You are on page 1of 51

OSMANLI BELGELERNDE

ERGAN

I. Sunu
II. Osmanl mparatorluu'nun dari Yaps ve Ergani Sanca
III. Osmanl Belgeleri
1) Kanunnmeler
A) Yavuz Sultan Selim Devri Kanunnmeleri'nden Ergani Sanca Kanunnmesi
B) Kanuni Devri ve Ergani Vilyet Kanunnmeleri
2) Tahrir Defteri
3) Muhimme Defteri
4) Osmanl Belgelerinden oluan iki kitapta Ergani
5) Salnameler
1310H/1308R/(1892M) Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye
1312H/1310R/(1894M) Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye
1313H/1311R/(1895M) Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye
1314H/1312R/(1896M) Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye
1315H/1313R/(1897M) Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye
1316H/1314R/(1898M) Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye
1317H/1315R/(1899M) Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye
Ekler
I. 1925-1926 Tarihli Trkiye Cumhuriyeti Devlet Salnamesi
II. 1926-1927 Tarihli Trkiye Cumhuriyeti Devlet Salnamesi
III. 1927-1928 Tarihli Trkiye Cumhuriyeti Devlet Salnamesi
IV. 8 Terinievvel 1927 Tarihli Vilayet, Kaza, ehir ve Kyler tibariyle Trkiye Nfusu
V. 1928 Tarihli Trkiye Cumhuriyeti Byk Ticaret Salnamesi
VI. 1928-1929 Tarihli Trkiye Cumhuriyeti Devlet Yll
VII. 1929-1930 Tarihli Trkiye Cumhuriyeti Devlet Yll
VIII. Son Tekilat- Mlkiye'de Kylerin Adlar (1928)

I. SUNU
Drtnala kalkan atlar,
Knndan ekilmi kllar,
Patlayan toplar, gelip geen ordular,
Gkyzne ulaan fermanlar,
Etraf esir alan naralar,
Yanan kasr ve kaleler,
Kaldrlan talanlar,
imdi hepsi, yorgun yreinde incecik bir lk.
Sen Nuh Nebi'nin topra, dayan,
Nuh Peygamber'in sabryla,
efkatli yaratcnn kandilinin yla.
Nur kara dumann ardnda, aydnlk gecenin karanlndan sonra.
Sen, insanln efkatli kadim topra,
Neler grdn, neler duydun sen!
Gelip geen ka padiah, ka kral, ka imparator, ka komutan, ka paa,
Ka yangn, ka tufan, ka yldrm.
Ka felakete ahitlik yaptn sen.
Gelip getiler tm,
Bir sen kaldn!
(Mehmet Uzun/Dicle'nin Srgnleri)

Ergani'nin tarihi ok eskidir, kadim bir kenttir.


Ergani'de birok uygarlk hkm srmtr: Huriler, Mittanniler, Asurlular, Urartular, skitler, Medler,
Persler, Makedonlar, Selevkoslar, Partlar, Ermeniler, Romallar, Bizansllar, Araplar, Emevler,
Abbasiler, eyh-Oullar, Hamdanler, Mervnler, Seluklular, nanoullar, Nisanoullar, Anadolu
Seluklular, Artuklular, Osmanllar belli dnemlerde Ergani'ye egemen olmulardr.
Ergani, Eyll 1515 ylnda Osmanl mparatorluu'na katlmtr. mparatorluun idari yaps
iersinde Diyr- Bekr Eyleti (Beylerbeylii)'ne bal olarak Ergani Sanca (Livas) adyla 1846
ylna kadar varln devam ettirmitir. mparatorluun son dnemlerinde, Osmanl ynetimi 1846
ylnda bakr madenlerini yeniden iletmeye amas ve baka politik, idari nedenlerden dolay Sancak
Beylii'ni (l Merkezi'ni) Maden kyne nakletti. Sancak ise, Erganimaden Sanca adn ald.
1926 ylnda, Cumhuriyetin kurulu yllarnda 1924 Anayasas'na dayanlarak 1926 tarih ve 877 sayl
kanunla sancaklar kaldrld. Vilayet, kaza, nahiye, kasaba, ky eklinde yeni idari dzenlemeler
getirildi. Erganimaden Sanca da kaldrlarak; Ergani (Osmaniye) kaza olarak Diyarbakr'a, Maden
Elaz'a baland.(1)
Ergani'nin bakrmaden, Maden'in Erganimaden olarak anlmas; Ergani Sanca isminin sonradan
Erganimaden Sanca eklinde deitirilmesi; nceleri Maden Ergani Sanca'na balyken, sonradan
Ergani'nin Erganimaden Sanca'na ve dolaysyla Maden'e balanmas nedenleriyle yerli ve yabanc
birok aratrmac, tarihi, seyyah, gezgin... yazlarnda ou kez Ergani ile Maden'i kartrmaktadr.
Bu yanllk, bugn dahi yaplmaktadr. Bu durum, tarih yazclarnn tarihi analitik olarak
incelememelerinden; olay ve olgular verilerin nda akl szgecinden geirmeden, sadece nakledici
olmalarndan kaynaklanmaktadr. Bu nedenle, Osmanl belgelerini incelerken, okurken Ergani ve
Maden ayrmna dikkat edilmelidir.

Ergani ve evresi ile ilgili ok sayda belgenin var olduunu dnyorum. Bu belgeleri bulup ortaya
karmak; aratrma yapacak olanlara, politika retecek olanlara, konuya ilgi duyanlara yardmc olmak
bir grev olarak nmzde duruyor. Cumhuriyet dnemi ve ncesine ait ne kadar belge ve bilgiyi gn
yzne kartrsak, tarih zenginliimiz o kadar artacaktr. Ben, ayn'nden Ergani'ye Uzun Bir
Yry kitabmda baz bilgi ve belgeleri bir araya getirip, topluca sizlerin bilgisine sunmutum. Bu
aratrmamda Osmanl Belgeleri ve ekte Cumhuriyet'in kurulu yllarna ait devletin yaynlam olduu
belgeler yer almaktadr.
Osmanl belgeleri zerinde aratrma yapanlarda, byk bir ounluun en nemli sorunu Arap
harfleriyle-Osmanlca okuma-yazmay bilmemesidir. Ben de bu bilmeyenler arasndaym. Bu nedenle,
almam orijinal metinler zerinden deil, Latin harfleriyle yazlm evrilerinden yararlandm. Bir
ksm Osmanlca yazlm belgelerin evrisinde ise Tarih Bilim Uzman Abdurrahman zlmez'den
yardm aldm.
Bizde bilimsel bir tarih anlay ve ahlak pek olmad iin, yaplan evrilerin ne kadar aslna uygun
veya doru evrildikleri konusunda biraz pheliyim. Bizim ou tarihilerimiz devletten beslendikleri
iin veya devleti olduklar iin her eyi tepetaklak etmede ok mahirdirler. Bunlar genelde Kemalist,
Turanc ve Arap hayran slamclardr. " Egemenin oluturduu tarihin merkezini tanmlayan
gelenekten " amazlar. " Bilim insanlar " bilime, " tarihiler " tarihe bir gz kapal veya a bakarlar.
Tarihi, " her eyden nce, derin ve geni bir bak " asna sahip olmaldr.
Gerek tarihin yazlabilmesi, ancak " kiisel nyarglardan arnmaya, zel sevgi ve nefretimizden
syrlmaya baldr ".(2)
Tarihin amac ve balca anlam insanln zaferidir.
" [T]arih arabas altnda " ezilmemek iin, " insan kanyla beslenen tarih vampirlerine " frsat
vermemeli, tarihimize sahip kmalyz.
Bu anlayla, elime geen bilgi ve belgelerin derli toplu, bir arada bulunmasnn yararl olacan
dnerek bu almay hazrladm.
Tarih bilincinin gelimesinde, tarih aratrma yapanlara eer bir nebze katkm olursa bahtiyar olurum.

20 ubat 2007 - 27 Kasm 2008


Mslm zlmez
Kaynak:
1) Milli dare Blmleri , ileri Bakanl ller daresi Gen. Md. Yaynlar, Say:10, Ankara-1968.
2) Gordon Childe, Kendini Yaratan nsan , Varlk Yaynlar, stanbul 1978, s.12,10.
3) Mehmet Uzun, Dicle'nin Srgnleri-Roman, Genda Kltr, stanbul 2003, s. 429.

II. OSMANLI MPARATORLUU'NDA DAR YAPI VE ERGAN SANCAI


Osmanl mparatorluu'nun tara idari yaps, aadan yukarya doru nahiye, kaz, sancak ve
beylerbeylii eklinde sralanr.
Beylerbeylii sancaklardan oluur. Beylerbeyinin oturduu sancaa Paa Sanca denir. Beylerbeyi,
eylette padiah temsil eden en yksek derecedeki grevlidir/devlet adamdr.

Osmanl mparatorluu'nun idari yapsnn temeli sancaklardr.


Sancaklar askeri ve idari yetkilere sahip dorudan saraydan (merkezden) tayin edilen sancak
beylerince ynetilirdi. Sancak beylerinin yannda, yaplan ilerin eriata (yasaya) uygunluunun
salanmas iin bir de bir kad bulunurdu. Merkezden atanan sancak beylerinin dnda, ayrca sadece
asker ve vergi vermekle ykml zerk yapda mir beylikler vard. Bu beyliklerde bey atama yoluyla
deil, babadan ola geen bir hkmdarlk sz konusudur.
Ergani Sanca 'nn bal olduu Diyarbekir Beylerbeylii , Diyarbekir'in Eyll 1515 ylnda Osmanl
mparatorluu'na katlmasndan sonra kurulmutur.
Diyarbekir Beylerbeylii'ne ilk olarak 4 Kasm 1515'te Bykl Mehmet Paa atanmtr. dari
dzenlemeler daha sonradan yaplmtr.
lk tahriri 1518'de yaplan Diyarbekir Eyleti 'nin sancaklarndan bazlar unlardr:
Amid, Mardin, Bitlis, Bra (Birecik), Ruha (Urfa), Siverek, Ergani, Harput, Arapkir, K, emikezek vs.
Hkmdar Beylikler ya da Krt Sancaklar adlandrlan Krdistan Eyleti 'ne bal olan
sancaklardan bazlar da unlardr: Cizre, ermik, Eil, Gen, Hazro, Kulp, Palu, Sason vs.

ERGAN SANCAI
Ergani Sanca'nn Coraf Snrlar
Ergani Sanca douda Dicle, batda Frat nehri, gneyde Amid ve ermik Sanca ile evrili olup,
yaklak 2500 km 2 lik bir alan kapsamaktadr.

Ergani Sanca'nn dari Yaps


Ergani Sanca'nn idari yaps klasik sancak statsndedir. Bu zelliini 17. ve 18. yzyla kadar
devam ettirmitir. Sancan merkezi, Ergani tahrir defterlerinde " Nefs-i ehir Ergani " olarak
gemektedir. " Nefs ", eylet veya sancak merkezi, kaza merkezi; ehir, kasaba, nahiye merkezi
anlamnda kullanlmaktadr.
18. yzylda sancan ismi Erganimaden Sanca olmu ve idare merkezi de Ergani'den Maden'e
tanmtr. Bu durum Cumhuriyete kadar devam etmitir.
Ergani Sanca'nn ilk Sancakbeyi Yiit Ahmet Bey'dir. Dergh- li Mteferrikalarndandr, yani
Padiaha yakn hizmet sunanlardandr. (Yiit Ahmet Bey, Erganilidir. Diyarbakr'da Safeviler
karsnda skan Osmanlya yardm iin Yavuz Selim Yiit Ahmed'in komutasndaki askeri birlii
gndermitir. Yiit Ahmed'in Diyarbakr'a gelii; " Kuatmay srdren yabanlarn yreklerine korku
salup harmanlarn savur "mutur.)
Sancaklardan sonra gelen idari birim kazalardr. Kazalar, nahiyelerin birlemesi ile meydana gelir.
Baz sancaklarn birden fazla kazas olurken, Ergani tek kazal sancaktr.
Kazalarda Padiah'n adna adl, idar, mal, sosyal ve belediye ilerini kadlar yrtr. Kadlar
dorudan padiah'a kar sorumludurlar.
XVII. yzyln ortalarnda Ergani'ye gelen Evliya elebi, Ergani'nin 150 akelik erif kaz (merkez ile)
olduunu yazmaktadr.

64 nolu tapu tahrir defterinde Ergani ehrine ait ilk sayfann banda Ergani kadsnn ismi " Mevlna
ah Veli " olduu kaydedilmitir.
Sancaklarda dier grevliler ise; timarl sipahilerin amiri olan alaybeyi, kaledeki askerlerin komutan
dizdar, mustahfz ve azab isimli muhafzlar, beylerbeyi veya sancakbeyinin grev sahas iinde
gvenlii salayan suba, ehir halkn devlet katnda temsil eden ehir kethdas (kahyas/subay),
subann yardmclar olan ve geceleri ar ve pazar bekleyen esesba ve esesler, ahsi davalarda
davaly mahkemeye getiren muhzrba ve muhzrlar, ar ve pazarda fiatlarn tespiti ve alverii
kontrol eden muhtesiptir.
Kazada adl ve idar ileri yerinde yrtmek amacyla kad tarafndan kendi adna nip (ynetici) tayin
edilir.
Bu grevliler ile ilgili defterlerdeki kaytlarda; 1518'de Ergani Alaybeyi Rumelili Mustafa olduu, Ergani
Kalesi'nde bir dizdar ve ona bal 38 mustahfz ve 42 azab muhafzn olduu yazlmaktadr. Ayrca
Sancak'ta 1518'de 1, 1523'te 4 zaim; 1518'de 35'i Ergani, 19'u ng ve 15'i Hisrran nahiyesinde
olmak zere toplam 69 tmarl sipahi bulunduu grlmektedir. Bunlardan baka Ergani Sanca'nda
bir de 1 kethda bulunmaktadr.
Evliya elebi seyahatnamesinde, Ergani Sanca'ndaki idar grevlileri yle sralamaktadr: Alaybeyi,
eriba, kale dizdar, kale neferleri, yenieri serdar, siphi kethdas, muhtesip ve ehir subas...

Nahiye, ayn blgedeki kylerin birlemelerinden meydana gelir.


Ergani Sanca 1518'de idar niteden olumaktayd. Bunlar, Ergani Merkez, ng ve Hisrn
nahiyeleridir. 1523'te ise durum biraz farkldr. Gerek ng, gerekse Hisrn nahiyeleri, ermik
Livs'nn zerk ynetim oluu nedeniyle beylerin tasarrufunda bulunduklarndan ermik Sanca
ksmnda yazlm, tahrir edilmitir. Ayrca, tahrir defterlerinden 998'de ng nahiyesi " Der nahiye-i
ng tbi kaz-i mezkr "; kasabas ise, " karye-i nefs-i ribt- tabi Ergani " eklinde kaytldr. Yine
Hisrn nahiyesi iin ayn defterde " Der nahiye-i Hisrn tbi kaz-i ve Liv-i ermk " ibaresi yer
almaktadr. Bu kaytlar ng'n idar adan Ergani'ye bal olduunu, Hisrn'n ise olaslkla ksa
sre ermik Sanca'na balandn gstermektedir. nk her iki nahiye 1566 tarihinde Behrimaz
isimli bir nahiyenin de katlmas ile Ergani Sanca'na balanmtr.
dari yap iinde Ergani Sanca'na ait ky ve mezralarn nahiyelere gre dalm yledir:

Ergani
1518'de 159 (80'ni virn) ky ve 1 mezra
1523'de 148 (53' virn) ky ve 32 mezra

ng
1518'de 39 (6's virn) ky
1523'de 40 (2'si virn) ky ve 4 mezra

Hisrn
1518'de 18 (5'i virn) ky ve 2 mezra
1523'de 10 (1'i virn) ky

***
nemli Bir Not:
Yukarda grld gibi, XVI. yzyln banda Ergani Sanca'nda; 1518'de toplam 216 (91'i virn)
ky ve 3 mezra, 1523'de toplam 208 (56's virn) ky ve 36 mezra bulunmaktadr. Dikkat edilirse bu
ky ve mezralarda ok fazla virn olanlar var.
Kylerin bu derece virn (ykk, harap) olmas veya kylerin isminin sonuna viran szcnn
eklenmesinin en nemli nedeni, Safevi (ran) ve Osmanl arasndaki savalardr. Blge, yani Krt
corafyas savaan devletlerin etki alannda olmas nedeniyle nem kazanmtr. Bu nedenle, "tampon
blge " oluturulmas iin, blge, hem Safeviler tarafndan, hem Osmanllar tarafndan zaman zaman
zoraki boatlm, dman tarafndan ele geecek ganimet ve lojistik destek verecek btn unsurlar
imha edilmitir. Karlkl olarak sava alan iersinde bulunan ehirler, kasabalar, kyler tahrip edilmi,
tarm alanlar ve hayvanlar yamalanm, yerleik iftiler ordularn nnde kamaya zorlanmlardr.
En byk ykm ise, 1514'te aldran Sava'nda yaanmtr.
aldran Sava'ndan 1639 ylnda Kasr- irin Anlamas 'nn imzalanmasna kadar, Safevi ve
Osmanl mparatorluu Kuzey ve Bat Krdistan'da feci sonular douran g ettirme politikalar
uygulamlardr.
G politikas uygulanarak, tarmsal retim aralar yok edilerek, kyler boaltlarak belli bir blgeyi
dmann askeri geii iin tamamen elverisiz hale getirip " yaklm toprak hatt " politikas
oluturmak amalanmtr. Bu durum blgenin fiziksel ve ekonomik ykmna neden olmutur.
Mehrdad R. Izady, Bir El Kitab KRTLER adl kitabnda bu konuyla ilgili unlar yazmaktadr:
" Krdistan'da ve Kafkasya'da Osmanllarla aralarnda bulunan snr boylarndaki nfusun g
ettirilmesi Safeviler iin stratejik bir neme sahipti. Onlar muhtemelen bunu mparatorluk iin bir lm
kalm meselesi olarak deerlendiriyordu. Yz binlerce Krt, onlarn yan sra kalabalk Ermeni, Azeri,
ve Trkmen gruplar zorla snr blgelerinden g ettirilerek Pers mparatorluunun i kesimlerinde
iskn edilmilerdi. Snrlar giderek douya kaydka, Osmanllar Pers blgelerinin giderek daha
derinlerine girdike, Anadolu'daki tm Krt blgeleri u veya bu lde korkun talan ve g ettirme
olaylarna sahne oluyordu ."
" Safevi ykmnn bykl Safevi saray tarihilerinin eserlerine baklarak grlebilir ."
" Osmanllar Safevi Pers mparatorluu ile olan atmalarnda galip gelmelerine ramen, hibir
ekilde bylesi ykc eylemlerden uzak deillerdi. Onlarn dayattklar g ettirmeler, Safeviler
tarafndan yaplanlar kadar kitlesel olmamakla beraber, ok daha nce balamt. aldran savann
ardndan Bat Krdistan'n Osmanl topraklarna katlmasndan hemen sonra, Sultan I. Selim
(acmasz) birka kalabalk Krt airetini g ettirerek, i Anadolu'ya, modern Ankara'nn gneyine
srmt ."
" Bu olaylar blgenin tarma dayal ekonomisini kertti ve etrafa yaylarak topraktan yoksun bir yaam
srdren tek grup olarak Kurmanclar geriye kald ."

smail Beiki ise, Devletleraras Smrge Krdistan adl kitabnda;


" Krdistan'n Bat'dan Dou'ya, Dou'dan Bat'ya yaplan istilalarda nemli gei yollar zerinde
bulunmas, derlenip toparlanma ve merkezileme eilimlerini de yok ediyordu. 7. yzylda Arap istilas,
11. yzylda Ouz Trklerinin istilas, 13. yzylda Mool istilas, 15. yzyln balarnda Timur istilas,
Krdistan'daki ekonomik, toplumsal ve siyasal yaplar ok yakndan etkiliyordu. 1514'te Yavuz Sultan
Selim'in aldran Seferi'nin esas amac, Krdistan idi. Bundan sonraki, Osmanl-ran savalarnn trajik
bir yn de var. Bir kere bu savalar, hep Krdistan'da yani Krtlerin lkesinde yaplyor. Her ikisi de
Krtlerden devirdii ordularla savamaya alyor. Btn bunlar Krt toplumunun yapsnda
kukusuz nemli sonular ortaya karyor " diyerek konuya daha geni ele alarak, politik adan
" blnmenin ve paylalmann maddi temelleriyle ilgili baz varsaymlar gelitirmeye " almtr.

Kaynak:
1) Ar. Gr. H. Basri Karadeniz, XVI. Yzyl Balarnda Ergani Sanca'nda dari Yap , Trk Dnyas Aratrmalar,
Say: 88, ubat 1994 stanbul, s. 99-103.
2) Nejat Gyn, Diyarbakr Beylerbeylii'nin lk dari Taksimat , stanbul Edebiyat Fakltesi Tarih Dergisi, XXIII (Mart
1969), s. 23-34.
3) Mehrdad R. Izady, Bir El Kitab KRTLER , Doz Yaynlar, stanbul-2004, s. 202-203.
4) smail Beiki, Devletleraras Smrge, Yurt Kitap-Yayn, ubat 1990, s.222.

III. OSMANLI BELGELER


Osmanl Belgeleri denilince ilk akla gelenler ariv belgeleridir. Yani Kanunnameler, Tahrir Defterleri,
Tapu Tahriri Defterleri , Mhimme Defterleri, Salnameler, Fermanlar... dr.
Bu almamda; Kanunnamelerde, Tahrir Defterlerinde, Mhimme Defterlerinde, Salnamelerde... yer
alan Ergani Sanca ile ilgili bilgileri aktarmaya alacam.

1) KANUNNAMELER
Kanunname , Kanunname-i Osman ya da Osmanl Devleti'nde cezalandrma, ynetim ve maliye
alanlarnda er'i (eriata/dine uygun) hukuka uygunluun salanmas iin padiahn koyduu yasadr.
slam tarihinde kanunname saylabilecek ilk rnekler Byk Seluklular dneminde (1038-1194)
dzenlenmitir. Anadolu Seluklularnda askeri bir kanunname olarak saylan Kanun- Yasak ,
lhanllarda resm yazma kurallarn dzenleyen Kanun'l-Umur ile tara ynetimini
dzenleyenKanun- Vilayet , Akkoyunlularda lke ynetimi ve maliye ile ilgili genel yasalar
ieren Hasan Padiah Kanunu nemli kanunnamelerden birkadr.

Osmanllar fethettikleri memleketlerdeki rf, adet ve yasal dzenlemeler ile halkn alk olduu vergi
ekillerine nceleri uzun sre uymular, ancak sonradan lzum duyulduka onlar deitirmi veya
yenilerini yaynlamtr.
lk zamanlarda emir ve fermanlar karmak suretiyle mahalline gnderilen kanunlar, Fatih Sultan
Mehmed zamannda Kanunname -i Al-i Osmanadyla kartlmaya balanmtr. Kanunname 'nin
hemen banda; " Bu kanunname atam ve dedem kanunudur ve benm dahi kanunumdur " ifadesi yer
almaktadr. Fatih Kanunnamesi ksmdan olumaktadr. Birinci ksm, devlet ileri gelenlerinin
trendeki yerlerine, padiaha kimlerin hizmet edeceklerine/arzda bulunabileceklerine, kadlarn

mertebelerine... kinci ksm, saltanat ilerinin dzenine, yani divan, has oda tekilatna ve saray
hizmetkrlarnn bayramlama merasimlerine... nc ksm ise, sular ve karlklar ile mansb
(devlet hizmeti) sahiplerinin gelirlerine dair bilgiler iermektedir. Son ksmda, ayrca gayrimslim
devletlerin verecekleri yllk vergiler ile devlet grevlileri ve hanedan mensuplarna dair lakap rnekleri
bulunmaktadr.
Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Sleyman zamannda kartlan kanunnameler de, Fatih
Kanunname si gibi, blmden meydana gelmektedir. Birinci blmde, ceza kanunlar geniletilmi
ve sistematik bir ekilde dzenlenmitir. kinci blm sipahilerin ykmllklerini ve sipahilerle ilgili
kanunlara yer vermi, sipahilerin reaya (halk) zerindeki haklaryla onlardan alacaklar vergiler, has ve
timar arazilerinden alnan balar (vergiler), yayalarla msellemlere ilikin kanunlar da bu blmde ele
alnmtr. nc blmde ise, reayann hak ve grevleriyle, topraklarn kullanmna dair hkmler ve
askerlik vazifesi yapan reayann zel kanunlar vardr.
Kanunnamelerde, Mslman ve Mslman olmayanlar (gayrimslimler) iin farkl dzenlemeler yer
almaktadr.
Kanunnameler padiahn mutlak geleneksel yetkilerinden kaynaklanan hkmleri ierdikleri iin,
yasay/kanunnameyi karan padiahn adyla anlmlardr.(1)
Padiahlar kanunlar dzenlerken, szde de olsa divan yeleri ile grp, eyhlislam'n onayn
alrlard. Bu durum Tanzimat Ferman'na kadar devam etmitir. Tanzimat'tan sonra, Osmanl
lkesindeki Mslman olmayanlarn davalarnn er'i mahkemelerde grlmesine kar klnca, batl
devletlerin basks ile yabanclarn davalarnn halledilmesinde esas olmak zere baz yeni
dzenlemeler yaplmtr.
Ergani Sanca ile ilgili Kanunnameler:

A. Yavuz Sultan Selim Devri Kanunnmeleri'nden Ergani Sanca Kanunnmesi


Akkoyunlu Devleti'nin yklmasndan sonra; Krt corafyas, Osmanl Devleti ile Sefevi Devleti
arasnda rekabet sahas haline geldi. Diyarbakr ile Erzurum arasnda yaylak-klak hayat srdren
airetler, yerel idarecilerin (siz zorba diye okuyun) insafna kaldlar.
Airetler yaylaa karken veya kla dnerken her vesile ile yerel idarecilere vergi/hara deme
zorunda braklmlardr. " Selamlk " ad ile; Mu Eminleri yedi evden bir kuzu, her haneden bir adet
yapa, bir ba peynir; Mardin Subas her haneden bir ba peynir, her obadan bir kuzu, Ergani Beyi
her obadan bir kuzu, her haneden bir ba peynir ve bir yapa almakta idi. Yaylalarn bulunduu
blgelerde de yine sancak beylerinin keyfi uygulamalarna gre; yaylak resmi adyla yz koyundan
bir koyun, geit resmi adyla yapa, peynir veya kuzu, " Resm-i Gde " adyla yapa ve peynir
alnyordu.
Airetler, yaylak dnnde eer Palu'dan geiyorlarsa bu defa Palu Beyi " yaylaa karken baka
topraklardan getiniz " diyerek, her srden bir koyun ve bir kuzu, her haneden bir koyun yapa ve bir
ba peynir almakta idi.(2)
Osmanl blgeye tam egemen oluncaya kadar, bu durum devam etmitir. Osmanl kard
Kanunnamelerle vergiye ksmen bir dzen getirmitir.
Ergani, Osmanl mparatorluu'na katld tarihinden itibaren Diyarbekir Eyleti'nin sancaklar
arasnda yer alm ve Akkoyunlu hkmdar Uzun Hasan'dan kalan kanunlar yrrle konulmutur.
Bunlardan biri de Yavuz Sultan Selim Devri Kanunnameleri'nden biri olan Ergani Sanca
Kanunnmesi'dir.
Ergani Sanca Kanunnmesi 'nin tek ve orijinal nshas, Babakanlk Osmanl Arivi, TTD, 64 (840),
sh. 531-534'de bulunmaktadr. Do. Dr. Ahmet Akgndz'n Fey Yaynlar 'nca yaynlanan Osmanl

Kanunnmeleri ve Hukuk Tahlilleri 3. Kitap Yavuz Sultan Selim Devri Kanunnmeleri adl
eserinde bu Kanunnmenin hem Osmanlca metinleri ve hem de evrileri yer almaktadr. (3)
Kanunnmenin hukuk tahlili ve nshalarna ilikin Do. Dr. Ahmet Akgndz'n aklamalarn biraz
sadeletirerek aaya alyorum:
Ergani Sanca'nn Eil, ng ve Hsrn gibi nemli nahiyeleri bulunmaktadr.
Kanunnmenin ilk 25 maddesinde, sancaktaki mslman ve mslman olmayan halktan alnan er'
(kanuni) ve rf (idari) rsm (vergi) tanzim olunmutur. dari vergide ve kanuni vergide isim ve
miktarnda Hasan Padiah kanunlar, yani Uzun Hasan'n yapt kanunlar esas alnmtr. 26. madde,
14 adet Ermeni Kylerinden (Bu Ermeni kyleri unlardr: Br, Nfe, Herbeto, Mln, Blxur, Qell,
Nk'az, Hrsn, Mendekn, Egrek, Teletnk-i Uly ve Sfl, Nrsenk, Drsd ve Kzlca.) alnacak
tespit edilen vergileri dzenlemektedir. 27-33. maddeler aras ise, bc (vergi) ve tamga (damga)
konular dzenlemektedir.
Ergani Livs yasas'nn tam ismi Defter-i Yasah-i Liv-i Ergani Tefsl-i Kanunnne-i Nhiye-i Ber
Mceb-i Kanun- Hasan Padiah'dr.
Ergani Livsna bal ng Nhiyesinin de ayr bir Kanunnmesi var ise de, ayr bir sancak olarak
dnldnden buraya alnmamtr.

Ergani Sanca (Livs) Yasas Metni


Defter-i Yasah-i Liv-i Ergani Tefsl-i Kanunnme-i Nhiye-i Ergani Ber Mceb-i Kanun- Hasan
Padiah (2)
( Aada Yasa Metni'nde parantez iindeki aklamalar bana aittir.-M. zlmez )
1. Evvel re'ydan ol kimesneler kim, mslmanlar dururlar, evvel zir'atlerinden bede bir alnur imi.
2. Ve ger her hne bana bir yk odun bahs on karaca ake ve bir yk otluk ve bir yk saman
alnur imi ki, her bir cins yk in onar karaca ake alnur imi. Bu cins ykn bahs on Osman
akesi olur. Bunlarun alnmasnun mevsimi otluk ve saman harman vaktinde ve odun son gz aynda,
ol vakit alalar.
3. Ve resm-i hnek diye otuz iki kile behre (Behre: Dou ve Gneydou Anadolu'da harc-
mukseme karl kullanlan r. Behre, pay ve nasip anlamnda da kullanlmaktadr.) alnan yerden
bir kile dahi hnek alnr imi.
4. Ve vlcek dey her ift bana iki mid kilesi galle alnr imi ki, bir slambul (Osmanllar zaman
zaman stanbul'a slambul demektedir) kilesi olur.
5. Ve her hneden ylda birer gn rgdiye dahi alnur imi.
6. Ve resm-i 'diye her karyeden birer koyun alnr imi, a'lsndan eyyce ve ednsndan dahi
aaarlak hline gre.
7. Ve ger her hnedan ttncek diy altar tenge dahi alnr imi ki, on iki Osman akesi olur.
8. Ve resm-i timrcek her hneden bir tenge dahi alnr imi ki, Osman akesi olur. Ve nibcek her
hnedan bir tenge alnr imi ki, Osman olur.
9. Ve divncek dahi her hnedan bir tenge alnr imi ki, iki Osman olur.

10 Bunlarun alnmasnun mevsimi evvel bahar nevrzdadr.


11. Ve balar olan yerlerden her yz devekden bir tenge alnr imi ki, iki Osman olur, alnmasnun
mevsimi zm vaktindedir.
12. Ve resm-i 'arsiye in dahi her 'arsiyeden bir izme behs dey ad vermiler, ol alnr imi,
nihyet otuz ake olur.
13. Ve resm-i siyb her sybdan ylda on alt mid kilesi galle alnr imi, nsf buday ve nsf arpa
ki, yll elli alt Osman ake olur.
14. Ve resm-i mev her inekden ve eekden yedier karaca ake alnr imi ki, hesbda iki Osman
ve sls dr. Ve yonddan on drt karaca ake alnr imi ki, drt buuk Osman akesi olur.
15. Resm-i mer'ileri dahi, her koyuna iki yarm karaca ake alnr imi ki, tamam olsa bir Osman
olur, bu hesb zere alna.
16. Ve bundan gayr her yz elli ba davardan bir a'l koyun ve ger keidr alnr imi. Ve drt ngi
ya ve drt ngi kl ve drt ngi ke ve Gevheriz nm karyeden bu zikrolanlardan zyid drt ngi
peynir dahi alnr imi.
Bu hususlar ki, badan takrir olund, kur mslmanlarndan alnr imi. Ger ber karar- sbk
mukarrer klnd.
Amm bu zikr mer' ve mevnn alnmasnun mevsimi evvel bahar nevrz'dadir. Ol vakit alalar,
andan mukaddem alnmaya.
17. Ve ehr-i Ergani cem'atinn mslmanlarndan zir'ati olanndan hums zre alnr imi. Ve
balarndan dahi drt bin karaca ake makt' verrler imi ki, bin yz otuz ake-i Osman olur.
Ve birer yk odun dahi alnmasnun mevsimi ba akesi zm vaktinde ve odun son gz aynda ki, k
evvelidir.
18. Ve ehir Ermine'sinden dahi ba harc dey on iki bin karaca ake makt' alurlar imi. Amm ol
vakit ma'mriyeti artuk imi, imdiki hlde andan dahi eksik olman dokuz bin karaca ake kayd old
ki, bin Osman akesi olur.
19. Ve ttncek dey ger her hneden bir ahruk dahi alnr imi ki, alt Osman akesi olur. Ve ger
nibcek dey drt yz karaca ake makt' alnr imi. Ve bayramcek dahi ger drt yz karaca ake
alnr imi, bir Osman hesb zeredir. Bunlar alnmalarnn mevsimi nevrzdadr. Amm
bayramcen nsf bir bayramda ve nsf dahi bir bayramda imi.
20. Ve her nefer bana on ikier rgdiye dahi alurlar imi ki, her gn in bir tenge alnr imi ki,
yiirmi drt Osman akesi olur. Amm iledrler imi, artuun alurlar imi. Ger evvel zere mukarrer
klnd. Alnmasnun mevsimi nsf- evvel bahar ekin vaktindedir, ol vakit alna.
21. Ve her hneden birer yk odun dahi verrler imi, davar olan davar ile ve olmyan arkayla
getrrler imi, her yk bir Osman akesi olur.
22. Ve resm-i 'arsiyeleri in dahi on ahruk alnr imi ki, altm Osman akesi olur. Ve kur
Ermaninesinn dahi zir'at lerinden bede bir alnr imi. Ve resm-i rgdiyeleri dahi her neferden on iki
mk her gn altar Osmanden yiirmi drt ake olur. Alnmasnn mevsimi tansf zere evvel-i
bahar ve orak vaktindedir.
23. Ve ger her hneden ttcek dey sekizer tenge alnr imi ki, on alt Osman akesi olur.
Bunundahi alnmasnun mevsimi nevrzdadr, ol vakit alalar. Bunlar odun ve otluk ve saman bahs
in imi.

24. Ve resm-i hneg dey gallevtdan her otuz ikide bir alnr imi, anun dahi alnmasnun mevsimi
harman vaktindedir.
25. Bu zikrolunan husslar klliyyen kem-kn mukarrer klnd.
26. Bunlar ver-gelen liv-i mezbrda on drt kt'a Ermeni kursdr. Bu taktir olunan rsm
verdklerinden gayr ger bu karyeler re'ysnn ba'z makt'lar dahi vardr, an-kadm vere-gelrler
imi ki, karye ne miktar nesne vere-gelmiler ise zikrolunur:
a) Evvel karye-i Bayur (Br Ky) ki, Ermeni kendidir, drt bin karaca ake ba harc dey verrler
imi ki, bir Osman hesbdr. Ve yz karaca ake timrcek ve drt yz karaca ake nibcek ve
iki karaca ake bayremcek ve iki yz karaca ake dahi irecelik ve drt bin karaca ake kara salgun
dey, bu zikrolanlar klliyyen verrler imi, on alt stanbul kilesidir.
b) Ve karye-i Nife (Nfe Ky. Nfe Da'nn eteinde bulunurmu)'den dahi drt bin karaca ake ba
harc ve drt bin drt yz karaca ake kara mal ve yz karaca ake timrcek ve drt yz karaca
ake nibcek ve iki yz karaca ake divncek ve iki yz karaca ake irecelik ve bir mdd-i mid galle
dahi resm-i bevvlb. Bu zikrolan hususlar karye-i mezkre ahlis veregelrler imi. Ger mukarrer
klnd.
c) Ve karye-i Harbend ( Herbeto Ky) ahlisi dahi vere-geldkleri be bin karaca ba harc ve drt
bin drt yz karaca ake kara mal ve yz karaca ake timrcek ve drt yz karaca ake nibcek ve
iki yz karaca ake bayremcek ve iki yz karaca ake irecelik ve bir mdd-i mid galle dahi resm-i
bevvab dey verrler imi. Karye-i mezkre dahi bu taktirde olanlar an-kadm vere-gelrler imi. Ger
evvel zere mukarrer klnd.
d) Ve karye-i Malan (Mln Ky) dahi ki, ahlisi vere-geldkleri bin karaca ake ba harc ve iki
bin karaca ake nibcek ve yzelli karaca ake bayremcek ve yz karaca ake irecelik ve nm mdd-i
mid galle dahi resm-i bevvab dey alnur imi. Bu zikrolunan hususlar bunlar dahi kanun- kadmde
vere-gelrler imi. Ger evvel zere mukarrer klnd.
e) Ve karye-i Banhor ( Blxur/Balaur/Balahur) Ky ahlisinin dahi vere-geldkleri drt bin karaca
ake ba harc ve bin karaca ake kara mal ve yz karaca ake timrcek ve drt yz karaca
ake bayremcek ve iki yz karaca ake irecelik ve bir mdd-i mid galle dahi resm-i bevvab alnur
imi. Karye-i mezkre dahi bu taktirde olanlar an-kadm vere-gelrler imi. Ger evvel zere mukarrer
klnd.
f) Ve karye-i Hill ( Qalli Ky) ahlisi dahi vere-geldkleri bin karaca ake kara mal ve yz
karaca ake timrcek ve drt yz karaca ake nibcek ve iki yz karaca ake divncek ve yzelli
karaca ake irecelik ve nm mdd-i mid galle dahi resm-i bevvab dey ve iki yz karaca ake
bayremcek dahi alnr imi. Bu zikrolan hususlar dahi kem-kn mukerrer klnd.
g) Ve karye-i Nik-azr'dan ma'mur iken vere-geldkleri ziydece imi. Amm hliy harp ekil
alman drt yz karaca ake ba harc ve drt yz karaca ake kara mal ve yz karaca ake
timurcek ve yz karaca ake irecelik ve drt kile-i mid galle dahi resm-i bevvb alnr imi. Ger
evvel zere mukarrer klnd.
h) Ve karye-i Yiit-nik-i Sfl'dan ahlisi vere-geldkleri bin karaca ake ba harc ve iki bin be
yz karaca ake kara mal ve iki yz karaca ake nibcek ve iki yz karaca ake bayramcek ve iki yz
karaca ake divncek ve iki yz karaca ake irecelik ve on iki kile-i mid galle dahi resm-i bevvb
alnr imi.
i) Ve karye-i Herseni ( Hrsn Ky )'den ahlisinin dahi vere-geldkleri bin karaca ake kara mal
ve bin beyz karaca ake ba harc ve yz karaca ake timrcek ve iki yz karaca ake
bayremcek ve iki yz karaca ake irecelik ve nm mdd-i mid galle dahi resm-i bevvab alnur imi.
Ger evvel zere mukarrer klnd.

j) Ve karye-i Mendeken ( Mndkn veya Mendeken Ky )'den bin karaca ake ba harc ve bin
karaca ake kara mal ve iki yz karaca ake nibcek ve yz elli karaca ake timrcek ve yzelli karaca
ake bayremcek ve yzelli karaca ake divncek ve yz elli karaca ake irecelik ve sekiz kile-i mid
galle dahi resm-i bevvab alnur imi. Ger evvel zere mukarrer klnd.
k) Ve karye-i Ekrek'ten ahlisinin 'an-kadm vere-geldkleri drt bin karaca ake ba harc ve iki bin
beyz karaca ake kara mal ve iki yz elli karaca ake timrcek ve yz karaca ake divncek ve
iki yz karaca ake bayramcek ve iki yz karaca ake irecelik ve nm mdd-i mid galle dahi alnr
imi. Bunlar dahi mukarrer klnd.
) Ve karye-i Teletnik- Uly'dan ahlisinin 'an-kadm vere-geldkleri iki bin be yz karaca ake kara
mal ve iki bin alt yz karaca ake ba harc ve iki yz karaca ake timrcek ve yz karaca ake
divncek ve yz karaca ake nibcek ve yz elli karaca ake bayramcek ve yz elli karaca ake
irecelik ve sekiz kile-i mid galle dahi resm-i bevvb. Bunlar dahi mukarrer klnd.
m) Ve karye-i Nursenik ahlisinin 'an-kadm vere-geldkleri bin iki yz karaca ake kara mal ve bin
karaca ake ba harc ve yz karaca ake nibcek ve iki yz karaca ake timrcek ve yz karaca
ake bayramcek ve yz karaca ake divncek ve yz karaca ake irecelik ve sekiz kile-i mid galle
dahi resm-i bevvb alnr imi. Ger evvel zere mukarrer klnd.
n) Ve karye-i Dursud'dan dahi vere-geldkleri bin karaca ake kara mal ve bin karaca ake ba harc
ve iki yz karaca ake timrcek ve yz karaca ake divncek ve yz karaca ake irecelik ve sekiz
kile-i mid galle dahi alnr imi. Bunlar dahi mukarrer klnd.
o) Ve karye-i Kzlca ahlisisinin dahi bin karaca ake ba harc virrler imi. Bunlar dahi mukarrer
klnd.
27. Ve bc hususu dahi tamgay- harr her menn-i midde ki, bin be yz seksen dirhem olur, on iki
karaca ake bc alnr imi ki, drt Osman akesi olur. Ve bezden akmienin her snfndan yiirmi drt
karaca ake alnr imi ki, sekiz Osman akesi olur. Ve Rum ve Haleb ve am ve Msr kuma gep
gitse bunlar dahi harr dstru zere ki, her menninde on iki karaca alnr imi. Ve Rum cnibinden
Freng akmie ve atma ve fik ve sir bu asl aksam- met' gep gitse, ol dahi bez kuma i'tibar
zere imi, her menninde yiirmi drt karaca ake alnr imi ki, sekiz Osman olur.
28.Ve skker ve ivid ve sir bunlara nisbet tr ksm geip gitse her menninden bir buuk karaca ake
bc alnr imi ki, nm Osman akesi olur. Ve sabun ve hinn ve penbe ve na'l ve bunlara nisbet ne
kim vardr ki, mrde-br ksmdr, geip gitse, her ykne on iki karaca ake bc alnr imi ki, drt
Osman olur. Ve ketn yk geip gitse, her ykne yz karaca ake bc alnr imi ki, otuz Osman
akesidir. Ve satlsa iki yz karaca ake tamga alnr imi ki, altmalt Osman ake olur. Ve penbe ve
sabun ve hnn satlsa her ykne drt ngi tamga alnr imi ki, ngi iki yz dirhemdir. Ve ya yemi
gelip satlsa andan dahi her ykne drt ngi alnr imi. Ve maz yk geip gitse her ykne bir
ahruk bc alnr imi ki, alt Osman akesi olur. Ve Ergani re'ys balarndan hsl ettikleri
araplarn ykledip satmaa alp gitse, at ve katr yknden iki Hasanbe ve eek yknden bir
Hasanbe bc alnr imi ki, her Hasanbe iki Osman olur. Ve at ve katr ve sir bunlara nispet
devb ksm satlsa, her Erefde bir Hasanbe alnr imi, yzde drt ake hesbdr.
29. Ve nhiye-i mezbrede hsl olan penbenin divans alndktan sonra penbelerin ba'z re'y
tarlasndan makt' eder imi, kendler arasnda bez hesb olur imi. Satuldukda alan kiiden her
yerden bir Osman akesi tamga alurlar imi.
30. Ve emlk ksm satlsa, eer hne ve ger badr ve ger siyb her ne bey olursa, her Erefde bir
tenge tamga alnr imi ki, yzde drt Eref hesbdr.
31. Ve ulhalar hussu dahi ehirde olan her ulha kuyusundan ayda drt karaca ake ve kurda olan
ulha kuyularndan ylda bir tenge bunlar alnrm.
32. Ve tabakhne hussu dahi her iki koyun ve kei postu tabba gelr olsa, her iki posta bir karaca
ake alnr imi. Ve gnderen nm ahruk alnr imi ki, Osman olur.

33. Ve tamgay- anm hususu dahi ehirde ve ger kurda boazlanan koyundan her batan dokuz
karaca ake ve srdan on sekizer karaca ake tamga alnr imi ki, bir Osman hesb zeredir.

B) Kanuni Devri Ve Ergani Eylet Kanunnmeleri


Amid'e (Diyarbakr'a) gelen ilk Osmanl Padiah Kanuni Sultan Sleyman'dr. Irak seferleri srasnda
drt defa Amid'e gelmitir. nc geliinde, o yl kutlanan Ramazan Bayram onun gelii nedeniyle
daha cokulu kutlanmtr.
Diyarbekir'den 22 veya 25 Kasm 1548'de ayrlp, buradan Halep'e gitmitir. K Halep'te geiren
Kanuni, 6 Haziran 1592'da Halep'ten ayrlr ve yolda hastalanr. Diyarbekir yaknlarndaki suyu ve
havas iyi olan Karacada yaylasnda bir sre kalr ve iyileir. Hatta;
Halk iinde muteber bir nesne yok devlet gibi
Olmaya devlet cihanda bir nefes shhat gibi
beytiyle balayan mehur gazelini burada yazd rivayet edilir.
En son olarak 4 Kasm 1549'da Diyarbekir'den ayrlmtr.(4)
Bu drt geli-gidi de Ergani'ye urad m?
Ben, okuduum kaynaklarda maalesef bir kayda rastlayamadm.

Diyarbekirr Eyletinin Sancaklar, Kanunlar ve Corafi Snrlar


Diyarbekir eyletinin fethi 1515'de Yavuz zamannda tamamland. lk fetih yllarnda Amid'in Paa
Sanca kabul edilerek, btn dou ve gneydou Anadolu'nun tamamnn Diyarbekir Eyleti ad
altnda topland. Kanunlar asndan ilk etapta Hasan Paa Kanunlar 'nn ksm bir uyarlamas yaplp
yrrle konuldu.
Kanun devrinde, geni kapsaml Diyarbekir Eyleti hem idar ve hem mlk adan ve hem de hukuk
adan nemli deiikliklere urad. Erzurum Eyleti, Badat Eyleti, Van Eyleti, ve Halep Eyleti,
yeni fetihlerle beraber, Diyarbekir Eyleti'nden kopma eyletlerdir.
Ksaca idar ve mlk alanda nemli deiikler yaplmtr.

Kanun devrinin ilk dnemlerinde Diyarbekir Eyleti iki ana blgeye ayrlmt:
Birincisi : Diyarbekir Eyleti ,
kincisi: Krdistan Eyleti .

Birinci dari Blge, yani Diyarbekir Eyleti ad altnda klasik Osmanl sancaklar toplanmt. Bunlarn
en nemlileri alfabetik sraya gre unlard:

1. Adilcevz Livs,
2. Amid Livs (Paa Sanca),
3. Ana ve Ht Livs (Sonradan Badat Eyletine balanmtr),
4. Arapkir Livs,
5. Air-i Ulus Livs (Boz Ulus ve Kara Ulus),
6. Atak Livs,
7. Bra Livs (Birecik Sanca),
8. Bitlis Livs (Baz kaynaklarda Krdistan Eyleti ksmnda gsterilmitir),
9. emigezek Livs (Baz kaynaklarda Krdistan Eyleti ksmnda gsterilmitir),
10. Deyr'r Rahbe Livs,
11. Ergani Livs,
12. Harput Livs,
13. Habur (Kabur) Livs,
14. Musul Livs,
15. Mardin Livs,
16. Ruha (Urfa) Livs,
17. Sincar Livs,
18. Siverek Livs (Baz kaynaklarda Krdistan Eyleti ksmnda gsterilmitir),
19. Hsn- Keyf (Hasankeyf) Livs (Baz kaynaklarda Krdistan Eyleti ksmnda gsterilmitir),
20. K Livs,
21. Nusaybin Livs,
22. Rakka Livs,
23. Si'ird Livs,
24. Tercil Livs.

Eylet-i Diyarbekir unvan altnda toplanan bu livlarda (sancaklarda/vilayetlerde) baz ayrcalklar


bulunsa bile Osmanl Kanunlar geerliydi. Kanunnmesi bulunan sancaklar, ounlukla bu gruba
giren sancaklardr.

kinci dari Blge ise, Ekrd (Krt) sancaklar veya hkmet diye adlandrlan idar merkezlerin
topland Vilyet-i Krdistan'dr . Bu sancaklardan nemli olanlarn alfabetik sraya gre bazlarnn
isimleri unlardr:
1. Behrn Livas,
2. Cizre Livas,
3. abakur Livas,
4. ermik Livas,
5. Eil Livas,
6. Gen Livas,
7. Hazzro Livas,
8. Hizan Livas,
9. mdiye Livas,
10. Kulb Livas,
11. Mihrn Livas,
12. Mks Livas,
13. Palu Livas,
14. Sason Livas,
15. Tercil Livas,
16. ervil Livas,
17. Vatsan Livas,
18. Zerrk Livas.
En nemli sancaklarn saydmz Krdistan Eyleti'nin bu idari birimleri, sonradan hkmet veya
Ekrd (Krt) sanca diye adlandrlmtr.

Diyarbekir Eyleti Kanunnmeleri'nden Ergani Sanca Kanunnmesi


Diyarbekir Eyleti'nin klasik sancaklar arasnda yer alan Ergani Sanca (Livs)'nn ilk kanunu,
Hasan Padiah Kanunu 'na gre hazrlanan Yavuz devrindeki hukuk dzenlemelerdir. Kanun
dneminde, 1526 tarihinde Hasan Paa Kanunlar tasfiye edilerek ve Osmanl kanunu esas alnarak
yeni bir Ergani Sanca Kanunnmesi hazrlanmtr.
Bu Kanun Babakanlk Osmanl Arivinde muhafaza edilmektedir.
Kanunnmede sadece bc vergileri dzenlenmitir ki, bc vergileri de rf rsm arasnda yer
almaktadr.

1526 Tarihli Ergani Sanca Kanunnmesi'nin Metni


Kannnme-i Liv-, Ergani Ber Mceb-i Kann- Osman Der Vilyet-i Diyarbekir Der Beyn-
Tamg Siyh (5)
( Aada Metni'nde parantez iindeki aklamalar bana aittir.-M. zlmez )
1. Tamg- siy ha Mte'allik olan bunlardr; bir yk ketan gelb satlsa, her yknden altm alt ake
alnurm, alna. Ve penbe ve sabun ve hnn satlsa, ykne drt ngi ( Ergani Ngisi: Maddede
verilen tarife gre 200 dirhemdir. Dirhem ise, 3,148 gramlk eski bir arlk lsdr ) tamg alnrm,
her ngi iki yz dirhemder. Ve ya yemi gelb satlsa, andan dahi her ykne drt ngi alunurmu.
Ve mazu yuki ub etse, her ykne alt Osman akesi alnurm.
2. Ve Ergani re'ys balarndan hsl etdkleri arblarn ykledb satmaa alup gitse, at ve katr
yknden iki Hasanbe ( Hasan Padiah adna baslan bir para birimidir ve drt ake deerindedir)
alunurm bc ve merkep yknden bir Hasanbe ki, her yknden iki Osman akesi olur. (Osmanl
ynetimi bu maddeyle arap retimini, datmn ve satn onaylam ve yasalatrm olmaktadr.)
3. Ve at ve katr sir bunlara nisbet devvbb cinsi satlrsa, her Eref de bir Hasanbei tamga
alnurm ki, yzde drt ake hesbdr. Amm bazarda satlandandr dey defter-i sbkada kayd
olunmu. Hliy iki yzde be ake alnmak mukarrer olunub ann dahi nsf alandan alna. Amm
kurlardan alnmaya.
Ve emlk ksm satlsa, nesne alnmaya.
4. Ve debb-hne huss dahi her iki koyun ve kei postu dibate gelr olsa, her iki posta bir ake
alnurm. Ve sr gnnden bir buuk ve camus gnnden ake alnurm. Yine ol mukarrer
klnd.
5. Ve tamg-i anm dahi ehirde ve kurlarda satlmak iin koyun boazlansa, her koyun bana
altar ake-i karaca ve srdan sekizer karaca ake tamga alnurm; i bir Osman ake hesb
zere kayd olunmu. Her koyun bana iki ake ve sr bana altar ake alna. Ve ehrl tifesi
etlk vaktinde koyun alur olsa, ol vakit alnmaya.
6. Ve kavun ve karpuz yknden her ykde bir kavun ve bir karpuz alnurm, yine ol zere alna. Ve
yourt ve penbe yknden kadmden nesne alnmazm.
7. Ve ehrl tifesinin slmiyyesinin mte'ehhilinden on iki ake ve mcerredlerine altar ake kayd
olundu. Ve keferelerinin her harc-gzrlarna yirmibeer ake ispen kayd olunub rgdiyyeleri ref'
olundu.

8. Ve resm-i cullh dahi hilf- kann olman ref' olundu


Der Beyn- Noktaba
9. Harr yki ubr etse, her ykde noktaba dey ikier ake alnurm. Ve bu cmleden gayri her ne
yk ubr etse, ikier ake noktaba alna. Amm ya yemilerden alnmaya. Ve satlmak in camus
gese, bir buuk ake noktaba alnurm, yine ol zere mukarrer klnd.

Ayrca, 1540 tarihli Boz-Ulus(*) Kararnmesi'nin 7. maddesinde de:


" Ve apakur (Bingl) yoluna gitmeyp Palu'ya giden ulus tifesi Ergani'ye vardklarnda Ergani
Sanca Bei selmlk dey her obadan bir kuzu ve her hneden bir yapa ve peynir alur imi. Bu
dahi hdis ve bid'at olman ref' olundu. Minba'd alnmaya.
Ve Ergani Sanca'n gep Palu'ya varduklarnda Palu Bei Cemd Be(**) Murad suyu kenarnda
her srden bir koyun ve kuzun alub ve herhneden bir peynir ve bir yapa alur imi. Bu dahi zulm
ve bid'at olman ref' olman ref' olunub 'det-i kadmeleri ta'yin olund ki, koyun ve sir davar geer
olsa, her hneden er pre alnub andan ziyde koyun ve kuzu ve yapa ve peynir alnmaya "
hkm yer almaktadr.

----------------------(*) Diyarbekir ve Zlkadriye civrnda konar ger bir hayt yaayan yerleik bir yerleri bulunmayan
gebe aretlerine ulus denilmektedir. Uluslar, Krtler ve dank gruplardan meydana geliyorsa Kara
Ulus, Trkmenlerden meydana geliyorsa Boz Ulus ad verilmektedir.
(**) Cemd Be: drs-i Bitls ile Dou Anadolu'nun Osmanl Devletine katlmasna alm Palu
Hkimidir.

Kaynak:
1) AnaBritannica Genel Kltr Ansiklopedisi, Cilt 12, Ana Yaynclk, s. 534.
2) Dr. Tufan Gndz, Anadolu'da Trkmen Airetleri "Bozulus Trkmenleri 1540-1640", Bilge Yaynlar, s. 126.
3) Do. Dr. Ahmet Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri ve Hukuk Tahlilleri 3. Kitap Yavuz Sultan Selim Devri
Kanunnmeleri , Fey Vakf Yaynlar, stanbul 1991, s. 251-156.
4) Tor, Krtlerin Ortaa ve Yenia Tarihi , Berfin Yaynlar, s. 271-272.
5) Do. Dr. Ahmet Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri ve Hukuk Tahlilleri 5. Kitap Kanun Devri Kanunnmeleri II.
Ksm Eylet Kanunnmeleri-I , Fey Vakf Yaynlar, stanbul 1991, s. 437-439.

2) TAHRR DEFTERLER
Tahrir , Arapa'da " yazm " anlamna gelir.
Osmanl Devleti'nde, tahrir, topran mlkiyet ve tasarruf hukukunu, reayann (ahalinin, halkn)
ykmllklerini belirlemek, vergi tr ve miktarlarn saptamak iin yaplan arazi ve ykml nfus

yazm iidir. Arazi ve ykml yazm sonularnn ilendii defterlere Tahrir Defterleri denir. Sadece
ykml saym (tahrir-i nfus) sonularnn ilendii defterlere ise Esame Defterleri denilir.
Osmanl Devleti'nin varl byk lde kyl kitlelerinin rettii tarmsal fazlaya vergi-rant biiminde
el konulmasna dayanyordu. Bunun gelir kaybna uramakszn gerekletirilmesi, en az artk
aktarlmasyla olabildiince ok asker yneticiye dirlik verilmesi ve de merkez hazinenin beslenmesi
iin balca yntem tahrirlerdir.
Tahrir, tmar datmnn, yani gstermi olduu veya gsterecei asker hizmete karlk gelir ihsan
edilmesi ile irili ufakl dirlikler (bir hizmete karlk olarak bir kimseye aylk veya bir yere bal gelir
balanmas) zerinde grece gl bir merkez denetimin srdrlmesinin temeliydi. Bu nedenle,
Osmanllar, ele geirilen ve tmar sistemine alnan bir blgede ncelikle tahrir yaptrrd.
Padiah, sadrazam ve baz yksek rtbeli devlet adamlarnn oluturduu meclis, yani Divan-
Hmayun 'ca/Saray'ca grevlendirilmi tahrir yazclar; nce yre halknn allageldii eski treleri,
uygulanan yasalar, kurulu vakflar, mlkname ve mukarrername denen belgeler araclyla tasarruf
edilen topraklar saptar, bunlara ilikin belgeleri toplard. Tahrir defterlerinin yazmnda ok ksa zet
aklamalara, tank adlarna ve grlen belgeye yer verirlerdi. Blgedeki btn yerleim birimleri,
bunlarn teden beri bal olduu kurallar, kendilerine tannan zel haklar, her kyn otlak, harman,
koru, su kuyusu, yol gibi ortak kullanm alanlar, yetitirilen rnler, avlanan hayvan trleri, bir ylda
denmesi beklenen vergi tutarlar, gebelerin yaylak ve klaklar, gei yollar da ayrntl biimde
belirtilirdi.
Tmar sisteminin bozulmasndan sonra mir (beye ait) topraklarda iltizam (devlet gelirlerinden birinin
toplanmas iini stlenme), mukataa(arazinin belli bir kira karl birine braklmas)
ve malikne (yasann ngrd koullarla birine verilen beylik arazisi) yntemleri uygulanmaya
balaynca tahrir sistemi zlmtr.
Vergi ykmllklerini ve orduya alnacak asker saysn belirlemeye ynelik Tahrir-i Nfus (Nfus
Saym) ilk kez 1831'de yaplmtr. Kadnlar, ocuklar, yallar ve yoksullar ykmllk dii
tutulduklarndan nfus saym defterlerine yazlmamlardr.
Sadece toprakla, tapuyla ilgili olan defterlere Tapu Tahrir Defteri denilir ve Osmanl Devleti'nde 15. ve
19. yzyllar arasnda vergilendirmeye esas olmak zere tutulmulardr. Toprak ve kullananlara ait
bilgiler ieren bu defterler tarih deere sahip defterlerdir.
Tahrir ve Esame (nfus) defterleri, gnmzde Osmanl tarihine ilikin aratrma yapanlarca
bavurulan nemli ariv belgeleridir.

Kaynak:
1. AnaBritannica Genel Kltr Ansiklopedisi, Cilt 20, Ana Yaynclk, s. 332-333.
2. M . Nihat zn, Byk Osmanlca-Trke Szlk , nklp ve Aka Kitabevleri, Ankara 1973, s.700.

Tahrir Defterlerinde Ergani


Ben, sadece 998 Numaral Muhsebe-i Vilyet-i Diyr-i Bekr ve 'Arab ve Z'l-Kdiriyye Defteri 'ni
bulabildim. Mutlaka baka defterler de vardr.
998 Numaral Muhsebe-i Vilyet-i Diyr-i Bekr ve 'Arab ve Z'l-Kdiriyye Defteri (937/1530)
I mid, Mardin, Sincar, Musul, 'Arabkir, Ergani, irmk, Siverek, K, emikezek, Harput, Ruha,
'Ana-Hit ve Deyr-Rahbe Livlar ile Hsn-i Keyf ve Si'ird Kazlar ile ilgili defter Babakanlk Devlet

Arivleri Genel Mdrl Osmanl Arivi Daire Bakanl tarafndan Defter-i Hkn Dizisi'nden
yaynlanmtr.
Yaynn giri yazsnda aklayc bilgiler bulunmaktadr.
Giri yazsndaki aklayc bilgilerde zet olarak unlar yazlmaktadr:
XVI. yzyln balarnda Safavi Devleti'nin egemenliine giren Diyarbakr ve evresi, aldran
Sava'yla birlikte Osmanl Devleti'nin egemenliine girmeye balamtr.
1518 ylnda yaplan tahrir sonularn ieren TD 64 numaral deftere gre Diyarbakr Eyaleti Amid,
Mardin, Berriyyecik, Ruha, Siverek, Ergani, ermk, Harput, Ki, Arabkir, Sincar ve emikezek
olmak zere 12 livadan (vilayetten) olutuu grlmektedir.
Blgenin Osmanl mparatorluu'na katlmndan sonra ilk tahrir olmas nedeniyle, bu defterde
serhadlarda tahrir ileminin ne ekilde yapldn gsterir bilgiler vardr.
1518 ylnda tahrire tabi tutulan 12 sancak dnda ashabna tefviz (brakma) ve temlik (devretme)
olunduu in burada zikredilmeyip hkmet olarak ayr bir stats olan sancaklar da vardr.
( Osmanlya vergi ve asker veren, ama ynetim babadan ola geen, kendi beyliini kendisi yneten,
Krdistan Eyaleti'ne bal, zerk Krt beyliklerinden sz edilmektedir burada. Resm ideoloji gerei
ve " inkr " politikas nedeniyle, hem Krdistan szcn ve hem de tarihsel bir olguyu dorudan
telaffuz edilmekten kanlmaktadr. M. zlmez ) Bu sancaklar yararllk gsterenlere mlk olarak
verilmitir. Gelir tamamen kendilerine aittir. Buralara hibir devlet grevlisi giremez, tahrir yapamazd.
Buna karlk beylerbeylerinin emri altnda sefere katlrlard.
1530 ylnda Diyarbakr Eyaleti'nde 13 sancak beyi grlmektedir. Amid sanca eyaletin merkezi
olduu, Mardin livasnn ise sancak beyi olmad, Hsn- Keyf ve Siird'in de kaza olduklar
dnldnde 12 sancak beyi olmas gerekmektedir. Bu problemin aklamas TD 998 numaral
defterin 90. sayfasnda bulunmaktadr. Musul livasnda Musul mirlivasnn yan sra Sincar mirlivasna
ait haslar bulunmas nedeniyle bu sancan toplamnda iki adet mirliva yazlmtr. Bu durumda
banda sancak beyi bulunan ve liva statsnde olan sancaklarn adedi Sincar, Musul, Arabkir, Ergani,
irmk, Siverek, Ki, emikezek, Harput, Ruha, Ana-Hit ve Deyr-Rahbe olmak zere 12 tanedir.
Yaynladmz bu defter Mardin livas ile balamakta ve eyalet merkezi Amid sanca burada yer
almamaktadr. Herhangi bir nedenle Amid livasna ait blm defterden ayrlm ve kaybolmutur
( Defter nasl kayp olur, yoksa Diyarbakr ile ilgili baz bilgilerin gn na klmasndan m
korkuluyor? M.zlmez ). Bu dneme ait defter serisindeki bu eksiklii gidermek iin en yakn tarihli
defterlere bavurulmu ve H.947 tarihli TD 200 numaral mufassal (ayrntl) defterden Amid merkez ve
vakflara ait bilgiler, H. 947 tarihli TD 134 numaral icmal (zet) defterinden de sancan geneline ait
timarlarla ilgili veriler alnarak tamam orijinal metniyle birlikte verilmitir. Bu defterlerin bizim yaynn
yaptmz deftere ekil ve muhteva olarak benzemesinden ve 932 tarihli olmasndan dolay TD 998
numaral defterin eksik blm olduu, baz aratrmaclar tarafndan iddia edilmitir. Bu defter
yaynn yaptmz defterin eksik blm deil, sadece bu defter serileri hazrlanrken buradaki
bilgilerin alnd en son tahrire ait icmal defterleridir.
998 numaral Muhasebe-i Vilayet-i Diyarbakr, Arab ve Zulkadiriyye Defteri'nin I. cildini Diyarbakr
Eyaleti blm oluturmaktadr. Bu ciltte eyalete ait tahrir defterleri ilgililere kolaylk olur dncesiyle
her livann defteri ayr balklar halinde verilmitir. kinci olarak livalara ve eyaletin btnne ait,
sosyal, kltrel ve ekonomik bilgilerin aded olarak yer ald " Yekn Cetvelleri " blm transikribe
edilerek hazrlanmtr. Dizin blm "Kii ve Cemaat Adlar, Yer Adlar ve Terim " olmak zere
balk altnda verilmitir. Terimler daha nceki ciltlerde olduu gibi btn livalar birletirilerek tek bir
balkla, " Kii ve Cemaat Adlar " ile " Yer Adlar " dizini ise her liva iin ayr ayr blmler halinde
verilmitir. Amid livas iki ayr defterden yararlanlarak oluturulduundan Terimler dizininde yaynn
yaptmz asl defterin sayfa numaralar verildikten sonra TD 134 ve TD 200 numaral defterlerin
numaralar yer almtr.

En son blmde Muhasebe-i Vilayet-i Diyarbakr tpkbasm metni, hazrlanan fihristiyle birlikte
yaynlanmtr.
" Tepe " manasna gelen Arapa " Tel " kelimesi gncel kaynaklarda da bu ekilde kullanlmasna
karn Tahrir Defterleri'nde ou kere " Til " eklinde yazldndan biz de bu yazl eklini tercih ettik.
rnein Telkari, Tilkura; Telbesmi, Tilbesme; Telgten, Tilgren olarak " Dizin "de yer almtr.

Ksaltmalar:
TD: Tahrir Defterleri
BOA: Babakanlk Osmanl Arivi
TK. KKA: Tapu-Kadastro, Kuyud-i Kadime Arivi
MAD: Maliyeden Mdevver Defterler
BOA.TD: Babakanlk Osmanl Arivi, Tahrir Defterleri

Yaynlanan Livalara Ait Tahrir Defterleri

A- Dizin Yaplrken Yaynlanan Tahrir Defterleri


Kitaptan sayfa srasna gre Ergani ile ilgili ksmlar evrilerini olduu gibi aaya alyorum.

VI-Ergani Livas
Mufasal Defterler
TD 64
dari Birimler
Liva: Ergani
Vakf Defterleri
MAD 100
Vilayet: Ergani
TK.KKA
dari Birimler
Kaza: Ergani

B-Yaynlanan Livalara Ait Tahrir Defterleri

VI-Ergani Livas

Yeri

Eski Nu.

Yeni
Nu. .

Durumu

Sayfa,
Varak

eidi

Hicr
Tarihi

BOA.TD

840

64

Tam

864 s.

Mufassal

924

BOA.TD

1025

690

Ba tam, sonu eksik

228 s.

avuan

1008

BOA.TD

735

998

Ba eksik, sonu tam

682 s.

Muhasebe-cmal

937

BOA.MAD

100

Tam

31 v.

Efkaf

924

TK.KKA

204

462

42 v.

Derdest

TK.KKA

206

508

35 v.

Derdest

TK.KKA

179

552

97 v.

Efkaf

973

Yekun Cetvelleri
Liva Yekunlar
Liva- Ergani
Kaza- Ergani
Cihet-i kaza ma'medrese
Fi-yevm

Nefs-i Ergani, der-dest-i mir-liva


Hane: 237
slamiyye: 104
Eramine: 132
Mcerred: 75
slamiyye: 26
Eramine: 49
Mu'af: 23
Hail: 10.094

Haha-i Padiah-i 'Alem-penah


Hail: 132.545

Haha- Mir-liva
Nefs: 1
Kura: 32
Mezari': 4
Hane: 822
slamiyye: 451
Eramine: 371
Mcerred: 290
slamiyye: 157
Eramine: 133
Mu'af: 16
Hail: 188.581
Hie-i divani: 182.964
Hie-i malikane-i vakf: 5.617

Timarha-i Zu'ama ve Erbab-i Timar


Kura: 119
Mezari': 28
iftlikciyan: 2
Hane: 1.069
Mcerred: 315
Hail: 281.033
Hie-i divaniyye: 277.822
Hie-i malikane-i vakf: 3.211

Mustahfizan ve 'Azeban-i Kal'a-i Ergani


Mustahfizan: 40
Fi-yevm: 133
Fi-sene: 84.252
'Azeban: 42
Fi-yevm: 133
Fi-sene: 45.464

Evkaf
Mu'af: 9
Hail: 6.865

Cem'an Liva- Ergani


Mir-liva: 1
Kadi: 1
Zu'ama: 4
Sipahiyan: 57
Nefs: 1
Kal'a: 1
Cami': 1

Zaviye: 1
Medrese: 1
Mescid: 7
Dizdar: 1
Kedhuda: 1
Mustahfizan: 38
'Azaban: 42
Asiyab: 2
Hammam: 5
Bagat: 56
Boya-hane: 1
Kura: 151
Mezari: 33
Nefer: 2.616

Minha
Haneha-i gayr 'avariz: 120
Haneha-i 'avariz: 2.496
Hane: 1.891
slamiyye: 1.520
Eramine: 371
Mcerred: 605
slamiyye: 472
Eramine: 133
Mahul ma' efkaf: 600.196

Minha
Haha-i Padiah-i 'Alem-penah
Hail: 132.545

Haha- Mir-liva
Nefs: 1
Kura: 32
Mezari': 4
Hail: 182.964

Timarha-i Zu'ama ve Erbab-i Timar


Kura: 119
Mezari': 28
Hail: 277.822

Evkaf

Hammam: 5
Bagat: 56
Asiyab: 2
Mezra'a: 1
Hail: 6.865

Dizinler
A-Kii Ve Cema'at Adlar Dizini
( Yazlarn karlarnda bulunan rakamlar defterdeki sayfa numarasdr. M. zlmez )
Ergani Livas

'Arab uluslar: 104


Avc Emir: 110
Batlu 'aireti: 104
Bearet: 106
Budak: 110
Bulduk [ eyh Bulduk ] : 108
Celall'd-din Kethuda: 104
Da'l-Kfl Nebi (a.s.) [ Z'l-Kifl Nebi a.s. ] : 112
Ekrad: 109
Eramine: 104, 105, 106, 107, 113
Gebei ahi [ Gigi ami ] 'aireti: 104
Gigi 'aireti cema'ati: 104
Haci Ahmed: 111
Haci Bey: 112
Haci Veli: 111
Haci [ -Veli ] : 109
Hasan Padiah: 105
Hoca Bahayi: 111
Hazret-i Fahr-i Ka'inat: 106
skender: 111
Kiki 'aireti, bk. Gigi 'aireti
Maksud Bey Hakc (?): 112
Mehmed elebi: 111
Melik Budak: 107
Minare (?) Hatun: 111
Molla ami (?): 104
Ruz-beyi: 112
Selukah Hatun: 111
adi: 108
eyh Didii: 111
Ulusha-i A'rab, bk. 'Arab uluslar
Yalauz Hasan: 108
[ Z'l-Kifl Nebi ] , bk. Da'l-Kfl Nebi (a.s.)

B- Yer Adlar Dizini


Ergani Livas

Abazat [Ziyaret] karye, Ergani kaza: 109


'Abdu'l-'Aziz karye, Ergani kaza: 108
Abnava karye, Ergani kaza: 108
A-byk karye, Ergani kaza: 108
A-bur karye, Ergani kaza: 108
Aca-kal'a karye, Ergani kaza: 109
Ak-par karye, Ergani kaza: 109
[Ak-par-i Krd karye], baknz Ak-par-i Krde karye, Ergani kaza
Ak-par-i Krde [Ak-par-i Krd] karye, Ergani kaza: 107
'Ala''d-din karye, Ergani kaza: 109
'Ali-Dost mezra'a, Ergani kaza: 106
'Ali-Kk mezra'a, Ergani kaza: 104
'Ali-yar karye, Ergani kaza: 109
'Allam'd-din karye, Ergani kaza: 108
'Ato ['Aynato] karye, Ergani kaza: 107
Avc-Emir mezra'a, Ergani kaza: 110
['Aynato karye], baknz 'Ato karye, Ergani kaza
'Ayn-i Cevize karye, Ergani kaza: 109
'Ayn-i ad karye, Ergani kaza: 104,108
[Aytemr karye], baknz Eymr karye, Ergani kaza
'Azeb-'Ali karye, Ergani kaza: 108
Baba-kulu karye, Ergani kaza: 107
Baback karye, Ergani kaza: 108
Bakr karye, Ergani kaza: 105
Balahor karye, Ergani kaza: 105
Barbini karye, Ergani kaza: 107
Barvan karye, Ergani kaza: 108
Batlu-viran mezra'a, Ergani kaza: 109
Bayamluca karye, Ergani kaza: 109
Behremen nahiye: 104
Behremen [nahiye]: 104
Besirik mezra'a, Ergani kaza: 110
Bearet mezra'a, Ergani kaza: 106
Birmok karye, Ergani kaza: 107
Bitikci karye, Ergani kaza: 107
Bogosor karye, Ergani kaza: 109, 111
Boaz asiyab: 111
Bou-gl (?) ba: 112
Boris-ekrek karye, Ergani kaza: 106
Boynuzlu-par karye, Ergani kaza: 108
Bozcalu mezra'a, Ergani kaza: 108
Budak zaviye, Ergani kaza: 110
Camusi karye, Ergani kaza: 107, 111
Cedel-yi Khne karye, Ergani kaza: 107
Cedel(-i dier) karye, Ergani kaza: 107
Cekrian karye, Ergani kaza: 106
Cenari karye, Ergani kaza: 109
akr-Fakih karye, Ergani kaza: 109
amlu karye, Ergani kaza: 109
anakc karye, baknz Haci-viran karye, Ergani kaza
atak (?) karye, Ergani kaza: 108
atal-kaya mezra'a, Ergani kaza: 109
atark (?) mezra'a, Ergani kaza: 108
ayan karye, Ergani kaza: 105, 107
em-nim nahiye: 104. 105
emim [nahiye], baknz em-nim nahiye
em[im nahiye], baknz em-nim nahiye
em[im] nahiye, baknz em-nim nahiye
irmk [nahiye]: 104
or-Davud karye, Ergani kaza: 109

ukur-par mezra'a, Ergani kaza: 109


ukur-yata mezra'a, Ergani kaza: 110
ng nahiye: 104
ng [nahiye]: 104
Dalkan karye, Ergani kaza: 108
Da'l-Kfl [Z'l-Kifl]-Nebi zaviye : 112
Dana-viran mezra'a, Ergani kaza: 106
[Dane-kran karye], baknz Daz-kran karye, Ergani kaza
Danimendl mezra'a, Ergani kaza: 109
Daz-kran [Dane-kran] karye, Ergani kaza: 108
Demrci karye, Ergani kaza: 109
Depecik mezra'a, Ergani kaza: 109
[Depecik-i Ma'mur mezra'a], baknz Depeck-i Meymur mezra'a, Ergani kaza
Depeck-i Meymur [Depecik-i Ma'mur] mezra'a, Ergani kaza: 109
[Dere-kb (?) mezra'a], baknz Kib mezra'a, Ergani kaza
[Deririk karye], baknz Diridik karye, Ergani kaza
Didii zemin, Ergani kaza: 111
Ding zemin, Ergani kaza: 110
Dirakb mezra'a, Ergani kaza: 106
Diridik [Deririk] karye, Ergani kaza: 109
Diyar-i Bekr vilayet: 103, 104, 111
Doan-viran mezra'a, Ergani kaza: 108
Dumanl karye, Ergani kaza: 108
[Dumlu karye], baknz Dunlu karye, Ergani kaza
Dunlu [Dumlu] karye, Ergani kaza: 108
Ekrek karye, Ergani kaza: 105
Elek-viran mezra'a, Ergani kaza: 108
Emak mezra'a, Ergani kaza: 107
Engene karye, Ergani kaza: 107
Eramine mezra'a, Ergani kaza: 105
Ergani: 103, 105, 106
Ergani kal'a: 111
Ergani kaza: 104, 106, 109, 110, 111, 112, 113
Ergani [kaza]: 112
Ergani liva: 103, 104, 105, 106, 111, 112, 113
Ergani [nefs]: 111
Ergani-ehri nefs: 104
Ermeni-depesi mezra'a, Ergani kaza: 107
Eek-depesi karye, Ergani kaza: 104
Eik (?) mezra'a, Ergani kaza: 107
Eik-Eymr mezra'a, Ergani kaza: 108
Eymr [Aytemr] karye, Ergani kaza: 107
Fatma-Hatun karye, Ergani kaza: 108
Fertek-viran karye, Ergani kaza: 108
Gasto [Gistolu] karye, Ergani kaza: 107
Gavan karye, Ergani kaza: 109
Germik karye, Ergani kaza: 106
Gisgis karye, Ergani kaza: 109
[Gistolu karye], baknz Gasto karye, Ergani kaza
Gkce-viran mezra'a, Ergani kaza: 109
Gl-day (?) mezra'a, Ergani kaza: 107
Gmeyik-i Ekrad karye, Ergani kaza: 109
Gz-depe yaz (?), Ergani kaza: 104
Gzl-depe karye, Ergani kaza: 105, 108
Haci-Ahmed balar, Ergani: 111
Haci-Ayuta [Haci Eyyub] karye, Ergani kaza: 107
[Haci Eyyub karye], baknz Haci-Ayuta karye, Ergani kaza
Haci-Veli mescid: 111
Haci-viran karye, Ergani kaza: 106
Hadiin (?) karye, Ergani kaza: 107

Halebiyye medrese, [Ergani nefs]: 1 05, 1 07


Halebiyye medrese, Ergani [nefs]: 111
Hamis-viran karye, Ergani kaza: 110
Hammam-i 'Atik: 111
[Haneloik karye], baknz Hllelek karye, Ergani kaza
Hanm mezra'a, Ergani kaza: 105
Haratoek (?) mezra'a, Ergani kaza: 106
Harun karye, Ergani kaza: 110
Hasan-Padiah zaviye: 105
Hatun-ayr mezra'a, Ergani kaza: 109
Hatun-kendi karye, Ergani kaza: 108
Herbeto karye, Ergani kaza: 105
Hersini karye, Ergani kaza: 105
Hzrani karye, Ergani kaza: 109
[Hilal karye], baknz Silal karye, Ergani kaza
Hisaran nahiye: 104
Hisaran [nahiye]: 104, 105
Hoca-Bahayi cami', [Ergani nefs.]: 111
Hoan kariye, Ergani kaza: 105
Hurid karye,Ergani kaza: 105
Hurid [karye], Ergani kaza: 106
Hllelek [Haneloik] karye, Ergani kaza: 105
Hrrem mezra'a, Ergani kaza: 105
lbasd karye, Ergani kaza: 107, 112
nce-Hzr karye, Ergani kaza: 108
skender[iyye] karye, Ergani kaza: 109
sra'il-viranl mezra'a, Ergani kaza: 106
stanbul: 106
Kabak [Kayan] karye, Ergani kaza: 108
Kabakl karye, Ergani kaza: 108
Kal'ack karye, Ergani kaza: 109
Kapucu-viran mezra'a, Ergani kaza: 110
Kara-Del karye, Ergani kaza: 107
Kara-dibek karye, Ergani kaza: 108
Kara-gari mezra'a, Ergani kaza: 105
Kara-kilise mezra'a, Ergani kaza: 110
Kara-Ya'kub karye, Ergani kaza: 108
Karacalu karye, Ergani kaza: 106
Karkn mezra'a, Ergani kaza: 106
Karto karye, Ergani kaza: 106
Karuk karye, Ergani kaza: 107
Kasire-ku (?) mezra'a, Ergani kaza: 105
Kayaksan karye, Ergani kaza: 105
Kayaksan-i Kk karye, Ergani kaza: 110
Kayan karye, Ergani kaza: 111
[Kayan karye], baknz Kabak karye, Ergani kaza
Keelik zemin, Ergani kaza: 109
Keferl mezra'a, Ergani kaza: 105
Keneg a n karye, Ergani kaza: 106
Kesk-kpr karye, Ergani kaza: 108
Krk-par mezra'a, Ergani kaza: 108
K karye, Ergani kaza: 107
Kzlca-kend karye, Ergani kaza: 109
Kib [Dere-kb (?)] mezra'a, Ergani kaza: kz.: 105
[Kirce-kom karye ], baknz Kiremid-komu karye , Ergani kaza
Kiremid-komu [Kirce-kom] karye, Ergani kaza: 109
Koca- Hacil u karye, Ergani kaza: 106
Kom mezra'a, Ergani kaza: 106
Kozluca mezra'a, Ergani kaza: 107
Kozuncak karye, Ergani kaza: 108

Knyan karye, Ergani kaza: 107


Kuhriz-i Evsat karye, Ergani kaza: 107
Kuhriz-i Kk karye , Ergani kaza: 107
Kuhriz-i 'Uly a karye , Ergani kaza: 107
Kuruca-viran-i 'Amudi karye , Ergani kaza: 108
Kucu karye , Ergani kaza: 109
Kre-baht karye , Ergani kaza: 107
Lagar karye , Ergani kaza: 1 05, 107
Lele-viran (?) mezra'a, Ergani kaza: 106
Maara mezra'a, Ergani kaza: 105
Maksud-Bey-i Hakc (?) mescid: 112
Malan karye , Ergani kaza: 105
Mamal a n karye , Ergani kaza: 107
Mendeg a n karye , Ergani kaza: 105 , 109
Mente karye , Ergani kaza: 108
Mertek (?) mezra'a, Ergani kaza: 106
Miko karye , Ergani kaza: 106
Moik [Moil] karye , Ergani kaza: 1 09
Moikl karye , Ergani kaza: 110
[Moil karye ], baknz. Moik karye , Ergani kaza
Mustafa karye , Ergani kaza: 108
[Nife karye ], bakn z Nisfe karye , Ergani kaza
Nikecik karye , Ergani kaza: 108
Nisfe [Nife] karye , Ergani kaza: 105
Norsik karye , Ergani kaza: 106
rik mezra'a, Ergani kaza: 106
Penki mezra'a, Ergani kaza: 1 07
Peraki mezra'a, Ergani kaza: 110
Pir-Ahmedl karye , Ergani kaza: 1 07
Pir-'Ali-viran karye, Ergani kaza: 107
Rengetil mezra'a, Ergani kaza: 1 05
Ruz-beyi mezra'a, Ergani kaza: 112
Sak-Diin karye , Ergani kaza: 108
Sal-kendi karye , Ergani kaza: 107
S a lihi-i Bzrk karye , Ergani kaza: 110
S a lihi-i Kk karye , Ergani kaza: 110
Sava-viran karye , Ergani kaza: 109
Sefu (?) karye , Ergani kaza: 105
Seksen-viran karye , Ergani kaza: 109
Seluk a h-H a tun hamam, [Ergani nefs]: 111
Selm a n karye , Ergani kaza: 108
Seydi-Ahmedl karye , Ergani kaza: 107
Sil a l [Hilal] karye , Ergani kaza: 1 07
Sincik karye, Ergani kaza: 106
Sdl karye , Ergani kaza: 109
Sult a n-depe karye , Ergani kaza: 108
Sult a n-Hoca karye , Ergani kaza: 108
Sumakl mezra'a, Er ga ni kaza: 109
a di mezra'a, Ergani kaza: 108
ehircez mezra'a, Ergani kaza: 107
ehri karye , Ergani kaza: 109
eyh-Didii z aviye: 111
eyh-Hasan karye , Ergani kaza: 106
eyh-K a bil karye , Ergani kaza: 107
eyhl karye , Ergani kaza: 106
Sndgik karye , Ergani kaza: 107
ubad-viran (?) karye , Ergani kaza: 110
Til-Endere karye , Ergani kaza: 109
Til-Endere-i K a di, Ergani kaza: 107
Til-Gari karye , Ergani kaza: 105

Til-Gurur karye , Ergani kaza: 105


Til-Hum karye , Ergani kaza: 105, 106
Tilitut karye , Ergani kaza: 109
Til [te] nak-i Sfla karye k., Ergani kaza: kz.: 105
Til [te] nak-i 'Uly a karye , Ergani kaza: 105, 111
Tut-aac karye , Ergani kaza: 110
Trk a n karye , Ergani kaza: 108
Ukakc karye , Ergani kaza: 1 09
Ula karye , Ergani kaza: 105, 112
Uzun- a b a d [Uzun-oba] kariye, Ergani kaza: 105
[Uzun-oba kariye], baknz Uzun- a b a d kariye, Ergani kaza
m kariye, Ergani kaza: 106
mk karye , Ergani kaza: 108
Vank mezra'a, Ergani kaza: 107
Vankk karye, Ergan kaza: 107
Yalan-koz mezra'a, Ergani kaza: 107
Yalauz-Hasan mezra'a, Ergani kaza: 108
Yalauz-am karye , Ergani kaza: 106
Yeice mezra'a, Ergani kaza: 108
Younca karye, Ergani kaza: 107
Yusuf-viran mezra'a, Ergani kaza: 105
Yusuf-viran(-i dier) mezra'a , Ergani kaza: 105
Zrk karye, Ergani kaza: 105
Zrk-'Ali karye , Ergani kaza: 109
[Ziy a ret karye ], baknz Abazat karye , Ergani kaza
Ziy a ret-D a vud karye , Ergani kaza: 107
[Z'l-Kifl-Nebi zaviye] , baknz D a 'l-Kfl-Nebi z a viye

Not: Kitapta yer adlar dizininde ksaltmalar kullanlmtr. Ben daha anlalr olmas iin ksaltmalarn
yerine dorudan ksaltmalarn karln yazdm. M. zlmez

Kaynak:
998 Numaral Muhsebe-i Vilyet-i Diyr-i Bekr ve 'Arab ve Z'l-Kdiriyye Defteri (937/1530) I mid, Mardin,
Sincar, Musul, 'Arabkir, Ergani, irmk, Siverek, K, emikezek, Harput, Ruha, 'Ana-Hit ve Deyr-Rahbe Livlar ile
Hsn-i Keyf ve Si'ird Kazlar <Dizin ve Tpkbasm >, Babakanlk Devlet Arivleri Genel Mdrl Osmanl Arivi
Daire Bakanl Yayn Nu: 39, Defter-i Hkn Dizisi-IV, Ankara 1998, s. 4, 9, 20, 21, 22, 43, 44, 125.

3) MHMME DEFTERLER
Mhimme Defterleri , Divan- Hmayun'un dzenli yapld zamanlarda her divan toplantsnda
grlen siyas, asker, rf, mal, idar adan nemli kararlarn kaydedildii defterlerdir.
Divan- Hmayun, Fatih Sultan Mehmed'le birlikte balayan ve zaman iinde gittike usul ve esaslar
belirlenen ve kurumsallaan Osmanl Devleti'nin en nemli kurumlarndan biridir. Sadrazamn
bakanlnda Kubbe Vezirleri, Anadolu ve Rumeli Kazaskerleri, Defterdar ve Niancnn katld
divan toplantlarnda alnan kararlar, Padiahn onayndan getikten sonra kronolojik sra ile deftere
kaydedilir.

Mhimme Defterlerindeki kaytlar fermanlarn suretleri niteliindedir. ersindeki hkmler;


dnemlerinin sosyal, siyasal ve asker durumlaryla dorudan ilgili konular iermesi dolaysyla
Osmanl mparatorluu'nun tarihi ile ilgili bilgilere ulama ve analiz etmede nemli belgelerden
saylmaktadr.
Osmanllar 15. yzyln ilk yarsnda Tahrir Defterleri'ni tutulduu var saylarak, Mhimme Defterleri'nin
de Fatih devrinden itibaren tutulmu olduu dnlmektedir. Balang ve biti tarihleri 961h1323h/1553m-1905m olduu sylenmektedir. 1553'ten nceki defterlerin durumu hakknda pek fazla
bilgi bulunmamaktadr. Mhimme defterleri serisinde 263 adet defter mevcut olduu bildirilmektedir.
(1)

Mhimme Defterlerinde Ergani


Bu konuda sadece 5 Numaral Mhimme Defteri 'ni bulabildim. Baka defterler var m, bilemiyorum.
Yaynlanan bu eseri batan sona inceledim. Eser, Mhimme Defterinin zetini iermektedir. Ve zet
olarak sunulduu iin de biraz " kua dnm ". Eserin sonunda indeks bulunmaktadr.
5 Numaral Mhimme Defteri (973/1565-1566) <zet ve ndeks> , Babakanlk Devlet Arivleri
Genel Mdrl Osmanl Arivi Daire Bakanl tarafndan Dvn- Hmyn Sicilleri Dizisi'nden
yaynlanmtr. (2)
Ergani, Defterlerdeki Hkmlerin zetleri ksmnda, 27 Receb 973 (17 ubat 1566) olarak tarihlenen
1024, 1026, 1029 ve 11 Ramazan 973 (1 Nisan 1566) olarak tarihlenen 1371 numaral kaytlarda yer
almaktadr.
1566 tarihi Osmanl mparatorluu'nun gelime dnemine denk gelmektedir. Eyll 1515 tarihinde
Diyarbakr, 1519'da ise Ergani, Harput ve Siverek Osmanl mparatorluu'na katlmtr. Bu katlm
sava sonucu deil, Krtler, Molla dris Bidls aracl ile gnll (!) mparatorlua katlmlardr. Bu
katlmn ardndan, Osmanl Gney Mezopotamya, Arabistan, Msr'a seferler dzenleyip buralar
imparatorluun snrlar iersine dhil etmitir, ama Arap llerinde sk sk isyanlar kmakta,
" ekyalar " ok yaygn soygun ve talanlar yapmaktadrlar.
Defterdeki ferman niteliindeki kaytlardan unu reniyoruz: Osmanl, " isyanclarn tepelenmesi " ve
" asayiin salanmas " amacyla toplumsal huzursuzluk kartan Araplara kar yrtlen savata;
Krtlerden, Ergani Beyi 'nden etkin olarak hem lojistik ve hem de fiili olarak savaa destek olunmas,
acilen yardm edilmesi istenmektedir.
Kitaptan numara srasna gre Ergani beyine yazlan ferman niteliindeki kaytlarn zet evrilerini
olduu gibi aaya alyorum. Defterin numara balklarnda Ergani Beyi yazlmasa da indekste bu
fermanlarn Ergani Beyine de yazld belirtilmektedir.

1024 Badad beylerbeyine


Baharda sefere klacandan kendisinin Cezyir vilyeti iin istemi olduu askerin stanbul ve
am'dan gnderilmesinin mmkn olmad; ancak Arap ekysna kar dikkatli olunmas; eer Arap
ekys Basra'ya herhangi bir tecavzde bulunmaz ise bu senelik bu taraftan da onlara kar herhangi
bir hareket yaplmamas; fakat onlar tarafndan herhangi bir saldr olursa derhal Krt beylerinden ve
Diyarbakr askeri ve ehrizol askerlerinden yeteri kadar yardm salanarak dmann hakkndan
gelinmesi.

1026 Diyarbakr beylerbeyine

Basra'daki Arap ekysnn zerine yaplmas dnlen sefer, Rumeli'deki sefer sebebiyle tehir
edildii; ancak Arap ekys tarafndan vuku bulacak saldrlara kar hazrlkl bulunularak Badad
beylerbeyinden gelecek habere gre mid askeriyle Krt beylerinin de yardma gnderilmesi.

1029 Sultan Hseyin Bey'e, Palu Hkimi Hseyin Bey'e, Kasm Bey'e, Han Abdal Bey'e, Servi
Abdal Bey'e, Bedir Bey'e ve oluna, Yakup Bey'e, Mir brahim olu Ahmed Bey'e, Ergani
beyine, Siverek beyine, Bitlis beyine, Gen beyine, Kulp Beyi Alican Bey'e, Pertek Beyi Rstem
Bey'e, Mazgrd Beyi Keyhsrev Bey'e, Saman Beyi Pelin Bey'e, Esi Beyi Ali Bey'e (Ayrca
hkm altnda Diyarbakr'da olan airetlerden Pesban, Buciyan ve Zilan airetleri ile Mardin
airetlerinden ve Amid, Mardin, ve Hasankeyf kalelerinden de asker gnderilmesi iin hkmn birer
sretlerinin gnderildii kayd vardr, ancak bunlarn kime gnderildii belirtilmemitir.)
Arap ekysnn Basra'ya saldrama ihtimaline kar belirtilen miktarlarda asker ve mhimmt tedrik
edilip Badad beylerbeyinden gelecek habere gre Badad'a gnderilmesi.

1371 Diyarbakr beylerbeyine


Arap ekysnn Basra'ya yeniden saldrma ihtimali zerine, bunu defetmek iin Van, Ergani ve
Siverek'ten Basra'ya gnderilmesi emrolunan asker ile kreki, zahre, toprak, demir tel, kalay vs.
hakknda gnderdii mektubun alnd; bundan sonra da ayn ekilde kendisine emrolunan
hizmetlerin yerine getirilmesinde gerekli gayreti gstermesi ve bildirilmesi lazm gelen bilgileri de
arzetmesi.

Kaynak:
1) Mustafa Kl, Osmanl Tarih Aratrmalarnda Mhimme Defterlerinin Yeri ve 107 Numaral Mhime
Defteri,http://www.cumhuriyet.edu.tr/akademik/fak_ilahiyat/der72/011-mkilic.htm
2) 5 Numaral Mhimme Defteri (973/1565-1566) <zet ve ndeks> , Babakanlk Devlet Arivleri Genel Mdrl
Osmanl Arivi Daire Bakanl Yayn Nu: 21, Dvn- Hmyn Sicilleri Dizisi-II, Ankara 1994, s. 169,170,221.

4) OSMANLI BELGELER NDEN OLUAN K KTAPTA ERGAN


Yaadmz corafyayla ilgili Osmanl Belgeleri nin bir ksmn Osmanlcad an Ahmet Hezarfen
tarafndan evrileri yaplmtr. Cemal ener de bunlar yayna hazrlamtr. Bu almalar 2003
ylnda Etik Yaynlar tarafndan Osmanl Belgeleri'nda Diyarbakr Tarihi ve Osmanl Belgeleri'nde
Dersim Tarihi ad altnda iki kitap halinde yaynlanmtr.
Osmanl Belgeleri'nda Diyarbakr Tarihi kitabnda:
Ergani Menzili, Ergani Ma'deninde alan Hristiyan ilere Kilise Yaplmas, Ergani Yresinde
Kesilen Hayvan Derilerinin Kayseri'ye Yollanmas, Keban ve Ergani Madenleri Emini'nin Yolsuzluu
Nedeniyle Srgn Edilmesi 'ne ilikin Ergani ile ilgili orijinal belgeler ve evrileri yer almaktadr.
Osmanl Belgeleri'nda Dersim Tarihi kitabnda ise:

Ergani Madeni ilerine Gzda, Keban ve Ergani Madenleri Blgesi Ahalisine Verilen Serbestlik
Fermn, Keban ve Ergani Ma'denleri Emini Sivas Beylerbeyi Eil Beyi le Airetlerinin Ma'denlere
likin Baz Sorunlarn Adaletle zmeleri, Keban ve Ergani Madenlerinin Daha Verimli letilmesi,
Keban ve Ergani Madenlerinin Tokat'ta Eritilmesine Son Verilmelidir, Ergani Yresinde Ekya, Keban
ve Ergani Madenlerine Saldrma Hazrlnda Olay Ekya, Borlu Olarak len Ergani Ma'den
Emini'ne ilikin belgeler bulunmaktadr.
Osmanl Belgeleri'ne dayanlarak hazrlanan bu iki kitaptan belgenin 1. Ergani Menzili, 2. Ergani
Yresinde Kesilen Hayvan Derilerinin Kayseri'ye Yollanmas, 3. Ergani Yresinde Ekya dair
olanlarn evrisini rnek olarak buraya alyorum:

1. Ergani Menzili
Yaz:
7 Zi-l-ka' de 1141 (Mays 1729) yl, Padiah 3. Ahmet Dnemi, Sadrazam: Nevehirli Damat brahim
Paa, ran'da Nadir h'tr. O yl, ran'da Trk kuvvetlerinin baarszlklara uramas (1728-1729) ran
hkmdar Nadir h tarafndan Mustafa Paa emrindeki Osmanl kuvvetlerinin Tebriz ile Sufiyan
arasndaki Sheyln'da 3 Austos gn yaplan savata yenilmesi.
O yllar: I7I8'den 1730'a kadar lle devridir, saray evresi insanlar halkn alna ve yoksulluuna inat
Gksu ve Kathane gezi yerlerinde baheli konaklar yaptrarak lle soanlar yetitir??? yarna
girdiler.
Kimden:
Ergani Kads Ali Efindi'nin 'Hmi
Kime:
Divn- Hamyn'a
Konu:
Ergani menzilinde ulaklarn (posta) hizmetinde kullanlan atlar iin yaplan harcamalar Diyarbekir
Vyvodal mukataas (Hazineye ilikin bir arazi veya gelirin bedel karlnda kiraya verilmesi)
malndan verildii.
BELGENN EVRS:
Der-i Devlet-i Mekne Arz- D-i Kemne oldr ki, (Yce Devletinizden bu ciz kulun dileidir ki
ERGAN kazsnda rey ve bery (tm halk) meclis-i er'a (mahkeme gelb yle takrr-i kelm
(konuma) eylediler
ki: ERGAN MENZL (Menzil: Hareket halinde bulunan bir ordu veya kervan bir gnlk yol gittikten
sonra bir menzile varr, buras ya kasaba ya da ky, yahut kervansaray olur ibu menzilin bin yz krk
(1728) senesi Martndan SEYYD EBU BEKR nm kimesnenin uhdesinde olub umur- mhimme ile
(nemli iler) ile mrr ??? ublr (gelip geen) iden ulaklara zahmet ekdirmeyb sadkat ve istikame
ile ed-i hidmet idb menzil-i mezbr (yukarda sz edilen menzil) binyz krk bir (I729) senesi Mart
ibtidasndan merkum SEYYD EBU BEKR uhdesinde kayd ve kaimesi ihsn buyurulmak ricsna
Dersaadet'e (stanbul) arz . idiver dey fakire (Kad) ihlh (direnme) itmeleri ile evvelki vki' hldir bb serr-i a'lya (padiaha) arz olnd bki amr-i fermn men leh-l-emrindir (izin verilmesi yce padiah
hazretlerinin buyruklarndan olmakla bu hususta gereinin yaplmas).

ERGAN KASABASI KADISI AL ARZ-I BENDE- BMKDAR BUDUR K, ERGAN MENZL'nin on re's
(aded) bargirinin senev gayr-i ez-cret (yllk harcamas) yedi yz yirmi be (725) guru ve
DYARBEKR Voyvodal mukataas malndan beher sene virilmek zere ocaklk ta'yn olund
mukayyed olmala bin yz krk bir (1141/1729) senesi SEYYD EBU BEKR uhdesine kayd olnmak
in ERGAN Nibi (kad vekili) arz ider der-kenr mucibince menzil-i merkum yz krk bir (1141)
senesi rz Hzr'dan (Hzr lyas gn) merkumn uhdesine kayd ve kaimesi virilmek bbnda Fermn
Devletl Saadetl Sultanm Hazretlerinindir.

MZA (Okunamad)
DER-KENR: HATT-I HMYN SHH
TELHS MCBNCE UHDESNE (zerine) KAYD ve KAMES TAHRR OLINMAK HKM
BUYURULDU
F 7 Zi-l-ka'de sene 1141 (Mays 1729)

Belge:
BOA- bnlemi tasnifi, Dahiliye No 3038.

Kaynak:
Ahmet Hezarfen-Cemal ener, Osmanl Belgeleri'nde Diyarbakr Tarihi , Etik Yaynlar, s. 44-46.

2. Ergani Yresinde Kesilen Hayvan Derilerinin Kayseri'ye Yollanmas


Der-Devlet-i Mekne Arz- D'-i Kemne Budr ki
Padiah: 3. Selim Sadrazam Yusuf Z. Paadr.
Birka seneden ber ecnhas- sahtiyann fiyt- terakkisi Dharu-s-s tanat- Aliyye'ye eedd ihtiyac ile
muhtac oldklar ayakkablar bah'nn tezydini mcib olmala Kayseriye sahtiyan'nn hadd -i i'tidl
zere rayici olan fte slse ile slmbol tccarna bey' olnub ziy ye fruht olnmamasna nizm
virilmi iken birka seneden beru muhtek tifesi peyda olub sahtiyann cz'-i a'zam olan deri ve maz
ve sir malzeme kayseriye'ye getrp bahalaryle gn be-gn mtezayd olmala Ergani ve Ma'den
kazas ve havlisinde zebh olnan hayvanatnn culdlarna mahall-i hireye nakil ve furht olnmayub
ancak Kayseriye'ye n ve debbagane rayiciyle furht olnmasn muhtev halkimmakam- Li makam
ukadarlarndan brahim Aa Kullar'yle erefbah, sahife-yi vird iden bir kt'a Emr-i Ali ERGAN
kazas mahkemesine vrd vechile vcuh- ahali ve dedba ve esnaf muvacehelerinde feth ve kraat
ve edmersim sem'u ta'ateden sonra kasab ve debba kullar yle takrr-i kelm iderler ki
kazamzda zebh olnan culdlar kazamzda peydaolan ra in tuluklar olub ve fazla kalan diyar-
hire bey' ve fruht olnmayub ber-mantk emr-i l Kayseriye'ye irsl eylemelerine cmlesi ta'ahhd!
ve iltizm eylemekde devvelki vki' hal olub pye-yi serra'lya i'lm olnd bk emr Hazret-i men lehl-emrindir. Tahrren F hir Cemziye-l-hir senete sitte aer ve elf.

El- Abd-d-d'i-d-devlet-l-aileyyet-l-Osmaniyye Es-Seyyid Hasan El-Mvell Hilfe bi- Ergani Zikr-i


t i'lamn hulssasdr.
F 26. . (1)216 (Aralk 1801) yl

Belge:
BOA Sra No: 198
Kaynak:
Ahmet Hezarfen-Cemal ener, Osmanl Belgeleri'nde Diyarbakr Tarihi , Etik Yaynlar, s.54 .

3. Ergani Yresinde Ekiya


Yaz:
Evst- (l1-20) Zi-l-hicce (Temmuz 1761) yl Padiah 3. Mustafa dnemi (Gerileme Devridir),
Sadrzam: Koca Ragp Paa'dr. Krk yanda tahta geen 3. Mustafa'nn ilk be yl bilgin, air bir kii
olan Koca Ragp Paa'nn Sadrazaml sayesinde bar ve skun iinde getiyse de onun lmnden
sonra Rusya ve Avsuturya ile yaplan savalarn ounda yenildik.
O yl, 22 Mart'ta Osmanl Devleti Prusya ile ticaret antlamasn imzalad. 3. Mustafa Ruslara kar
derin kin besliyordu.
Kimden:
ERGAN Kasabas Naibi Mehmed Efendi'den
Kime:
Divan- Hmyhun'a 'lm
Konu:
Ergani' ye bal BADA kyne komu KALBE kynden iki yz kadar ekiya saldrarak birka
insan ldrdkten sonra 15 haneden ibaret olan kyn tm evlerine girerek ne bulurlarsa mal, para,
eya yamaladklar gibi kadnlara da saldrp namuslarn kirlettikleri, bu yz kzartc olay iliyenler
mahkemeye gelmedikleri, yetkililerin bunlar yakalamaya altklar.
I. BELGENN EVRS:
Def-i Devlet-i Mekine Arz- D-i Kemne budr ki,
(Yce Devletinizden bu ciz kulun istei udur ki,)
ERGAN kazsna tbi' BADA nm karye sakinlerinden HACI BRAHM ve karndaolu MER
nm kimesneler kendi hllerinde kr ve kasbleriyle (ticaretle) megul ve rzlariyle mukayyid iken yine
kazi mezbure tabi' KALBE nm karye sakinlerinden HACI ABDSSAMED ve oullar RASUL ve
S ve MEHMED nm mtegallibeler (zorbalar) ve dern- melanet -ld (la'nete bulam)larnda

mnderic olan fiil-i fsid ve garaz- ksidlerin (ktlk ve gemez kinler) icr kasdiyle ahali-i
KALBE'ten iki yz miktadr haarat cem' ve msellah (silahl) oldklar halde mezbr HACI
BRAHM'in karyesini basub karnda olu MER'i katl ve kendsini ve oullar MOLLA MUSTAFA'y
ve SEYN'i ve mattl-i mezburun (mer'in) olu MEHMED'i darb ve cerh ve l-ya'kl (dverek
yaralama ve sersem etme) eylediklerinden sonra dern- hneye duhl (ev ierisine girerek)
muhaddertdan (namuslu kadnlara) olan yhallerine (oluk ocua) tasallut (saldrma) esvb ve
emti'alarn (elbise ve mallar) soyub ve fiil-i eni' kasdiyle (rza gemek iin) tife-i nisvandan) be
nefer havtini (kadnlar) mecrha (yaralama) ve dern- hnede emvl ve eyalarn ve nukudn
(paralar) bi-l-klliye (tastamam) yama ve gasb ve garet (zorla alma) ve karye-i mezbr (Badaky)
on behaneden ibaret bir karye olub zikr olnan on be hanenin dahi emvl ve eyalarn cmleten
yama ve gasb idb ziyade gard-i klli (ok bask) itmekle keyfiyyet mezbrn kef ve mahedesi (bu
olayn kefi) cnib-i er'den (mahkeme tarafndan iltimas (arac) olndkda ba'de-l-kef (keiften sonra)
ve-l-muayene (gzden geirme) bu mertebe madriri iyeti zhir ve vakj' (bu kadar zarar ziyana
uram) olman husmalaryle (dmanlar ile) terfi'-i er'-i erif (mahkemede duruma) olmak in
ihzri (mahkemeye getirmek) bbnda bi-d-def'at mrsele-i er'iye (birok kere mahkeme mektubu)
irsl (yollama) olndkda ithaat itmeyb mrfaadan imtin' ile durumaya gelmeme) firr (kama)
itmekle mtegallibe-i mezbhurn (zorbalarn) hakknda icry- hkm- er'iye (gerekli hkm verilmesi)
mteassir (zor olup) olub ve hakkndan gelinmezse f-mba'd (bundan sonra) bu bbda ifakad
(iyileme) ber-vechile mutassevver (dnlemez) deildir ve bu misill ekavet (ekiyalk) cmleye
sr (herkese bulaarak) ve nizm- memlekete (lkenin dzenine) halel-i tr (birden bire bozulma)
olmasna bs hltdan (neden olacak) olmala avtf- aliyye-i hazret-i cihnbaniden (padiah
tarafndan gsterilen sevgi) mtezerri'lie ma'zr (zarar ve ziyana urayan) mezbr HACI BRAHM
KULLARI'nn hl-i pr-melline (zntl) merhameten mrvveten (insanla yakr acma)
mtegallibe-i mezbhurlar (ekiyay) bulunduu mahalde ahz u girift (yakalayp zincire vurma) ve
husmalaryle (kar taraf) ile ba'de-l-mrfa' (yarglandktan sonra) hukuk- bad istirdd (kul
haklarnn alnmas) zerlerine madde-i katl sbit olanlarn (insan ldrenler kantlanrsa) cezy-
er'leri (eriata gre cezalanmalar) icr (yaplmas) ve ihkak- hakk alnmak (bir hakk yarglama
sonucu kantlama) bbnda hl Vali-i Diyarbekir Vezir-i saf-n-nazr (rnek vezir) hazretIerine ve
ERGAN MA'DEN emnine hitben bir kt'a mekkid ve meddid (uyarc iddetli) emr-i cell--n
(yce emir) ltf ihsn buyurulmak niyziyle evvelki vki' hldir hasbet-en lillhi-l-mtel (Allah rizas
iin) der-i devlet-medr- dmi-l-karara (byklk merkezi) arz birle (sunularak) i'lm olnd. Baki emr
u Ferman der-i ma'delet nvnndr (yksek adalet sahibinindir).
Hurrire f evhast- Zi-l,hicce senete erba' ve seb'n ve
miete ve elf. (Evst- (11-20) Zi-l-hiccc 1174
(Temmuz 1761) sene.
ERGAN kasabas Nibi: Mehmed
MHR (Mehmed) mutabktr (uygundur)

2. BELGENN EVRS:
er'le grlb ihkak- hakk (hak zere yarglama) ve keyfiyyet sret-i sicilihtyle Dersaadet'e
(stanbul) i'lm alnmak bhabnda Diyarbekir valisine hitben emri erf sdar alnur.
***
ERGAN kazsna tabi' KALBE karyesi skkhanndan (ahalisinden) ekiyadan HCI ABDSSAMED
ve oullar RASUL ve AL ve MEHMED nn akiler yine kazai mezbre (Ergani kazas) tbi' BOZA
karyesi skknndan HCI BRAHM ve KARINDA olu MER'in hanelerini iki yz mikdar haarat
ile basub mezbr MER'i kat ve merkum HCI BRAHM'in oullar MUTAFA ve HSEYN maktul-i
mezbhurn olu MEHMED'i darb ve cerh ve emvl ve eyalarn nehb (yama) ve benefer hatunlarn
mecruha (yaralama) ve karye-i mezkhure ahalisinin bi-l-cmle emvallerin garet ve murfaat

(yzletirme) itdirilmek in bi-d-def'at (defalarca) da'vet-i er' (mahkemeye arld) oldklarnda


itat itmemeliriyle ekyy- mezkre bulunduklar mahalde ahz (yakalma) ve husmaliryel
(dmanlar) terf' ve hukuk- ibd istirdd (kul haklarnn alnmas) ve zerlerine madde-i katl sbit
(insan ldrenler kantlanrsa) olanlarn cezlar tertb olnmak bhabnda Diyarbekir valisine hitben
emr-i l sdr buyunlmasn ERGAN NAB i 'lmnda tastr (yazar) ider.
Kef if hcceti
l kt' a
DERKENR:
BU HUSS N EMR VRLM MDR? HKM

***
3. BELGENN EVRS:
HATT-I HMYN SHH BUYURULDU
Diyarbekir Valisi Zareli-Zde Vezir Fezullah Paa, ERGAN Nibi'ne HKM, KERGAN kazsna tbi' KALBE karyesi (X) skknndan ekiyadan HCI ABDSSAMED ve oullar
RASUL ve AL ve MEHMED nam akiler yine kaza,i mezbre tbi' BOZA nam karyede skin HCI
BRAHM ve karnda olu MER'in hanelerini iki yz mikdar haart ile basub mezbr MER'i katl
ve merkum HCI BRAHM'in oullar MUTAFA ve HSEYN dahi maktul (ldrlm) mezburn
olu MEHMED'i darb... Fermanm olman imdi Sen ki, Vezir mrn ileyhsin bu hallde (bu arada)
havli-i mezbrede bulunmanla ekavet-i mezbre cesaret iden ekiyay- merkumeyi (yukarda adlar
yazl ekiya) bi-eyyi hal (mutlaka) ele getirb (yakalama) ahz (zincire vurma) ve meclis-i er'a ihzr
(mahkemeye durumaya getirme) ve da'vhay- hak zere gasb ve nehb (alp yama) itdikleri emval
ve eya min-gayr-i noksan (hi noksansz) kendilerden ba'de-t-tahsil (alnnca) zerlerine ihkak- hakk
itdirb si cilltiyle der-i devlet,i madrma (byklk merkezi olan hkmdara) arz ve i'lm eylemeniz
bhabnda.
F evst- (11-20) Muharrem 1175 (Austos 1761)

Belge:
BOA - Cevdet zabtiya, No 4520, 3 adet helge
Kaynak:
Ahmet Hezarfen-Cemal ener, Osmanl Belgeleri'nde Dersim Tarihi , Etik Yaynlar, s.123-127 .

5) SALNAMELER
"Korkma salnameye bir kesinden ili, istikbalin taht-i emniyettir." Cenap ahabettin

Salname; bir senelik olaylar topluca gstermek zere hazrlanan eserler iin kullanlan bir szcktr.
Trke'ye Tanzimat'tan sonra girmitir. Farsa " sene " demek olan " sal " ile yine Farsa " mektup ",
" kitap " anlamna gelen " name " szcnn birlemesiyle olumutur. Gnmzdeki karl
" yllk "tr. Batllar salname veya yllk karlnda " annuaire ", " annus ", " annale " ve " almanac "
szcklerini kullanmaktadrlar.
Salnameler, Osmanl Devleti'nin yaynlam olduu resm yllklardr. Bu yllklarda genel olarak
Osmanl mparatorluu'nun, zel olarak da ehirlerin yllk olarak ekonomik, sosyal, salk, eitim
ziraat ile ilgili istatistik verileri yer almaktadr. Osmanl Devletinin ve ehirlerin hatra defteri, bellei
gibidir. indeki bilgiler kstl olsa bile, bilgilerin gvenirlii nedeniyle 19. ve 20. yzylda yaynlanan
salnameler ehir tarihilerinin, tarihi ve aratrmaclarn bavuru kaynaklar arasnda saylmaktadr.
Osmanl mparatorluu'nda ilk salname 1847 ylnda yaynlanmtr. lk salnameyi dzenlemekle
Hayrullah Efendi grevlendirildi, ama Ahmed Vefik Paa'ya yaptrld. Sonralar Cevdet Paa, daha
sonralar da Meclis-i Mearif Baktibi Behet, Meclis azasndan Rdi beyler tarafndan hazrland.
1888'den sonra Me'murin-i Mlkiye Komisyonu'na bal Sicil-i Ahval idaresi tarafndan dzenlenir oldu.
Resmi salnameler, saltanatn sonuna kadar bu idare tarafndan dzenlenip kartld.
lk zamanlar yz kk sayfay gemeyen salnameler, sonralar iki- yz, en nihayet yedi-sekiz yz
sayfay bulmutur. Bunlarda, devletin resmi tekilatndan baka; memurlarn isimleri, tayin tarihleri,
rtbeleri, nianlar gsterilir. Birer belge nitelii tarlar. Genel salnamelerden baka, yine resmi
zellikte olmak zere bakanlklar, vilayetler (valilikler) de salnameler kartmlardr.
Vilayetlerce ilk salname, 1866-67 senesinde yaynlanmtr. Vilayetlerin bazlarnda yalnz bir tek
salname yaynlanrken, bazlarnda yirmiye yakn salname karlmtr. En ok salname karan
vilayetler Bursa ve Selanik ' tir.
Ergani, hem Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye 'lerde ve hem de Diyarbakr Salnameleri 'nde yer
almaktadr. Diyarbakr Salnameleri'nde yer alan Ergani ile ilgili bilgilere ayn'nden Ergani'ye Uzun
Bir Yry kitabmda ksmen yer vermitim (s: 18). Bu almamda, Salname-i Devlet-i Aliye-i
Osmaniye 'leri ve Trkiye Cumhuriyeti Devlet Salnmeleri 'ndeki bilgilere yer verilecektir.

Ergani'nin sancak ncesi ve sonras ile ilgili elimizde pek fazla bilgi ve belge yok veya ok az. Var
olanlar da gn yzne kartmada yeterli bir aba iersinde deiliz. Tarihle ilgili yapacamz
almalar, incelemeler veya yorumlar eer bilgi ve belgelere dayanmyorsa inandrcl ve etkisi
olmaz. nk belgelere dayanmayan tarih, belleksiz insana benzer.
Belgelerin gn yzne kmasnda azck katkm olsun diye Salnamelerde yer alan Ergani, daha
dorusu Erganimadeni Sanca ile ilgili bilgileri aktarmak istiyorum.
Salnamelerin Erganimadeni Sanca ile ilgili ksmlarnn Osmanlca orijinal sayfalarnn hem
fotokopilerini ve hem de bu Osmanlca metinlerin Latin alfabesine evrilmi hallerini bana
Abdurrahman zlmez gndermiti. Uzun sredir bu belgeler ve evrileri arivimde ylesine
duruyorlard. Dndm bunlar yaynlarsam, belgelerin gn yzne kmasnn yannda, ilgi
duyanlara ve de aratrma yapacak olanlara bir faydam olmu olur. Yaynlanan bu belgeler belleklerde
kalmasa bile arivlerde yer alp gn geldiinde deerlendirilebilir.
Orijinal belgeleri ve evrilerini gnderen ve yaynlanmasna izin veren amcamolu Abdurrahman
zlmez'e teekkr ederim.

Osmanl Dnemi Salnameleri


1310 H/1308 R/( 1892 M ) Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye
(Beinci defa), Dersaadet, Matbaa-i Amire, s. 660-661.
Ergani Madeni Sanca (1310 Tarihli Salname )
Memuriyet

Esami

Rtbe

Tarihi

Mutasarrf

Hac Arif Paa

Mirmiran

27 Zilhicce 309 13 Recep 305

Niyabet ve Bidayet Mahkemesi Hukuk


Reisi

Mustafa kr Efendi

---

---

Muhasebeci

Mehmed Tahir Bey

---

---

Tahrirat Mdr

Ahmed Nureddin Efendi

Saniye

---

Bidayet Mahkemesi Ceza Reisi

Salih Sami Efendi

---

---

Mddeiumum Muavini

Mehmed Cemal Efendi

---

---

Defteri Hakani Memuru

Bekir Sdk Efendi

---

---

Telgraf ve Posta Merkez Mdr

Ahmed Daim Efendi

---

---

Merkez Livaya Merbut


Nevahi

Kurra

-Maden Kasabas

27

1 Ergani

137

1 Eil

65

Yekn 2

229

1312 H/1310 R/( 1894 M ) Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye


(Yedinci defa), Dersaadet, Matbaa-i Amire, s. 714-715.
Ergani Madeni Sanca (1312 Tarihli Salname)
Memuriyet

Esami

Rtbe

Tarihi

Mutasarrf

'Abdurrahman Paa

Mirmiran

27 Recep 309
- 23 aban 311

Niyabet ve Bidayet Mahkemesi Hukuk Reisi Mustafa kr Efendi

---

---

Muhasebeci

Mehmed Tahir Bey

---

---

Tahrirat Mdr

Yusuf Vehbi Efendi

Saniye

19 Recep 308

Bidayet Mahkemesi Ceza Reisi

Salih Sami Efendi

---

---

Mddeiumum Muavini

Osman Nur Efendi

---

---

Defteri Hakani Memuru

Bekir Sdk Efendi

---

---

Telgraf ve Posta Merkez Mdr

Ahmed Daim Efendi

---

---

Ziraat Bankas ube Memuru

Mnir Bey

---

---

Merkez Livaya Merbut


Nevahi

Kurra

-Maden Kasabas

27

1 Ergani

137

1 Eil

65

Yekn 2

229

1313 H/1311 R/( 1895 M ) Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye


(Sekizinci defa), Dersaadet, Matbaa-i Amire, s. 756-757.
Ergani Madeni Sanca (1313 Tarihli Salname)
Memuriyet

Esami

Rtbe

Tarihi

Mutasarrf

'Abdurrahman Paa

Rumeli

28 Recep 312 22 aban 311

Niyabet ve Bidayet Mahkemesi Hukuk


Reisi

Abdulhalim Efendi

zmir paye-i
mcerredi

---

Muhasebeci

Mehmed Tahir Bey

Saniye

19 Recep 308

Tahrirat Mdr

Yusuf Vehbi Efendi

Mtemayiz

---

Bidayet Mahkemesi Ceza Reisi

Salih Sami Efendi

---

---

Mddeiumum Muavini

Osman Nur Efendi

---

---

Defteri Hakani Memuru

Bekir Sdk Efendi

---

---

Telgraf ve Posta Merkez Mdr

Ahmed Daim Efendi

---

---

Ziraat Bankas ube Memuru

Mnir Bey

---

---

Merkez Livaya Merbut


Nevahi

Kurra

-Maden Kasabas

27

1 Ergani

137

1 Eil

65

Yekn 2

229

1314 H/1312 R /( 1896 M ) Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye


(Dokuzuncu defa), Dersaadet, Matbaa-i Amire, s. 756-757.
Ergani Madeni Sanca (1314 Tarihli Salname )
Memuriyet

Esami

Rtbe

Tarihi

Mutasarrf

Nusret Paa

Mirmiran

28 Zilkade 310 25 Zilkade 311

Niyabet ve Bidayet Mahkemesi Hukuk


Reisi

Sleyman Efendi

---

---

Muhasebeci

Mehmed Tahir Bey

Saniye

19 Recep 308

Tahrirat Mdr

Yusuf Vehbi Efendi

Mtemayiz

---

Bidayet Mahkemesi Ceza Reisi

Hasan Fehmi Efendi

---

---

Mddeiumum Muavini

Osman Nur Efendi

---

---

Defteri Hakani Memuru

Bekir Sdk Efendi

---

---

Telgraf ve Posta Merkez Mdr

Nail Efendi

---

---

Ziraat Bankas ube Memuru

---

---

---

Merkez Livaya Merbut

Nevahi

Kurra

-Maden Kasabas

27

1 Ergani

137

1 Eil

65

Yekn 2

229

1315 H/1313 R/( 1897 M ) Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye


(Ellinc sene), Dersaadet, Matbaa-i Amire, s. 467.
Ergani Madeni Sanca (1315 Tarihli Salname)
Memuriyet

Esami

Rtbe

Tarihi

Mutasarrf

Nusret Paa

Mirmiran

28 Zilkade 310

Niyabet ve Bidayet Mahkemesi Hukuk


Reisi

Sleyman Efendi

---

---

Muhasebeci

Mehmed Tahir Bey

Salise

19 Ramazan 308

Tahrirat Mdr

Yusuf Vehbi Efendi

Mtemayiz

---

Bidayet Mahkemesi Ceza Reisi

Hasan Fehmi Efendi

---

---

Mddeiumum Muavini

Osman Nur Efendi

---

---

Defteri Hakani Memuru

Bekir Sdk Efendi

---

---

Telgraf ve Posta Merkez Mdr

Nail Efendi

---

---

Ziraat Bankas ube Mdr

Mehmed Raid Efendi

---

---

Merkez Livaya Merbut


Nevahi

Kurra

1 Gezin

15

1 Berdihk(?)

16

1 Ka

23

1 Zengil(?)

39

1 'Acuz

37

1 Demirli

14

1 erbetin

16

1 Piran

34

1 'Abdalan

33

1 Ergani

--

1 Egil

--

-Nefs-i Ergani

31

Yekun 11

258

1316 H/1314 R/( 1898 M ) Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye


(Ellidrdnc sene), Dersaadet, Matbaa-i Amire, s. 559-560.
Ergani Madeni Sanca (1316 Tarihli Salname)
Memuriyet

Esami

Rtbe

Mutasarrf

Mahmud Bey

Evveli Sanisi(?) 10 Zilhicce311

Tarihi

Niyabet ve Bidayet Mahkemesi Hukuk

Sleyman Efendi

---

---

Reisi
Muhasebeci

Fahreddin Bey

Mtemayiz

11 C .evvel 315

Tahrirat Mdr

Ali Rza Efendi

Salise

---

Bidayet Mahkemesi Ceza Reisi

Hasan Fehmi Efendi

---

---

Mddeiumum Muavini

Osman Nur Efendi

---

---

Defteri Hakani Memuru

---

---

---

Telgraf ve Posta Merkez Mdr

Nail Efendi

---

---

Merkez Livaya Merbut


Nevahi

Kurra

1 Gezin

15

1 Berdihk(?)

16

1 Ka

23

1 Zengil(?)

39

1 'Acuz

37

1 Demirli

14

1 erbetin

16

1 Piran

34

1 'Abdalan

33

1 Ergani

--

1 Egil

--

-Nefs-i Ergani

31

Yekun 11

258

1317 H/1315 R/( 1899 M ) Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye


(Ellibeinci defa), Dersaadet, Matbaa-i Amire, s. 559-560.
Ergani Madeni Sanca (1317 Tarihli Salname)
Memuriyet

Esami

Rtbe

Tarihi

Mutasarrf

Hayri Bey

Saniye

---

Niyabet ve Bidayet Mahkemesi Hukuk


Reisi

Ali Rza Efendi

zmir paye-i
mcerredi

---

Muhasebeci

Fahreddin Efendi

Mtemayiz

1 C .evvel 315

Tahrirat Mdr

Ali Rza Efendi

Salise

---

Bidayet Mahkemesi Ceza Reisi

Hasan Fehmi Efendi

---

---

Mddeiumum Muavini

Ali Ulvi Efendi

---

---

Defteri Hakani Memuru

---

---

---

Telgraf ve Posta Merkez Mdr

Nail Efendi

---

---

Merkez Livaya Merbut


Nevahi

Kurra

1 Gezin

15

1 Berdihk(?)

16

1 Ka

23

1 Zengil(?)

39

1 'Acuz

37

1 Demirli

14

1 erbetin

16

1 Piran

34

1 'Abdalan

33

1 Ergani

--

1 Egil

--

-Nefs-i Ergani

31

Yekun 11

258

EKLER

I. 1925-1926 Tarihli Trkiye Cumhuriyeti Devlet Salnamesi


stanbul- Matbaa-i Amire 1926, s. 406-408.

Ergani Madeni Vilayetinin Vaziyet ve Ahval-i Umumiyesi


Maden vilayeti kaza ve iki nahiyeden mrekkeptir. Kazalar ermik, merkez Ergani nam- dier
Osmaniyedir. Nahiyelerde merkeze merbut "[E]i l", ermie mlhak olan "ng"dr. Merkez
kazasnda 216, ermik kazasnn132, Ergani nam- dieri Osmaniye kazasnn da 200 Ky vardr.
Nfus-u umumisi 85.114 kiidir.
Vilayetin sonbahar aylar umumiyetle stmal olup yzde on be nisbetinde " trahom " vardr.
Vilayet kifayet edecek derecede ziraat yaplmakta ve iskelelerin uzaklndan ve vesait-i nakliyenin
azlndan harice pek az miktar zahire ihracat yaplmaktadr. Ziraat yaplan arazi miktar 162.000
dnmdr. Bu araziden 17.321.000 kilo mtenevvi' hububat- mahsult elde edilmekde ve bu
mahsulttan 5.200.000 kilo ihra edilmektedir.
Byk sermayeli tccar ve irketler yokdur. Harbi umumiden evvel merkez vilayette senev 500 -1000
ton yzde yetmi ila seksen nisbetinde saf bakr istihsal edilirdi.
Peynir destghiyla, kylerde kilim, palas gibi destghlar mevcuttur. Yalnz merkezi stanbul'da olmak
zere milyon lira sermayeli "Ergani Madeni Bakr Trk Anonim irketi" vardr.
Vilayetin varidat- umumiyesi 95853 lira ve varidat- hususiyesi 78.237 lira ve belediye varidat 13.960
adat liradr. 27 adet resmi mektebi ve 683 adet talebesi vardr.
Bir sene zarfnda maa' mlhakt vukubulan ceraim-i mtenevviann adedi 749 olup mahkmun adedi
207 adetten ibarettir.

Ergani Madeni Vilayeti


Memuriyet

Esami

Vali

Refet Bey

Muhasebeci

brahim Bey

Tahrirat Mdr

zzet Bey

Mft

Hac smail Bey

Mahkeme-i Asliye Reisi

Dervi Dani Bey

Cinayet Mddeiumumisi

Harun Bey

Mahkeme-i Asliye Mddeiumumisi

Gani Bey

Mahkeme-i Asliye Azas

Abdullah Hilmi

Mahkeme-i Asliye Azas

Ali Rza Bey

Mahkeme-i Asliye Aza Mlazm

Veysi Bey

Mahkeme-i Asliye Aza Mlazm

Mehmet Tevfik

Mstantik

---

Jandarma Komutan

mer Ltfi Bey

Shhiye ve Muavenet-i timaiye Mdr

Osman Mnir Bey

Muhasebe-i Hususiye Mdr

Cemal Bey

Tapu Mdr

Ahmed Bey

Posta ve Telgraf Mdr

Hseyin Bey

Nfus Mdr

Salih Sami Bey

Eytam Mdr

Ahmet Efendi

Nafia Mhendisi

---

Muhasebe Mmeyyizi

Hac Ahmed Efendi

Ergani Kazas Yahud " Osmaniye "


Memuriyet

Esami

Kaimakam

Mnir Sabri Bey

Mal Mdr

eyhmus evki Bey

Mahkeme-i Asliye Hakimi

Necip Bey

Mahkeme-i Asliye Mddeiumumisi

---

Mstantik

Cahid Bey

Telgraf ve Posta Mdr

Vehbi Bey

II. 1926-1927 Tarihli Trkiye Cumhuriyeti Devlet Salnamesi


Matbuat Mdriyet Umumisi, s. 868-873

Bu salnamede 6 mebusun fotoraf ve isimleri yer almaktadr. Bu mebuslar Erganili olmadklar ve


daha nemlisi Ergani'yle bir ilgilerinin olmamas nedeniyle buraya alnmamtr. Mslm zlmez

DYARBEKR
Coraf Malumat: Diyarbekir Vilayeti. imalen Elaziz ve Erzincan vilayetleri, arken Bitlis, Siirt ve
Hakkari vilayetleri, cenuben Mardin ve Urfa vilayetleri, garben Urfa, Malatya ve Elaziz vilayetleri ile
muhat ve muhaddiddir.
Diyarbekir, Erzurum yaylasnn Mezopotamya'ya doru uzanm etekleri zerindedir. Vilayet merkezini
garbda brakan Dicle, vilayeti iki ksma ayrr. Garbdeki ksm merkezde dhil olmak zere
"Karacada"dan balayan bir kaya silsilesi zerinde bulunur. Karacadan sath- bahrden irtifa' 1800
metrodur. Dicle kollarnn ksm- 'azamn Diyarbekir vilayetinde alr. Asl menba', Lice'nin imalinden
geen Gen ve Picar(?) dalar zerinde Zlkrneyn denilen mahaldir.

Diyarbekir ehri, Diclenin yemin-i garbiyesinde 20' ' 25' 37(derece) arz imal ile 2' 38(derece) tul-u
arkide ve sath- bahrde 626 metro irtifa'ndadr.
Taksimat- Mlkiye: Diyarbekir Vilayeti be kaza ve alt nahiyeden ibarettir. ark, Garb, Behramky,
Eil nahiyelerinden mrekkep Diyarbekir merkez kazasyla Hazro nahiyesini hav Silvan (Meyyafarkin)
kazas, Hani nahiyesi ile Kulp, Osmaniye (Ergani) ve ermik kazalardr.
Merkez kazalarnn 399 ky, Lice kazasnn 142, Kulp kazasnn 114, Silvan kazasnn 237 ky
vardr.
Nfus-u Umumiye: Diyarbekir vilayetinin maa mlhakat- nfus-u umumiyesi 169.436 olup zirde
gsterilmitir.

Ergani Osmaniye Kazas


Talak

Nikah

Vefayat

Tevellt

Nfus-u umumi

12

104

327

17.290

Tarihi Malumat: ( Bu ksm atland. Abdurrahman zlmez )


Yollar: Diyarbekir'de mevcud devlet yollar ile vilayet yollar bervechi zirdedir.

Yollarn isimleri:
Vilayet dahilindeki devlet yollar Yolun tul-u umumiyesi (km)
D.Bekir-Elaziz tariki

105+000

D.Bakr-Siverek tariki

47+900

D.Bekir-Bitlis tariki

108+500

D.Bekir-Derik tariki

30+000

D.Bekir-Mardin tariki

60+000

D.Bekir-Lice tariki

95+000

D.Bekir-Hani tariki

60+000

Varidat- umumiye, hususiye ve belediyeler varidat: Diyarbakr merkez kazasnn varidat-


umumiyesi 229.009 lira olup belediye varidat da 86.804 lira ve maa mlhakat- varidat- hususiyesi ise
356.533 adet liradr.
Kazalarndan Kulb(?) kazasnn varidat- umumiyesi 26.700 lira belediye varidat yz elli lira, ermik
kazasnn varidat- umumiyesi 39.000 lira belediye varidat 3.000 lira, Ergani Osmaniyesi'nin varidat-
umumiyesi 50.000 lira belediye varidat 5,500 lira, Silvan kazasnn da yalnz belediye varidat 4.228
aded liradr.
Bankalar ve Cemiyetler: Diyarbekir'de Ziraat ve Osmanl bankalarnn ubeleri mevcud olup,
Cumhuriyet Halk Frkas, Trk Oca, Himaye-i Eftal ve Hilal-i Ahmer cemiyetleri vardr.
Mektebler: Diyarbekir vilayeti dahilinde biri ilk erkek mektebi ve drd ilk kz mektebi mevcud olup,
bunlara 963 erkek ve kz olmak zere ceman 1340 mdavim talebe vardr. Bunlardan baka
Diyarbekir merkezde 395 talebeli bir orta kz ve 202 talebeli bir orta erkek mektebi vardr.

Ahval-i Shhiye: Diyarbekir'de sonbaharda daha ziyadelemek zere grlen hastalk malaryadr. Bu
hastaln her ekli mevcud ise de birinci derecede tersiyana, ikinci derecede tervika-i klliye(?),
bundan baka emraz- sriye yokdur. Bir de bu muhitin heman her tarafnda mnteir olarak malum
bulunan, Diyarbekir ban vardr. Merkezde yz elli yatakl Numune Hastahanesi'yle yirmi be yatakl
bir messesesi vardr. Ve be yatakl bir ocuk bakm evi mevcuddur. Lice ve Silvan kazalarnda beer
yatakl muayene evi ile tahsisat muhasebe-i hususiyeden verilen merkezde on yatakl bir zhreviye
dispanseri ve ark nahiyesi merkezinde be yatakl bir dispanser mevcuttur.
Ceraim-i Adliye: Diyarbekir vilayetinde 926 senesinin ilk alt aynda vuku' bulan mtenevvi' crmlerin
mikdar Diyarbekir merkez kazasnda 164, Lice'de 136, Kulb'da 2, ermik'de 60, Silvan'da 140,
Ergani'de 11'dir.
Ergani Kazas: Merkez kaza olan Osmaniye bundan yirmi sene evvel be hanelik bir ky olarak bir
saat mesafedeki Ergani nahiyesine merbut idi. Samsun'dan Diyarbekir'e kadar olan 572 km 'lik yol
zerindedir. Son zamanlarda kaza haline ifra edilmidir. Kazann mahsult balca buday, arpa
msr ve dardr. Nfus-umumisi 17.290'dr. Tevellt 327, vefayat 104, nikh 12, talak 5'dir. (s 871-872)
( Dier kazalarla ilgili ksmlar buraya alnmamtr. Abdurrahman zlmez )

Ergani Kazas (Osmaniye) ile ilgili ksm (s.873)


Ergani Kazas (Osmaniye)
Memuriyet

Esami

Kaimakam

Ahmed [Cezmi] Bey

Mal Mdr

evki Bey

Hkim

Mehmet Necip Bey

Mddeiumum

Arif

Mstantik

Mehmed Hilmi Bey

Telgraf ve Posta Mdr

Vehbi Bey

III. 1927-1928 Tarihli Trkiye Cumhuriyeti Devlet Salnmesi


Matbuat Mdriyet-i Umumisi, 1927-1928, s. 892-900.

DYARBEKR VLAYET
Hudud ve Musaha-i Sathiye: Diyarbekir vilayeti arken Siirt Bitlis Vilayetinin Beiri, Sason kazalar,
garben Urfa vilayetinin Siverek, imalen Elaziz vilayetinin Maden, Palu, Ptrge kazalar, cenuben,
Mardin vilayetinin Derik kazalaryla mahdud olup musaha-i sathiyesi [17.747] kilometre merba'iddir.
Taksimat- Mlkiye: Diyarbekir vilayeti merkez vilayet olan Diyarbekir kazasyle Silvan (Meyyafarkin],
Lice, ermik, Osmaniye (Ergani), Kulp kazalarndan mteekkildir.
Merkez Vilayetin Behramky, Seyid Hasan Akpnar, Eil, Pirinlik, Mermer Dicle, Deve Geidi
namlaryla sekiz nahiyesi ve 643 aded ky vardr.
Silvan kazas, Hazro ve Mezru'a nahiyeleriyle 217 adet karyeden, Lice kazas da Mehmedan Hani
nahiyeleriyle 150 kyden ve Kulp kazas 116 karyeden, Ergani Osmaniye Kazas 154 adet kyden ve
ermik kazas 116 adet kyden ibarettir (s.892).

Ergani Osmaniyesi (ile ilgili ksmlar)


Ziraat (Dnm olarak)
Bugday

Arpa

40.000

Dar

Nohut

20.000

Soan

6.900

Mercimek

1.500

Susam(?)

1.500

Burak

500

Sarmsak

300

Msr

2.000

---

eltik

80

Pamuk

---

Ttn

50

---

Msr

Dar

stihsalat (kilo olarak)


Bugday

Arpa

3.840.000

Soan

Nohut

800.000

Susam(?)

Sarmsak

8.000

1.000

38.000

Mercimek

2.500

Burak

20.000

eltik

8.000

12.000

Pamuk

Ttn

500

---

---

400.000

zm
60.000

Hayvanat- Ehliye ve Ganemiyye (Re's/ba olarak)


Beygir

Ksksrak

Merkep

Katr

91

340

2691

50

Deve

Sr

Manda

Koyun

Kei

30

12718

46

36544

28940

Mahsulat- Hayvaniye (Kilo olarak)


St

Yn ve Yapa

Kei Kl

1.300.700

73.088

14.240

Fabrikalar
simleri

Ne ile itial eyledikler

Nev'i (fabrika, deirmen)

14 adet deirmen

Un

Deirmen

Fabrika-deirmenler
Sahiplerinin
simleri

Tabiyetleri

Tarih-i
te'sisleri

Kuvve-i muhareke

Ka beygir kuvtinde
olduu

stihsalat
(Yllk)

Mteaddid
ehasa ait

Trkiye
Cumhuriyeti

927

Su ile

3 ile 8 beygir

Takribi
3.402.000

Bankalar, Yollar (km.)

Bankalar
Bankalarn isimleriyle
Bulunduklar yer

Merkezi

Umum sermayeleri Mikdari(Kilo) Nev'i

D.Bakr Ziraat Bankas

Ankara

30.000.000

Evrak- nakdiye

Osmanl Bank ubesi

stanbul

5.000.000

ngiliz liras

ubenin tarih-i
kad

Yollar (km.)
btidas-nihayeti

Yolun tulu

D.Bekir-Karahan

30+000

Karahan-Kalemdan kprs

43+000

ermik-Osmaniye-ermik hududu

25+000

ermik hududundan ermik'e

8+000

Silvan- D.Bekir-Silvan-Batman Kprs

17+000

D.Bekir-Lice

90+000

Yekun

38+000

oseler (km)

Salam
ksm

Muhtac- tamir ksm

btidas-nihayet

Tamir
olunmakta

Yeni ina
olunmakta

Tamire
balanmamtr

D.Bekir-Karahan

30+000

Karahan-Kalemdan kprs

30+000

ermik-Osmaniye-ermik hududu

17+000

8+000

ermik hududundan ermik'e

6+000

2+000

Silvan- D.Bekir-Silvan-Batman Kprs

35+000

72+000

D.Bekir-Lice

30+000

Yekun

18+000

13+000

65+000
13+000

17+000

Nfus (Ergani Osmaniye Kazas)


Talak

Minakehat

Kadn

Erkek

Yekun

Vefayat
K.

E.

Y.

Tevellt
K.

E.

Y.

Mkid-i nfus-u umumi


K.

E.

32

32

64

72

50

122

181

200

381

9680

9027

18708

Y.

Mektepler ve Cemiyetler: Nefs-i Diyarbekir'de 125 talebeli bir orta mekteple, 67 talebeli Erkek
Muallim, 54 talebeli Sanayi' ve 628 talebeli ilk erkek ve kz mektebi mevcut olup bundan baka
vilayetin mlhaknda 771 talebeli ilk erkek ve kz mektebi vardr.
Vilayette Cumhuriyet Halk Frkas, Trk Oca, Hilal- Ahmer, Tayyare, Himaye-i Etfal, Muallimler
Birlii, ofr Cemiyeti, dman Yardm Yurdu vardr.
Silvan, Lice, Ergani Osmaniyesi, ermik, Kulp kazalarnda da Hilal-i Ahmer, Himaye-i Etfal, Trk
Oca ve Tayyare Cemiyetlerinin ubeleri vardr.

Ahval-i Shhiye: Vilayetin ahval-i shhiyesi iyidir. Vilayetin beledi hastalklar stma, trahom [veba-i
Halep] nam ban ve ocuklarda isha(l-) tfl ve zatrredir. (s.897)
Ceraim-i Adliye: Tabloda Ergani Osmaniyesi'nde sadece 18 "Ahz- kabz" vakas kaydedilmi. Katl,
Tehir-i silah, hayvan hrszl, kz karma, haneye taarruz, sahtekrlk vs. kayd yok.
Ergani Kazas (Osmaniye)
Memuriyet

Esami

Kaimakam

Hakk Haydar Bey

Mal Mdr

---

Mft

Burhaneddin Efendi

Hkim

Mehmed Necip Bey

Mstantik

Mehmed Hilmi Bey

Hkmet Tabibi

---

Posta ve Telgraf Mdr

Mehmed Vehbi Bey

IV. 8 Terinievvel 1927 Umumi Nfus Tarihli Vilayet, Kaza, ehir ve Kyler tibariyle Trkiye
Nfusu
1928, Trk Ocaklar Merkez Hey'eti Matbaas, s. 24.
Nfus ile ilgili veriler 1927-1928 Salnamesi ile ayn olduundan dolay tekrar olmasn diye buraya
alnmamtr. Abdurrahman zlmez

V. Trkiye Cumhuriyeti, Byk Ticaret Salnamesi (1928)

Ergani ile ilgili bilgiler:


Bezzazlar (manifaturaclar - s.644)
smail
Bekir
Belediye 'Azasndan Ahmed
Behcet
Hac Ahmetzade Fehmi
Hseyin
Hanefi ve eriki Abdullah
Sami
Abdulgani ve eriki Mustafa
Vanl ehabeddin

Osmaniye Meydan Mevkii


"
"
"
"
"
"
"
"
"

Bakkallar (s.656)
Hac Zlfikar
Hseyin avu olu Bayram
Osman avu

Osmaniye Meydan Mevkii


"
"

Kalemdanl Hseyin
Mehmed Onba
Mahmud avu
Melik olu Hseyin
Vanl Yaar

"
"
"
"
"

Kasaplar (s.1197)
ermikli Zlfikar
Rap olu Hanefi
Muhacir Hakk

Osmaniye Meydan mevkii


"
"

Kunduraclar (s.1263)
brahim olu Hsn
evket ve eriki
Abdullah olu Osman

Osmaniye Meydan mevkii


"
"

VI. Trkiye Cumhuriyeti Devlet Yll 1928-1929


Matbuat Umum Mdrl, Matbuat Umum Mdrl Neriyatndan: 4,
stanbul-Devlet Matbaas, 1929, s. 500-505.

Ylln 500-505 sayfalarnda Diyarbekir Vilyeti yer almaktadr.


Diyarbekir Vilyeti ana bal altnda Hudut ve Mesahai Sathiye, Mlk Taksimat, Umum Nfus,
Zeriyat, Ehl hayvanlar, Yollar, Umum Husus ve Belediye Varidat, Adl crmler, Gazeteler,
Diyarbekir Vilyeti Memuriyet simleri gibi konu balklar altnda ok ksa aklamalar veya bilgiler yer
almaktadr. rnein:
Yllkta Diyarbekir Vilyeti'ne ait Umum Nfusla ilgili bilgiler (s.501):
Kaytl Umum Nfus
Kazalar

Erkek

Kadn

Yekn

Diyarbekir

50 714

48 169

98 883

ermik

7 998

9 182

17 180

Silvan

13 040

13 366

26 406

Kulp

5262

5 950

11 212

Lice

11 394

10 405

21 799

Osmaniye (Ergani)

9 027

9 680

18 707

Umum Yekn

97 435

96 748

194 183

Yllkta Diyarbekir Vilyeti Ergani (Osmaniye) Kazas Memuriyet simler ise yle sralanm (s.505):

Kaymakam

Mehmet B.

Malmdr

mer .

Hkim

M. Necip .

Mstentik

M. Hilmi .

Hkmet Tabibi
Posta ve Telgraf MD.

M. Vehbi .

VII. Trkiye Cumhuriyeti Devlet Yll 1929-1930


Matbuat Umum Mdrl, Matbuat Umum Mdrl Neriyatndan: 5,
stanbul-Devlet Matbaas, 1930, s. 350-355.
Ylln 350-355 sayfalarnda Diyarbekir Vilyeti yer almaktadr.
Diyarbekir Vilyeti ana bal altnda Hudut ve Mesahai Sathiye, Mlk Taksimat, 1927 tahriri
nfusunda tesbit edilen nfus miktar, Zeryat, stihsalat, Ehl hayvanlar, Yollar, Umum Husus ve
Belediye Varidat, Adl crmler, Gazeteler, Diyarbekir Vilyeti Memuriyet simleri gibi konu balklar
altnda ok ksa aklamalar veya bilgiler yer almaktadr.

Yllkta Diyarbekir Vilyeti'ne ait Umum Nfusla ilgili bilgiler(s.351):


Kazalar

Erkek

Kadn

Yekn

Mesahai
sathiye

Nfus
kesafeti

Mevaki
adedi

ermik

8.024

9.284

17.308

1.420

12,2

122

Diyarbekir

50.548

48.143

98.691

7.150

13,8

617

Lice

11.367

10.191

21.558

1.770

12,2

131

Osmaniye

8.994

9.841

18.835

1.595

11.8

152

Silvan

13.168

13.524

26.692

1.930

13,8

218

Kulp

5.286

5.946

11.232

1.010

11,1

116

Yekn

97.387

96.922

194.316

14.875

13,0

1356

Yllkta Diyarbekir Vilyeti (Ergani) Osmaniye Kazas Memuriyet simleri (s.355):


Kaymakam

Mehmet B.

Malmdr

mer .

Hkim

M. Necip .

Mstentik

M. Hilmi .

Hkmet Tabibi
Posta ve Telgraf MD.

M. Vehbi .

VIII. Son Tekilat- Mlkiyede Kylerimizin Adlar

Dahiliye Vekleti Nfus Mdriyet-i Umumiyesi Neriyatndan, Hilal


Matbaas, stanbul, 1928, s. 591-614.
1928 ylnda ileri Bakanl Nfus Genel Mdrl tarafndan yaynlanan bu almada tm
vilayetlerin tek tek merkez ve kazalarndaki kylerin say ve adlar yazlmaktadr. Ky isimleri Latin
harfleriyle ve hemen karlarna da Arap harfleriyle yazlmtr.
Kitabn 591-614 inci sayfada Diyarbekir Vilayeti'ne yer verilmekte. Diyarbekir Vilayeti'nin 8 kazas
olduu, bunlar Merkez Kaza, Ergani Osmaniye Kazas, ermik Kazas, Silvan Kazas, Kulb Kazas,
Lice Kazas, (?) kazas (bendeki notlar eksik olduu iin 8. kazann ismi ve kazaya ait bilgiler yok. M.
zlmez). Kaza kylerinin adedinin toplam 561 olduu yazlmaktadr.
Ergani Osmaniye Kazas ile ilgili bilgiler ise 600-601-602 inci sayfalarda yer almakta ve ky ve mezra
adedinin toplam 167 olduu belirtilmektedir.

Ergani Osmaniye Kazas Kylerinin simleri:


( 1. Ky isimleri sanki Franszca yazlm! 2. Metinde kylerin sra numaralar yok, sra numaralarn
ben verdim. M. zlmez )
Merkez Nahiyesi

58. Khirh rsne

116. Kallnich

1. Akhourlar

59. Khichoud

117. Cohique

2. Achaghi termoul

60. Khidran

118. Cotehi

3. Achaghi tchayan

61. Khalfan

119. Codja ali

4. Actch cala

62. Khanchrli

120. Got pri

5. Amdi

63. Khandc

121. Colfakir

6. rdjilque

64. Khochan

122. Com tami

7. Ismal bougazi

65. Khonyan

123. Cayan

8. Egurque

66. Dagan

124. Cayaxan

9. Elque viran

67. Dmurli

125. Kirlarquilissasi

10. Emldin

68. Dilizr

126. Kiz evlri

11. Enquan

69. Dogan

127. Quertile

12. Ousoun ova

70. Dv viran

128. Quisquise

13. Ogumi

71. Dhul

129. Quelkhasse

14. Oulach

72. Divan

130. Quntchan

15. Indj-khidir

73. Zmayique

131. Queutchan

16. Badmli

74. Rihanuque

132. Quchuk quize

17. Barbin

75. Neban

133. Qutchuk herbi

18. Bakir gumi

76. Zrki ilyan

134. Gurich mzrassi

19. Baguer

77. Zerci cilinich

135. Gueur baht

20. Bahrouy sufla

78. Zfer evlri

136. Gueuzli

21. Tiquidji

79. Zengutil

137. Gueulvan

22. Trvan

80. Znilan

138. Gulan

23. Burodj

81. Ziyarte

139. Guemayiqu fvcani

24. Brdil

82. Ziarque

140. Guemayiqu tahtani

25. Bagdecht

83. Zilan

141. Guendr

26. Bey zad

84. Zinvique

142. Gudan

27. Milakhor sufla

85. Selhan

143. Quidan vlri

28. Milakhor ulya

86. Soultan tp

144. Quiraqub

29. Botch

87. Slquetu

145. Quiryan

30. Bougaz

88. Sindjique

146. Quisto

31. Bondjikli

89. Siyah ahmed

147. Tfrri

32. Buyuqu guiz

90. Chque qumi

148. Mamo vlri

33. Biyandor

91. Chikh zia

149. Maln

34. Biriman

92. Chkhique

150. Maliquan

35. Pir ahmt

93. Chikhqu ur

151. Mezra

36. Pir ali

94. Sarindjque

152. Mustafadjik

37. Pokhsor

95. Salihli

153. Mahlan

38. Tirp-sipi

96. Sallare

154. Mntch

39. Tilkhousour

97. Tanichmali

155. Mouchil

40. Tilkhoum

98. Taviran

156. Miyadon

41. Tilcadi

99. Tayan

157. Miquo

42. Tilqui

100. Tourtini

158. Nrquique

43. Tilindr

101. Abdulaziz

159. Nval misque

44. Tilvaqui

102. A 'i (veya Ali?) tachi

160. Vanduk

45. Djamoti

103. Endjviz

161. Hamuque

46. Djdli

104. Anbatou

162. Hrito

47. Djinguich

105. Goulman

163. Heuktchi

48. Tchakir Fakir

106. Frach

164. Halavique

49. Tchacmak

107. Cartou

165. Hiylar

50. Tchayan ulya

108. Kavoukli

166. Yni keuy

51. Tchotolay

109. Kaba sacal

167. Youcari trmol

52. Hadji eyoub

110. Kara bab

53. Hadji issa

111. Kara djan

54. Hassan viran

112. Karadja dagh bogazi

55. Hassanin mzrassi

113. Kizildja

56. Khatouchguan

114. Kalhan

57. Khan

115. Kalmdan

25 Aralk 2008-9 Ocak 2009 aras 14 blm halinde Yeni Yurt gazetesinde yaynland.