You are on page 1of 48

D1.1. M (1, 2,1) , N (3, 3,0) , ve P(2, 3, 4) noktalar verilmitir. Aadakileri bulun.

a) R MN ?
R MN rN rM (3 1)a x (3 2)a y (0 1)a z 4a x 5a y a z

b) R MN R MP ?

R MP rp rM (2 1)a x (3 2)a y (4 1)a z a x 5a y 5a z


R MN R MP 3a x 10a y 6a z
c)

rM ?

rM (1)2 (2)2 (1)2 2.45

d) a MP ?

a MP
e)

a x 5a y 5a z
R MP

0.14a x 0.7a y 0.7a z


RMP
(1)2 (5) 2 (5) 2

2rP 3rN ?

2rP 3rN (4 9)2 (6 9)2 (8 0)2 15.56

D1.2. Bir vektr alan S kartezyen koordinatlarda yle verilmitir


125
S
[( x 1)a x ( y 2)a y ( z 1)a z ] .
2
( x 1) ( y 2)2 ( z 1)2
a) Syi P(2, 4,3) de hesaplayn.
S

125
[(2 1)a x (4 2)a y (3 1)a z ] 5.95a x 11.9a y 23.8a z
(2 1) (4 2)2 (3 1)2
2

b) Sin Pde ynn belirten birim vektrn bulun.


5.95a x 11.9a y 23.8a z
S
aP P
0.218a x 0.436a y 0.873a z
SP
5.952 11.92 23.82
c) S 1 deki yzey alan f ( x, y, z ) bulun.
S 1

125
( x 1) 2 ( y 2) 2 ( z 1) 2 1
( x 1) ( y 2) 2 ( z 1) 2
2

125 ( x 1) 2 ( y 2)2 ( z 1) 2 ( x 1) 2 ( y 2) 2 ( z 1) 2
1252 ( x 1) 2 ( y 2) 2 ( z 1) 2 ( x 1) 2 ( y 2) 2 ( z 1) 2
( x 1) 2 ( y 2) 2 ( z 1) 2 125

D1.3. Bir genin kesi A (6, 1, 2) , B (2,3, 4) , ve C (3,1,5) de yerleiktir.


Aadakileri bulun.
a) R AB ?
R AB rB rA 8a x 4a y 6a z

b) R AC ?
R AC rC rA 9a x 2a y 3a z

c) A kesindeki BAC asn bulun;

R AB (8) 2 42 (6) 2 10.77


R AC (9) 2 22 32 9.69
R AB R AC (8)(9) (4)(2) (6)(3) 62
R AB R AC R AB R AC cos BAC

62
BAC arccos
53.6
(10.77)(9.69)
d) R AB nin R AC zerindeki vektrel izdmn bulun.
lk ihtiyacmz olan a AC

R
AC 0.93a x 0.21a y 0.31a z
RAC

R AB

(R AB a AC ) a AC

R AC

Buradan vektrel izd yle buluruz

(R AB a AC ) a AC (8)(0.93) (4)(0.21) (6)(0.31) 0.93a x 0.21a y 0.31a z


5.94a x 1.32a y 1.98a z
D1.4. Bir genin keleri A (6, 1, 2) , B (2,3, 4) , ve C (3,1,5) de yerleiktir.
Aadakileri bulun.
a) R AB R AC ?
R AB R AC

ax a y
8 4
9

az
6 (12 12)a x (24 54)a y (16 36)a z 24a x 78a y 20a z
3

b) genin alann;
Vektrel alan R AB R AC bu vektrler tarafndan oluan parallel kenarn alndr.
genin alan bu paralelkenarn alannn yarsdr.
1
1
Sgen R AB R AC
242 782 202 42
2
2
c) genin bulunduu dzleme dik olan birim vektr bulun.
R R AC 24a x 78a y 20a z
a S AB

0.29a x 0.93a y 0.24a z


R AB R AC
84

D1.5.
a) C ( 4.4, 115 , z 2) noktasn kartezyen koordinatlara evirin.
x cos 4.4 cos(115 ) 1.86

y sin 4.4sin(115 ) 3.99 C ( x 1.86, y 3.99, z 2)

z2

b) D ( x 3.1, y 2.6, z 3) noktasnn silindirik koordinatlarn bulun.

y
2.6

arctan arctan
140
D ( 4.05, 140 , z 3)
x
3.1

dikkat et, birim emberde ikinci blgede bulunuyor

z 3

x 2 y 2 (3.1)2 (2.6)2 4.05

c) Cden Dye olan mesafeyi bulun.


RCD rD rC 1.24a x 6.59a y 5a z 8.36

D1.6. Silindirik koordinatlara dntrn:


a) F 10a x 8a y 6a z P (10, 8,6) noktasnda;
y
8
P noktasnda: arctan arctan 38.7
x
10
F F a 10a x a 8a y a 10 cos 8sin 12.81

F F a 10a x a 8a y a 10sin 8cos 0 F 12.81a 6a z

Fz 6

b) G (2 x y)a x ( y 4 x)a y Q ( , , z) noktasnda.


x cos and y sin
G G a (2 x y )a x a ( y 4 x)a y a
(2 cos sin ) cos ( sin 4 cos ) sin
2 cos 2 sin 2 5 cos sin
G G a (2 x y )a x a ( y 4 x)a y a
(2 cos sin ) sin ( sin 4 cos ) cos
4 cos 2 sin 2 3 cos sin
Gz 0
G (2 cos 2 sin 2 5 cos sin )a (4 cos 2 sin 2 3 cos sin )a

c) H 20a 10a 3a z vektrnn P ( x 5, y 2, z 1) deki kartezyen bileenlerini


bulun.
y
2
P noktasnda: arctan arctan 21.8
x
5
H x H a x 20a a x 10a a x 3a z a x 20 cos 10sin 22.3

H y H a y 20a a y 10a a y 3a z a y 20sin 10 cos 1.86


Hz 3
H 22.3a 1.86a 3a z
D1.7. C (3, 2,1) ve D (r 5, 20 , 70 ) noktalar verilmitir. Aadakileri bulun:
a) Cnin kresel koordinatlarn.
r x 2 y 2 z 2 (3) 2 22 12 3.74
z
1

y
2
arctan arctan 146.3
x
3

arccos arccos
74.5
r
3.74

b) Dnin kartezyen koordinatlar.


x r sin cos 5sin(20 ) cos(70 ) 0.585
y r sin sin 5sin(20 ) sin(70 ) 1.607
z r cos 5cos(20 ) 4.7
y
2


c) Cden Dye olan mesafeyi.

arctan arctan 146.3


x
3
RCD rD rC 3.585a x 3.607a y 3.7a z 6.29

D1.8. Aadaki vektrleri kresel koordinatlara verilen noktalarda evirin.


a) A 10a x P ( x 3, y 2, z 4) de;

4
arccos
x2 y 2 z 2
(3) 2 22 42

y
2
arctan arctan 146.3
x
3

arccos

42

Ar A a r 10a x a r 10sin cos 5.57

A A a 10a x a 10 cos cos 6.18 5.57a r 6.18a 5.55a

A A a 10a x a sin 5.55

b) B 10a y Q ( 5, 30 , z 4) de;
lk olarak Q noktasn kartezyen koordinatlara dntrmeliyiz.
x cos 5cos(30 ) 4.33

y sin 5sin(30 ) 2.5 Q ( x 4.33, y 2.5, z 4)

z4

kresel koordinatlarda da ayn olduundan sadece y bulmalyz.

4
arccos
2
2
2
2
x y z
(4.33) 2.52 42

arccos

51.3

Br B a r 10a y a r 10sin sin 3.9

B B a 10a y a 10 cos sin 3.12 3.9a r 3.12a 8.66a

B B a 10a y a cos 8.66

c) C 10a z M (r 5, 110 , 120 ) de;


Cr C a r 10a z a r 10 cos 3.42

C C a 10a z a 10sin 9.4 3.42a r 9.4a

C C a 10a z a 0

D2.1. Yk QA 20 C A (6, 4, 7) da ve yk QB 50 C B (5,8, 2) de serbest uzayda


yerleiktirler. ayet mesafeler metre cinsinden verilmi ise aadakileri bulun.
a) R AB ?

R AB rB rA 11a x 4a y 9a z m
b) RAB ?
RAB 112 42 (9)2 14.76 m

QB nin QA ya uygulada vektrel kuvveti bulun. Eer:


c)

109
F/m
36
QQ
F A B 2 a RBA
4 0 R

Burada a RBA

11a 4a y 9a z
R BA
R
AB x
0.745a x 0.271a y 0.61a z
RBA
RBA
14.76

QAQB
(20 106 )(50 106 )
a

0.745a x 0.271a y 0.61a z


R
109
4 0 R 2 BA
2
4
(14.76)
36
F 30.76a x 11.184a y 25.16a z
F

d) 0 8.854 1012 F/m


Sonu yuvarlama hatasyla hemen hemen ayn olacaktr.

D2.2. 0.3C bir yk A (25, 30,15) cm da ve 0.5C ikinci bir yk ise


B (10,8,12) cm de serbest uzayda yerleiktir. E yi bulun.

a) Orijinde
E E A EB

QBO
QA
a RAO
a RBO
2
2
4 0 RAO
4 0 RBO

B
O

Burada

y
EA

EB

R AO
3.415a x 4.098a y 2.049a z
a RAO
RAO
(0.25)2 0.32 (0.15)2 0.0732

R AO 0.25a x 0.3a y 0.15a z


RAO

R BO 0.1a x 0.08a y 0.12a z


RBO

R
a RBO BO 18.519a x 14.815a y 22.22a z

RBO
0.12 (0.08)2 (0.12)2 0.0054

0.3 106
0.5 106
(

3.415
a

4.098
a

2.049
a
)

(18.519a x 14.815a y 22.22a z )


x
y
z
109
109
2
2
4
(0.0732)
4
(0.0054)
36
36
E 92.3a x 77a y 94.2a z k V/m
E
EB
E

(a) P (15, 20,50) cm noktasnda;


A

B
O

R AP rP rA 0.1a x 0.5a y 0.35a z


R
a RAP AP 0.162a x 0.81a y 0.566a z

RAP
RAP (0.1)2 0.52 0.352 0.618
R BP rP rB 0.25a x 0.12a y 0.38a z
R
a RBP BP 0.53a x 0.26a y 0.81a z

RBP
RBP 0.252 0.122 0.382 0.47

0.3 106
0.5 106
(

0.162
a

0.81
a

0.566
a
)

(0.53a x 0.26a y 0.81a z )


x
y
z
109
109
4
(0.618) 2
4
(0.47) 2
36
36
E 11.9a x 0.52a y 12.4a z k V/m
E

EA

D2.4. belirtilen hacimlerdeki toplam yk bulun.


0.1 | x |,| y |,| z | 0.2 ayet

a)

1
;
x y3 z3
3

Belirtilen aralk aslnda:


0.1 x, y, z 0.2 ve - 0.1 x, y, z -0.2
0.1 0.1 0.1

0.2 0.2 0.2

1
1
Q v dv 3 3 3 dx dy dz 3 3 3 dx dy dz
x yz
x yz
vol
0.1 0.1 0.1
0.2 0.2 0.2
xe gore integrali:
0.2

1
1
0.1 x3 dx 2 x2 0.1 37.5 ve

0.2

0.1

0.1

1
1
0.2 x3 dx 2 x2 0.2 37.5

Ayn ekilde dier deikenlere gore integrali aldmzda ayn sonular kacaktr.
Toplamlar 0 olacaktr.
0 0.1, 0 , 2 z 4

b)

0.1

ayet v 2 z 2 sin(0.6 ) ;
0.1

z3
Q v dv z sin(0.6 ) d d dz sin(0.6) d d
3 2
vol
0 0 z 0
0 0
4

2 2

4
56
56
56
1

4

sin(0.6 ) d 10 sin(0.6 ) d 104
cos(0.6 )
12
0.6
0
4 0 12
0 3
0
0.1

1.018 103 C

e2 r
;
r2
Uzay sonsuz yar apa sahip bir kre olarak dndmzde:

uzayda, v

c)

e2 r 2
Q v dv 2 r sin dr d d 2 e 2 r sin dr d
r
r 0 0 0
r 0 0

2 e

r 0

2 r

dr cos 0

e 2 r
4
2 6.28 C
2 0

D2.5. Serbest uzayda dzgn sonsuz uzunlukta 5 n C/m lik izgisel ykler (pozitif ve negatif)
x ve y ekseni boyuncadrlar. E yi bulun:
a) PA (0,0,4)

izgisel ykler sonsuz uzunluktadrlar ve PA


noktas her iki izgisel yk iin radyal
mesafededir. Burada radyal yn zynndedir. Buna gre:
Ly
Lx
E
a
a
2 0 x
2 0 y

z
4

L
5 109
az
a z 45 a z V/m
109
2 0

4
36

b) PB (0,3, 4)
z
4

y-izgisel yknn katks iin:

Ly
5 109
Ey
a
a z 22.5 a z V/m
109
2 0 y
2
4
36
Ve x-izgisel yknn katks iin:

Ey

Ly
3a 4a z
a , burada 32 42 5 ve a y
2 0 y
5

5 109 3a y 4a z
Ey
10.8a y 14.4a z
109
5
2
5
36
Then the total electric will be

E Ex E y 10.8 a y 36.9 a z

2
D2.6. Serbest uzayda dzgn sonsuz tabaka ykleri ekilde yerleiktir: 3 n C/m z 4

2
2
de, 6 n C/m z 1 de ve 8 n C/m z 4 de. Eyi aadaki noktalarda bulun.

Tabakalar z dzlemlerinde yerleik olduklarndan ve boyutlar sonsuz olduundan tabaka


yklerin normal vektr ynn tayin etmek iin sadece z pozisyonuna bakmamz gerekiyor

z
4

8 n C/m2

6 n C/m2
y

-4

3 n C/m2

a) PA (2,5, 5) ;
E

S
109
aN
(3a z 6a z 8a z ) 56.5 a z V/m
109
2 0
2
36

b) PA (4, 2, 3) ;
E

S
109
aN
(3a z 6a z 8a z ) 283 a z V/m
109
2 0
2
36

c) PA (1, 5, 2) ;
E

S
109
aN
(3a z 6a z 8a z ) 961a z V/m
109
2 0
2
36

d) PA (2, 4,5) ;
E

S
109
aN
(3a z 6a z 8a z ) 56.5 a z V/m
109
2 0
2
36

D3.1. Verilen 60 C noktasal bir yk orijin dedir. Verilen yzeyleri terk eden toplam elektrik
aky bulun.
a) r 26 cm , 0 / 2 ve 0 / 2 ile snrl krenin parasn terk eden;
Bu soruyu zmenin bir yntemi aknn terk ettii yzey alan (hacimde olabilir) toplam
krenin alanna oranlyarak bulunabilir.
krenin terkedilen yzey alan

/2 /2

dS

sin d d

0 0

r2

ve krenin yzey alan 4 r 2

Kapal bir alan terk eden toplam ak bu alann ierisindeki toplam yke eit olduundan:

r2
1
2
Q
Q 7.5 C
2
4 r
8
b) 26 cm ile tanml kapal yzeyi terk eden;
Bu durumda noktasal yk tamamyla tanml silindirin ierisinde olduundan silindiri terk
eden ak toplam yke eittir, yani 60 C .
c) z 26 cm dzlemini terk eden;
Dzlem sonsuz boyuttadr. ayet z 26 cm de ikinci sonsuz bir dzlem dnrsek bu
iki dzlemi terk eden toplam ak ierisindeki toplam yke eit olacaktr. Buna gre yarm
sonsuz dzlemde ykn yarsn barndrr, yada 30 C .
D3.2. Aadaki yklerden oluan D yi kartezyen koordinatlarda P (2, 3,6) noktasnda bulun.
a) Noktasal bir yk QA 55 mC Q (2,3, 6) noktasndaysa;

R rP rQ 4a x 6a y 12a z , R R 42 62 122 14 ve a R
D

R
R

Q
Q
a
R 6.38a x 9.57a y 19.14a z C/m 2
2 R
4 R
4 R3

b) Dzgn izgisel LB 20 mC/m lik bir yk younluu x -ekseninde ise;


izgisel bir yk iin

D 0E

LB
a
2

izgisel yk x -ekseninde olduundan;

(3)2 62 45
a

3a y 6a z
45

LB
(3a y 6a z ) 212a y 424a z C/m 2
D
2 45

c) SC 120 C/m2 lik dzgn yzeysel bir yk younluu z 5m dzleminde ise;

D 0E

SC

a N burada a N P noktasna dorudur, yada D 60a z C/m2

D3.3. Serbest uzayda elektrik ak younluu D 0.3r 2ar nC/m2 ile verilmitir:
a) E yi P (r 2, 25o , 90o ) noktasnda bulun;

0.3 22

a 135.5a V/m

r
r
0
0
b) r 3 olan krenin ierisindeki toplam yk bulun;

D dS

0.6 r

0.3r 2ar r 2 sin d d ar

0.3r

sin d d

0 0

sin d 0.6 r 4 ( cos ) 0 1.2 r 4 305 nC

c) r 4 kresini terk eden toplam elektrik aksn bulun.


zm b kkndakiyle ayn, tek fark farkl bir r var.
Q 1.2 r 4 1.2 (4)2 965 nC
D3.4. x, y, z 5 ile snrl alt dzlemden oluan kp terk eden toplam elektrik aky aadaki
yk dalmlarna gre bulun.
a) ki noktasal yk, 0.1 C (1,-2,3)de ve

1
7

C (-1,2,-2)de;

Toplam ak kpin ierisindeki toplam yke eit olacaktr. Her iki yk te kpn ierisinde
olduundan:
1
Q Q1 Q2 0.1 0.243 C
7
b) x 2, y 3 de C/m lik dzgn bir izgisel yk;
Kpn ierisindeki toplam yk (ak):

Q L dL

L dz 10 L 10 31.4 C

z 5

c) y 3x dzleminde 0.1 C/m2 lik yzeysel yk;

Q S dS

5
3

(0.1) 10dxdz

x 35 z 5

10
(0.1) 10(10)( ) 10.54 C
3

D3.5. 0.25 C luk noktasal bir yk r 0 da, ve dzgn yzeysel yk younluklar u


ekildedir: 2 mC/m2 r 1 cm de, ve 6 mC/m2 r 1.8 cm dedir. D yi verilen nokalarda
bulun:
a) r 0.5 cm ;
Krmz kesik izgili dairenin ierisindeki toplam yk
sadece noktasal yktr. Dolaysyla

Q
0.25 106
a

a 796ar C/m2
2 r
2 r
4 r
4 (0.005)

b) r 1.5 cm ;
Kesik izgili krmz daire ( r 1.5 cm ) noktasal yk ve r 1 cm deki 2 mC/m2 yk
barndrr. Dolaysyla r 1.5 cm deki toplam yk
Q Q1 Q2 0.25 106 4 (0.01)2 2 103 2.7 106 C
Buradan r 1.5 cm de D

Q
2.76 106
a

ar 977ar C/m2
r
4 r 2
4 (1.5 102 )2

c) r 2.5 cm ;
Kesik izgili krmz daire ( r 2.5 cm ) imdi tm ykleri iinde barndryor.

Qtotal 0.25 106 4 (0.01)2 (2 103 ) 4 (0.018) 2 (0.6 103 )


0.32 106 C

Q
0.32 106
a

a 40.8ar C/m2
2 r
2 2 r
4 r
4 (2.5 10 )

d) r 3 cm de nasl dzgn bir yk younluu olmal ki r 3.5 cm de D 0 olsun?


Bu ancak toplam ykn sfr olmasyla mmkndr, yada
Q 0 Qtotal 4 (0.03) 2 s
0 0.32 106 4 (0.03) 2 s
s 28.3 C / m2

D3.6. Serbest uzayda, D 8xyz 4a x 4 x2 z 4a y 16 x 2 yz 3a z pC/m2 olsun.


a) z 2 , 0 x 2 , 1 y 3 yzeyinden geen toplam elektrik aky a z ynnde bulun;

Q Ds dS
2

16 x

x 0 y 1

8xyz a
4

y (2) dxdy
3

4 x 2 z 4a y 16 x 2 yz 3a z dxdya z

128x

y dxdy 1365 pC

x 0 y 1

b) E yi P(2, 1,3) de bulun;


E

0
1

8xyz a
4

4 x 2 z 4a y 16 x 2 yz 3a z 1012

8 2 (1) 3 a
4

4 22 34 a y 16 22 (1) 33 a z 1012

146.4a x 146.4a y 195.2a z V/m

c) P(2, 1,3) de yerleik 1012 m3 hacime sahip artmsal bir krenin ierisindeki toplam
yk iin yaklak deerini bulun;
D Dy Dz
4
2
2
12
Q x

8 yz 0 48 x yz 10
y
z
x

P de Q 2376 1012 pC
D3.7. Aadaki klarda verilen noktalar iin div D nin saysal deerlerini bulun:
a) D (2 xyz y 2 )a x ( x2 z 2 xy)a y x 2 ya z C/m2 at PA (2,3, 1) ;
div D 2 yz 2 x PA noktasnda div D 2 3 (1) 2 2 10

b) D 2 z 2 sin 2 a z 2 sin 2a 2 2 z sin 2 a z C/m2 at PB ( 2, 110o , z 1) ;


Silindirik koordinat sisteminde:
1
1 D Dz
div D
D



z
1
1

2 2 z 2 sin 2
z 2 sin 2 2 2 z sin 2



z
4 z 2 sin 2 2 z 2 cos 2 2 2 sin 2
PB noktasnda div D 4(1)2 (sin110o )2 2(1)2 cos 220o 2 22 (sin110o )2 9.06

c) D 2r sin cos ar r cos cos a r sin a C/m2 at PC (r 1.5, 30o , 50o ) ;


Kresel koordinat sisteminde:

2
1

1 D
r Dr
sin D

r
r sin
r sin

2r 3 sin cos
r sin cos cos
r sin

r
r sin
r sin
cos
cos
6sin cos
cos 2 sin 2

sin
sin
PC noktasnda:
1
r2
1
2
r

div D

cos50o
cos50o
o 2
o 2
div D 6sin 30 cos50
(cos 30 ) (sin 30 ) sin 30o 1.29
sin 30o
o

D3.8. Aada verilen D alanlar iin hacimsel yk younluunun matematiksel ifadelerini


bulun:

4 xy
2x2
2x2 y
ax
a y 2 az ;
a) D
z
z
z

v =div D

4y
4x2 y 4 y
0 3 3 z 2 x2
z
z
z

b) D z sin a z cos a sin a z ;

v =div D

1
1
z sin z sin

0
z sin
z cos 0

c) D sin sin ar cos sin a co s a ;


1 2
1

r sin sin
sin cos sin
co s

2
r r
r sin
r sin
2
sin
sin
sin sin
co s 2 sin 2

r
r sin
r sin
sin
sin

2sin 2 co s 2 sin 2 1
sin 2 co s 2 1

r sin
r sin
sin

1 1 0
r sin

v =div D

D3.9. Bir vector alan D 6 sin 12 a 1.5 cos 12 a C/m2 ile verilmitir. Diverjans
teoreminin her iki tarafn 2, 0, , z 0, ve z 5 ile snrl blgede bulun.
Diverjans teoremi:

D dS Ddv
vol

Sol taraf (1):


Burada tanml yzey yarm silindir olduundan drt yzeyimiz vardr. Bunlar: tepe, alt,
arka ve yarm-silindir yzeyi dirler. dS yzeylerini tammlarsak:

dS tepe d d a z
Burada D'nin z bileeni olmadndan,

dSalt d d a z
noktasal arpn sfr olacaktr.
dS yarm-yzey d dza (at 2)
dSarka d dza (at 0)

Arka yzeyi ikiye ayrmak zorundayz.


dSarka d dza (at )

D dS

D dS

yarmyzey

D dS

arka

D dS

arka




0 z0 24sin 2 ddz 0 z01.5 cos 2 d dz 0 z01.5 cos 2 d dz
0

5


120 sin d 7.5 d
2
0
0
2

240 15
225

Sa taraf (2):

2
1

6 sin 2 1.5 cos 2




12sin 0.75sin 11.25sin
2
2
2

vol

Ddv

11.25sin 2 d ddz

0 0 z 0



56.25 sin d d 112.5 sin d
2
2
0 0
0
2


112.5 2 cos
2 0

225

D4.1. Elektrik alan E

1
z2

(8xyza x 4 x 2 za y 4 x 2 ya z ) V/m olarak verilmitir. 6 nC luk bir

yk P(2, 2,3) den balayp verilen birim vektrler ynnde 2 m mesafe hareket ettirmek
iin gerekli diferansiyel ii bulun. ayet a L :
a) 76 a x 73 a y 72 a z ;

W Q

son

ilk

E aLdL
9

2106

6 10

1
48 xyz 12 x 2 z 8 x 2 y d L
2
7z

Burada 2 m harekat srasnda elektrik alan dzgn olarak P( x 2, y 2, z 3)


noktasndaki deeri kabul ettik.
9

2106

W 6 10

12.44 d

149.33 1015 J

b)

6
7

a x 73 a y 72 a z ;

Buradaki a L ile (a) kkndakini kyaslarsak zt ynde olduklarn grrz. Dolaysyla


sonu (a) kkndaki ile ayns fakat zt iartetlisi olmaldr. Yani,
W 149.33 1015 J
c) 73 a x 76 a y ;

1
24 xyz 24 x 2 z
2
7z
P( x 2, y 2, z 3) noktasnda: E a L 0 W 0

E aL

D4.2. 4 C deerindeki yk B(1,0,0) den A(0, 2, 0) ya y 2 2 x, z 0 yolu boyunca tarken


harcanan ii bulun. ayet E :
a) 5a x V/m ;
W Q E dL 4 5a x dxa x dya y dza z
A

4 5dx 4 5 x 1 0 20 20 J
0

b) 5xa x V/m ;
W Q E dL 4 5 xa x dxa x dya y dza z
A

5x2
4 5 xdx 4
0 10 10 J
1
2 1
0

c) 5xa x 5 ya y V/m ;

W Q E dL 4 5 xa x 5 ya y dxa x dya y dza z


A

4 5 xdx 5 ydy 4 5 xdx 5(2 2 x)(2dx)


A

25 x 2
4 20 25 x dx 4 20 x
30 J
1
2 1

D4.3. Belirli bir zamanda E ya x V/m olsun. 3 C yk (1,3,5)den (2,0,3)e aadaki


belirtilen noktalarn birletirilmesiyle oluan dorular boyunca tarken harcanan ii bulun.
a)

1,3,5 2,3,5 2,0,5 2,0,3 ;


A

W Q E dL Q
B

ya x dxa x dya y dza z

2
0
3
Q ya x dxa x y 3 ya x dya y ya x dza z
y 3
z 5
x 1

2
Q 3dx 0 0 3Q 9 J
x 1

b)

1,3,5 1,3,3 1,0,3 2,0,3 ;


A

W Q E dL Q
B

ya x dxa x dya y dza z

2
0
3
Q ya x dxa x y 0 ya x dya y ya x dza z Q 0 0 0 0
x 1

y 3
z 5

D4.4. Elektrik alan Kartezyen koordinatlarda E 6 x2a x 6 ya y 4a z V/m ile verilsin.


Aadakileri bulun:
a) ayet M noktas ve N noktas M (2, 6, 1) ve N (3, 3, 2) ile verilmi ise VMN ;
VMN

son(M)

ilk ( N )

E dL

6 x a 6 ya 4a dxa dya dza


6 x a 6 ya 4a dxa 6 x a
6 x a 6 ya 4a dza

x 3

y 3

6 ya y 4a z dya y

z 2

6 x3
6 y2
1
6 x dx 6 ydy 4dz

4 z 2

x 3
y 3
z 2
3 3 2 3
70 81 12 139 V
2

b) ayet Q(4, 2, 35) de V 0 ise VM ;

VMQ VM VQ VM 0 VM
VMQ

son(M)

ilk(Q)

E dL

6x a
2

6 ya y 4a z dxa x dya y dza z


2

6 x3 6 y 2
1
6 x dx 6 ydy
4dz

4 z 35

x4
y 2
z 35
3 4 2 2
112 96 136 120 V
2

c) ayet P(1, 2, 4) de V 2 ise VN ;


VNP VN VP

VNP

son(N)

ilk(P)

VN VNP 2

E dL

6x a
2

6 ya y 4a z dxa x dya y dza z

x 1

y 2

6 x 2 dx

6 ydy

z 4

4dz

6 x3
6 y2
2

4 z 4

3 1 2 2
56 15 24 17 V
VN VNP 2 19 V

D4.5. Serbest uzayda 15 nC luk noktasal bir yk orijindedir. ayet P1 (2,3, 1) noktasnda ise
aadaki durumlar iin V1 i bulun.
a) (6,5, 4) noktasda V 0 ise;
V12 V1 V2 V1 0 V1

r1 (2) 2 32 (1) 2 14
r2 62 52 42 77

V12

3.74

8.775

Q 1 1
15 109
1
1

20.71 V
4 0 r1 r2 4 1 109 3.74 8.775
36

b) Sonsuzlukta V 0 ise;
15 109
V1

36 V
4 0 r1 4 1 109 3.74
36
Q

c) (2, 0, 4) noktasnda V 5 V ise;


V12 V1 V2

V1 V12 5

r1 (2) 2 32 (1) 2 14
r2 22 02 42 20

3.74

4.47

Q 1 1
15 109
1
1

5.90 V
4 0 r1 r2 4 1 109 3.74 4.47
36
V1 V12 5 10.90 V
V12

D4.6. Sfr referans noktasn sonsuzlukta alrsak serbest uzayda aadaki ykler iin (0, 0, 2)
noktasndaki potansiyeli bulun.
a) 2.5 m , z 0 izgisinde 12 nC/m var ise;
Genel olarak,
Q
V
4 0 r
Soruda izgisel yk younluu verildiinden
L dL '
V
4 0 r r '
Burada dL ' ad '
2

L ad '

4
0

a 2 22

r 2a z , r ' aa ve r r ' a 2 22

La
2 0 a 2 22

12 109 2.5
2 8.854 1012 2.52 22

b) (1, 2, 1) noktasnda 18 nC luk noktasal yk var ise;

V (r )

Q
4 0 r r'

burada

r 2a z

r' a x 2a y a z

r r' a x 2a y 3a z 14

18 109
43.2 V
1
9
4
10 14
36
c) y 2.5 , z 0 1.0 x 1.0 izgisinde 12 nC/m var ise;
V (r )

529 V

L dL '
4 0 r r '

burada dL ' dx r 2a z , r ' 2.5a y and r r ' 2.52 22

L dx

2
2
1 4 0 2.5 2

L
2 0 a 2 22

12 109
2 8.854 1012 2.52 22

67.4 V

100
cos V ve P noktasda 3 m , 60 , z 2 m
z2 1
olarak verilmitir. P noktasnda aadakileri bulun:
D4.8. Silindirik koordinatlarda V

a) V ;

100
3cos 60 30 V
22 1

b) E ;

V
1 V
V
a
a
az


z
100
100
200 z
2 cos a 2 sin a
cos a z
2
z 1
z 1
z 2 1

E V

100
100
200 2
cos(60)a 2 sin(60)a
3 cos(60)a z
2
2
2 1
2 1
22 1

10a 17.3a 24a z


c) E ;
E (10)2 (17.3)2 (24)2 31.2 V/m

dV
;
dN
e) a N ;
d)

a N burada epotansiyel yzeylere normal olan birim vektrdr ve Vnin gradyant

alnarak bulunur. Yada


E
a N 0.32a 0.55a 0.77a z
E
f) Serbest uzayda v ;

1
1 E Ez
E

v D 0 E 0

200 z 2 1 2 z 2 1 2 z 200 z
100
100

cos

cos

4
2
z 2 1 z 2 1

z 1

200 1 3z 2

P noktasnda:

cos 0
200(1 3 22 )
v
3 cos 60 8.854 1012 233.7 pC/m3
2
3
(2 1)

D4.9. Elektriksel bir dipole serbest uzayda orijindedir ve dipole momenti


p 3a x 2a y a z nC m olarak verilmitir.
a) V yi PA 2,3, 4 de bulun;

p ar
V
4 0 r 2

burada

rp 2a x 3a y 4a z

rp 2a x 3a y 4a z

0.37a x 0.56a y 0.74a z


r

2
2
2
r
2

4
p

p ar 3 0.37 2 0.56 1 0.74 0.73109

0.73 109
0.23 V
4 8.854 1012 29

b) V yi r 2.5, 30, 40 noktasnda bulun;

p ar 3a x ar 2a y ar a z ar

(Tablo 1.2yi kullann)

p ar 3sin cos 2sin sin cos 1.37 109


V

1.37 109
4 8.854 1012 2.5

1.97 V

D4.10. Serbest uzayda dipol momenti p 6a z nC m olan dipol orijindedir.


a) V yi P r 4, 20, 0 de bulun;

Qd cos
4 0 r 2

burada Qd p p 6 109 cm

6 109
3.17 V
4 8.854 1012 42

b) E yi P de bulun;
Qd cos
E
2 cos ar sin a
4 0 r 3

6 109
2 cos 20 ar sin 20 a
4 8.854 1012 43
1.58a r 0.29a V/m

D4.11. Serbest uzayda 2 mm r 3 mm , 0 90 , 0 90 ile tanml blgede


depolanan enerjiyi bulun. ayet V :
a)

200
V ;
r

E V

V
1 V
1 V
200
ar
a
a 2 ar
r
r
r sin
r

E E

1
1
200
WE 0 E 2 dv 0 2 r 2 sin drd d
2 vol
2 vol r
2 10 0
4

3103 /2 /2

sin
drd d
r2
0

r 2103 0
3103 /2

r 2103

sin
dr
/2
drd 104 0 2 cos 0
2
r
r
0
r

3103

3103

10 0
4

dr
1
10 0
104 0
2
r
r 2103
r 2103
4

46.4 J

b)

300cos
V ;
r2
V
1 V
1 V
600
300
E V
ar
a
a 3 cos a r 3 sin a
r
r
r sin
r
r
E2

3.6 105
9 104
2
cos

sin 2
6
6
r
r

200
r2

3.6 105

1
1
9 104
2
WE 0 E 2 dv 0
cos

sin 2 r 2 sin drd d


6
6
2 vol
2 vol r
r

36.7 J

D5.1. Vektrel akm younluu J 10 2 z a 4 cos2 a mA/m2 ile verilmitir.


a) Akm younluunu P 3, 30, z 2 noktasnda bulun;
J 10 32 2 a 4 3cos2 30 a =180 a 9 a mA/m2

b) 3 , 0 2 , 2 z 2.8 ile tanml dairesel yzeyden da doru akan toplam


akm bulun.
I

J dS

2 2.8

10

z a 4 cos 2 a d dza
2 2.8

10 3 z 103 d dz

0 z 2

10 3 z 10

d dz

0 z 2

2.8

z2
270 10 2 zdz 540 10 3.26 A
2 2
z 2
2.8

D5.2. Silindirik koordinatlarda akm younluu 0 20 m blgesinde J 106 z1.5a z A/m2 ,


ve 20 m blgesinde ise J 0 olarak verilmitir.
a) z 0.1 m dzlemini kesen toplam akm a z ynnde bulun;
I

10

J dS, where dS d d a z

z a z d d a z

6 1.5

20106 2

10

106 0.1 2
1.5

2010

d 106 0.1

1.5

z d d

20106 2

6 1.5

z 0.1

10 0.1

20106

2
2
2 0

39.7 A

b) ayet yk hz z 0.1 m de 2 106 m/s ise orada v yi bulun;

J 106 z1.5 106 0.1

1.5

J v v

A/m2 3.16 A/m2

J 3.16 104
v
15.8 mC/m3
6
v
2 10

c) ayet yk younluu z 0.15 m de 2000 C/m3 ise oradaki ykn hzn bulun;

J 106 0.15

1.5

A/m2 5.8 A/m2

5.8 104
29 m/s
2000

1.5

d d

D5.3. Akm younluunun genliini gm bir rnekte aadaki durumlar iin bulun. Gm
iin 6.17 107 S/m ve e 0.0056 m2 /V s .
a) Srklenim hz 1.5 m/s ise;

vd

1.5 106
2.68 104 V/m
0.0056

J E 6.17 107 2.68 104 16.5 kA/m2

b) Elektrik alan iddeti 1 mV/m ise;


J E 6.17 107 1103 61.7 kA/m2
c) rnek 2.5 mm kenara sahip ve iki farkl yz arasnda 0.4 mV voltaj var ise;

V
0.4 103
6.17 107
9.9 106 A/m2
L
2.5 103
d) rnek 2.5 mm kenara sahip ve 0.5 A akm tayorsa;
S 6.25 106 m2
I
0.5
J
80 kA/m2
6
S 6.25 10
J E

D5.4. Bakr bir iletken 0.6 inch apnda ve 1200 ft uzunluundadr. Toplam 50 A dc akm
tadn varsayarak:
a) letkendeki toplam direnci bulun;
0.6 inch 0.6 2.54 cm 1.524 cm Bu ap olduu iin yarap:
1.524
r
0.762 cm
2
ve
L 1200 ft 1200 12 inch 1200 12 2.54 cm 365.76 m

5.8 107 S/m (bakr iin)


L
L
365.76

0.03457
2
S r
5.8 107 0.7622
b) Hangi akm younluuna sahiptir?
I
50
J
0.27 106 A/m2
2
S 0.762
R

c) letkenin iki ucu arasndaki dc voltaj nedir?


V IR 50 0.03457 1.73 V
d) Telde dalan g ne kadardr?
P IV 50 1.73 86.4 W

D5.5. Serbest uzayda potansiyel alan V 100sinh 5x sin 5 y V ile verilmitir. P 0.1, 0.2, 0.3
noktasnda aadakileri bulun.
a) V ;
V 100sinh 5 0.1 sin 5 0.2 =43.8 V (dikkat edin ann birimi radian cinsindendir)
b) E ;

V
V
V
E V
ax
ay
az
y
z
x

500cosh 5 x sin 5 y a x 500sinh 5 x cos 5 y a y 474.4a x 140.8a y V/m

c)

E;

474.4 140.8
2

495 V/m

d) ayet P noktas iletken bir yzey ise s ;

P noktasnda DP 0EP
DN DP 0EP 0 EP 8.854 1012 495 4.38 nC/m2

v DN

v 4.38 n C/m2

D5.6. Mkemmel iletken bir dzlem serbest uzayda x 4 de yerletirilmitir, ve sonsuz dzgn
40 nC/m lik bir izgisel yk x 6 , y 3 dedir. letken dzlemde V 0 olsun. P 7, 1,5
noktasnda aadakileri bulun.
a) V ;
Grntleme metodunu kullanmalyz. Buna gre iletken dzlemi kaldrp izgisel ykn
grntsn yerletiriyoruz.

Daha sonra P deki potansiyeli bulmak iin izgisel yklerden dolay oluan potansiyel
fark bulmalyz. letken yzeydeki ( x 4 ) potansiyel sfr olduundan referans olarak
alabiliriz.
b

VP Viletken E dL

a d a L ln b
2 0
2 0 a

letken yzey epotansiyel yzey olduundan bu yzeyde herhangi bir nokta seebiliriz.
izgisel yklerden bu noktaya olan uzaklkta simetrik olduundan eit olacaktr (rnein
C olarak se). Toplam potansiyel fark bulmak iin grntdeki izgisel ykn
katksnda eklemeliyiz.

R 7, 1,5 6,3,5 a x 4a y R 12 4 17
2

R 7, 1,5 2,3,5 5a x 4a y R 52 4 41
2

VP Viletken VP


1
L ln
2 0
C


L ln


L
ln

2 0

40 109 41
ln
316.92 V
109 17
2
36

b) E ;

L
L R
L
40 109
a R

a x 4a y

2 0 R
2 0 R R 2 0 R2
2 8.854 1012 17

42.3a x 169.2a y V/m

L
40 109
E
R
5a x 4a y 87.7a x 70.1a y V/m
2 0 R2
2 8.854 1012 41
E E E 45.4a x 99.1a y V/m

D5.7. Bu blmde silisyum iin 300 Kde verilen elektron ve boluk hareketlilii deerlerini
kullanarak ve elektron ve boluk yk younluklar srasyla 0.0029 C/m3 ve 0.0029 C/m3
olarak verilmi ise aadakileri bulun.
a) Boluklardan dolay olan iletkenlik bileenleri;
h h 0.0029 0.025 72.5 S/m
b) Elektronlardan dolay olan iletkenlik bileenleri;
e e 0.0029 0.12 348 S/m
c) iletkenlik;
e e h h 348 72.5 420.5 S/m

D5.8. Bir dilim dielektrik malzemenin bal geirgenlii 3.8 dir ve 8 nC/m2 lik dzgn bir
elektrik ak younluu vardr. ayet malzeme kaypsz ise aadakileri bulun.
c) E ;

D E

8 109
E

237.8 V/m
0 R 8.854 1012 3.8
D

d) P ;
P e 0 E R 1 0 E 2.8 8.854 1012 237.8 5.89 nC/m2
e) Ortalama dipol momenti 1029 C m ise metrekp bana ortalama dipole says;

ortalama dipol says

P
5.89 109

5.89 1020 m3
29
29
10
10

D5.9. z 0 blgesi R 3.2 ye sahip dzgn dielektrik bir malzeme olsun ve z 0 blgesi

R 2 ile tanml olsun. D1 30a x 50a y 70a z nC/m2 olursa aadakileri bulun.
d) DN 1 ;
normal bileeni z bileeni olduundan
DN 1 70 nC/m2
e) Dt1 ;
O zaman dier bileenler teetseldir
Dt1 30a x 50a y nC/m2
f)

Dt1 ;

30

Dt1 Dt1

502 58.3 nC/m2

g) D1 ;
D1 D1

30

502 702 91.1 nC/m2

h) 1 ;

Dt1 D1 sin 1
i)

sin 1

Dt1 58.3

D1 91.1

1 39.8

P1 ;

P1 e 0E1 R 1 0

D1

0 R

R 1
D1 20.6a x 34.4a y 48.1a z nC/m2
R

D5.10. Problem D5.9ye devam ederek aadakileri bulun.


e) D N 2 ; DN 2 DN 1 70a z nC/m2
f) Dt 2 ;

Dt 2

2
2
Dt1
30a x 50a y = 18.75a x 31.25a y nC/m2
1
3.2

g) D2 ;
D2 Dt 2 DN 2 18.75a x 31.25a y 70a z nC/m2

h) P2 ;

P2 e 0E2 R 1 0

D2

0 R

R 1
D2 9.38a x 15.63a y 35a z nC/m2
R

i) 2 ;

tan 2

1
2
tan 1
tan 39.8
2
3.2

2 27.5

D6.1. Paralel plaka bir kapasitrde bulunan dielektrik malzemenin bal geirgenliini
(dielektrik katsays) aadaki durumlar iin bulun.
a) S 0.12 m2 , d 80 m , V0 12 V , ve kapasitrde 1 J enerji var ise;

1
WE QV0
2
Q S

V0
d

2WE 2 106

C
V0
12

2 6
10 80 106
Qd
r
12
1.05
V0 0 S 12 8.854 1012 0.12

b) Depolanan enerji younluu 100 J/m3 , V0 200 V , ve d 45 m ise;


WE
100
Sd

1
QV0
2
100
Sd

200Sd
V0

200Sd
2
d
200 45 106
V0
Qd
200d 2
R

2
1.14
V0 0 S
V0 0 S
V0 0
2002 8.854 1012

c) E 200 kV/m , s 20 C/m2 , ve d 100 m ise;

V0 Ed

V0

s
d
0 R

s
s
s
20 106
R
d
d

11.3
0V0
0 Ed
0 E 8.854 1012 200 103

D6.5. Serbest uzayda P noktasnda V ve v iin saysal deerlerini aadaki durumlar iin
bulun:

4 yz
, P 1, 2,3 noktasnda;
x2 1
4 23
V 2
12 V
1 1

a) V

V v

4 yz 6 x 2 2

2V 2V 2V

v V 2 2 2
0 0
3
2

x 1

P 1, 2,3 noktasnda v 8.854 1012

b) V 5 2 cos 2 , at P 3, , z 2 ;
3

4 2 3 6 12 2

106.2 pC/m3


V 5 32 cos 2 22.5 V
3

1 V

v 2V
c) V

1 2V
2 2

2V
2 20cos 2 20cos 2 0 0
z

2 cos
, P r 0.5, 45, 60 noktasnda;
r2

2cos 60
2

0.5

4V

1 2 V
r
2
r

r
r

v 2V

1

V

2
sin

r sin

1
2V

2 2
2
r sin

4 cos 60 2 cos 60
4 cos 2 cos
4 4 2
4 2
0
4
r sin
r
r
sin
45

D6.6. Verilen alanlar iin E yi P 3,1, 2 noktasnda bulun.


a) ki koaksiyel iletken silindir, V 50 V 2 m de, ve V 20 V 3 m de;
Burada potansiyel deiim sadece ya baldr. Laplace denkleminden, 2V 0 :

1 V

V yi bulmak iin 0 daki zm tanmsz olduu iin hari tutmalyz.


Buradan ilk olarak ile arpp integralini bir kere alyoruz. Bylece

V
A

Daha sonra ya blp yeniden integralini alalm;

V A ln B
Potansiyel fark iin V0 seelim, burada a da V V0 olsun ve b de V 0 olsun,

b a . Snr koullarn uyguladktan sonra A ve Bnin deerlerini buluruz. Bu deerleri


potansiyel ifadesinin ierisine koyduktan sonra :
ln b /
V0
V V0
ve E V
a
ln b / a
ln b / a

V0 50 30 30 V

V0

2
2
2
2
E
burada x y 3 1 10
ln b / a
a 2 m ve b 3 m

Buradan, E

30
23.4 V/m
10 ln 3 / 2

b) ki radyal iletken dzlem, V 50 V 10 de, ve V 20 V 30 de;


Burada potansiyel deiim sadece ye baldr. Laplace denkleminden, 2V 0 :

1 2V

2 2

V yi bulmak iin 0 daki zm tanmsz olduu iin hari tutmalyz.


Buradan ilk olarak 2 ile arpp integralini bir kere alyoruz. Bylece
V
A

Bir daha integralini alrsak:


V A B

Potansiyel fark iin V0 seelim, burada a da V V0 olsun ve 0 da V 0 olsun.


Snr koullarn uyguladktan sonra A ve Bnin deerlerini buluruz. Bu deerleri
potansiyel ifadesinin ierisine koyduktan sonra :

V
V V0
and E V 0 a
a
a

V0 50 20 30 V
V0
2
2
2
2
E
burada x y 3 1 10

30 10 20 / 9
Bylece, E

30
27.2 V/m
/ 9 10

D6.8. Hacimsel yk younluu serbest uzayda v 2 107 0 x C/m3 olarak verilmitir,

x 0 da V 0 ,ve x 2.5 mm de V 2 V olsun. x 1 mm de aadakileri bulun.


a) V ;
Sadece x bileeni olduundan

v
2 107 0 x
d 2V

2 107 x
2
dx

0
Bir kere integralini alnca
dV
2
2 107 x3/2 C1
dx
3
Bir daha integralini alnca

2 2
V 2 107 x5/2 C1 x C2 V
3 5
C2 yi hesaplamak iin x 0'da V 0 snr koulunu kullannca
2 2
0 2 107 05/2 C1 0 C2 C2 0
3 5
Tabiki C1 i de hesaplamamz lazm, From x 2.5 mm'de V 2 snr koulunu
kullannca
5/2
2 2
2 2 107 2.5 103 C1 2.5 103
3 5
Buradan V
8
400
V 107 x5/2
xV
15
3
x 1 mm de;
5/2
8
400
V 107 103
103 =0.302 V
15
3
b) Ex ;

C1

400
3

(a) kkndan dorudan yle yazabiliriz


dV
2
400
2
400

7
3 3/2
Ex
2 107 x3/2
2 10 10
555 V/m
dx
3
3
3
3

D7.1. P1 , P2 ve I1L1 iin aadaki deerler verilsin. H 2 yi bulun.


a) P1 0, 0, 2 , P2 4, 2, 0 , 2 a z A m ;
R12 P2 P1 4, 2, 0 0, 0, 2 4a x 2a y 2a z
R12 42 22 2 24
2

a R12

R12 4a x 2a y 2a z

R12
24

6
I1L1 a R12 2 10 a z 4a x 2a y 2a z 4a y 2a x
H 2

106
2
4 R12
4 24 24
48 24
8.51a x 17.01a y nA m

b) P1 0, 2, 0 , P2 4, 2,3 , 2 a z A m ;
R12 P2 P1 4, 2,3 0, 2, 0 4a x 3a z
R12 42 32 5
a R12

R12 4a x 3a z

R12
5

6
I1L1 a R12 2 10 a z 4a x 3a z 2a y
H 2

106
4 R122
4 25 5
125

16a y nA m

c) P1 1, 2,3 , P2 3, 1, 2 , 2 a x a y 2a z A m ;
R12 P2 P1 3, 1, 2 1, 2,3 4a x 3a y a z
R12

4 3 1

a R12

R12 4a x 3a y a z

R12
26

H 2

I1L1 a R12 2 10

4 R122

26

a y 2a z 4a x 3a y a z
4 26 26

a x 3a y a x a z a y 4a x a y a z 2a z 4a x 2a z 3a y

52 26
3a z a y 4a z a x 8a y 6a x
5a x 9a y 7a z

106
106
52 26
52 26
18.9a x 33.9a y +26.4a z nA m

106

D7.2. z ekseni boyunca yerletirilmi bir akm filaman 15 A akm a z ynnde tamaktadr.

H y Kartezyen koordinatlarda aadaki noktalarda bulun.


a) PA

20,0, 4 ;

y
0; x 2 y 2 20
x
I
15
H
a
a 0.534a
2
2 20
imdi Kartezyen koordinatlarna evirmeliyiz:
H x H a x 0.534a a x 0.534sin 0

arctan

H y H a y 0.534a a y 0.534 cos 0.534


H z H a z 0.534a a z 0

H H xa x H ya y H z a z 0.534a y A/m

b) PA 2, 4, 4 ;

y
63.43 ; x 2 y 2 20
x
I
15
H
a
a 0.534a
2
2 20
imdi Kartezyen koordinatlarna evirmeliyiz:
H x H a x 0.534a a x 0.534sin 0.534 0.8944 0.477

arctan

H y H a y 0.534a a y 0.534 cos 0.534 0.447 0.239


H z H a z 0.534a a z 0
H H xa x H ya y H z a z 0.477a x 0.239a y A/m

D7.3. Aadaki verilenlerden oluan H nn deerlerini Kartezyen koordinatlarda P 0,0.2,0


noktasnda bulun.
a) Bir akm filaman x 0.1 , y 0.3 noktasndadr
ve 2.5 A akm a z ynnde tamaktadr;

x 2 y 2 0.12 0.3 0.2 0.1414


2

arctan
arctan

y
x
0.3 0.2
0.1

45

k 225 ekle baknz

25
a 2.813a
2
2 0.1414
imdi Kartezyen koordinatlarna evirmeliyiz:
H x H a x 2.813a a x 2.813 sin 1.989
H

H y H a y 2.813a a y 2.813cos 1.989


H z H a z 2.813a a z 0
H H xa x H ya y H z a z 1.989a x 1.989a y A/m

b) Bir koaksiyel kablo z ekseni merkezli, yaraplar a 0.3 , b 0.5 , c 0.6 , ve i


iletkende I 2.5 A akm a z ynnde tamaktadr;
Amperein dairesel kuraln uygulayarak:
I kaps

H dL

ve I kaps

H d 2 H
0

I
a2
2

I
2.5 0.2
a
a 0.884a
2
2
2 a
2 0.3

P 0,0.2,0 noktasnda

90
0.2

imdi Kartezyen koordinatlarna evirmeliyiz:


H x H a x 0.884a a x 0.884 sin 0.884
H y H a y 0.884a a y 0.884 cos 0
H z H a z 0.884a a z 0
H H xa x H y a y H z a z 0.884a x A/m

c) tabaka akmlar, 2.7a x A/m y 0.1 de, 1.4a x A/m y 0.15 de, ve 1.3a x A/m

y 0.25 de;
K1 2.7a x A/m olsun ve R1 0,0.2,0 x,0.1, z xa x 0.1a y za z

K 2 1.4a x A/m olsun ve R 2 0,0.2,0 x,0.15, z xa x 0.05a y za z


K 3 1.3a x A/m olsun ve R3 0,0.2,0 x,0.25, z xa x 0.05a y za z

H H1 H2 H3 burada H nn deerleri H

K a R dxdz
forml ile bulunabilir:
4 R 2


2.7a x xa x 0.1a y za z dxdz 2.7 0.1a z za y dxdz
K1 a R1dxdz
H1


3/2
3/2
4 R12
4 x 2 0.12 z 2
4 x 2 0.12 z 2

Dikkat edilirse burada y bileeninin z ye gre integrali sfrdr. Bylece


H1

2.7 0.1a z dxdz

0.27a z

0.1 z

2 3/2

dxdz

0.12 z 2

0.27a z
4

0.1

xdz

z 2 x 2 0.12 z

2 1/2

0.27a z
4

3/2

2dz
2
z2

0.1

0.27a z
0.27a z
z

2 tan 1

2 10 1.35a z A/m

4
4
0.1 z

H 2

1.4a x xa x 0.05a y za z dxdz


1.4 0.05a z za y dxdz
K 2 a R 2 dxdz


3/2
3/2
2
4 R2
4 x 2 0.052 z 2
4 x 2 0.052 z 2


Dikkat edilirse burada y bileeninin z ye gre integrali sfrdr. Bylece


H2

1.4 0.05a z dxdz

0.07a z

0.052 z

2 3/2

0.07a z
4

dxdz

0.052 z 2

0.05

xdz

z 2 x 2 0.052 z

2 1/2

0.07a z
4

3/2

2dz
2
z2

0.05

0.07a z
0.07a z
z

2 tan 1

2 20 0.7a z A/m

4
4
0.05 z

H3


1.3a x xa x 0.05a y za z dxdz 1.3 0.05a z za y dxdz
K 3 a R 3dxdz


3/2
3/2

4 R32
4 x 2 0.052 z 2
4 x 2 0.052 z 2

Dikkat edilirse burada y bileeninin z ye gre integrali sfrdr. Bylece


H3

1.3 0.05a z dxdz

0.065a z

0.052 z

2 3/2

dxdz

0.052 z 2

0.065a z

0.05

xdz

0.05 z
2

0.065a z

2 1/2
x

3/2

2dz
2
z2

0.05

0.065a z
0.065a z
z

2 tan 1

2 20 0.65a z A/m

4
4
0.05 z
Sonu olarak,
H H1 H2 H3 1.35a z 0.7a z 0.65a z =1.30a z A/m

D7.4.
a) H 3za x 2 x3a z A/m ise H nn kapal izgisel integralini dikdrtgen yol boyunca
P1 2,3, 4 P2 4,3, 4 P3 4,3,1 P4 2,3,1 P1 bulun;

H dL 3za

2 x3a z dxa x dya y dza z

3zdx 2 x dz
3

3 4dx 2 43 dz 3 1dx 2 23 dz 24 284 6 48 354 A

b) Kapal izgisel integralin ve yolun kaplad alann orann H y ya yaklam olarak


bulun;

H y lim
S 0

H dL

354
59 A/m2
S
6
c) H y y alann merkezinde bulun;

ax

ay

x
3z

y
0

az

6 x2 3
z
2 x3

Merkezde x 3 olduundan
H 6 32 3 57 A/m2
D7.5. Aadaki durumlar iin vektrel akm younluunu bulun.
a) Kartezyen koordinatlarda PA 2,3, 4 noktasnda, ayet H x 2 za y y 2 xa z ise;

J H

ax

ay

az

x
0

2 yx x 2 a x y 2 0 a y 2 xz 0 a z
y
z
2
x z y2 x

PA 2,3, 4 noktasnda
J 12 4 a x 9a y 16a z 16a x 9a y 16a z A/m2

b) Silindirik koordinatlarda PB 1.5,90 , 0.5 noktasnda, ayet H


1 H z H
H H z
J H

a
z

Sadece H

cos 0.2

cos 0.2 a

1 H H
a

az


bileeni olduundan

ise;

H
H
z

1 H
0.4
a z 2 sin 0.2 a z
a

PB 1.5,90 , 0.5 noktasnda

0.4
sin 0.2 90 a z 0.055a z A/m2
2
1.5

c) Kresel koordinatlarda PC 2,30, 20 noktasnda, ayet H


J H

1
r sin

Sadece H

1
a ise;
sin

H sin H
1 1 H r rH
1 rH H r
ar

a
a


r sin
r
r r

1
bileeni olduundan
sin

1 rH
1
H
a
a
r r
r sin
PC 2,30 , 20

noktasnda

1
a a A/m2
2 sin 30

D7.6. Stokes teoreminin her iki tarafn H 6 xya x 3 y 2a y A/m alan ve 2 x 5 , 1 y 1 ,

z 0 ile verilen blgeyi evreleyen dikdrtgensel yol boyunca bulun. dS in yn a z ynnde


olsun.
Stokes teoremi:

H dL H dS
S

1.ksm

2. ksm

Birinci ksm:

H dL 6xya

3 y 2a y dxa x dya y

Dngde drt tane yolumuz var:


5

H dL 6 xydx
2

y 1

3 y 2 dy
1

x 5

6 xydx
5

y 1

3 y 2 dy
1

63 2 63 2 126 A
x2

kinci ksm:
ax
H

ay

az

x
y
6 xy 3 y 2

0 0 a x 0 0 a y 0 6 x a z 6 xa z
z
0
5

2
S H dS S 6 xa z dxdya z 6 x dxdy 12 x dx 6 x 2 126 A
x 2 y 1

x2

D7.7. Dairesel bir kesiti olan kat bir iletken homojen manyetik olmayan bir malzemeden
yaplmtr. ayet yarap a 1 mm , iletken z ekseni boyunca, ve 20 A lik bir toplam akm
a z ynnde tayor ise aadakileri bulun.
a) H yi 0.5 mm noktasnda;

I
20 0.5 103
H

1592 A/m
2
2 a 2
2 103
b) B yi 0.8 mm noktasnda;

I
20 0.8 103
H

2546 A/m
2
2 a 2
2 103
B 0 H 3.2 mT
c) letkenin ierisindeki toplam manyetik aky birim uzunluk olarak;
I

B dS 0
a d dza
2
S
S
2 a

I
0 2
2 a

0 I a 2 0 I
d dz 2 a 2 2 4 2 Wb
z 0 0
1

d) Toplam manyetik aky 0.5 mm iin;

B dS 0
a d dza
2
S
S
2 a

0 I
2 a 2

1 0.5 a

z 0 0

d dz

0 I a 2 0 I

0.5 Wb
2 a 2 8 16

e) letkenin dndaki toplam manyetik aky;


Burada 1 mm iin snr olmadndan olur.

D8.1. Q 18 nC noktasal ykn hz 5 106 m/s ile av 0.60a x 0.75a y 0.30a z ynndedir.
Aada verilen alanlara gre yke uygulanan kuvvetin genliini bulun.
a) B 3a x 4a y 6a z mT ;

ax
ay
az
F Q v B 18 10 5 10 0.6 0.75 0.3
3
4
6
9

0.09 0.75 6 0.3 4 a x 0.6 6 0.3 3 a y 0.6 4 0.75 3 a z


0.09 3.3a x 4.5a y 4.65a z 0.297a x 0.405a y 0.4185a z mN

F 0.2972 0.405 0.41852 =654 N


2

b) E 3a x 4a y 6a z kV/m ;
F QE 18 109 3a x 4a y 6a z 103 =54a x 72a y 108a z N
F 542 722 1082 =140.6 N

c) B ve E beraber etki ediyorsa;

F Q v B QE 0.297a x 0.405a y 0.4185a z 103 + 54a x 72a y 108a z 106


351a x 333a y 526.5a z N
F 3512 333 526.52 =715 N
2

D8.2. Serbest uzayda B 2a x 3a y 4a z mT alan mevcuttur. 12 A akm a AB ynnde


tayan dz bir tele uygulanan vektr kuvveti bulun. ayet A 1,1,1 ve:
a) B 2,1,1 ;
R AB B 2,1,1 A 1,1,1 a x

Dz bir tel iin;


F

IdL B IdL B

burada L a x

ax a y
F 12 a x 2a x 3a y 4a z 12 1 0
2 3

12 4a

az
0
4

12 0 4 0 3 a x 1 4 0 2 a y 1 3 0 2 a z
y

3a z 48a y 36a z mN

b) B 3,5, 6 ;
R AB B 3,5, 6 A 1,1,1 2a x 4a y 5a z

Dz bir tel iin;


F

IdL B IdL B

burada L 2a x 4a y 5a z

ax a y
F 12 2a x 4a y 5a z 2a x 3a y 4a z 12 2 4
2 3

az
5
4

12 4 4 5 3 a x 2 4 5 2 a y 2 3 4 2 a z
12 a x 18a y 14a z 12a x 216a y 168a z mN

D8.4. ki diferansiyel akm eleman serbest uzayda, I1L1 3 106 a y A m P1 1, 0, 0 de ve


I 2 L2 3 106 0.5a x 0.4a y 0.3a z A m P2 2, 2, 2 de yerletirilmilerdir. Uygulanan

vektr kuvvetini aadaki durumlar iin bulun.


a) I 2 L2 de I1L1 den dolay
R12 P2 2, 2, 2 P1 1, 0, 0 a x 2a y 2a z
R12 12 22 22 3
a12

R12 a x 2a y 2a z 1
2
2

ax a y az
R12
3
3
3
3

0 I1 I 2
L2 L1 a12
4 R122

lk olarak,

ax
ay
2
2
1
L1 a12 3 10 a y a x a y a z 0 3 106
3
3
3
13
23
6

az
0
23

2
2
1
1

2
2
3 106 0 a x 0 0 a y 0 3 106 a z
3
3
3
3

3
3
6
6
2 10 a x 10 a z
sonra

L 2 L1 a12 3 106 0.5a x 0.4a y 0.3a z 2 106 a x 106 a z


ax
3 10 0.5
2 106
6

ay
az
0.4 0.3
0 106

0.4 106 0.3 0 a x 0.5 106 0.3 2 106 a y

3 10
0.5 0 0.4 2 106 a

6
6
6
6
3 10 0.4 10 a x 0.1 10 a y 0.8 10 a z
6

1012 1.2a x 0.3a y 2.4a z


4 107
F
1012 1.2a x 0.3a y 2.4a z 1.333a x 0.333a y 2.67a z 1020 N
2
4 3

b) I1L1 de I 2 L2 den dolay;


R 21 P1 1, 0, 0 P2 2, 2, 2 a x 2a y 2a z
R12
a12

1 2 2
2

R12 a x 2a y 2a z
1
2
2

ax a y az
R12
3
3
3
3

0 I1 I 2
L1 L2 a21
4 R122
lk olarak,
F

L 2 a 21 3 10

0.5a

0.4a y 0.3a z

ax
ay
az
2
2
1
6
a x a y a z 3 10 0.5 0.4
0.3
3
3
3
1 3 2 3 2 3

2
2
2
1
0.4 0.3 a x 0.5 0.3 a y
3
3
3
3

3 106

2
1
0.5 0.4 a z

3
3
1
3 106 0.2a x 1.3a y 1.4a z 106 0.2a x 1.3a y 1.4a z
3

sonra

L1 L 2 a 21 3 106 a y 0.2a x 1.3a y 1.4a z 106


ax
106 0
0.2

ay

az

3 106

1.3

1.4

3 106 1.4 0 1.3 a x 0 1.4 0 0.2 a y

10
0 1.3 3 106 0.2 a z

106 4.2 106 a x 0.6 106 a z 1012 4.2a x 0.6a z


F

4 107
1012 4.2a x 0.6a z 4.67a x 0.667a z 1020 N
2
4 3

D8.5. letken bir filaman geni A 3,1,1 , B 5, 4, 2 , ve C 1, 2, 4 noktalarn birletirmektedir.


AB ksm 0.2 A akm a AB ynnde tamaktadr. Manyetik alan B 0.2a x 0.1a y 0.3a z T

mevcuttur. Aadakileri bulun.


a) BC ksmna uygulanan kuvveti;
L BC C 1, 2, 4 B 5, 4, 2 4a x 2a y 2a z
FBC

ax
ay
az
IL BC B 0.2 4a x 2a y 2a z 0.2a x 0.1a y 0.3a z 0.2 4 2
2
0.2 0.1 0.3
0.2 2 0.3 2 0.1 a x 4 0.3 2 0.2 a y 4 0.1 2 0.2 a z
0.2 0.4a x 1.6a y 0.8a z 0.08a x 0.32a y 0.16a z N

b) gene uygulanan kuvveti;


lk once AC ksmna uygulanan kuvveti bulun:
LCA A 3,1,1 C 1, 2, 4 2a x a y 3a z
ax
ay
az
FCA ILCA B 0.2 2a x a y 3a z 0.2a x 0.1a y 0.3a z 0.2 2
1 3
0.2 0.1 0.3
0.2 1 0.3 3 0.1 a x 2 0.3 3 0.2 a y 2 0.1 1 0.2 a z
0.2 0.6a x 1.2a y 0.12a x 0.24a y N

sonra AB ksmna uygulanan kuvveti bulun:


L AB B 5, 4, 2 A 3,1,1 2a x 3a y a z

FAB

ax
ay
az
IL AB B 0.2 2a x 3a y a z 0.2a x 0.1a y 0.3a z 0.2 2
3
1
0.2 0.1 0.3
0.2 3 0.3 1 0.1 a x 2 0.3 1 0.2 a y 2 0.1 3 0.2 a z
0.2 a x 0.4a y 0.8a z 0.2a x 0.08a y 0.16a z N

Sonunda,

F FBC FCA FAB 0.08a x 0.32a y 0.16a z 0.12a x 0.24a y 0.2a x 0.08a y 0.16a z 0

c) Dngdeki torku A orijin olacak ekilde;


ax a y az
1
1
S LCA L AB 2 1 3
2
2
2 3 1
0.5 1 1 3 3 a x 2 1 3 2 a y 2 3 1 2 a z
0.5 8a x 8a y 8a z 4a x 4a y 4a z

ax
ay
az
T IS B 0.2 4a x 4a y 4a z 0.2a x 0.1a y 0.3a z 0.2 4
4
4
0.2 0.1 0.3
0.2 4 0.3 4 0.1 a x 4 0.3 4 0.2 a y 4 0.1 4 0.2 a z
0.2 0.8a x 0.4a y 0.4a z 0.16a x 0.08a y 0.08a z Nm

d) Dngdeki torku C orijin olacak ekilde;


ax a y az
1
1
S L BC LCA 4 2 2
2
2
2 1 3
0.5 2 3 2 1 a x 4 3 2 2 a y 4 1 2 2 a z
0.5 8a x 8a y 8a z 4a x 4a y 4a z

ax
ay
az
T IS B 0.2 4a x 4a y 4a z 0.2a x 0.1a y 0.3a z 0.2 4
4
4
0.2 0.1 0.3
0.2 4 0.3 4 0.1 a x 4 0.3 4 0.2 a y 4 0.1 4 0.2 a z
0.2 0.8a x 0.4a y 0.4a z 0.16a x 0.08a y 0.08a z Nm

D8.6. Aadaki verilenler iin manyetik bir malzemedeki mknatslanmay bulun.


a) 1.8 105 H/m ve H 120 A/m ;

1.8 105
M m H r 1 H 1 H
1 120 1599 A/m
7
4 10

0
b) r 22 , 8.3 1028 atom/m3 vardr, ve her atomun dipol moment 4.5 1027 A m2 ;

M m hacim younluu 8.3 1028 4.5 1027 374 A/m


c) B 300 T ve m 15 ;
M m H m

0 r

B m

0 m 1

B 15

1
300 106 224 A/m
4 10 15 1
7

D8.7. Belirli bir blgede m 8 olan manyetik bir mazemedeki mknatslanma 150 z 2a x A/m
olarak verilmitir. z 4 cm de aadakilerin genliini bulun.
a) J T ;
1
B
H

1
9

JT 0 r r
M m
M 150 z 2a x
8

0
0
m
m

168.75 z 2a x

JT

z 0.04

ax

ay

az

x
168.75 z 2

y
0

0a x 337.5 z a y 0a z 337.5 za y A/m 2


z
0

337.5 0.04a y 13.5a y A/m 2

J 13.5 A/m2

b) J ;
ax
ay
1

150 z

J H M
ax
x
y
8

m
2
150 z 8 0
2

J z 0.04

150 z
150 z
0a x
a y A/m 2
a y 0a z
4
4

150 0.04

a y =1.5a y A/m 2
J J 1.5 A/m 2
4

az

z
0

c) J b ;

J b M 150 z 2a x

ax

ay

az

x
150 z 2

y
0

z
0

0a x 300 z a y 0a z 300 za y A/m 2


Jb

z 0.04

300 0.04a y 12a y A/m 2 J J 12 A/m 2

D8.8. x 0 ile tanml A blgesindeki manyetik geirgenlik katsays 5 H/m ve x 0 ile


tanml B blgesinde 20 H/m olsun. ayet x 0 da yzey akm iddeti

K 150a y 200a z A/m var ise ve H A 300a x 400a y 500a z A/m ise, aadakileri bulun.
a)

H tA ;

H A H tA H NA

H tA H A H NA

H NA H A a NAB a NAB 300a x 400a y 500a z a x a x 300a x


H tA H A H NA 300a x 400a y 500a z 300a x 400a y 500a z A/m
H tA

400

5002 640 A/m

b) H NA ;
H NA 300a x 300 A/m

c)

H tB ;

ax
H tB H tA a NAB K H tA a x 150a y 200a z H tA 1
0

ay
0

az
0

150 200

H tA 0 200 0 150 a x 1 200 0 0 a y 1 150 0 0 a z

H tA 200a y 150a z 400a y 500a z 200a y 150a z 600a y 350a z A/m


H tB

600

3502 695 A/m

d) H NB ;
H NB

B NB

A H NA 5 106

300a x 75a x A/m


B
20 106

H NB 75 A/m