zdecydowanie powieściowych i fikcyjnych dziejów apokryficznych. 10. Dzisiejsi egzegeci na ogół odrzucają też wspólne autorstwo Czwartej Ewangelii i Apokalipsy. zawiera narrację bardziej ciągłą. nie są stenogramami. której są dalszym ciągiem. HE 3. choć mogą korzystać z przekazów dawniejszych. O ich autorze była mowa powyżej. Na tych wzorach oparta jest technika opowiadania oraz pisania mów. Łukasza. I. co faktycznie mówiono. Starożytni historycy z reguły pisali je sami. 62 roku i interpretująca je teologicznie. 3.. Pod względem gatunku literackiego Dzieje Apostolskie naśladują starożytne dzieła historyczne. Dzieje Apostolskie Punktem odniesienia dla Dziejów apokryficznych są kanoniczne Dzieje Apostolskie. odznacza się strukturą epizodyczną oraz idealizacją. starając się stworzyć teksty pasujące do opisanych sytuacji i na ile to możliwe zgodne z tym.e.36 Rozdz. Jednocześnie teologiczne rozumienie sensu wydarzeń historycznych zbliża księgę do historiografii biblijnej. Justyna. WSTĘP OGÓLNY: APOSTOŁOWIE 3 J 1). główną postacią jest św. lecz Łukaszową syntezą nauki ówczesnego Kościoła. Dzieje powstały ok. . Pawła. wolno za autora Apokalipsy uznać Jana Apostoła (tradycja znana od św. o działalności misyjnej św. 80 lub po 90 r. niedługo po Ewangelii św. księga Nowego Testamentu opisująca początki Kościoła od 30 do ok. Tematem Dziejów jest droga Dobrej Nowiny od Jerozolimy po Rzym. Dialog 81. uwzględniającą sytuację rozmaitych adresatów nauki chrześcijańskiej (Żydzi w kraju Izraela i w diasporze oraz poganie). Część druga. Pierwsza połowa opisuje czasy bardziej dla autora odległe. Piotr. Rozróżniwszy autorów tych ksiąg. 39. 9 Euzebiusz. Mowy z Dziejów. a zwłaszcza hellenistyczne historie krajów i ludów. a głównego jej twórcę za ucznia z drugiego pokolenia chrześcijan. 4). n. które stanowią około jednej trzeciej tekstu. o którym donosił Papiasz9.

do niedawno nawróconych chrześcijan w północnej Galacji). z Koryntu do chrześcijan w Tessalonice). 2 Tes (niedługo po pierwszym).a. albo z Rzymu po 60 r. 50 roku począwszy. 55 r. Hipotetyczna kolejność chronologiczna listów św. czasy zaraz poapostolskie. mówi on o Chrystusie w języku idealnie pojętych kategorii kultowych ze Starego Testamentu). . dotyczą one zadań i kwalifikacji pasterzy Kościoła. mogą jednak zawierać ustępy Pawłowe). APOSTOŁOWIE I UCZNIOWIE JEZUSA W NT 37 11. Flp. Pawłowi nazywa się dziś Corpus Paulinum. Ga (z ok. 56 r. 55 r. Flm). na końcu dodając Hbr. Tak samo ocenia się zazwyczaj listy pasterskie (1 i 2 Tm. czyli katolickie. Pawła wygląda następująco: 1 Tes (napisany w 51/52 r. Pawła i listy powszechne. 1-2 Kor. Ef.. Czternaście listów przypisywanych dawniej św. 1-2 Tes) oraz więzienne (Kol. Tt. 1 Kor. w okresie uwięzienia tam Pawła. adresat. w części jednak są one im przypisane na zasadzie pseudonimii. które dzieli się tradycyjnie na wielkie (Rz. Na pewno nie jest jego autorstwa List do Hebrajczyków (powstały w latach 60 lub później w kręgu uczniów Pawła. mieszkał w Kolosach). Nagłówki listów wymieniają jako autorów niektórych apostołów oraz braci Pańskich. Autorstwo siedmiu z nich jest powszechnie uznane. W wydaniach Biblii umieszcza się je wszystkie w kolejności od najdłuższego (Rz) do najkrótszego (Flm). Są one odmienne stylistycznie od autentycznych listów Pawła. a zwłaszcza Ef). Wcześniejsze opisują życie i wiarę pierwszych wspólnot chrześcijańskich od ok. Pisma nawiązujące do poglądów uznanego mistrza mogły być ujmowane jako list (czy inny utwór) od niego pochodzący.).). późniejsze i pseudonimowe odzwierciedlają sytuację „drugiego pokolenia” chrześcijan. Ga. Flp (zapewne wysłany do Filippi z Efezu ok. Wojciechowski.. Flm (wysłany z Efezu ok. Kol. a trzech kwestionowane (2 Tes. Listy apostolskie i ich autorzy W kanonie Nowego Testamentu znajdują się Listy św.). list obszerny (wysłany do Koryntu z Efezu po 52 r. Część z nich jednak przejawia raczej charakter homilii lub traktatu teologicznego niż listu. datuje się je zwykle na 70-100 r. Filemon. lub z późniejszego więzienia. ewentualnie z Cezarei po 58 r. 2 Kor (uchodzi za kompilację przynajmniej 3 listów powstałych do 55/56 r. Pod względem formy literackiej listy te bliskie są greckim i rzymskim. M.

Wszystkie listy powszechne (katolickie) nastręczają problemy związane z ich autorstwem.38 Rozdz. Jakuba mógł być napisany ok. ale mógłby pochodzić także z kręgu jego uczniów. I. Pawła. z Rzymu po 60 r. 2 P. przez Jakuba. przy czym wspólne autorstwo z Ewangelią pozostaje prawdopodobne. Św. 2-3 J. Piotrowi przypisywane są dwa listy. List św. albo raczej dopiero po 70 r. list najdłuższy i najważniejszy (napisany ok. z Cezarei po 58 r. Kol (wysłany z więzienia w Efezie ok.. 2 P jest od tego listu zależny. z których 1 P mógłby być spisany przez sekretarza pod kierunkiem Apostoła w latach sześćdziesiątych. albo też przez późniejszych chrześcijan z lat 70-100. Natomiast drugi posiada charakter wyraźnie pseudonimowy i powstał w pierwszej połowie II w. list mógł powstać w Rzymie po 60 r. brata Pańskiego (zob. przy udziale sekretarza św.). Skutkiem wątpliwości co do autorstwa było kwestionowanie kanoniczności części listów. listy pasterskie. jest to traktat teologiczny zależny od Kol. Judy zwykle uważany jest za pismo powstałe anonimowo w latach 70-100. List św. z Koryntu do chrześcijan w Rzymie). Listy św. WSTĘP OGÓLNY: APOSTOŁOWIE Rz. albo po prostu list pseudonimowy powstały po 70 r. 60 r. 57 r. Ef (adres „do Efezjan” dopisali kopiści. Chrześcijaństwu starożytnemu kwestie te nie były całkiem obce. jako dzieło jego ucznia). względnie ich późniejsze zaliczenie do kanonu (Hbr. 55 r. . wyżej). podobnie Ap). Jud. Natomiast legendy o Apostołach i uczniach raczej zakładały ich identyczność z autorami pism Nowego Testamentu.. Jana datuje się na lata 70-100.