You are on page 1of 575

Yaymlayan: Muhittin Salih Eren

stanbul 1989.

zgn ad:
Fernand Braudel

La Mediterranee el r monde mediterraneen


a fepoque de Philippe II.

34-89-Y-70-0010

EREN Yaynclk ve Kitaplk Ltd. ti.


Merkez:Tnel, Sofyal Sokak No: 34 BEYOLU-ISTANBUL Tel: 151 28 58
Sube : Sahaflar ars No: 16 BEYAZIT - STANBUL Tel: 522 85 31
Basld yer: eltt Matbaaclk Sanayi ve Ticaret A..
Tel: 522 34 54 - 528 67 29

HER 7AMAN MEVCUT OLAN


LUCIEN FEBVREE

Minnet ve oulca ballk


gstergesi olarak.

Jasques aujourd-huy lon na


point descouvert au nouveau
monde aucune Mediterranee
comme il y en a en Europe
Asie et Afrique...
Yeni dnyada bugne kadar
Avrupa, Asya ve Afrikada
olduu gibi, hibir Akdeniz
kefedilmemitir...
J. Acosta, Histoire Naturelle
des Indes, 1558, s. 94.

indekiler
nszler .................................................................................................................................................

XV

BRNC BLM
Ortamn Pay .........................................................................................................................................

1 YARIMADALAR: DALAR, YAYLALAR, OVALAR........................................................

1. Hereyden nce Dalar...........................................................................................................


XFizik ve insani karakteristikler ..............................................................................................
Da tanmlamak ......................................................................................................................
Dalar, uygarlklar ve dinler..................................................................................................
Dal zgrl .......................................................................................................................
Dan kaynaklar ve bilanosu .............................................................................................
Dallar kentte...........................................................................................................................
Dan gurbetin tipik rnekleri ..............................................................................................
Da yaam, Akdenizin ilk tarihi mi?................................................................................

3
3
6
8
10
12
14
16
18

2. Yaylalar, Da Etekleri ve Tepeler .......................................................................................


Yksek dzlkler .....................................................................................................................
Sarmak Gibi lkeler ............................................................................................................
Tepeler ........................................................................................................................................

19
19
20
22

3. Ovalar..........................................................................................................................................
Su Sorunlar: Malarya ............................................................................................................
Ovalarn Islah...........................................................................................................................
Lombardiya rnei ..................................................................................................................
Byk mlk sahipleri ve fa r kyller.................................................................................
Ovalarn ksa dnemindeki deiimleri: Venedik terra ferma's ..................................
Uzun dnemde: Roma Campagnasnn kaderleri ............................................................
Ovalarn gc: Andaluya......................................................................................................

23
25
27
30
33
35
37
37

4. Transhmans veya Gebelik: Daha imdiden iki Akdeniz............................................


40
Transhmanslar.........................................................................................................................
40
Transhmanstan daha eski olan gebe hayvanclk........................................................
41
Kastilya Transhmans............................................................................................................
44
Karlatrmalar ve btne ait haritalar ............................_...............................................
46
Hecit devesi ve Orta Asya devesi; Arap ve Trk stilalar ..........................................
48
Balkanlar, Anadolu ve Kuzey Afrikada Batl tanklar tarafndan grien
gebelik ...................................................................................................................................
52
Yzyllar aan devreler .........................................................................................................
53

2 AKDENZN KALBNDE DENZLER VE KIYILAR ......................................


1. Sv Ovalar...............................................................................................................
Ky denizcilii.......................................................................................................
Portekiz keiflerinin balangcnda...................................................................
Tarihin sleri olarak dar denizler.......................................................................
vj Karadeniz, stanbulun zel avlanma sahas....................................................
Venedikli ve Cenevizli olan Adalar Denizi.....................................................
Tunus ile Sicilya arasnda
Akdeniz Man..................................................................................................
Tiren havzas ..........................................................................................................
Adriyatik .................................................................................................................
Sicilyann dousunda ve batsnda...................................................................
ki deniz, evreni.....................................................................................................
y Trk ve spanyol imparatorluklarnn ifte dersi.............................................
Siyasetin tesinde ...............................................................................................
2. Kta sahilleri ........................................................................................................
Deniz halklar ......................................................................................................
Denizcilik sektrlerinin zayflklar ..............................................................
Byk kentler ......................................................................................................
Denizcilik hayatnn alt ve st......................................................................
3. Adalar.....................................................................................................................
Mnzevi dnyalar m? .......................................................................................
Narin hayatlara dair............................................................................................
Byk tarihin yollarnda ...................................................................................
Adal gmenler .................................................................................................
Ve denizin evrelemedii adalar ....................................................................
Yarmadalar...........................................................................................................
3 SINIRLAR YA DA EN BYK AKDENZ.......................................................
Tarihin boyutlarnda bir Akdeniz ...................................................................
1. Sahra, Akdenizin ikinci ehresi ....................................................................
Sahra: Yakn ve uzak snrlar ..........................................................................
Sefalet ve fakirlik ...............................................................................................
Uzun mesafe gebeleri ....................................................................................
Stepten ileri doru hareketler ve szmalar.....................................................
Altn ve baharat kervanlar ..............................................................................
Vahalar............................................................... ...................................................
slamiyetin corafi alan....................................................................................
2. Avrupa ve Akdeniz..............................................................................................
Kstaslar ve meridyenler ynndeki yollar ..................................................
Rus ksta: Karadenize veya Hazar Denizine doru .............................
Balkanlardan Datzige: Polonya ksta .......................................................
Alman ksta: btnsel bir ema....................................................................
Alpler ....................................................................................................................
nc kii, ok ehreli Almanya .................................................................
Cenovadan Anverse Vene kten Hamburga: ulam koullar
Ticaret dengesi ve ticari gler........................................................................
Rouendan Marsilyaya Fransz ksta
Okyanus Akdeniz Okulunda..............................................................................

Avrupa ve Akdeniz..................................................................................................................
3. Atlas Okyanusu..........................................................................................................................
Birok Atlantikler........................................... ........................................................................
XVI. yzylda Okyanusun kaderi ......................................................................................
Gecikmi bir gerileme ............................................................................................................
4 FZK BRLK: KLM VE TARH ..........................................................................................
1. klimsel birlik ..........................................................................................................................
Atlantik ve Sahra ....................................................................................................................
Tekdze bir iklim ....................................................................................................................
Kuraklk: Akdenizin afeti.....................................................................................................
2. Mevsimler..................................................................................................................................
Kn duraklar .........................................................................................................................
Deniz seyrseferinin durmas ..............................................................................................
K bar ve gevezelikleri ....................................................................................................
Kn sertlikleri .......................................................................................................................
Yaz ve hzl hayat ...................................................................................................................
Yaz salgnlar............................................................................................................................
Akdeniz iklimi ve Dou.........................................................................................................
Mevsimlerin ritmi ve istatistikler .......................................................................................
Determinizm ve ekonomik hayat....................................................................................... ..
3. XVI. yzyldan bu yana iklim deimi midir? ...............................................................
Tamamlayc not ......................................................................................................................
5 NSAN BRLK: YOLLAR VE KENTLER, KENTLER VE YOLLAR ...
1. Karayollar ve denizyollar ..................................................................................................
Besleyici yollar........................................................................................................................
Ulam aralarnn khnelii.................................................................................................
1600lere doru karayollarna stnlk m?....................................................................
Bizatihi bir sorun olarak karayolu.......................................................................................
Venediin ifte tankl................. .......................................................... ............................
Dolam ve istatistik: Ispanya rnei ............................................ ..................................
Uzun dnemde ifte sorun.....................................................................................................
2. Denizcilik: tonajlar ve konjonktrler..................................................................................
XV. yzylda byk tonajllar ve kk yelkenliler .....................................................
Kk tonajllarn ilk baarlar ..........................................................................................
XVI. yzylda Atlantikte ....................................................................................................
Akdenizde................................................................................................................................
3. Kentsel ilevler........................................................................................................................
Kentler ve yollar .....................................................................................................................
eitli yollarn buluma yeri ...............................................................................................
Yoldan bankaya .......................................................................................................................
Kentsel devre ve gerileme ....................................................................................................
ok eski bir tipoloji ...............................................................................................................
4. an tanklar kentler............................................................................................................
Nfus art ..............................................................................................................................
Eski sefaletler, yeni sefaletler: ktlklar ve buday sorunu..........................................
Eski sefaletler, yeni sefaletler: salgn hastalklar ..........................................................
Vazgeilmez gmen .............................................................................................................

Kentsel siyasal bunalmlar.......................................................................................................... 225


Ayrcalkl nakit kentleri ....................................................................................................... .... 227
Krallk ve imparatorluk kentleri................................................................................................ 230
Bakentlerin lehine olmak zere........................................................................................... .... 234
Daha imdiden konjonktr ......................................................................................................... 235
KNC BLM
Ortak kaderler ve btnsel hareketler.................................................................................................. 237
1 EKONOMLER: YZYILIN LS ........................................................................................ 238
1. Mekan, bir numaral dman ..................................................................................................... 238
Yazanlar iin: gidi gelilerde kaybolanlar ........................................................................... 239
Denizin boyutlar: birka hz rekoru ....................................................................................... 24
Ortalama hzlar.............................................................................................................................. 242
Mektuplarn ayrcalkl durumlar ....................................................................................... .... 244
Haber, lks mal......................................................................................................................... .... 247
l ada, karlatrmalar..................................................................................................................249
mparatorluklar ve mekn...........................................................................................................25
Claude du Bourgun yolculuu (1576 ve 1577)...............................................................252
Mekn ve ekonomi........................................................................................................................253
Fuarlar, ekonomik hayatn yedek gleri .......................................................................... ....255
Kk apl ekonomi alanlar................................................................................................ ....257
Cenova, Milano, Venedik, Floransa drtgeni ................................................................... ....260
2. nsanlarn says........................................................................................................................ ....265
60 veya 70 milyon kiilik bir dnya.........................................................................................265
Akdenizin boluklar ............................................................................................................. ....266
Yzde yzlk bir nfus art m?........................................................................................ ....269
Dzeyler ve gstergeler ......................................................................................................... ... 270
ekinceler ve Sonular............................................................................................................... 276
Teyidler ve lhamlar.................................................................................................................... 277
Emin olunan birka konu .......................................................................................................... 277
Baka bir gsterge: gler......................................................................................................... 279
3. Akdeniz ekonomisinin modeli ina edilebilir mi? .......................................................... 281
Tarm, en byk endstri .......................................................................................................... 2X2
Bir endstri bilanosu ............................................................................................................ ...2X6
Verlagssystem ve kentsel endstrilerin geliimi ......................................................... ...2X9
Sistem baarl olmutur.............................................................................................................29
Gezgin bir igc ........................................................................................................................29
Btnsel hareketler ve zel hareketler................................................................................ ...291
Ticari muamelelerin hacmi .......................................................................................................293
Uzak mesafe ticaretinin darl ve nemi .............................................................................296
Kapitalist younlamalar........................................................................................................ ...29X
Akdeniz filolarnn toplam tonaj......................................................................................... ...298
Kara tamacl ..................................................................................................................... ...300
Devletler yzyln en byk giriimcileridir .................................................................... ...301
Deerli madenler ve parasal ekonomi ................................................................................ ...303
Seliller yaayanlarn bete biri miydiler?..............................................................................304
Geici bir snflandrma ......................................................................................................... ...306
Gdalar kt bir kstastr: resmi rakamlara gre orba her zaman iyidir .
308
Hesabn salamas yaplabilir mi? ...................................................................................... ...308
XII

2 EKONOMLER: DEERL MADENLER, PARALAR VE FYATLAR ..


1. Akdeniz ve Sudan altn..........................................................................................................
Douya doru deerli maden klar................................................................................
Sudan altn: nceller .............................................................................................................
Portekizliler Ginede: altn Akdenize gelmeye devam ediyor ....................................
Konjonktrn sorumluluklar................................................................................................
Kuzey Afrikadaki Sudan altn ...........................................................................................
2. Amerikan gm ...................................................................................................................
Amerika hzineleri ve spanya ............................................................................................
Amerikan hzineleri Anvers yolunda..................................................................................
Fransz sapa ..........................................................................................................................
Byk Barselona-Cenova yolu ve Amerika deerli madenlerinin ikinci devresi
spanyol paralar tarafndan istila edilen Akdeniz...........................................................
Modena Iargaya av olan talya ........................................................................................
Cenevizlilerin yzyl..............................................................................................................
Piacenza fuarlar .....................................................................................................................
Kt yzyl.............................................................................................................................
II. Felipenin sonuncu iflasndan III. Felipenin ilk iflasna (1607)..........................
.3. Fiyat artlar...............................................................................................................................
a yaayanlarn yaknmalar ............................................................................................
Amerikan hzinelerinin sorumluluuna dair ....................................................................
Amerikan sorumluluunun lehinde ve aleyhinde neler sylenebilir 9
cretler.......................................................................................................................................
Toprak gelirleri.........................................................................................................................
Bankalar ve enflasyon ...........................................................................................................
Sanayiciler ............................................................................................................................
Devletler ve fiyat art..........................................................................................................
Amerikan hazinelerininin azalmas ................................................................................
Devale edilmi paralar ve sahte paralar ..........................................................................
maden a..........................................................................................................................
NC BLM
EKONOMLER: TCARET VE TAIMA......................................................................................
1. Karabiber ticareti ................................................................................................... ................
Akdeniz rvann alyor: 1550lerden sonra Kzldenizin gelimesi.......................
Portekiz karabiberinin toparlanmas ..................................................................................
Portekiz karabiberi zerindeki dalaveralar ve tasarlar.................................................
Venedie sunulan Portekiz karabiberi ...............................................................................
VVelserlerin ve Fuggerlerin yaptklar szleme 1586-1591 ......................................
Dou Akdeniz baharat yollarnn sreklilii .................................................................
Mmkn aklamalar..............................................................................................................
2. Akdeniz budaynn dengeleri ve bunalmlar ..............................................................
Budaylar..................................................................................................................................
Tahl ticaretinin baz kurallar ..........................................................................................
Denizyollarna bal olarak buday ticareti ..................................................................
hracat kent ve lkeler .....................................................................................................
Dou buday ........................................................................................................................
Dengeler, bunalmlar ve deiimler .................................................................................
Birinci bunalmlar: Kuzey buday Lizbon ve Sevillada ..........................................

Trk buday boomu: 1548-1564 .....................................................................................


Kendi ekmeini yemek: 1564-1590 aras Italyan konjonktr.....................................
Sonuncu deiim: 1590dan sonra kuzey buday ..........................................................
Sicilya hl Sicilyadr ..........................................................................................................
Buday bunalmlarna dair ...................................................................................................

398
401
405
407
409

3. Ticaret ve Tama: Atlantik yelkenlileri ...........................................................................


Basklar, Biskayllar ve hatta Galiyallar ........................................................................
Portekizliler .............................................................................................................................
Normanlar ve Brkonlar .......................................................................................................
Flaman gemileri ......................................................................................................................
lk ngiliz yelkenlileri............................................................................................................
Baar dnemi (1511-1534) ..................................................................................................
Dou Akdeniz ticaretinin yollar ........................................................................................
Akdeniz Akdenizlilerindir ....................................................................................................
ngilizlerin 1572-1573te geri dnleri ...........................................................................
V Trk-ngiliz mzakereleri: 1578-1583 ..............................................................................
ngiliz deniz yolculuklarnn baa s ................................................................................
Yzyln sonundaki durum ...................................................................................................
Hansallar ve HollandalIlarn gelii ...................................................................................
Budaydan baharata: HollandalIlar Akdenizi fethediyorlar.........................................
HollandalIlar 1570den itibaren tek bir kurun bile atmadan Sevillay
aldlar? ......................................................................................................................................
Akdenizde yeni hrstiyanlar ...............................................................................................

410
410
411
412
413
413
414
417
418
420
422
423
424
425
427
nasl
430
434

NOTLAR ..............................................................................................................................................

437

BRNC YAYINLANIIN NSZ

Akdeniz'i ihtirasla sevdim, kukusuz kuzeyden geldiim iin, tpk ok sayda bakalar
gibi ve birok insanlardan sonra. Ona uzun inceleme yllarm sevinle tahsis ettim -benim
iin bu, btn genliimden de uzun bir sreydi-. Bunun karlnda, bu sevincin biraznn ve
nn ounun bu kitabn sahibelerini aydnlatmasn temenni ediyorum. deal olan kuku
suz, romanclar gibi kahraman keyfimize gre yerletirmek, onu gzden hi kaybetmemek,
ve o koskoca birarodaln srekli olarak hatrlamak olacaktr. Ne yazk ki, veya ne mutlu
ki, mesleimiz romann hayranlk verici esnekliklerine sahip deildir. Temenni ettiim
zere, bu kitaba yanamak isteyen okuyucu, demek ki Deniz hakknda kendi anlarn,
grlerini de beraberinde getirip metnimi renklendirirse ve elimden geldiince yapmaya
altm gibi, bu geni varl yeniden yaratma konusunda bana yardmc olursa, ok iyi
birey yapm olur... Denizin grlebildii ve sevilebildii haliyle, gemii hakknda olabile
cek en byk belgeyi meydana getirdiini dnyorum. Sorbonne'da hocam olan corafya
clarn rettiklerinden sadece bunu muhafaza edebildiysem de, onu o kadar inanl bir
ekilde korudum ki, giritiim bu iin tm anlamn o verdi.
Akdeniz'den daha sade bir rnein, tarihle mekn arasndaki bu balar kaydetmek
konusunda bana daha fazla yardmc olabilecei dnlebilir; hele insani lleri iinde
Denizin bugnknden ok daha geni olduu hesaba katldnda; kiilerinin daha karmak,
kark ve tasnif d olduu gznne alndnda. Bu kiiler llerimize ve kategorileri
mize smamaktadrlar. Onun hakknda u tarihte dodu.. gibi basit bir tarih yazmak
yararszdr; onun hakkndaki olaylar sadece olduklar gibi aktarmak yararszdr.
Akdeniz bir deniz bile deildir; o bir denizler btndr ve bu denizler adalarla dolu,
yarmadalarla kesilmi ve dall budakl kylarla evrelenmilerdir. Akdenizin hayat karannkine karmtr; iirinin yardan fazlas krsal, denizcileri kyllerdir; Akdeniz zeytin
aalarnn, zm balarnn olduu kadar, dar krekli teknelerin veya yuvarlak tccar
gemilerinin de denizidir ve nasl ki al ona ekil veren sanatnn ellerinden ayrlamazsa,
onun tarihi de onu evreleyen karasal dnyadan ayrlamaz. Bir Provence atasz lanso la
mare e tenten terro (denizi methet ve karada dur) demektedir.
Demek ki, Akdenizin kesin olarak hangi tarihsel kiilie sahip olabileceini ancak
zahmetli bir ekilde bilebileceiz: bunun iin sabr, ok gayret ve kukusuz kanlmaz baz
hatalar gerekmektedir. Okyanus bilimcisinin, jeologun ve hatta corafyacnn Akdeniz
inden daha net birey yoktur: bunlar bilinen, etiketlenmi, kilometre talar denmi
alanlardr. Fakat acaba tarihin Akdenizi nedir? Yzlerce uyar bizi ikaz etmektedirler: u
deildir, bu deildir, kare biiminde bir ayr hi deildir. Uzun sreden beri tanmlanm,
ak, hemen tannabilir nitelikte olduu ve genel tarihi onun corafi snrlarna gre keserek
kavrayabileceimiz bahanesiyle Akdenizin belirlenmesi gerekli bir tarihsel kiilik olduu

sonucunu ortaya koymayan tarihiye ne yazk. nk, Akdenizin snrlarnn bizim soru
turmamz asndan ne deerleri vardr ki?
Elli yllk bir sre iin olsa bile, bir yandan Herakles stunlarnda, dier yandan da antik
Ilion'un nceden kylarn gzledii deniz koridorunda snrlandrlm bir denizin tarihi
yazlabilir mi? lk olarak ortaya kan bu ereve izme sorunlar, dier bakalarn davet
etmektedir: snrlamak; tanmlamak, zmlemek, yeniden ina etmek ve duruma gre bir
tarih felsefesini semek, hatta benimsemektir.
Bir yardmc olmak zere muazzam bir makale, an, kitap, yayn, soruturma kitlesine
sahibiz; bunlardan bazlar saf tarih alanna aittir; daha az ilgin olmayan dierleri de
komularmz etnograflar, corafyaclar, botanikiler, jeologlar, teknologlar... tarafndan
yazlmlardr. Dnyada Deniz ve onun yansmasyla parldayan karalar kadar iyi
aydnlatlm, envanteri bylesine kartlm hibir mekn bulunmamaktadr. Fakat, ncel
lerimize hakszlk etmek tehlikesine ramen, bu yayn kitlesinin aratrmacy bir kl
yamuru gibi ezdiini sylemek gerekir mi? Bu incelemelerden ou dne ait, kullansz bir
dil konumaktadrlar. Onlar ilgilendiren, geni Denizin btn olmayp, mozayiini mey
dana getiren kk talardan biri; hareketli btnsel hayat olmayp, hkmdar ve zenginle
rin hayatlardr; yani bizi ilgilendiren gl ve yava tarih yerine, onlar ortak deerleri
olmayan bir eitli olaylar tozu iinde kalmaktadrlar. Bu incelemelerin ou yeniden ele
alnmay,
btnsel
lee
getirilmeyi,
yaam
kazanmak
iin
ayaa
kaldrlmay
beklemektedirler.
Ayn ekilde, geni ariv kaynaklar hakknda kesin bilgiler olmakszn denizin tarihini
yazmak mmkn deildir. XVI. yzylda hibir Akdeniz lkesi yoktur ki, Akdeniz dnyas
nn tank olduu yangn, kuatma ve her trden felketlerden kurtarlabilmi belgelerle,
genelde iyi donatlm arivlere sahip olmasn. Fakat, bu kuku duyulmas mmkn olmayan
zenginlikleri, en atasndan tarihsel olan bu madenleri aratrmak ve envanterini kartmak
iin tek bir mr yetmez, bunun iin yirmi mr gerekir veya herbiri mrn bu ie hasretmi
yirmi aratrmac gerekir. Belki tarih antiyesinde kk zenaatkr yntemlerimizle all
mayan bir gn gelecektir... O gn geldiinde belki de, genel tarihi az veya ok ilk elden
kitaplardan deil de, zgn metinlere dayanarak yazmak mmkn olacaktr. abam ne
kadar byk olursa olsun, ulaabileceim btn arivlerde ayklama yapmadm; kitab
mn zorunlu olarak ksmi bir soruturmaya dayal olarak ina edildiini sylemeye gerek var
m? nceden biliyorum ki, kitabmn sunular yeniden ele alnacaklar, bakalaryla ikme
edilecekler ve ben bunu temenni ediyorum. Tarih byle gelimektedir ve gelimelidir.
Dier yandan, Rnesans ve Reformasyon un son byk ateleri arasnda kalan ve daha
onaltnc yzylda kendini gstermekte olan, u sert bir dnem olacak olan XVII. yzyl
tarafndan kronolojik konumu olduka kt hale getirilmi olan XVI. yzyln ikinci
yarsndaki Akdeniz, Lucien Febvrein yazd gibi gzel bir yanl konu dur. Bu konumun
yararn iaret etmeye gerek var mdr? Denizin, dnyann artk onu merkez almaktan,
onun iin ve onun ritmine gre yaamaktan vazgetii Modern an banda ne duruma
geldiini bilmek yararsz deildir. Her zaman sz edilen ani gerileme, bana kantlanm
gibi gzkmemektedir; veyahut da, her ey bunun tersini gsteriyora benzemektedir. Fakat,
bu dramn dnda Akdenizin ortaya koyduu sorunlarn istisnai bir insani zenginlikte
olduklarn ve buna bal olarak da, tarihileri ve tarihi olmayanlar ilgilendirdiklerine
inanyorum. Hatta, bunlarn klarn imdiki zamana kadar uzattklarn; Nietschenin
bizzat tarihten bekledii kesin anlamda, bunlarn u "yarar"dan da yoksun olmadklarn
dnyorum.
Bylesine bir konunun sunduu cazibelere varncaya kadar sz uzatmayacam. Bunun
sahteliklerim -zorluklarn olarak anlaynz-, ihanetlerini daha nce sralamtm. Bunlara
unu ekleyeceim: tarih kitaplarmzn arasnda hibir ise yarar rehber bana yardm sunmu-

yordu. Sv bir alan merkez alm olan bir tarihsel incelemenin cazibesi byktr, ama
bundan da tesi bir yeniliin btn tehlikelerini de beraberinde getirmektedir.
Terazinin her iki kefesi ae ok ykl olduundan, sonunda arlm riskten yana
koyduumdan ve tefmkinlilikten uzaklaarak maceraya girimeye deer olduunu dnd
mden tr acaba hakl mym?
Ozrm bizzat bu kitabn yksdr. Bu kitab 1923'te yazmaya giritiimde, ok daha
temkinli olan, II. Felipenin Akdeniz politikasna hasredilmi bir ekildeydi. O zamanki
hocalarm bunu gl bir ekilde onaylyorlard. Hocalarm, corafyann fetihlerine
olduka kaytsz, iktisad (tpk bizzat diplomasinin sklkla yapt gibi) ve toplumsal
sorunlar pek kaale almakszn; uygarlk, din ve ayn zamanda edebiyat ve sanat olaylarna,
geerli her tarihin bu byk tanklarna kar olduka kmser tavrlar, kendi taraf
tutuunun iine hapsolmu olarak yaz brolarnn dndaki grek, retken ve youn
hayata her trl bak kendine yasaklayan diplomatik tarih erevesinde yer alarak,
konumu bu balant iinde gryorlard. Temkinli Kralm politikasn aklamak, hereyden nce, bu siyasetin yorulma sreci iinde hkmdarn ve danmanlarnn deien
koullar karsndaki sorumluluklarn belirlemek, byk ve kk rolleri saptamak;
Akdenizin kukusuz her zaman ayrcalkl olmayan, yalnzca bir ksmn meydana getiren
Ispanyann dnya politikasnn genel haritasn oluturmak anlamna gelmekteydi.
Gerekten de, 1580li yllarla birlikte, Ispanyann gc aniden Atlantie doru ynel
miti. II. Felipenin geni imparatorluu, tehlikenin bilincinde olarak veya olmayarak tehtid
altndaki varln burada koruyacak ve bu tehtide burada kar koyacaktr. Gl bir
hareket, onu Okyanus'taki kaderine doru yneltmekteydi. Bu yeralt oyunuyla, Ispanya
politikasnn bu fiziiyle ilgilenmek ve bu aratrmalara bir II. Felipenin veya AvusturyalI
Don Juann sorumluluklarnn etiketlenmesini yelemek, dier yandan bu sonuncularn
hayallerine ramen sklkla aktr olarak davrandklarn dnmek, daha bu haliyle bile
diplomatik tarihin geleneksel erevesinin dna kmak olmaktayd; nihayet Akdeniz'in,
Ispanyann bu uzak, ani ve dzensiz oyununda (eer muhteris nabaht harekt bir kanera
braklacak olursa, olduka donuk) kendi tarihine kendi kaderine, kendi gl hayatna
sahip olup olmad ve bu hayatn pitoresk bir geri plan rts olmaktan baka bir rol hak
edip etmedii sorulduunda, beni sonunda esir alan muazzam konunun cazibesi nnde yere
kmek anlamna geliyordu.
Farketmeden durabilir miydim? Arivden arive, bu eitli ve hareketli hayat karsnda
gzlerim kapal olarak aklayc belgelerin izini nasl srebilirdim? Bu kadar ok besleyici
faaliyet karsnda nasl olur da ekonomik ve toplumsal tarihe ynelmezdim? Ne Almanya,
ne ngiltere, ne A.B.D., ne de hatta hemen yakndaki Belika veya Polonyada reddedilme
yen bir ycelie ulamak iin Fransa'da kk bir grubun harekete geirmeye alt bu
devrimci tarihe ynelmezdim? Akdeniz'in tarihini karmak kitlesi iinde kavramak demek,
onlarn tavsiyelerini izlemek, deneylerinin snana girmek, onlarn yardmna komak,
bizde yorulmu ve snrlarmz amay hakeden yeniden dnlm yeni bir tarih biimi
iin mcadele etmek demekti. Evet bu yeni tarih kukusuz emperyalist bir tarihti, ama
devlerinin ve olanaklarnn bilincinde olan bu tarih ondan koptuu iin, yerine gre bazen
adil, bazen de gayriadil bir ekilde eski biimleri paralamak istiyordu, ama bu adaletsizlik
de pek fazla nemli deildi! Tasnif d bir tarihsel kiiyi benimseyerek, onun kitlesinden,
isteklerinden, direnmelerinden ve tuzaklarndan ve ayn zamanda a t lmndan yararlanarak,
hocalarmzn rettiklerinden baka trl bir tarih ina etmek iin tam da iyi bir frsatt.
Her eser kendini devrimci olarak hisseder, kendisi iin bireylerfethetmek ister ve byle
olmaya gayret sarfeder. Akdeniz bizi sadece adetlerimizden syrlmaya zorlam olsa bile,
bu kadar da bize hizmet etmi olduu anlamna gelecektir.
XVII

Bu kitap,
ayrlmaktadr.

herbiri

kendi

iinde

btnsel

bir

aklama

denemesi

olan

blme

Birincisi hemen hemen hareketsiz bir tarihi, insann onu evreleyen ortamla ilikileri
iindeki tarihini gndeme getirmektedir; bu tarih akmakta ve deimekte yava, sklkla
srarl geri dnlerden ve srekli olarak yenilenen devrelerden meydana gelen bir tarihtir.
Hemen hemen zamand olan ve cansz nesnelerle temasta olan bu tarihi ihmal etmeyi, nede
bu konuda bir sr kitabn eiine yararsz yere konulan, madeni manzaralaryla, tarlala
ryla ve iekleriyle abucak gsteriliveren ve sanki daha sonra bunlar bir daha ele alnma
yacakm gibi, sanki iekler her ilkbaharda yeniden amyorlarm gibi, sanki srler
hareketleri srasnda duruyor/arm gibi, sanki tekneler mevsimlere gre deien gerek bir
denizde seyretmiyor/arm gibi ele alnveren u geleneksel tarihe corafi girilerle yetin
meyi istemedim.
Bu hareketsiz tarihin stnde yava ritmi olan bir tarih farkedilmektedir: eer ifade asl
anlamndan saptrlm olmasayd, bunun iin gruplarn ve gruplamalarn tarihi olarak,
toplumsal tarih denilebilirdi. Bu dip dalgalarnn Akdeniz hayatnn btnn nasl ykselt
tii; ite kitabmn ikinci ksmnda, birbirlerini izler biimde ekonomileri, devletleri, top
lum/ar incelerken ve nihayet tarih kavraym daha iyi aydnlatmak iin denizdeki btn bu
glerin karmak sava alannda nasl etki ettiklerini gstermeye alrken, kendime
sorduum buydu. nk biliyoruz ki, sava saf bir bireysel sorumluluklar alan deildir.
Nihayet nc blm, geleneksel tarihe ayrlm olan, eer istenirse insani lde deil
de, birey dzeyindeki tarih; Paul Lacombe ve Franois Simiand'n olay sal tarihi: bir yzey
rpnts, med ve cezirlerin gl hareketleriyle meydana gelen dalgalar. Ksa, hzl ve
sinirli salnmlar olan bir tarih. Tanm gerei ar duyarl olan bu tarihte, en ufak adm
btn l aralarn alarma geirmektedir. Ama bu haliyle btn tarihler iinde en fazla
ihtiras vereni, insanlktan yana en zengin olan, ayn zamanda da en tehlikeli olan budur.
adalarnn hissettikleri tasyir ettikleri hayatlarnn ritmine gre, bizimki gibi ksa
olarak yaadklar henz yakc olan bu tarihten ekinelim. Bu tarih onlarn fkelerinin,
dlerinin ve hayallerinin boyutuna sahiptir. Gerek Rnasanstan sonra XVI. yzylda
yazmaya, kendini anlatmaya ve bakalarndan konumaya tutkun fakirlerin, mtevaz
kiilerin Rnesans gelecektir. Bu deerli kt yn olduka ekil bozucu olmaktadr. II.
Felipenin ktlarn okuyan tarihi, onun yerinde oturuyormuasna, bir boyutun eksik
olduu garip bir dnyaya tanm gibi olmaktadr; kukusuz canl ihtiraslarn dnyas;
yaayan btn dnyalar gibi, bizimki gibi kr, kaymzn sarho bir tekne gibi zerinde
kayd u canl sularn derinliklerinin yklerine kar kaytsz bir dnya. Tehlikeli bir
dnya, fakat ounlukla sessiz ve anlamn ancak ok byk zaman dilimleri kavrandnda
aa vuran u gizil byk akntlar nceden saptayarak, onun bylerini ve ktlklerini
defedebiliriz. Byk grlts olan olaylar ounlukla sadece anlar, bu byk kaderlerin
tezahrlerinden ibarettirler ve ancak onlar tarafndan aklanabilmektedirler.
Bylece, tarihin kat kat dzlemler halinde paralanmas noktasna gelmi olduk. Veya,
eer istenirse, tarihin zaman iinde, bir corafi zamann, bir toplumsal zamann, bir de
bireysel zamann ayrd edilmesine ulatk. Veyahut da, baka bir tercih asndan, insan bi
dizi kiilik halinde ayrd etmeye ulatk. Belki de en az affa mazhar olacam nokta bu
olacaktr, hatta geleneksel paralamalarn da, derinlemesine biri olan yaayan tarihi para
ladklarn ifade etmese bile; hatta Ranke veya Kari Brandiye kar anlat-tarihin bir
yntem olmadn veya en mkmmelinden nesnel yntem olmayp, onun da bir tarih
felsefesi olduunu ifade etmesem bile; haltt nce ifade edip, sonra da bu planlarn sadece
sunum aralar olmaktan baka bir amalarnn olmadn ve yolum ilerledike bunlarn
birinden dierine gemeyi kendime yasaklamadm gstersem bile... Fakat savunma
yapmak neye yarar? Eer bu kitabn unsurlarn kt bir ekilde biraraya getirmekle

sulanrsam,
umuyorum.

antiyelerimizin

iyi

kurallarna

gre

imal

edilmi

paralarn

da

bulunacan

ok fazla geni tutkularmn, byk grme arzumun ve ihtiyacmn da eletiriye ura


mayacan umuyorum. Tarih sadece duvarlarla kapatlm bahelerin incelenmesine mah
km edilemez. Eer byle yaplrsa tarih, zamann endie verici sorunlarna cevap vermek,
insann ok geni ama ok emperyalist bilimleriyle balantda olmak gibi, u andaki
grevlerinden birini de skalam olmaz m? 1946da devlerinin ve usuz bucaksz glerinin
bilincinde olan muhteris bir tarih olmakszn, imdiki zamana ait bir hmanizma olabilir mi?
Edmond Faral 1942'de Byk tarihi ldren byk tarih korkusudur" diye yazmaktayd.
Belki de byk tarih yeniden hayata kavuabilir ()!

Mays 1946
C) Borlarmn listesi uzundur. Ak olmak gerekirse, bu borlarn dkm iin bir cilt
gerekir. Ben ancak balcalarn sayabileceim. Minnet dolu dncelerim Sorbonnedaki
hocalarma ynelmektedir, bundan 25 yl ncesinin Sorbonneuna: Albert Demangeon,
Emile Bourgeois, Georges Pages, Maurice Holleaux, Henri Hauser ki, ekonomik ve toplum
sal tarihe kar ilk ynelmemi ona borluyum ve scak dostluu benim iin her zaman bir
rahatlk yaratmtr. Cezayirde Georges Yver, Gabriel Esquer, Emile-Felix Gautier ve
Rene Lespesin dosta yardmlarndan yararlandm; burada 1931de HenriPirennein by
leyici derslerini dinleme zevkine ulatm.
Aratrmalarmda bana yardmc olan ve hispanizm konusunda ilk hocalarm olan
Ispanyol arivcilerine ok zel olarak teekkr ediyorum, Mariano Alcocer, Angel de la
Plaza, Miguel Bordonau, Ricardo Magdalena, Gonzalo, Ortiz... Onlarn hepsini ve spanya
nn tarihsel bakenti Simancasdaki tartmalarmz zevkle yadediyorum. Madridde
Francisco Rodriguez Marin beni krallara zg ltufkrlyla arlad... Aratrmalarm
srasnda taleplerimle bunalttm talya, Almanya ve Fransa arivcilerine de ayn ekilde
teekkr ediyorum. nl astronomi bilgini Dubrovnikli (Raguza) esiz arivci ve arivlerle
ktphanelerdeki yolculuklarm esnasnda byk dostum bay Truhelkaya teekkrlerimin
iinde ayr bir yer ayryorum.
Cezayir, Sao Paolo ve Pariste bana yardm sunan meslekda ve rencilerimin listesi de
ok uzundur ve dnyann her tarafna dalm kiileri kapsamaktadr. Earl J. Hamilton,
Marcel Bataillon, Robert Ricard, Andre Aymarda zel olarak teekkr ediyorum, bunlar
ok eitli vesilelerle benimle ibirlii yaptlar. Esaretteki arkadalarmdan iki tanesi,
Paristeki Cour dAppel'de avukat olan Adde-Vidal ile bo zamanlarnda ehirci ve tarihi
olan Maurice Rouge almalarma bulamlardr. Nihayet Revue Historiquein kk
grubunun -Maurice Crouzot ve Charles-Andre Julien- Charles Bemont ileLouisEisenmann
m bu dergide saldrgan genliimizi korurlarken benimle hibir zaman pazarln yapma
dklar yardm unutmuyorum. Marcel Bataillon, Emile Coornaert, Roger Dion ve Ernest
Labrousse tarafndan getirilen gzlem ve nermeleri kitabmn son dzeltmeleri srasnda
hesaba kattm.
Annalese olan borlarm, retilerine ve zihniyetlerine kar olanlar borlarmn en
byk ksmn meydana getirmektedir. Bu borcu elimden geldiince demeye almakta
olduum bilinmektedir. Savatan nce Marc Blochla sadece bir ilk temas kurabildim.
Ancak,
dncesinin
hibir
ayrntsnn
bana
yabanc
kalmadn
syleyebileceime
inanyorum.
Lucien Febvrein mfik ve enerjik ilgisi olmakszn bu eserin kukusuz bu kadar erken
tamamlanamayacan ilve edebilir miyim? Onun tevikleri, cesaretlendirmeleri ve tavsi
yeleri beni giritiim iin iyi olup olmad konusundaki uzun bir endieden kurtard. Hi
kuku yoktur ki o olmasayd, ben soruturma ve dosyalarma birkez daha gmlm
olurdum. ok byk teebbslerin sakncas bazen onun iinde zevkle kaybolunmasdr.

KNC YAYINLANIIN NSZ


Akdenizi ikinci bir kez yaynlama konusunda ok tereddt ettim. Dostlarmdan bazlar
ne bir kelime, ne de bir virgl hibir ey deitirmememi neriyorlar ve klasik olmu bir
metni deitirmemekte avantaj olduunu syleyecek kadar ileri gidiyorlard. Onlara akl
banda bir ekilde inanabilir miydim? Bilgilerimizin artan arl altnda, komumuz
insani bilimlerin basksyla, tarih kitaplar bugn dn olduundan ok daha hzl bir ekilde
ihtiyarlamaktadrlar. Bir an geer gemez, onlarn kelime hazneleri yal hale gelmektedir;
onlarn yeniliklerini oluturmu olan noktalar vlger olana karm olmaktadr; ve kazanlr
m aklama kendiliinden tartmal hale gelmektedir.
Dier yandan, Akdeniz yaynlanma tarihi olan 1949 doumlu deildir, doum tarihi
Sorbonneda doktora tezi olarak savunulduu 1947 de deildir. Tamamen yazlmadysa
bile, byk izgileri itibariyle 1939da; Marc Bloch ve Lucien Febvrein Annaleslerinin ilk
parlak genliinin sonlarnda, onun dorudan rn olarak saptanmtr. Ayrca, okuyucu
birinci yaynlann nszndeki bu cinsten delillerden yanlmamaldr; bunlar bugn eitim
dnyasnda deilse bile aratrma dnyasnda unutulmu eski konumlara kar kmaktadr
lar. Dnk polemiklerimiz glgelerin peindedir.
Bylece, yeni bir yaynlann ciddi, hatta btnsel bir gncelletirme gerektirecei
konusunda ok erkenden emin oldum ve bunu merulatrmak iin de 1949'da zamann
sertliinin yaynlamama engel olduu harita, kroki, grafik ve resimleri sunmann yeterli
olamayacan anladm. Dzeltmeler, ekler, yeniden kaynatrmalar bazen nemli boyut
lara ulamlardr, hele sadece yeni bilgileri deil, bir de sklkla daha uzaa giden yeni
problematikleri hesaba katmak zorunda kaldmda, bunlarn boyutlar daha da bym
tr. Birok blm batan sona yeniden yazlmak zorunda kalmtr.
Henri Pirennein tekrarlad gibi, her sentez zel aratrmalar harekete geirir. Benim
kitabmn izinde harekete geenleri de eksik kalmamlardr. Bunlar bana refakat etmiler
dir ve bugn beni hapsetmektedirler. 1949dan beri bu kitab dorudan ilgilendiren alanlarda
mer Ltf Barkan ve rencileri, Julio Carro, Barrojo, Jean-Franois Bergier, Jacques
Berque, Ramon Carande, Alvaro Castillo Pintado, Federico Chabod Huguette ve Pierre
Chaunu, Carlo M. Cipolla, Gaetano Cozzi, Jean Delumeau, Alphonse Dupront, Elena
Fasono, Rene Gascon, Jose Gentil da Silva, Jacques Heers, Emmanuel Le Roy Ladurie,
Vitorino Magalhaes Godinho, Hermann Kellenbenz, Henri Lapeyre, Robert Mantran,
Felipe Ruiz Martin, Frederic Mauro, Ruggiero Romano, Raymond.de Roover, Frank Spooner, Iorjo Tadic, Alberto Tenenti, Ugo Tucci, Valentin Vasquez de Prado, Pierre Vilar ve
nihayet muhteem rencileriyle birlikte mteveffa Jose Vicens Vivesin meydana getirdii
grubun yaynlanm ve yaynlanmam kitap ve incelemelerinin oluturduu muazzam
almay bildirmek iin bana sahifeler ve sahifeler gerekmektedir. Bu almalarn yorul
masna ben de sklkla ok yakndan katldm.

Nihayet, birinci yaymlantaki bilgilere bizzat kendimin Venedik, Parma,


Floransa, Cenova, Napoli, Paris, Viyana. Simancas, Londra, Krakov, Varova
ktphanelerinde srdrdm aratrma ve okumalardan sonra ok ey ilave ettim.

Modena,
ariv ve

Btn bu hasad depolamak gerekiyordu. Bu noktadan sonra, tuzaklarla dolu yntem


sorunlar kendilerini gsterdiler. Bunlar en geni snrlar iinde ve eitlenmi hayatnn
btn engebeleriyle birlikte ele alnm olan Akdeniz meknn sahneye koyan bir kitap
leinde hemen ie karmaktadrlar. Bilgileri artrmak, zorunlu olarak eski sorunlarn
yerini deitirmek ve onlar kopartmak, sonra da zmleri zor ve belirsiz yenilerine gs
germek olmaktadr. Dier yandan, ilk yazmla bu yeni yayn ayran onbe yllk sre iinde
yazarn kendi de deiti, ilk dzenlemeyi merulatran u zaman-mekn (tarih-corafya)
diyalektiinin balca eklemlemeyi meydana getirdii sorunsaln bizzat kendi ve akl
yrtmeye ilikin baz dengeler kendililiklerinden deimeselerdi, bu kitaba dokunmak
olanaksz olurdu, ilk metinde yalnzca tasla olan perspektifleri bu kez aa kardm ve
vurguladm, iktisat, siyaset bilimi, uygarlklar hakknda belli bir kavray, daha dikkatli bir
nfus bilimi benden srarl taleplerde bulundular. Eer yanlmyorsam, giriimimin kalbine
kadar ulaan klar tayan aydnlk kaynaklarm oalttm.
Ancak, ana sorun hl ayn kalmaya devam etmektedir. Bu btn tarihsel almalarn
ana sorunudur: hzl deien, bizatihi deimelerinden ve gsterilerinden tr ilgin olan bir
tarih ile, nisbeten sessiz, kesinlikle ketum, tanklar ve aktrleri tarafndan hemen hemen hi
kuku duyulmayan ve zamann inat kemirmesine kar die di direnen gizil bir tarihi ayn
anda, u veya bu ekilde kavramak mmkn mdr? Her zaman aklamaya muhta bu
belirleyici eliki byk bir bilgi ve aratrma arac olarak ortaya kmaktadr. Hayatn her
alanna uygulanabilir nitelikte olarak, karlatrmann terimlerine gre zorunlu olarak
farkl biimlere brnmektedir.
Bazlar ksa dnemi, bazlar da uzun dnemi hatrlatan yaplar ve konjonktrlerden
ksaca sz etme adeti yava yava yaygnlk kazanmaktadr. Mutlaka eitli yaplar vardr,
konjonktrler de eitlidirler ve bu konjonktrlerin veya bu yaplarn sreleri de kendi
hesaplarna deimektedirler. Tarih, diklemesine olarak zamansal bir kattan bir dierine
ok sayda aklamay kabul etmekte ve kefetmektedir; ayn zamanda yatay balantlar ve
korelasyonlar da bulunmaktadr. Daha basit ve daha kesin terimlerle birinci yaynlann
nsznde aklanan buydu, benim ilk niyetlerimi syleyen ve bu kitabn blmlerinin
birbirlerini izleyiini ilan eden ilk nszde...

19 Haziran 1963
Bu ikinci yaynlann harita ve krokileri benim iaretlerim zerine, Jacques Bertin
ynetimindeki Ecole des Hautes Etudesin VI. Blmne bal Haritaclk Laboratuarnda
izilmitir. Bibliyografya salamalar ve matbaa tashihlerindeki yardmlarndan tr
Marthe Briata, Marianne Mahn, A. Tementi ve M. Keule teekkr etmek isterim.

NC YAYINLANIIN NSZ

Bu nc yaymlan veselisiyle yalnzca birka satr yazacam. Bunlar yazmamn


nedeni hereyden nce, bu yaynn yapmak istediim deiikliklerden yoksun olduunu
sylemek iindir. Bu konuda editrm deil de, kitap endstrisinin iinde bulunduu
zorluklar sulamak gerekir. Bugn bu kadar kaln bir kitab yeniden basmak, gerek bir
cesaret gsterisidir.
Bylece, on yl kadar bir sre iinde urada veya buradaki bir ayrntnn vaya hatta
Denize ilikin koskoca tablo paralarnn deimesine yol aan ok saydaki incelemeyi
gznne almaktan vazgetim. Trk arivlerinin zenginlikleri yava yava aa kmakta
drlar, ama bana gre ok fazla yava.
En fazla deien ise, mesleimizin promlematii olmaktadr. Artk toplumu veya devleti
veya iktisad, tam da eskiden grdm gibi grmyorum. Okuyucu, hzl bir ekilde
yaynlanan Maddi Uygarlk ve Kapitalizm'm cildini okuduunda bunu farkedecektir; bu
kitaplarda bak alarm daha iyiformle edebildim ve bana bile artc gelen, A kdenizin
nisbi refahn aklayabildim. Uzun zaman nce en azndan bu kitabn salam olduu bu
kazanm, btn kukularn dnda kalmaktadr. Ben bu durumdan safa, yani hibir
kstlama olmakszn, tpk Ispanya, talya ve Denizin dier lkelerine, geleneksel tarihin
onlar mahrum brakt mutlu yllar veya olduka parlak yllar saladndaki gibi sevin
duymaktaym.

BRAUDELIN AKDENZ

nsanlk ailesinin 1985 Kasmnda kaybettii, XX. yzyln en byk tarihilerinden


biri olan Fernand BraudeFin ba eseri Akdeniz'i Trk okuyucusuna sunma ve tantrma
grevi bana dt iin, gurur ve mutluluumu ifadeden aciz kalmaktaym.
Braudelin XX. yzyln en byk tarihilerinden biri, belki de en buyu olmas
bilim evrelerinde tartma ddr, ama genel okuyucuya bunun nedenlerinin aklan
mas gerekmektedir. nk her bilimsel disiplinde olduu gibi, tarihilik alannda da
kzip hretler bulunmakta ve bunlar kerametleri kendilerinden menkul sylevler
iinde, austos bceiyle ate bceininkinin karm bir bilimsel hayat srdrrler
ken, gnn mas ve sonbaharn gelmesiyle snmektedirler. Oysa Braudel, statlar
Marc Bloch ve Lucien Febvre gibi, yaarken klasik olmutur ve bunun nedenleri vardr.
Braudel ok zor bir ie girien ve hayret verici bir ekilde baaran kk bir tarihiler
cemaatinin (Annales Okulu) yesidir. Bilim, ou zaman sanldnn aksine en tutucu
alanlardan biridir ve gene sanld gibi dorular deil de, belli bir cemaatin
dorularn savunur. Hal byle olunca, bilim adamlarnn kendi scack teorik ereve
lerinden kopmalar hemen hemen olanakszdr ve yeniliklere ilk nce onlar kar karlar.
Tarih gibi, siyasetin ve toplumsal teorilerin alt yapsn oluturan bir alanda, fincanc
katrlarn rktmeden ve meydan savalarn gze almadan zihniyetlerde deiiklik
salamak, belki de dnyann en zor iidir. Herkes altn sever ve doru bulur. te
Braudelin nce bir yesi, sonra da piri olduu Annales loncas bu zorluun stesinden
gelebilmitir.
Annales Okulunu 1929da Strasbourgda kurduklar Annales dH'stoire Economique
et Sociale adl derginin evresinde dokumaya balayan Marc Bloch ve Lucien Febvre,
tarihi anlatmaktan tarihi anlamaya ynelen bir sre zerinde yer almlardr. Onlara
gelininceye kadar tarihilik mesleinin balca ura olayanlatclk idi ve bu adan Orta
a geleneinden pek fazla uzaklalm deildi. te yandan gene bu egemen tarihi
evrelerin tarihin balca aktrleri olarak nl kimseleri grmeleri de nemli bir yara
meydana getiriyordu. Bu iki Annales kurucununun tarihin sessiz unsurlar olan ve belge
brakmayan kk insanlar tarihin aktrleri dzeyine ykseltmeleri bizatihi bir devrim
meydana getirmitir. Bu okula erkenden intisap eden Braudelin bizzat belirttiine gre
Annales tavr bu iki nl tarihinin meydana getirdii birinci kuakta belirlenmitir.
Braudele gre, dier kuaklar yeni formller, yeni rnekler ve yeni teyidler getirmiler
dir, ama yeni icatlar yapmamlardr.

Braudelin ilk kez 1946da bir doktora tezi olarak sunduu ve 1949da yaynlad
"Akdeniz, daha sonralar yazar tarafndan defalarca gzden geirilmi, deitirilmi ve
geniletilerek zenginletirilmitir. Braudelin bu eserinde yapt "une histoire autre (bir
baka tarih) dur. nk tarihsel bir nesne olarak ele ald bir denizdir. Romallarn
Mare nostrum'u onun elinde tasnif d bir kiilik haline gelmitir (tpk rejisrn kame
ray ba rolde oynatmas gibi). stelik bu deniz, kitabn nsznde de belirtildii gibi,
tarih boyunca hep ayn boyutlara sahip olarak kabul edilmemektedir. Akdeniz XVI.
yzylda bugn olduundan daha genitir. Mutlak ve kesin kavramlara alk olanlar
isyan ettirecek bir ele al tarz. Dier yandan, Akdeniz bir deniz olmaktan ok, bir
denizler karmaas, adalar tarafndan doldurulmu, yarmadalar tarafndan kesin
tiye uratlm, dall budakl kylarla evrelenmi bir denizler karmaasdr. Ne kadar
da ok zel tarih ve bir de Akdenizin "histoire globale\. te bu zel tarihler konusu
Annales okulu ve Braudelin en zgn yanlarndan birini meydana getirmektedir. Hem
tarih btn meknlar iin ayn hzla akmamakta, hem de bu meknlar ayn kaderleri
izlememektedirler. Para ile btn ou zaman farkldrlar ve btnden hareketle para
nn tarihini aklamak mmkn deildir. Baka bir ifade ile para ile btnn tarihleri
farkl olmaktadr. Braudel kitabnda zel Akdenizlerin tarihi ile Akdenizin tarihi arasn
daki farkllklar vurgulamaktan byk bir tat almaktadr. Bu ne kadar zor bir.itir.
Braudel bu ok zor ii baarabilmek iin kitabn blm halinde ele almtr ve
zaten stadn alma yntemi tm eserleri iin ayn olup, Wallersteinin terimiyle
btn bilimsel inalarn er katl olarak gerekletirmektedir. Birinci blmde (katta)
insann, onu evreleyen ortamla olan ilikilerini inceledii, adeta hareketsiz bir tarihi ele
almaktadr. Bu tarih yava akmakta, yava dnmekte ve srekli olarak yenilenen
devrevi hareketlerle kar karya kalmaktadr. Braudel bu adeta zaman d ve insan d
oluumu tarihsel bir nesne haline getirmektedir. nk insan bunun da rndr ve
tarih heryerde ayn hzla akmak zorunda deildir, ve hatta bazen hi akmayabilir de.
Bu yava hareketli tarihin zerinde, ritmi yava bir tarih yer almakta, bu da eserin
ikinci blmn meydana getirmektedir. Braudel burada gruplarn ve gruplamalarn
tarihini, sosyal adn verdii bir tarih erevesinde incelemektedir. Bu blm tarihiye
gre, dipteki dalgalarn tarihidir.
Nihayet sonuncu blm, bireyler boyutundaki tarih olmakta veya baka bir ifade ile
yzey hareketlerinin tarihi olmaktadr.
stat kitabnn sonu blmnde syledii zere gerein aktrd farkl tarih
leri, saydamlklar iinde gstermeye almtr. Braudele gre ok sayda zamansallklar (temporalites) biraradadr ve l histoire globale bunlarn ok sesliliini,
saydamln, ama akmasn da gstermeye alan tarihtir.
urada, u tarihte olduya alk Trk okuyucusu bu kitapla yeni bir dnya kefede
cektir: yazn serinledii sularn aslnda ne denli byk bir tarih aktr olduunu grecek
tir. Bu kitabn evirisi hakknda da birka sz sylemek durumundaym. Bu iin kolay
olduunu sylemem mmkn deildir. nce hacim: bu kadar byk bir kitabn evril
mesi, tahsis edilen zamann younluu bakmndan bazen beni boan boyutlara ulam
tr. Sonra terimler: Doulu geleneklerin ar bast lkemiz okuyucusuna genellikle
Batya zg terimlerle kaleme alnm bir kitab aktarmak ok zamanm ald. Bunun
yan sra teknik terimlerin ve corafi adlarn, Trkede bu konuda henz bir gelenek
olumamas nedeniyle beni ok yorduunu belirtmeliyim. Ancak hereyin banda sevgi
yer alyor. Eer Akdenizi ve bu byk Akdenizliyi sevmeseydim ne bu ie cesaret
edebilir, ne de altndan kalkabilirdim. Akdenizde en fazla kyya sahip lkenin ocuklar
da acaba byle dnebilecekler mi?
Mehmet Ali Klbay
XXIV

Yaymcnn notu:
Tarihe getirdii yeni yntem ve anlayla yzylmzn yetitirdii byk bilgin
Fernand Braudel'in uzun emek ve youn abalarla ortaya koyduu Akdeniz ve Akdeniz
Dnyas adn tayan dev eserini yaymlamakla lkemiz bilimine hizmet ettiimiz
inancndayz.
Trkiyede zellikle gnmzde, yayn hayatnn iinde bulunduu g koullar
gznne alndnda, maddi ve manevi adan byk bir sorumluluk yklendiimizin
bilincindeyiz. F. Braudelin eser zerindeki almalarnda karlat zorluklar ve
gsterdii aba Akdenizi Trk okuyucusuna kazandrma ynnden almalarmza
gayret ve yol gsterdi
Byk bilgin mer Ltf Barkan m krk yl nce Trk tarihi iin nemini belirttii
eser hakknda ktisat Fakltesi Mecmuas XII/l-4 (1951) sayf 173-192deki tantma
yazsn aada aynen zikrediyoruz.

Trkiye tarihi zerinde alanlar tarafndan, neri, byk bir lm


hdise saylacandan phe etmediimiz bu eserin hakik kymet ve ehem
miyetini belirtmek maksad il t,kitabn Trk okuyucular iin ilkoakta kfi
derecede manal olmayan ismi zerinde bir lhza durmamz lzm
gelmektedir.
Philippe II. (1556-1598), XVI., asrn ikinci yarsnda Avrupada
spanyadan baka talyann byk bir ksm ile Flandre ve Pays - Bas
memleketlerini, Avrupa haricinde ise Orta Amerika ile Gney Amerika
nn byk bir ksmn ve 1580den itibaren de Portekiz ve Portekizlilerin
Bat Afrika ve Hindistandaki mstemlekelerini ihtiva eden byk bir
mparatorluun banda dnya politikasn idare etmi bir hkmdard.
Ayn devirde Akdeniz sahillerinde bulunan dier memleketlerin
mhim ksm (Anadolu, Balkanlar, Suriye, Msr ve imali Afrika) ise,
Osmanl mparatorluuna dahil bulunduuna gre, Prof. Braudel, Phi
lippe II. devrinde Akdeniz memleketlerinin tarihini yazma kendisine mevzu
ihtihap etmekle, Kanuni Sleyman (1520-1566), Selim II. (1566-1574) ve
Murat III. (1575-1595) ibi Osmanl Sultanlarnn hkmdarlk yaptklar
azamet devirlerinde bu mparatorluun hkimiyeti altnda bulunan mem
leketlerin de tarihini yazmakta, daha dorusu bu devirde vuku bulmu
olan baz byk tarih hdiselerin (siyasi ve hatt din hudutlar hi nazar
itibara almadan) btn Akdeniz memleketlerinde ne ekilde cereyan etmi
ve akisler brakm olduunu tetkik etmek istemitir. Bu bakmdan eser,
Osmanl imparatorluu tarihinin en byk bir devrinin en mhim meselele
rini btn Akdeniz memleketlerine mil geni bir pln iinde zengin mal
zeme ve yeni bir lm metodla vaz ve mtala etmi olmak gibi, bizim iin
byk bir kymet ve ehemmiyet tamaktadr.
Bu suretle tetkik mevzuu olarak seilmi olan devrin ve sahann bizim
iin ok byk olan ehemmiyetini burada uzun uzadya izaha kalkma
lzumsuz grrz. Bu hususta yalnz u kadarn hatrlatmakla iktifa

edeceiz: XVI. asrn ikinci yarsnda Akdeniz memleketleri, (byk deniz


yollarnn ve Yeni Dnyann kefinden sonra) dnya ticaretinin sklet
merkezinin Atlantik sahillerine intikal etmesinin ve yeni mstemleke
imparatorluklar kurulmasnn sarsntlarn btn ml ile hissetmee
balam bulunmaktadr.
Prof. Braudel'm byle bir devir ve sahay etd mevzuu olarak semekle
giritii teebbsn azamet ve ehemmiyetini belirtebilmek iin, mlhem
olduu tarih anlaynn orijinallii ile kulland metod ve malzemenin
hususiyetlerini ksaca kaydetmemiz icap etmektedir:
Evvel urasn tebarz ettirmek lzm gelir ki, mellifin tasarlad
tarzda XVI. asrn ikinci yarsnda A kdeniz memleketlerinin umum tarihi,
imdiye kadar umum tarih derslerinde grmee alk olduumuz ekliyle,
kk veya byk her memleket veya siyas teekkln kadrolarn esas
kabul eden ve btn devletlerin ayr yar tarihlerini yan yana sralamaktan
ibaret kalan ve milletlerden ziyade mill hkmdar sllelerinin tarihini
yazmak usulnn geriye kalm itiyadlarn devam ettiren an anev bir
umum tarih deildir. Burada tektik ettiimiz eserin getirdii yeniliklerden
en by, siyas ve hatt daha mhimm din ve kltrel btn hudutlarn
byk bir cesaretle ilga edilmi olmasdr.
Filhakika, XVI. asrn ikinci yarsnda hristiyan veya mslman btn
Akdeniz memleketlerinin (tima veya ktisad) ayn problemlerin tesiri
altnda, ayn zaruret ve kanunlara tbi olarak yaam olduklarn ve bu
bakmdan bir btn olarak tetkik ve mtala edilmeleri lzm geldiini
kabul etmekle mellif, ortaya ok byk ve feyizli bir alma faraziyesi
koymu bulunmaktadr. Fikrimizce, ktisad ve tima meselelere ehem
miyet veren bir tarihilik iin, kk veya byk siyas teekkllerin
hudutlarndan taarak, coraf veya ktisad az ok byk bir vahdet arzeden geni sahalar bir arada ve bir btn olarak tetkik etmek zarureti vardr.
Sosyal veya ekonomik buhranlarn veya teknik terakkilerin ekseriya,mev
zi hareketler olmayp, hakik sebep ve mahiyetleri ancak geni sahalar
iinde btn vsatleri ile mtalalar sayesinde meydana karlabilecek
olan, milletleraras mll hdiseler olduu bir hakikattir. Sadece siyas
ve hatt asker hdiselerin lm bir ekilde izah iinin bile, bu ile uraan
tarihide kfi derecede bir ufuk geniliine ve bol malzeme zerinde muka
yese kabiliyetine, teknik, ekonomik, mal., btn dier sahalarda ve
komu memleketlerin tarihinde olup bitenlerle ilgilenmek melekesine
bal olduu phesizdir.
Bu hakikatlerin bilhassa Trkiye tarihi zerinde uraanlar tarafndan
anlalmas bizim iin byk bir ehemmiyeti hizdir. Bu sebeple, Osmanl
tarihini d leminden tecrit edilmi kapal bir muhitte, yalnz kendi zt
inkiaflarnn mant iinde, mstakil bir varlk gibi mtala ve izah etmenin
mmkn olamyaca kanaatinin, burada tetkik mevzuu ettiimiz eserden
karlacak en byk neticelerden biri olmasn temenni ederiz.
Prof. Braduer'm bu plnda bir eseri, tasavvur edip yazabilmek iin
husus bir tarih anlayndan mlhem bulunduunu yukarda izah ettik.
imdi, bu anlayn dier baz hususiyetlerini de gzden geirebiliriz:
Bu anlay tarzna gre, tarihinin vazifesi, byk adamlarn ve Devlet
reislerinin tarihi nasl yaptklarn, yarattklarn deil; belki de tarihin

insanlar nasl ekillendirdiini gstermee almaktr. Bu sebeple, umu


miyetle yapld tarzda, harpler ve muahedeler gibi zerine bir tarih etiketi
koymak mmkn olan byk ve bariz vakalan ve kahramanlarn ahsi tesir
ve hareketlerini tetkik edecek yerde, halk ynlarnn her gnk hayatla
rnda grltsz patrdsz cereyan eden bir takm hdiselerin devaml netice
lerini aramak lzm gelmektedir.
Bu sebeple, Prof. Braudel, kitabnn birinci ksmna (Sf. 1-309), tarih
olaylar zerinde muhitin hissesi (La part du milieu) ismini vermi ve
orada XVI. asrn ikinci yarsnda Akdeniz blgesinde corafi muhit ve
tabiat kuvvetleride insanlarn mcadelesinin umum durumunu gzden
geirmitir, ikinci ksmda (Sf. 309-716) ekonomi ve cemiyet hayat, tica
ret ve mnakale, fiyatlar, umum bir tarzda harp ekilleri, imparatorlukla
rn ve medeniyetlerin imknlar ve zaaflar ilh... gibi kollektif ve isimsiz bir
kader mevzuu olan olaylardan bahetmi ve ancak nc ksmda (Sf.
723-1089), umumiyetle tarih kitaplarnda grmee alk olduumuz ekil
lerle, mhim hdiselerden, yani siyas ve asker meselelerden ve Devlet
adamlarnn icraatndan bahsetmitir.
Mellifin kitabnn birinci ksmnda, XVI. asrn ikinci yarsnda Akde
niz memleketlerinde yaayan insanlarn (tekniin ktisad tekiltn ve
nfus vaziyetinin o gnk durumunda) tabiat kuvvetleri ile olan mnase
betlerinin ekli hakknda vermi olduu malmat, tarih hdiseleri izah ve
tenvir bakmndan mhim bir gr tarznn ifadesidir. Bu fasln sonunda
fikirlerini hlsa eden mellife nazaran, tarih problemleri mkul (intelligent) bir Beer Corafya ilminin grmek istedii ekilde, corafi mekn
iinde mtala ve mnakaa etmek lzmdr. Bu suretle tarihin, bir bakma,
bu gnk beer corafyann sahip olduuruh ve medodlarla mazide muayyen
bir devre tevecch etmesi ve deta zaman iinde geriye doru (retrospective)
bir beer corafya meydana getirmesi lzmdr.
Tavzihe bile hacet yoktur ki, mellifin bu faslda geni mnada cofraf
millerin tavsif ve tyinine vermi olduu ehemmiyet, onu corafi bir
kadercilie evketmi olmaktan ok uzaktr. Zira bu faslda daha ziyade,
muhitin arzettii imkn ve mukavemetler karsnda insann bu muhite inti
bak hususunda gsterdii gayretlerin ve bu gayretler neticesinde insan elile
kurulan ekonomi ve cemiyet ekillerinin mahiyeti tetkik edilmektedir. Bu
bakmdan mellif, tarihte corafyann (kendisinin anlad mnada husus
bir ekilde) kullanl tarzn, geohistoire gibi yeni bir terimle ifade
etmee alyor ve trl bakmlardan mahzurlu grd eski
geopolitique istilhn kullanmaktan kanyor.
Burada tahlil ettiimiz eserin tarih ilminin vazifelerini anlay tarznda
ve bu tarihe mevzu olarak seilen meselelerin tetkiki hususunda kulland
metodlarn hiz bulunduu yenilikler yannda kullanlan malzemenin
mhim bir ksmnn dorudan doruya bizzat mellif tarafndan arivlerden
toplanm vesikalardan ibaret bulunmas da esere ayr bir kymet ve orijinal
lik vermitir.
Gerekten, Prof. Braudelin tetkik ettii tarih mevzular o kadar yeni
dirler ki, onlar imdiye kadar yazlm olan tarih kitaplarndan ve vesika
neriyat koleksiyonlarndan kolayca derlemek ok defa mmkn olama
maktadr. Bu vaziyette mellif, kendi gr tarz bakmndan hakik bir
delil tekil edebilecek kymette olan baz vesikalar Akdeniz memleketleri

ariv depolarndan bizzat kendisi toplamak mecburiyetinde kalm ve


hayatnn en verimli 20 yln bu arivlerde vesika aramakla geirmitir.
Kitabn sonunda bu arivlerin ve bu arivlerde tetkik edilmi olan vesika
serilerinin isim ve numaralar vardr (Sf. 1100-1119). Bu listelere nazaran
Akdeniz memleketleri arivleri iinden mellif, yalnz Trkiye arivlerini
gzden geirmemitir (Sf. 1102). Mellif bu hali kendi eseri iin bir zaaf
sebebi telkki etmekte ve Trk tarihilerinin bu hzinelerin muhtevalarn
kymetlendirecek ve dnya ilim lemine tantacak neriyat yapmam
olmalarna zlmektedir. (Sf. 892, 907, 1008 ve 1101)
Bu suretle, son derecede geni yeni bir programla giritii terkip faali
yetinde bazen kulland malzemenin en basit ekillerini (ina edecei
binann har ve tulasn da kendisi hazrlamak mecburiyetinde kalan
mimar gibi) kendisi bulmaa mecbur kalan bu byk tarih ustasnn,
urad byk vakit ziyan dolaysiyle, eserinin terkip kymetinden hi
kaybetmemi olmasn ancak sahibinin malik bulunduu byk tarihi
vasflarna atfedebiliriz. Bununla beraber, bu hususta ne kadar mkil
artlarla karlaldn tecrbe ile pek iyi renmi olan mellifin, bu
tarzda kk sanat sahiplerine mahsus (Petit artisan) bir usulle (muayyen
bir iin bandan sonuna kadar ayn insan tarafndan yaplmas usul ile),
yeni malzemeyi bizzat kendisi aramak ve ilemek mecburiyetinde kalan bir
tarihinin byk ve salam inalara varmasndaki mkilt karsnda,
tarihilerin gnn birinde kalabalk ekipler halinde bir nevi fabrika istihsali
yapabilecek ekilde tekiltlanmaa doru gideceklerini sylyor.
Mellifin izhar ettii bu kabilden ok samim temennilere can ve
gnlden itirk eder ve bu kitapta ortaya konan problemlerin 16. asr
Trkiye tarihi iin de, ayn ruh ve metodla ilenmesi iinin biz trk tarihi
leri iin zevkli olduu kadar erefli bir vazife tekil edeceini de burada
hatrlatmay faydal bulurum.
XVI. asrn ikinci yarsnda btn Akdeniz memleketlerine mil
umum hdiseler olarak mellifin tetkik ettii eitli meselelerin hepsini bu
kk bibliyografya yazsnda tetkik etmee imkn yoktur. Bu sebeple, biz
burada bu meselelerden yalnz bazlarn, Trkiye tarih ile ilgileri bak
mndan ksaca kayd ve iaret etmekle iktifa edeceiz. Ayrca, Bu meseleler
hakknda memleketimizde yaplmakta olan aratrmalarn bu gnk
durumu ve baz tahminlerimiz hakknda ksaca notlar ilve etmek sureti ile
de, bu gzel kitabn ortaya koyduu problemlerin bizim iin ehemmiye
tini, istidll tarznda ve metodundaki kuvveti belirtmee alacaz.
u halde, umumiyetle tarih kitaplarnda grmee alk olmadmz
orijinal bir plna sahip olduu iin, hlsa edilmesi g olan ve pek ok
yeni malmat ihtiva eden bu hacimli kitabn tetkik ettii ehemmiyetli
meseleler iinden ana mesele grubunu srasiyle gzden geirelim:
A. XVI. asr boyunca Akdeniz memleketlerinde nfusun
durmadan artm olmasnn ortaya koyduu
meseleler.
Burada tetkik etmi olduumuz eserde, eitli hdiselerin izah sade
dinde, demografik millere byk bir yer ayrlm olduu grlmektedir.
Mellif, limane tetkikler neticesinde, bu hususta iki mhim noktay tesbit
edebilmitir:
XXVIII

a) XVI. asrn sonunda btn Akdeniz memleketlerinin nfus duru


munu gsterir rakkamlar toplanm (Sf. 347-357),
b) XVI. asr boyunca, Akdeniz memleketlerinde (bidayette sratle
kabaran, asrn ikinci yarsnda da ykselmee devam eden, fakat XVII.
asrda azalmaa baslavan) devaml bir art mevcut bulunduu isbat edil
mitir (Sf. 272, 353-359).
Prof. Braudelin, zengin bir bibliyografyaya dayanarak XVI. asrn
sonunda Akdeniz memleketleri nfusu hakknda verdii rakkamlar, yle
bir tablo halinde hlsa edilebilir:
A Bloku
spanya
Portekiz
Fransa
talya

8 Milyon nfus
1 Milyon nfus
16 Milyon nfus
12,5-13 Milyon nfus

Yekn

37,5-38
B Bloku

Avrupa Trkiyesi
Asya Trkiyesi
Msr
imal Afrika

8 milyon nfus
8 milyon nfus
2-3 milyon nfus
2-3 milyon nfus

Yekn

20-22

Mellifin de kayt ve iaret ettii vehile, bu cetveldeki rakkamlardan A blokunu tekil eden memleketlere ait olanlar kabule ayan
veya hakikate yakn rakkamlar olarak kabul etmek mmkndr.
Fakat, B blokuna (yani slm dnyasna) ait olan rakkamlar, bu lke
lere ait nfus saymlarnn mevcudiyetini ve neticelerini gsteren cidd
etdlerin elde bulunmamas yznden, birer tahminden ibaret kalmtr.
Filhakika, slm dnyasnn belli bal ehirlerinden o kadar byk hay
ranlkla bahseden seyyahlarn ve ticaret ajanlarnn kitap ve raporlarnda
bile, bu ehirlerin nfusu bahis mevzuu olunca, ekseriya birbirini tutmyan
tahmin ve intihalardan bahsedilmektedir. Bu vaziyette hakikate yakn
cidd rakkamlarn bulunabilmesi iin son mit,Trk arivlerinin saklad
srlar arasnda bu rakkamlarn da gnn birinde bulunup meydana ka
rlmasdr (Sf. 357).
Gerekten Prof. BraudePn Trk tarihilerinden bekledii byk hiz
metler pek oktur: Ayn devirde dier Akdeniz memleketlerinde yaplan
lara benzer bir ekilde, XVI. asr boyunca Trkiyede nfusun nerelerde ve
ne suretle artm veya azalm olduunu gsteren istatistik tablolarnn
tanzimi; bu devirde fiyatlarn Trkiyede hangi tempo ile ne ekilde yksel
mi olduunu, para kymet ve ayarndaki deimelerin lm metodlarla
etd edilmesi ve elde edilen neticelerin dier Akdeniz memleketlerine ait
bilinen hdiselerle mukayesesi; Afrikann cenubundan geen deniz yollar
nn bulunmasnn Osmanl imparatorluu zerindeki tesirlerinin Trk
arivlerindeki vesikalara gre takibi; XVI. asrn sonunda Avrupada sebep
ve tezahr ekilleri kendisi tarafndan gayet iyi tetkik edilmi olan ekiyaln ve serserilerin artmasnn, byk zirai iletmelerin kurulmaa balan

masnn Trkiyede ald ekillerin mul ve mahiyetinin tetkiki... ilh


gibi meseleleri bizden beklenilen hizmetler arasnda sayabiliriz.
Biz imdiden bunlar arasndan bilhassa birini, bir ok noktalardan,
arzu edilen bir vzuh katiyetle, cevaplandrabilecek bir durumda olduu
muzu sylersek, Prof Braudelin bundan ok memnun olacan tahmin
ediyoruz. Bu sebeple, zerlerinde en aa 10 seneden beri devaml bir
ekilde almakta olduumuz ve yaknda neticelerini neretmek zere
bulunduumuz () Osmanl mparatorluundaki byk nfus ve vergi
tahrirleri ne ait bilgilerimize dayanarak Prof. Braudel'in nfus tablosun
daki rakkamlarn slm memleketlerine ait bulunanlarndan bir ksm
hakknda burada ksaca mtala dermeyan etmei mnasip grmekteyiz:
Gerekten Prof. Braduel'm nfus tablosunda slm memleketlerine ait
olarak zikredilmi olan rakkamlardan bir ksm kendilerinin de itiraf etmi
olduklar vehile, gayet ince ve kark bir takm hesap ve yaklatrmalarla
bulunmu bir takm tahmin rakkamlardr ve hakikatin dnunda olmalar
da ok muhtemeldir. Bu tahminleri yaparken mracaat edilmi olan kay
naklarn ve o kaynaklara dayanlarak yrtlen muhakeme tarzlarnn
husus mahiyeti icab, bu rakkamlarn ancak tesadfen doru olmas lzm
gelir ( : ).
Byk, bir tenkidi zekya sahip olan mellif, bu rakkamlarn shhati
zerinde tabiatiyle icabeden titizlikle duruyor ve tereddtlerini gayet veciz
ekilde ifade etmesini biliyor. Hele slm memleketleri hakkndaki tahmin
ve istidlllerinin zayfl hususunda fikirleri gayet sarihtir. Bu hususta
ihticaca salih bir etd bulunmamas kendisi iin byk bir znt vesilesi
olmutur. Buna ramen, elde mevcut btn imknlar yoklanarak byk
bir meharetle derlenmi olduklar iin, bu rakkamlar zerinde durulmaa
deer bir kymet tamaktadr.
Gerekten mellifin o devirdeki Trkiyenin Avrupa ve Asyadaki
arazisinin nfus miktar hakknda ortaya koyduu 16.000.000 rakkam ile
ayn asrn balar iin 1 numaral notta ismi geen makalemizde bizim
bulduumuz ve 12 (ve hatt baz zaruri ilvelerle 13) milyon olarak kabul
edebileceimiz rakkam arasnda, aadaki mlhazalar dolaysyle, zannedilebilecei kadar byk bir fark bulunmamaktadr:
1) Bizim ortaya koyduumuz yeknlar, XVI. asrn balarna (1520
1530) ait olduu halde Prof. Braudelin teklif ettikleri rakkamlar bu asrn
sonuna aittir. Halbuki bizzat mellifin ispat etmi olduu vehile, bu asrn
bandan itibaren btn Akdeniz memleketlerinde nfus durmadan artm ve
asrn sonuna doru baz memleketlerde iki misline bali olmutur (Sf. 353
355).
'
~
Bu devirde btn Akdeniz memleketlerine has olan bu nfus art
hareketlerinden Trkiyenin istisna edilebileceini zannetmek mmkn
deildir. Trkiye nfusunun da Sultan Sleyman tahrirlerinin yapld
devirden XVI. asrn sonuna kadar hi olmaz ise % 40 nisbetinde artm
olmas kuvvetle muhtemeldir ki, bu art nisbeti kabul edildii takdirde,
bizim rakkamlarmz Prof. Braudelin rakkamlarna ziyadesiyle yaklam
olacaktr. Gerekten, yukarda ismi geen etdmzn IV. numaral tab
losunda grlecei zere, Trkiyede 1521-1530 seneleriyle 1571-1580
seneleri arasnda belli bal 13 byk ehrin nfusu yeknunda % 46 art

Mellifin yukarya dercettiimiz umum nfus tablosunun ifade ettii


mna hakkndaki dnceleri de kayda ayandr:
Ancak 60 milyon kadar bir nfus kalabalnn yaad Akdeniz mem
leketleri, bugnk duruma kyas edilecek olursa, henz bo veya seyrek
olarak meskn blgeler telkki edilebilir. Fakat bu mahededen Akdeniz
memleketlerinin o devirde yaama imknlar ve arazi bolluu bakmndan
bugnkne nazaran daha msait bir durumda olduu gibi bir netice
karmak da bir hata olacaktr. Gerekten, bu devirde insanlar, henz
ovalara ve nehir mecralarna bugnk ekilde tam olarak hkim olama
dklar gibi, ziraat usullerinin iptidailii, yollarn, nakil vastalarnn ve
ticari tekiltn kifayetsizlii de gda maddelerinin bol miktarda yetitiril
mesine ve istenilen zamanda istenilen yerde kfi derecede bulundurulmala
rna mni oluyordu. Bu yzden sk sk zuhur eden ktlklar sonunda byk
insan kayplar oluyordu. Bilhassa bu asrda mahede edilen esasl bir
nfus art neticesinde, o zamana kadar yle byle kfi gelebilen buday
istihsal mnttkalar Akdeniz nfusunu asrn sonlarna doru artk besleye
mez olmu ve o yzden, buday ticareti byk bir siyas ve ktisad ehemmi
yet kazanarak Devlet makamlarnn yakn alkasn zerine ekmiti.
Mellife gre, bu asrn sonunda isiz ve serserilerin, ekiyaln ve deniz
lerde korsanln ziyadesiyle artm olmas da, nfusun gda kaynaklarna
nazaran nisbetsiz bir ekilde oalm bulunmasiyle izah edilebilir. Ayn
suretle, fazla nfus talebi karsnda kymet kazanan zira mahsulleri daha
fazla yetitirebilmek ve isizlere i bulmak iin de o zamana kadar ziraate
almam olan sahalarn islh ve kazanlmas (bonification) hareketi her
tarafta gelimi, zenginler toprak ilerine para yatrmaa ve byk zira
iletmeler kurmaa balam ve Balkanlardaki iftlikler rejimi de bilhassa
bu sralarda inkiaf etmitir (Sf. 58, 356).
Bahis mevzuu umum nfus tablosunda tesbit edildii vehile, bu
asrda Islm memleketlerindeki nfus vaziyetinin dier Akdeniz memleket
lerine nazaran daha seyrek olmas lzm gelmektedir. Mellif, bu mahe
deyi daha fazla delillendirmi olmak iin, gayr-i meskn geni sahalara
sahip bulunan slm memleketlerinin hayvan yetitirmek hususunda
malik bulunduklar imknlar ve bilhassa fazla at ve deve adedine dayanan
askeri kuvvetlerini enteresan bir ekilde izah etmektedir. Bu kanaatler,
dolaysiyle, kitapta ileri srlen tezlerden dier birine de esas tekil
etmekte olduu iin, zerinde durulmaa deer bir kymet tamaktadr:
Prof. Braudel'e. gre, nfus kaynaklar bu kadar mahdut olan blgeler
den gelmi olduklar iin, slmlarn Akdeniz havzasndaki fetih ve igal
leri, daha ziyade bir istismar kolonizasyonu halinde kalinis, fethedilen
memleketlerde bir igal ordusu eklinde muvakkat ve esassz bir ekilde
yerleilmi, bir iskn ve yerleme kolonisi asla kurulamamtr, (sahife
185-186). Ayni suretle, muayyen devirlerde bu blgelerde gebeyi Akde
niz bahelerinden uzak tutan muvazenenin vakit vakit bozulmasnn
hakik sebebi, asla adet kanunu olmam, ldeki veya bozkrlardaki insan
lar, kendilerine yer ve yurt bulmak hususunda hissetmi olacaklar hakik
bir zaruret ve nfus kesafetinin tazyiki neticesinde kabarp tamlardr. ( 3 )
Prof. Braudel iin bu asrda slm Memleketlerindeki nfus kesafetinin
nisb kifayetsizlii tezi o kadar esasl bir kanaat halindedir ki, slmiyetin
vaktiyle igal ettii blgelerde din ve dar bakmdan msamahakr oluunu

da, Islm dnyasnn teden beri demografik durumundaki bu hususiyet ile


izah etmek istemektedir:
slm mstevliler urrumiyetle igal ettikleri sahay doldurabilecek
kadar kalabalk olmadklar iin, silh kuvveti ve harp kabiliyeti bakmn
dan hiz olduklar stnlk sayesinde, fethettikleri yabanc memleketlerde
kfi derecede adam bulmaktan ve onlar olduklar yerlerde muhafaza
etmee almaktan memnun grnmektedirler. Ayn suretle, Hristiyan
larn Ispanya'y ve Balkanlar' yeniden feth ve igal ederken katiyen msa
maha
gstermiyerek,
ok
iddetli
usullerle
Mslmanlar
yok
etmek
istemeleri; Mslman dmanlnn hkmet adamlarndan ziyade gelip
yerleecek toprak arayan kalabalk muhacir kitlelerinin insiyaki davranla
rndan gelen bir iddet arzetmesi, hep bu adet kanunu"nun tabi bir neticesi
dir. Kitapta zengin ve kymetli bilgilerle ilenmi olan bu tez, zerinde
alka ile durabilecek bir mesele tekil etmektedir.
B) Amerikann kefinden sonra Avrupaya getirilmi olan klliyetli
altun ve gmn, Akdeniz Memleketlerinin ekonomik ve sosyal bnyesinde
yapt tesirler.
Prof. Braudel, XVI. Asrn ikinci yarsnda yeni dnyadan gelip Akde
niz ekonomik blgesine dahil olan kymetli madenlerin, bu blgeye hangi
ritm ile ne miktarda geldiini ve bu memleketlerin ekonomik hayatlarnda
vki tesirlerinin neticelerini adm adm takip etmeyi kendi almalar iin
esasl bir hedef telkki etmektedir.
Bu kadar mhim bir mevzu zerindeki aratrmalar esnasnda, mel
lif, spanyadan balamak zere fiatlarn, gelen kymetli maden miktarlariyle mtenasip olarak, her tarafta artmaa baladn tesbit etmee
alm ve fatlarda mahede edilen bu umum ykseli ile birlikte (Sosyal
bnyede ve devletlerin mal sistemlerinde vukua gelen) karklklar tetkik
etmitir.
Dier mevzularda olduu gibi, bu sahada da dier Akdeniz memleket
leri iin lzumlu yeni malmat tedarik etmek hususunda byk bir baar
gstermi olan mellif, sra Osmanl imparatorluu idaresi altnda bulunan
memleketlere gelince, byk mkillere uradn itiraf etmekte ve (hakl
olarak) bu mevzuda Trk Arivlerinin ihtiva etmesi lzm gelen vesikalara
dayanan cidd eserlerin bu blgedeki fiat hareketleri ile mal buhranlarn
tarihini aydnlatmasn, kendi fikirlerinin izah ve isbat iin, lzumlu bir i
telkki ettiini belitmitir.
Muhterem Profesrn bu arzularna Trk tarihilerinin hemen cevap
verecek durumda bulunmadklarn burada zlerek kaydetmek mecburi
yetindeyim. Yalnz, spanyadakiler kadar zengin olmamakla beraber,
lzumlu tetkikleri yapabilmek iin Trk Arivlerinin kfi miktarda vesi
kay ihtiva ettiini ve vesikalara dayanarak yakn bir tide arzu ettikleri
etdleri meydana koymann mmkn olabileceini imdiden kendilerine
beyan edebiliriz. Dier taraftan, kendilerini tatmin iin, bugn burada u
ciheti de belirtmi olmak isteriz: Prof. Braudelin Trkiye iin modern usul
ve anlaya gre hazrlanm bir fiat tarihi (Mesel, Amerikal ktisat Tarih
isi Earl J. Hamiltonun spanya iin yapt ekilde) yazlm olmamas
yznden, eski tarihilerin ve baz Venedik kaynaklarnn verdii mtefer
rik malmata dayanarak verdii hkmler, bizim Trkiye Arivlerinde

yaptmz tetkiklerden imdilik elde ettiimiz malmat ile dikkate yan


bir ekilde birbirini tamamlamakta ve bu hal, mellifin ne kadar kuvvetli
ve lm bir istidll metodiyle hkmler verdiini bir kere daha ispat etmi
bulunmaktadr.
Prof. Braudel'n inflationun tesiri altnda fiatlardaki istikrarszlk ve
devaml ykseli neticesi, bu devirde zira iletmelerin eklinde ve umumi
yetle ziraat sahasnda vukua gelen deiikliklere ait olmak zere verdii
malmat da dikkate ayndr:
Zira mahsul fiatlarnn durmadan artmakta olan dier eya fiatlariyle
birlikte ykselmekte olmas, zira istihsali krl bir i haline sokmutur.
Topraa para yatrma"nn ele geen parann kymetini kaybetmesine kar
iyi bir garanti tekil etmesi dolaysiyle de, bu devirde ticaretle zenginlemi
olan burjuvalardan bir ksmnn senyr mliknesi ve arazi satn alarak
ziraatle megul olmas temayl artmtr. Ayn sebeple, toprak ilerine
para dkp islh veya yeniden ilenecek sahalarn almas teebbsleri de
krl bir i halini alm olacak ki, bu devirde senyrlerin de topraklarn
dorudan doruya byk iletme halinde veya yarclkla iletmeye kalkma
lar ve hububat, hayvan ve yn ticareti ile megul olmaa balamalar da bu
devirde taammm etmee balamtr. Prof. Braudeln ayn temaylleri,
XVI. Asrn sonunda Trk igali altnda bulunan Balkan Memleketlerinde
de iftlikler rejiminin genilemesi ve bataklklarn kurutulmas eklinde
tetkik ve mtala etmi bulunmas dikkate yndr. (Sf. 637-643).
C. Afrikann Cenubundan dolaan Hindistan Deniz yolunun bulunma
snn Osmanl mparatorluu zerindeki tesirleri.
XVI. Asrn bandan itibaren mit burnu yoluyla getirilmee balanan
Portekiz biberinin Avrupaya yakn ark limanlar yoluyla ve Venedik vastasiyle yaplan ithalt birden bire ldrm olmadn biliyorduk.
Braudeli okuduktan sonra, Osmanl mparatorluundan geen ve bu
mparatorluun ktisad tarihi bakmndan byk bir ehemmiyet arzeden
ark ticaret yollarnn XVI. Asr boyunca eski avantajl vaziyetlerini muha
faza iin yaptklar mcadelenin ve devir devir elde ettikleri muvaffakiyetle
rinin btn safhalarn ve srlarn renmi oluyoruz. Mellifin bu mhim
mevzu zerinde, trl kaynaklardan ve bilhassa ok iyi tand Avrupa
Ariv depolarndan faydalanarak, bu devirde stanbul, Roma, skenderiye
gibi merkezlerde faaliyette bulunan Portekizlilerin gizli haber alma servis
lerinin raporlarna; skenderiye Beyrut ilh... gibi muhtelif limanlardan
Venedie sevkedilmek zere ykletilmi olan baharat hamulelerinin kymet
ve miktarlarna ait istatistik tablolarna; muhtelif Avrupa limanlarna ait
gmrk gelirlerindeki tahavvller gsteren rakkamlara dayanarak konu
mu olmas, ileri srm olduu fikirlerin salaml ve kulland metodun
kuvveti hakknda vermi olduu en gzel misallerden birini tekil etmekte
dir. Bu rakkamlara dayanarak Trkiyeden geen ticaret yollarnn, vakit
vakit zuhur eden harpler ve dier eitli arzalar dolaysiyle bazan kapan
m olmalarna ramen, XVI. Asr boyunca faaliyetine devam ettiini ve
hatt bazan eski hacmine yakn gelimeler kaydettii kabul edilebilir.
Gerekten, mellifin hakl olarak belirttii gibi, her iki yol arasnda
XVI. asr boyunca devam etmi olan rekabette kat bir rol oynamtr. Bu
hususta baharat ticaretinin ve nakliyatnn her iki yol zerindeki organizas
yonu ekilleri ve ticaret usullerinin vakit vakit n plnda bir ehemmiyet
XXXIV

arzetm olduu gsterilmi, baharat mubayaalarna karlk denecek


parann veya satlabilecek eyann bol miktarda ve kolaylkla tedarik edilip
edilmemesinin, biberin kalitesinin, eski itiyatlarn ve nihayet Avrupadaki
siyas hdiseler ve harplerle mvaz olarak, bu ilerle megul olan kapitalist
teekkllerin mal durumlarnn da bu rekabette ehemmiyetli birer faktr
olarak hisseleri tyin edilmitir.
Btn bu aratrmalardan sonra mellifin Osmanl mparatorluu
ndan geen ark ticaret yollarnn akibeti{4 ) hakknda vard netice udur:
Akdenizden geen ticaret yollarnn temamyle terkedilmesi, 1600 sene
lerine doru Hollandal (Felemenkli) ve ngilizlerin Hint Denizlerine
hkim olmasndan sonra, bu devletlerin baharatn istihsal ve istihlk mnt
kalarn Portekizlilerden daha messir bir ekilde kontrollar altna almalar
ve bu devirde Akdenizde zuhur eden byk para ktlna kar bu milletlerin
Hint pazarlarnda istenildii kadar bol gm para deme suretiyle alc
vaziyette bulunmalar neticesinde vki olmutur. (Sf. 447). Mellif, Hollan
dalI ve ngilizlerin, baka tip gemilerle ve ok daha baka esaslara dayanan
ticaret usulleriyle evvel buday, sonra da kalay, kurun, demir, barut, top
vesaire satmak iin, bu asrn sonunda Akdenize gelmelerini ve Osmanl
mparatorluundan imtiyazlar (capitulationlar) almaa balamalarn ve
(1581) de Yakn ark Kumpanyasnn kurulmasn da, Akdenizdeki Vene
dik ticaretinin sona ermesinin ve Akdeniz lsnde byk ehemmiyeti
olan dier mhim ktisad tahavvllerin mhim mil ve lmetlerinden biri olarak ve enteresan bir ekilde tetkik etmi bulunmaktadr.
Tabiatiyle, Prof. Braudelin ark ticaret yollarnn tarihi hakknda ileri
srd bu kymetli fikirlerin, Osmanl mparatorluu Arivlerinde
bugn muhafaza edilmekte olan dier vesikalarn verdii malmatn
altnda teyit ve izah edilmesi (Dtan grne gre ve yabanc kaynaklar
dan faydalanarak deil, iten duyulduu ekliyle aydnlatlmas) ii,
mhim bir teebbs halinde ortada durmaktadr. Mellif kitabnda, bu
yollarn
kaderinin
taayyn
ettii
sralarda
Osmanl
imparatorluunun
taknd vaziyeti, alnacak tedbirlerin tyini hususunda geirdii tereddt
leri, Hind denizlerinde Portekizlilerle yapt mcadelelerde rastlad m
kltn teknik, mal, asker ve siyas cephelerini, bu asr zarfnda randa
yaplan harplerle Hind Deniz yollarna hkim olmak ihtiyac arasndaki
mnasebetler gibi meseleleri gayet iyi bir ekilde vaz ve mnaaka etmitir.
Fakat, Akdeniz ticaret yollarnn terkedilmesinin gerek sebeplerini ve
gerekse neticede Akdeniz memleketlerinde meydana gelmi olan iktisadi
kn neticeleri daha ziyade Venedik Arivlerine ve Venedikteki akisle
rine gre tasvir edilmitir. Bu yollarn terk edilmesinin Osmanl imparator
luunun ktisad ve mal bnyesinde dourmas tabi olan buhranlar ve bu
buhranlarn muhtelif sahalardaki akislerini mmkn olabildii kadar
yakndan ve iten takip ve tasvir etmek, bundan sonra Trk Tarihilerinin
zerinde byk bir alka ve srarla duracaklar bir mevzu olacaktr.
Tetkik ettiimiz devirde bir taraftan nfusun durmadan artmakta
olmas dolaysiyle, bilhassa tekniin ve ktisad tekiltn gerilii yznden
yaama, hayatn kazanma sahas ve imknlarnn mahdut bulunduu bir
muhitte, fazla nfusun kendisine yer ve i bulamay; dier taraftan ms
temlekelerden fazla kymetli maden idhali neticesi, fatlarda vukua gelen
daim ykselilerin ve parann kymetini durmadan kaybetmekte olmasnn,

muhtelif zmrelerin gelirinde yapt deimeler dolaysiyle, tima bn


yede vukubular zlme ve tegayyrler, kylye ait topraklarn zenginlerin
eline gemesi ve nihayet ark ticaret yollarnn ehemmiyetini kaybetmesin
den mtevellit gelir darl ve isizlik; XVI. Asr Akdeniz memleketlerinin
arknda ve garbnda bir kutupta lks ve serveti arttrrken dier kutupta
sefaletin bymesine sebep oluyordu. ktisad ve mal buhranlar neticesinde
halk ynlar arasnda umumileen emniyetsizlik, huzursuzluk ve sefalet,
iddetli isyan ve karklklarla kendisini ifade edemedii zamanlar da bile,
iin iin alarak, ihtiraslarn tahrik ettii snflar arasndaki ahenk ve
nizam bozuyor ve memlekette her an patlamaa hazr bir ihtill havas
yaatyordu.
Prof. Braudel'\n gzel kitabnn Osmanl mparatorluu tarihi bak
mndan ok enteresan olan bahislerinden birisini tekil eden sefalet ve
ekiyalk" (misere et banditisme) isimli faslda (Sf. 643-657) ite bu mesele
ler ncelenmektedir. Bu fasl okunup idi bizde Celli syanlar nam altda
tedenberi malm olan, fakat hakik sebepleri ile mahiyeti imdiye kadar bir
trl anlalamyan ve hatt tamamen Osmanl mparatorluunun siyas
bnye hususiyetlerine ve onun devlet adamlarnn idaresizliine atfetmek
det olan bu hdiselerin, bu devirde btn Akdeniz memleketlerini ileyen
umum bir buhrann Osmanl mparatorluu'nun hkim olduu blgelerde
husus ekiller altnda bir devam olduu anlaldktan sonra, bu meselelerle
uraan Trk Tarihilerinin ellerindeki malzemeyi tekrar gzden geire
rek onlar Prof. Braudelm fikirlerinin tesiri altnda yeniden manalandrmaa mecbur kalacaklarn zannediyoruz.
Gerekten Prof. Braudelin Bat Akdeniz Memleketlerinde trl teza
hrlerini ok iyi bir ekilde kayt ve tasvir ettii ve elindeki mahdut vesika
lardan da ayn cereyanlarn Trkiyede ne ekilde devam ettiini pek al
kestirilebildii bu hareketler, fkrimizce, dier Avrupa Memleketlerindekilere benzeyen sebeplerin tesiri altnda hep ayn ekilde tezahr etmi
hareketler olup, her iki tarafta da servet kaynaklarna ve mevcut i hacimle
rine nazaran, fazla meskn bir hale gelmi olan memleketlerde sefaletin
artmasnn, sebepleri hep ayn olan ktisad mal buhranlarn dourduu
memnuniyetsizliin ve tima bnyedeki zln bir ifadesidir. Bu hususta
Prof. Braudelin yerden ge kadar hakl olduunu zannediyoruz. Gerek
ten, ayn devirde Trkiyede de serseri ve dilenciler ziyadesiyle artm,
ekiyalk (ve onun dier bir ekli olan korsanlk) ktisad nizam, siyas
vahdet ve tima huzuru tehdit edici bir ekil alm, trl ekiller altnda
ihtill ve isyanlar her tarafta oalmtr. Kynde ileyecek toprak bula
mayan veya zenginlerin iftliklerine katlmak zere topra elinden aln
m
bulunan
isiz kyller, tmar elinden alman sipahiler, harp
meydanlarndan kaan ve bu yzden ktkten kayd silinen eski kapkulu
askerleri, kendileri iin yaplacak bir i kalmad iin bir ete reisinin veya
meradan birinin "kap halk" olmaa hazr "leventler ve nihayet bu
devirde dikkate ayn bir ihtill kuvveti halinde devam adetleri ziyadesiyle
artm olan isyanlar ile devleti cidd bir ekilde megul eden medrese
talebeleri ( 5 ), bu isyanlarn uzumlu gnlllerini tekil etmilerdir.
Trkiyede de ekiyalk siyas, sosyal veya ekonomik trl ehreleriyle her
tarafta meydana km; Balkanlarda olduu gibi, siyas gayelere brn
m ve mill kahramanlar yaratm; bir ok yerlerde din dvalar benimse
mi, din asker efler bulmu; top, tfek tedarik ederek, mstahkem
XXXVI

mevkiler igal ederek merkezden gnderilen asker kuvvetleri defalarca


malup edebilmi ve bu suretle devletin varl iin cidd bir tehlike tekil
etmitir.
Ekyalk ve isyan hareketlerinin Trkiyede bu devirde bu kadar bariz ve
tehlikeli ekiller alm olmasnn bir sebebi de, phesiz, dier Akdeniz
memleketleri isiz ve serseri guruplarndan bir ksmn i ve sergzet
aramak zere mstemlekelere gnderebildikleri ve yeni alan mstemleke
ticaretiyle bu memleketlerde i hacmi ve zenginlik artt halde, Trkiye
nin fazla nfusu yaatmak, ktisad ve mal buhranlarn sefil bir hale
soktuu mitsiz halk kitlelerini verimli bir ekilde megul etmek, huzur ve
skna kavuturabilmek iin btn imknlar gittike kaybetmee mah
km bir vaziyette kalmasdr.
Prof. Baudelm kitabnda dikkate ayn bir ekilde ilenmi olan bahis
lerden birisi de, XV. ve XVI. yzyllarda Akdeniz blgesinde mparator
luklarn teekkl ve idaresi meselesidir: Mellife gre, fertlerin, husus
ahval ve artlarn bu hususta oynad rol inkr edilemez ise de, bu
asrlarda byk imparatorluklarn teekklnn muayyen ktisad ve mal
sebepleri vardr. Ateli silhlarn ve bilhassa topun ve donanmann geni
lde kullanlmaa balamas ile harp teknii bsbtn deimi ve
bilhassa Harp, ancak byk devletlerin tahamml edebilecei kadar yksek
masraflar icap ettirmee balamtr. Bu sebeple, XIV. asrda Akdeniz
blgesinde hkim olan kk ehir devletleri artk vaziyete hkim olamayp birer bloka iltihak etmek mecburiyetinde kalmtr.
Mellife gre, bu suretle meydana km olan byk imparatorlukla
rn arkta veya Garpta hep ayn mkillerle karlat bu mkillerle
mcadele etmek iin her iki tarafta da ayn olan bir takm usul ve tekiltn
meydana kt grlmektedir:
Mesel, Yeni Devletlerde kalabalk bir memur snf teekkl ve inkiaf
etmitir. Bu devirde rvet vererek memuriyet satn almak (venalite des
charges) ve vergi tahsilt ilerini mltezime satmak usul genilemitir.
Harp ve idare masraflar gn getike artmakta olan imparatorluklar
iinde, krediye olan ihtiya ve ok byk ve zahmetli bir i olduu halde bir
memleketten dier memlekete para gndermek zaruretleri, byk sermaye
sahiplerine devlet nezdinde itibar kazandrm ve mal kapitalizmin inkia
fna sebep olmutur. Tetkik mevzuu ettiimiz kitapta ayrca bu devirde
trk mliyesinde byk bir mevkii olan baz zengin tccarlarn ve bu arada
Michel Cantacuzene ve Joseph Nasi gibi baz ark Fuggerlerinin hayat
da tetkik edilmektedir. (Sf. 536). mparatorluk maliye idaresinin (arivleri
mizde mevcut olan) bu devre ait hesap defterleri tetkik edilecek olursa,
bilhassa iltizam ilerinde, daha bir ok sermaye sahibi zenginlerin mal
kudreti ve deruhte ettikleri i hacmi hakknda bir fikir edinmek mmkn
olacan zannediyoruz.
Mellif, imparatorluklarn o zaman karlat en byk ve halli
mkil meselelerden birisinin de, nakil ve muhabere vastalarnn o gnk
durumda, mesafeyi yenmek problemi olduunu kayt ve bu iin o zamanki
imknlarn tetkik etmektedir. Mellif 1566 ylnda Macaristana doru
sefere kan Trk Sultan Sleymann Tunaya seksen gnde vardn ve
muasrlarnn kaydettiklerine gre, ordularnn arkasnda 30-40 bin deve
lik katarlarn levazm tadn yazmakta ve ayn ekilde Trklerin bu
XXXVII

devirde ran ilerinde yaptklar harplerin yolsuz bir blgede iptida vasta
larla insan ve malzeme sevkiyatn tekiltlandrabilmi olmalarn strate
jik byk muvaffakiyetler olarak tasvir etmektedir. Ayn meselelerin
spanya imparatorluu lsnde ortaya k ekilleri ve bu devletin uzak
harp ve siyaset meydanlarnda messir bir ekilde hazr olabilmek iin
sarfettii gayretler ve yapt masraflar da tafsiltl bir ekilde tetkik
edilmitir. Mellifin bu maksatla denizde ve karada nakliyatn ve haberle
rin mekn iinde yaylma temposunun normal veya bir rekor tekil eden
sr atleri ve maliyetleri hakknda yapt hesaplar hakikaten enterasandr
(Sf. 309).
Mellifin bu devirde harplerin artk kk devletlerin ii olmaktan
karak, sna, mal byk kaynaklara dayanan byk-bir i olduunu
gstermek iin yapt hesaplar da ok mnldr. Harbin, umumiyetle
yapld gibi, yalnz devletler arasndaki siyas mnasebetlerin bir ekli
gibi tetkik edilecek yerde, mellifin yapt ekilde teknik ve ekonomik
terakkilerle mvazi olarak incelenmesi, hdiselerin daha iyi anlalmasna
sebep olmaktadr. Filhakika, mellifin Philippe II. devrinde birdonanmann gemiler, levazm, tehizat, asker ve krekilerinin ayr ayr maliyet
hesaplarn gsterir rakkamlar vermi olmas; bir kalann inas, muha
faza ve mdafaas iin ihtiyar edilmesi lzm gelen fedakrlklarn hesap
lanmas; topun icad ve mtemadi inkiaflarnn ortaya koyduu ktisad
ve mal problemleri izah; mdafaa harpleriyle istil harplerinin maliyet
masraflar arasndaki farklarn mukayesesi; deniz harplerinin bir zenginlik
yar olmasnn isbat edilii, bize Trklerin yeni mstemleke ticareti ve
fetihleri ile zenginlemi olan ve byk kapitalist kuvvetler ve tekilt tara
fndan desteklenen, Atlantik ve Hint denizi tecrbeleri ile gemicilik tekni
inde veya gemilerin hiz olduu ate kuvveti bahsinde kendilerine nazaran
ok ileride bulunan spanyol ve Portekiz donanmalarn ne iin malup
edemedii daha iyi anlalmaktadr.
Mellifin harp ve ticaret gemilerinin ekillerinde, tonlarnda, silhla
rnda, hareket kabiliyetlerinde trafiin cins ve hacmna ve meneine naza
ran elverili olup olmamalarnda, ina masraflarnda vukua gelen
deiikliklerin Akdenizdeki ticar mnasebetlerin ekli ve kibeti zerin
deki tesirlerini tetkik eden sahifeleri de cidden istifadelidir.
Hlsa, Prof. Braudel'm byk kitab Trkiye tarihileri iin zengin
ilhamlarla dolu muazzam bir alma programdr. Bundan sonra ayn
byk meseleleri ayn emalar iinde vazedip onlar (mellifin kullanmak
imknndan mahrum bulunduu)Trk arivlerinin zengin malzemesinden
faydalanmak sureti ile ileyebilecek olan tarihilerimiz, hem kendi tarihle
rine hem de Akdeniz memleketlerinin umum tarihine geni lde hizmet
etmi olacaklardr. Modern tarih aratrmalarnda milletleraras i birlii
nin lzum ve ehemmiyetini ortaya koyan bu byk eserle, Trkiye tarihine
getirdii yeni bulu ve grlerle bu sahay zenginletirmi ve ok feyizli
neticeler vaadeden mstakbel almalar iin yerini hazrlam olan Prof.
Braudelt Trk tarihileri geni lde borlu kalmlardr.

(') Bu tetkiklerin neticeleri, yaknda Trk Tarih Kurumu tarafndan byk bir cilt halinde
yaynlanacaktr. Bu tetkiklere dayanarak elde ettiimiz rakkamlarn umumi bir tablosu
"Trkiyat mecmuasnn halen baslmakta olan ve 70. doum ylnn kutlanmas mnasebe-

XXXVIII

tiyle Prof. Fuat Kprlye ithaf edilmi olan X. cildinde, Tarih demograf ilmi ve Osmanl
tarihi isimli yazmzda (Sf. 1-28) da bulunabilir.
( ) Mesel. 348. sahifenin 3 numaral notunda kaydedilmi olan bir kaynakta Anadoluda
bu asrn sonunda (1594) 478.000 nfusun mevcut olduu kaydedilmitir. Bu rakkam, bizim
"byk nfus ve vergi tahriri defterlerinden bu asrn balarna ait olmak zere (1525) ayn
eyalet iin kardmz 479.150 rakkamna hayret edilecek derecede benzemektedir. Demek
ki, 1525 senesine ve o zamanki dar tekiltta yalnz bat Anadoluya ait olmas lazmgelen
malmat Prof. Braudelin istifade ettii kaynakta asrn sonu iin ve btn Anadoluya ait
olarak kymetlendirilmtir. Dier bir kaynakta Grece hakknda verilen rakkamlarda bu
lkenin hudutlar lyikiyle tyin edilmedii iin vuzuhsuzdur. Esasen mellif te bu kaynaklar
malmat kabilinden zikretmekte ve btn muhakeme tarzn onlara istinat ettirmemektedir.
() Biz bu mecmuann XI. Cildinde Trkiyede bir skn ve Kolonizasyon metodu olarak
srgnleri tetkik ederken Osmanl mparatorluunun kuruluunda messir bir rol oynam
olan miller arasnda demografik durumun hususiyetlerine geni bir yer ayrm olmakla (Sf.
526), Prof. Braudelin burada bahis mevzuu ettiimi ddiasnn aksi bir tezi delillendirmee
alm olduk. Bat Anadoluda ve Balkan yarmadasnn dou yarsnda Trklerin kendile
rine hakik bir vatan kuracak ekilde yer ve yurt tutarak yerlemelerini, Anadoluda Garba
doru yaylmak ihtiyacnda olan kalabalk bir nfus kitlesinin mevcudiyetine delil olarak gste
rebileceimizi mit etmekte idik.
Bizzat Braudel'in Osmanl mparatorluu'nun menei hakknda verdii malmat da bu
iddialara hak verdirecek mahiyettedir (Sf. 509): Balkanlar'daki Trk igal ve istilsn sosyal
bir inkilp saymak, Trk ve slm kltrne birer dalma merkezi olarak Trk ehirlerinizi
oynad role inanmak iin bir nevi demografik stnlk de kabul etmek icap etmez mi.
Bu hususta ihtimal mteakip istil devirlerini birbirinden ayrmak ve harita zerinde
Trklerin kuvvetle yerlemi olduklar blgeleri, bu ekilde yerleemedikleri blgelerden
itina ile ayrmak lzm gelecektir. Gerekten Trklerin Yunanistanda, Ege Adalarnda, bir
ksm dalk Yugoslav memleketleri ile Tuna tesi btn blgelerdeki yerleme tarzlar Prof.
Braudel'e hak verdirecek vaziyettedir.
Dier taraftan, vaktiyle slmlarm Msrda ve imal Afrikadaki yerlemeleri de esasl
olmutur diyebileceimize kaniiz. spanyay ve dier Akdeniz Adalarn vaktiyle feth ve
igal etmi bulunan Mslmanlarn, bir ka Suriyeli ile Afrikadan srlm Berberlerden
ve Arap gebelerinden ibaret olduunu da hi zannetmiyoruz. Aksi takdirde, bir avu Arap
gebesinin, Ispanyada slm kltr ve tesirini o kadar devaml bir ekilde yaatmasna
imkn yoktu. Yeni bir kltrn yaratcs, yahut sadece taycs veyahut yabanc bir memle
kette trl tesirlere kar muhafaza edicisi olmak iddiasnda bulunan bir zmrenin, bu kltr
kabul ettirdi i halka nazaran, demografik bakmdan asgar msait bir durumda bulunmu olmas
lzm gelmez mi idi?
( 4 ) Osmanl imparatorluunun ark ticaret yollarn tkayarak ; AvrupalIlar, kendilerini
Hindistana gtrecek dier bir yolu aramaa mecbur ettii iin, Kefiyatn vuku bulmu
olduuna dair eski ve temelsiz bir iddiay Prof. Braudel uzun uzadya tetkike lyk grmyor.
Mellife gre, bu hususta bilakis aksi bir iddiay mdafaa ederek Trklerin bilhassa Orta
Avrupaya doru sratle ilerleme imknlarm bulmalarn, o srada Avrupa devletlerinin
btn dikkat ve alakalan ile denizar keyat ve mstemleke ileriyle megul bulunduklar
iin, Avrupann bu ksmnda hristiyanlk lemini Trklere kar mdafaasz brakmalarna
atfedebiliriz (Sf. 513).
( 5 ) Bak. ktisat Fakltesi Mecmuas, Cilt II, Doent Mustafa Akda, Trkiye Tarihinde
tima buhranlar serisinden: Medreseli syanlar (Sf. 361-387).

Akdenizli olmann verdii grev ve aziz dostum Mehmet Ali Klbayn tkenmek
bilmez gayret ve sabr bu eseri Trkeye kazandrd.
lkemizde kitap satn alma ve dolaysyla okuma eiliminin azald bu yllarda
hereye ramen bu alkanl srdren vefakr kitapsever ve okurlara, F. Braudelin
Akdenizini kazandrmann vncn tayoruz.
Muhittin Salih Eren
XXXIX

BRNC BLM

ORTAMIN PAYI
Balnn da iln ettii gibi bu birinci blm, zellikle insani verilere dikkatli belli bir
corafyann iareti altnda yer almaktadr. Bu blm ayn zamanda ve daha byk
lekte belli bir tarihin aratrlmasdr.
Uygun ekilde tarihlendirilmi bilgiler daha fazla sayda olsalard bile, kesin olarak
1550-1600 yllar arasnda snrlandrlm bir insani corafya soruturmasyla yetine
mezdik -hatta yanltc bir determinizmin peine dmeye srklenseydik bile-. nk,
bu tanklklar eksikti, tarihiler bunlar sistematik olarak biraraya getirmemilerdi,
grevimiz geniliine ramen yetersiz kalmaktayd, ve bu nedenlerden tr kitabn
konusuyla ilgisi olmayan blmler koymak ve Akdeniz hayatnn 1550 ile 1600
arasndaki u ksa ann aydnlatabilmek iin, ilerideki veya gerideki baka dnemlere ait
-hatta imdiki dneme ait- resim, manzara ve gerekleri ele almak gerekiyordu. Bu
andan itibaren herey, zaman ve mekn aarak, srekli deerleri ortaya koyan yava bir
tarihi aa kartma konusunda ibirlii yapmtr. Corafya bu oyun iinde kendi iin
bir ama olmaktan karak, bir ara haline gelmektedir. Yapsal gereklerin en yava
olanlarn kefetmeye, en uzun srenin ka hattna gre bir bak asnn rgtlenme
sine yardmc olmaktadr ('). Tpk tarih gibi, kendisine hereyi sorabileceimiz corafya,
bylece hemen hemen hareketsiz bir tarihi ayrcalkl hale getirmektedir, tabii ki onun
derslerini izlemek, onun ayrmlarn ve kategorilerini kabullenmek kouluyla.
Akdeniz en azndan ifttir. Hereyden nce, balca dzlklerden kopuk, btnsel ve
dalk bir dizi yarmadadan meydana gelmitir: talya, Balkan Yarmadas, Kk Asya,
Kuzey Afrika, ber Yarmadas. kinci olarak, deniz bu minyatr ktalarn arasna
karmak, paralanm ve geni meknlarn tatl tatl sokmaktadr. nk Akdeniz tek
bir deniz kitlesi olmak yerine, bir denizler karmaasdr. nsanlarn hayatnn genel
koullarn saptamak iin ncelikle ele alacamz iki sahne -yarmadalar, denizler- ite
byledirler. Fakat bunlar yeterli olmayacaklardr.
Akdeniz bir yandan gneye doru, Atlantik Sahrasndan Pekinin yanbandaki
Gobi lne kadar kesintisiz devam eden muazzam lden pek de iyi bir ekilde ayrlm
deildir. Tunusun gneyinden Suriyenin gneyine kadar bir l dorudan denize
karmaktadr. Bu l bir konuk olmakdan ok, bazen can skc, her zaman da talepleri
olan bir komudur. Bylece l Akdenizin vehelerinden biri olmaktadr.

Dier yandan Kuzeye doru Avrupa, Akdeniz lkelerinin devam olmakta, onlarn
ok saydaki darbelerine maruz kalmaktadr, fakat ters yndeki darbelerde ayn ekilde
ok saydadrlar ve ounlukla da belirleyicidirler. Zeytinliklerin tesindeki Kuzey
Avrupa Akdeniz tarihinin sabit gereklerinden biridir. Ve ite Atlantie bal bu
Avrupa'nn ykselii, bitmekte olan XVI. yzylla birlikte denizin btn kaderi
hakknda karar verecektir.
Bylece I. il III. kesimler denizin eitlilii hakknda konuurlarken, mekn da
uzaa gtreceklerdir. Bu koullarda denizin bir fizik birliinden sz edilebilir mi (kesim
IV, iklim) -veya insani ve zorunlu olarak bir tarihsel birlikten (kesim V, Yollar ve
Kenleryl Kendine ama olarak, daha iyi egemen olabilmek ve eer mmknse, ok
renkli kaderini daha iyi anlayabilmek kastyla eitli yzleri ve Akdeniz'in yzn
resmetmeyi benimsemi olan uzun bir giriin aamalar ite bunlardr.

(') Fcrnand
1958. s. 725-753.

Braudel.

"Histoire

et

Sciences

Sociales.

la

Longue

Duree,"

Annales

E.S.C..

Kasm.

Aralk.

YARIMADALAR: DALAR,
YAYLALAR, OVALAR
denizin be yarmadas birbirlerine benzemektedir. Eer engebelerine baklacak
olursa, bunlar ar bolluktaki dalar arasnda birka ovaya, nadir tepelikler ve geni
yaylalara sahiptirler. Bunlarn kitlelerini terih etmenin yegne yolunun bu olduunu
dnmeksizin, onlar basit iaretler dorultusunda blelim. Bu paral bilmecelerin her
unsuru zel bir aileye mensup olmakta, aikr bir tipoloji iinde yer almaktadr. Bu
durumda yarmadalar bamsz dnyalar olarak bir kenara brakarak, yalnzca ovalarn
malzemelerinin benzerliine bakalm. Baka bir ifadeyle, yap-bozun paralarn
ayklayarak karlatrlabilecek olan karlatralm. Bu paralama ve bu yeniden
snflandrma; tarih dzleminde bile baz aydnlklar getirecektir.

1. Hereyden nce Dalar


Akdeniz karalar arasnda ve onlar tarafndan sktrlan bir deniz olarak kendini
tanmlamaktadr. Denizi evreleyen ve onu sktran bu topraklar farkllatrmak da
gerekmektedir. Akdeniz hereyden nce dalar arasndaki bir deniz deil midir? Bunu
tarih dzleminde gl bir ekilde kaydetmek gerekmektedir, nk olay ve ok sayda
olan sonularn kaydetmek olaan olarak ihmal edilmektedir.

Fizik ve insani karakteristikler


Jeologlar bunu bilir ve aklarlar. Onlarn dediklerine gre Akdeniz, tamamiyle,
Eski Dnyay Cebelitarktan Hind Yarmadasna kadar kateden nc zaman
kvrmlanma ve krlma blgesinde yer almaktadr: Akdeniz daha da kesin olarak bu
blgenin bir ksmn meydana getirmektedir. Bir ksm Pireneler ana, dierleri de
Alpler ana ait olan yeni kvrmlanmalar, bizimkinden ok daha geni bir ikinci zaman
Akdenizinin keltilerini, zellikle de bazen 1000 metreden daha kaln olan muazzam
kalker yntlarn, yeniden ele alarak ilemeye balamlardr. Bu iddetli kvrmlanmalar, olduka dzenli bir ekilde eski ve sert kaya kitlelerinin kistleri zerine
yaslanmlardr, bu eski kaya kitleleri bazen yksektirler (Kabililer gibi) veya bazen de
Mercantour ve Alpler ile Pirenelerdeki birok eksen kitlesi rneinde olduu gibi, gl
zincirler iinde yer almaktadrlar. Bundan da sk olarak, bunlar tahrib olmular -bu
durum az veya ok yanardalama sreci tarafndan izlenmektedir- ve denizin sularyla
kaplanmlardr.

Deniz havzalar tarafndan kesintiye uratlmakla birlikte, dalar sv ukurlarn bir


ucundan dierine birbirleriyle iliki halinde olmakta ve tutarl sistemler halinde
rgtlenmektedirler. Bir kpr Sicilya ve Tunusu birletirmitir; bir bakas, Betika
kprs, spanya ile Fas arasnda yer almaktadr; bir Ege kprs Yunanistandan
Kk Asyaya uzanmtr (bunun ortadan yok olmas o kadar yaknlarda meydana
gelmitir ki, jeolojik olarak konuursak ncilin Tufan ile akacaktr) -ve sadece tank
olarak adalarn ve kyya yapk paralarn geriye kald Tirenid gibi ktalardan sz
etmiyoruz-, nk bunlar varsaymlardr (') Her halkrda kazanlm olan, bu Akdeniz
uzaynn mimari btnldr ki, dalar bunun iskeletini meydana getirmektedirler:
can skc, lsz, her yerde hazr ve nazr ve denizi her yerden delen bir iskelet.
Bylece dalar her yerde, denizin etrafnda hazr ve nazrdrlar, bunun Cebelitark
Boaz, Narouze eii, Rhone koridoru ve Ege ile Karadenize gtren boazlar gibi
nemsiz genilikte birka kesintiden ibaret istisnalar bulunmaktadr. Sadece Gney
Tunustan Suriyeye kadar olan alanda nemli bir boluk bulunmaktadr, binlerce
kilometre boyunca Sahra dzl, az veya ok ykseltili olarak denize dorudan
ulamaktadr.
Ekleyelim ki, bunlar yksek, geni, bir trl sona ermeyen dalardr: Alpler,
Pireneler, Apenninler, Dinar Alpleri, Kafkaslar, Anadolu Dalar, Atlas Dalar,
spanyol Cordilleralar. Demek ki ok gl, kendilerini kabul ettiren kiiler sz
konusudur. Bunlardan bazlar ykseklikleri nedeniyle, dierleri de btnsel biimleri
veya zor ulalan, derin ve yksek yanlara sahip vadileri yznden byledirler. Bunlar
denize doru egemen ve sert yzlerini dnmektedirler ( : ).
Bylece Akdeniz, ba ile zeytinlikler ve kentlemi kylerin, yani bu kenar sslerinin
manzaras olmayp; ayn zamanda hemen yannda, ona yapk olan, bu kaln yksek
lkenin, bu yukardan bakan ve surlarla evrelenmi, nadir evleri ve mezralar olan bu
dnyann da, bu dikine kuzeylerinde manzarasdr (). Buralarda artk hibir ey
portakal aalarnn iek at Akdenizi hatrlatmamaktadr.
Klar buralarda kendilerini hissettirmektedirler. Fas Atlaslarnda bol miktarda kar
yamaktadr, Afrikal Leon buray kn geerken, bagajlarn ve elbiselerini aldrtma
bahtszlna uramtr ( 4 )... Fakat Akdenizde yolculuk yapan kim, kt mevsimin
larn, kapanm yollar, gneli kydan birka kilometre tede Sibirya ve Kutup
manzaralarm, kar altnda ezilen Karada evlerini veya bir gecede drt metre ykseklie
ulaacak kadar kar yaan geni hortumlarn lkesi Kabilideki Tirourdat tepesini
grmemitir ki? Chreal kayaklar gllerle bezenmi Cezayire bir saatte ularlarken,
buradan 120 kilometre uzaklktaki Curcurada Tindka ormannn yaknlarnda plak
bacakl yerliler bellerine kadar kara gmlmektedirler.
Ayn ekilde yaz ortasna kadar geciken ve bir yolcunun dedii go gzleri artan
u gecikmi karlar kim bilmez ( 5 )? Bunlar beyaz izgileriyle Mulhacen zirvesine zebra
grnts verirken, eteklerindeki Granada scaktan yana yana lmektedir; karlar
spartann (Yunanistandaki) tropikal ovasnn stndeki Taygetede asl kalmaktadr
lar; gene ayn karlar Lbnan dalarnn oyuklarnda ve Chrea buzullarnda
kendilerini muhafaza etmektedirler ( 6 ). te bunlar Selahaddin Eyyubinin Aslan Yrekli
Richarda sunduu ve Prens Don Carlosun Madrid sarayndaki hcresinde 1568in scak
temmuzunda lnceye kadar itii ( 7 ) kar suyunun tarihini aklamaktadrlar. XVI.
yzyl Trkiyesinde kar suyu bir zengin ayrcal bile deildi. stanbulda,fakat ayn
zamanda baka yerlerde de, rnein Trablusamda ( s ) seyyahlar birka kurua satn
alman u kar suyu ve erbet satclarn iaret etmektedirler ( 9 ). Belon du Mans Bursa
karnn stanbula koskoca bloklar halinde geldiini bildirmektedir ( l0 ). Amasyada

Trk ordughnda Yenierilerin hergn itiklerini grmekten aknla dm olan


Busbec de, kar suyunun yln btn mevsimlerinde bulunduunu bildirmektedir ("). Kar
ticareti o kadar nemlidir ki, paalar buz madeni iletilmesi iine karmaktadrlar:
sylendiine gre, Mehmed Paa 1578de bu iten yllk 80.000 sekine kadar
kazanmaktadr ( 12 ).
Baka yerlerde, hzl at balantlaryla Suriyeden Kahireye kar getirilen Msrda;
ok uzaklardan kar getirtilen Lizbonda ( 13 ); Intendance pergendeleriyle (brigende veya
pergandi de denir, Franszcas brigantin, bir tekne eidi MAK) Ispanyadan getirtilen
Oran mstahkem mevkiinde ( 14 ); eer kendilerine inanmak gerekirse Malta valyeleri
nin Napoli'den sevkiyatn gecikmesi nedeniyle hastalklar iin hkmdar gibi olan bu
ilacn C 5 ) yokluu nedeniyle ldkleri Maltada, tersine kar lks bir mal olmaktayd.
Ancak, Ispanyada olduu gibi talyada da kar suyu olduka yaygna benzemekteydi.
Bu durum, talyada erkenden ortaya kan dondurmaclk ve erbetilik mesleini
aklamaktadr ( 16 ). Bunlarn sat Romada o kadar krldr ki, bir tekel konusu
olmutur ( 17 ). spanyada kar kuyulara ylmakta ve yaza kadar muhafaza edilmektedir
( 18 ). Kutsal Topraklara doru yolculuk yapan batl haclar 1494de Suriye kylarnda,
teknelerinin bakannn hediye olarak bu lkede bu temmuz aynda grlmesi btn
mrettebat en byk aknla garkeden karla dolu bir uval almas karsnda daha
az armamlardr ( g ). Ayn Suriye kysnda, 1553de bir Venedikli Araplarn utnos
ultimur saccharo item spargunt nivem sper cibos et sua edulia ( 20 ) yemeklerinin ve
besinlerinin stne, tpk bizim eker koyduumuz gibi kar koyduklarn grnce ok
armtr.

2. Akdenizin kvrmlar
Hercynien kitleler: taral; Alp kvrmlar: siyah; beyaz izgiler sra dalarn yonunu vermektedir. Gneyde Sahra
platformu beyaz olarak gsterilmi olup, Tunustan Suriyeye kadar Akdenizi evrelemektedir, Douya doru l
deniz ve Kzldeniz tektonik krlmalar. Kuzeye doru Alp-ii veya Alp-d ovalar: beyaz, Noktal izgi eski
buzullarn en u noktalarn iaret etmektedir.

Scak Akdenizin gbeinde bu kar lkeleri ok byk bir zgnle sahip


olmaktadrlar. Bunlar hareketli insan varlklaryla, kitleleriyle; ovaya, deniz kylarna,
tm bu parlak ama kark yaratlara, hatta ileride greceimiz zere mutlu blgelerin
insanlara ihtiyalar olduu lde ve ulam yollar zerine hareket ettikleri lde,
egemen olmaktadrlar. Bunlar kendilerini ovaya kabul ettirmekte,ama onu korkutmak
tadrlar. Yolcu, engelin etrafndan dolamann arelerini aramakta zemin katta hareket
edebilmenin yolunu aratrmakta, ovadan ovaya, vadiden vadiye ilerlemenin peinde
olmaktadr. Ancak, bir anda veya bir bakasnda bu yolcu mutlaka korkutucu adlar
olan baz koridorlar, baz geitleri izlemek zorunda kalmaktadr; fakat bu bavuru
mmkn olduunca ksadr. Yolcu dn, zellikle ovalarn, bahelerin, byleciyi
krlarn, denizin bolluklu hayatnn esiri olarak kalmaktayd.
Gerei sylemek gerekirse, tarihi biraz da yolcu gibidir. O, gnn gllerinin
gelitii tiyatronun dekoru olan ovada duraklamaktadr; o da yakn ve yksek dalara
trmanmaya hevesli grnmemektedir. Kentleri ve arivlerini asla terketmemi
tarihilerden ou, bunlar kefettiinde aracaktr. Ve fakat can skc aktrler olan u
yar vahi dalar nasl olur da grmezden gelebiliriz, nk insan onlar srekli olarak
terketmektedir. Onlar, denize sklkla uzun yarlar halinde ulatklar halde, nasl
bilmezden gelebiliriz ( 21 )? Dal btn Akdeniz edebiyat tarafndan bilinen bir insan
tipidir. Homerosa gre, daha o zamanlar Giritliler kendi dalarndaki vahilerden
ekiniyorlard ve thakaya geri dnen Telemakhos mee palamudu yiyen kir pas
iindeki kyllerin arasnda yaad, ormanlarla kapl Peloponezi anlatmaktadr ( 22 ).

Da tanmlamak
Bir da tam anlamyla nedir? Bu konuda birka basit tanm vermek -rnein 500
metrenin zerinde olan Akdeniz topraklarnn tm- yararsz bir kesinleme olacaktr.
Harita zerine dkmesi zor ve belirsiz olan insani snrlar sz konusu olmaldr. ok
nceleri Raoul Blanchard bizi uyarmt: Ak ve anlalr bir da tanmlamas bile,
verilmesi hemen hemen olanaksz bireydir ( 23 ).
Dalar Akdenizin fakir ileleridir, onun proleter depolardr m diyeceiz? Bu
kabaca dorudur. Fakat, XVI. yzylda birok fakir bge daha bulunmaktadr ve
bunlar, rnein Aragon stepleri veya Pontine bataklklar gibi, 500 metre hattnn altnda
kalmaktadrlar. Dier yandan, birok da, zengin deilse bile, en azndan olduka talihli
ve nisbeten kalabalk nfusludurlar. Hatta Katalonya Pirenelerinin baz ok yksek
yaylalar bir kyden dierine kendi gmenlerini ksmen emmektedir ( 24 ). Birok da
da yamurlu olduklarndan tr zengindirler. Arthur Youngn sylediklerine gre
Akdeniz ikliminde topran nemi dktr; hereyi yaratan gne ve sudur. Alpler,
Pireneler, Rif, Kabililer, Atlantik rzgrlarna ak btn bu dalar, ayn zamanda
yemyeil lkeler olup, ot ve sk ormanlara yataklk etmektedirler ( 2S ). Dier dalar da
yeraltlar nedeniyle zengindirler. Bakalar ise, yzlece kere tekrarlanan bir kaza sonucu,
dal olmayanlarn snmalar nedeniyle ar kalabalktrlar.
nk da askerlere veya korsanlara kar bir snaktr, btn belgeler bunu
sylemektedirler ve daha ncil zamanndan beri ( 26 ) bu byledir. Bazen snak nihai
yerleim yeri haline gelmektedir ( 27 ). Ovalardan Slav ve Rum kyller tarafndan
kovulduktan sonra, btn Orta a sresince Balkanlar, Galiyadan Srbistana kadar
olan alanlar ve Ege Denizindeki bo yerlerde gebelik yaparken srekli olarak
sarsalanan, itilen ama bakalarn da sarsalayan, iten Puszto-Ulahlarn rnei bunu
kantlamaktadr ( 28 ). Hafiflikte ceylanlara eit olan bu insanlar dalardan birka

ganimet edinmek iin inmektedirler diye bir XII. yzyl seyyah not etmektedir ( 29 ).
Yarmadann tm boyunca ve Giritteki Matabana kadar koyun srlerini ve kara
kepeneklerini dolatrmalardr, en yksek iki da zinciri, Hemus ve Pinde onlar iin en
iyi smaklar olmutur. te XI. yzyln banda Bizans tarihine aniden bu iki dadan
inivermilerdir ( 30 ). Ve XIX. yzyl onlar ite bu dalgalarn erevesinde oban, ifti ve
zellikle de Arnavutluk ve Kuzey Yunanistanda kamyon gibi kullanlan u katr
kervanlarnn srcleri olarak grmektedir ( 31 ).
XVI.
yzyl seyyahlar ve dier tanklar arasnda da kantlarn bulan u fakirlik ve
boluk kuralna, demek ki ok sayda da istisna oluturmaktadr. 1572de Venedik
temsilcisinin AvusturyalI Don Juana Messinada ulamak iin katettii Yukar
Kalabriya lkesi botur ( 32 ), Kastilyadaki Sierra Morena ( 33 ) ve Espadan ile Bernia
Sierralar botur ( 34 ), o dnemde Moriscolar arasndaki bir kprdanmadan kuku
duyulduu iin 1564de soruturma yaplan ve zaten 1526da Alman paral askerlerine
kar direnmi olan asilerin, bir sava halinde bu zor lkeye kaacaklarndan korkulan
Valencia krallnda boluklar vardr; Sicilya ilerinin u vahi ve plak tepeleri daha da
bo, ebediyen boturlar ve yeteri kadar su alamayan uradaki veya buradaki ne kadarda
ok da obanlk yaamna bile dmandr ( 35 ).
Fakat bunlar u durumlardr. Corafyac J. Cvijice gre, ( 36 ) merkezi Balkan da
(onun farkna varlarn geniletmek bize ait bir itir), dank iskn, mezra tipi yerleim
yerlerinin alandr. Bu ayrm Eflk ve sama bir noktaya kadar, Macaristan ve
Pusztann kocaman kyleri, ve ayn zamanda eskiden yar yarya obanla dayanan ve
kolibe adyla bilinen mezralarn yer ald Yukar Bulgaristan iin de geerlidir. Bu Eski
Srbistan, Galiya ve Podolyada da geerlidir. Fakat burada herey ancak kabaca doru
olmutur: olaylarn ou itibariyle aadaki kylerle -bunlar sklkla gerek kentlerdirve birka evi, bazen de tek bir aileyi biraraya getiren yukardaki mezralara ait blgeleri
bir harita zerinde kesin olarak iaretlemek g olacaktr. Ayn yazarn Srp-Bulgar
snrnda Kumanil ile Kumanova arasndaki daha geniletilmi bir incelemesi ( 37 ) bu
kesin snrlamann adeta olanakszln kantlamaktadr.
Ve sonra, Balkan ktasnn bu gerei, olduu haliyle Akdeniz evrenine, hemen
yakndaki Yunanistana ( 38 ), deniz yaamnn nfuz ettii, korsanlk endiesiyle i ie,
tahrib edilen ve stelik salksz ovadan uzakta ve ovann stnde yaam olan u
Batya kadar nasl yaygnlatrlabilir? Korsika, Sardinya, Sicilya, Provence, Kabililer,
Rifin tnek gibi byk kyleri akla getirilmelidir. Ancak ister minnack mezra, isterse
byk ky olsun, da iskn ok byk, ulam g, byk ksm itibariyle yararsz ( 39 )
veya dman, ar bolluktaki bir meknda tpk onun gibi boulmu ve buna bal
olarak ve bundan tr, onlar olmazsa uygarln yenilenmesinin mmkn olmad
temas ve mbadelelerden yoksun kalm olan Yeni Dnyann ilk merkezleri gibidir ( 40 ).
Da esas itibariyle kendine yaslanarak yaamak, elinden geldiince hereyi retmek,
toprak veya iklimi uygun olmasa bile zm, buday ve zeytin yetitirmek zorundadr.
Toplum, uygarlk, ekonomi bunlarn hepsinde bir gerilik ve yetersizlik karakteri
bulunmaktadr ( 41 ).
Demek ki kabaca, da isknnn younluunu kaybetmesinden, ve bundan da fazla
olarak, insani igal unsurunun yetersizliinin sonucu olarak yumuam ve eksik bir
uygarlktan szedilebilir. Heinrich Decker ok gzel bir kitapta ( 42 ), Alplerin sanatsal
uygarln inceleyebilmitir; evet fakat Alpler, Alplerdir, yani kaynaklan, ortaklaa
disiplinleri, insaniyetleri, byk yollarnn says itibariyle istisnai dalardr. Akdeniz
dalarndan szedildiinde Alplere deil de, daha ok Pirenelere bavurmak gerekir;
onlarn iddetli tarihlerine ve ilkel vahetlerine. Pireneler de ksmen, kendi hesaplarna
7

ayrcalkldrlar: nihayette, eski anlamnda kullanlmas halinde bir Pirene uygarlndan


szedilebilir. leride sklkla szn edeceimiz bir blge -Katalonya Pireneleri- XI.
yzyldan XII. yzyla kadar gl bir Roman mimarinin domuna tank olmutur ( 43 )
ve bu tarz artc bir ekilde XVI. yzyla kadar yaamtr ( 44 ). Evet. Ama pekiyi,
Auresde, Rif de Kabililerde durum nedir?

Dalar, uygarlklar ve dinler


Da olaan olarak, kentlerin ve alak lkelerin yaratt birey olan uygarlklarn
dnda kalan bir dnyadr. Onun tarihi, uygarla sahip olmamaktan tr, aslnda
yavaa geen, byk uygarlatrc akmlarn olduka dzenli bir ekilde kysnda
kalmaktadr. Yzey zerinde uzaklara, enlemesine yaylma yetenei olan uygarlklar,
diklemesine birka yz metrelik bir engel karsnda gsz kalmaktadrlar. Kentleri
hemen hemen hi tanmayan bu tnek zerindeki dnyalar iin Romann bizzat kendi,
artc srekliliine ramen, ok az ey ifade etmitir ( 45 ). Roma eer kendi gvenlii
iin askeri kamplarn onlarn uralarna buralarna kurmasayd, bu ufak tanma bile
olamazd; bylece Kantabriya tepelerinin eteinde, Leonda, Berber Atlaslarnn
ayrlklna kar Cemilede, III a Legio augustonun kamp kurduu Tim'gad ve
Lambesede olduu gibi. Ayn ekilde, Latin dili kuzey Afrikann, spanyann ve dier
yerlerin bu dman kitlelerinde hibir zaman zafere ulaamamtr ve Latin evi bir ova evi
olarak kalmtr ( 46 ). Baz yerel szmalara ramen, da ona kapal olarak kalmtr.
Daha sonralar Sezarlarn Romasnn yerine Saint Pierrein Romas getikten sonra
da sorun ayn olarak kalmtr. Kilise ancak, eyleminin inatla devam ettii yerlerde bu
obanlar, bu bamsz kylleri evcilletirebilmi ve hrstiyanlatrabilmitir. Fakat,
bunu yapabilmek iin de inanlmaz miktarda zaman harcamas gerekmitir. XVI.
yzylda bu dev katoliklik iin olduu kadar ayn engele arpan slamiyet iin de
tamamlanm olmann uzandadr; tepeleri tarafndan korunan kuzey Afrika Berberleri
Hz. Muhammedin dinine ya hi, ya da ok az kazanlmlardr. Asyadaki Krtler iin de
ayn ey geerlidir ( 47 ). Bu arada Aragonda Valencia lkesinde veya Granada
topraklarnda bunun tersine olarak dalar bir dinsel ztlk, slami sreklilik merkezi
olmaktadrlar ( 48 ); tpk Luberonun vahi ve endie uyandrc yksek tepelerininin
Vaudois sapknlarnn srekliliini koruduklar gibi ( 49 ). XVI. yzylda heryerde yksek
dnyalar denizin egemen dinleriyle kt balantlar iindedirler, heryerde dal yaamn
uzakl ve gecikmilii sz konusudur.
Bunun bir kant, koullar izin verdiklerinde, yeni dinlerin bu kitlesel dnyalarda
kolaylkla fetih yapmalar ama bu fetihlerin srekli olmamalardr. XV. yzyl Balkan
dnyasnda koskoca da blgeleri, Arnavutluk, Hersek ve Saraybosna civarnda,
slamiyete gemilerdir: bu bunlarn Hrstiyan kiliselerine gevek bir ekilde balanm
olduklarnn kantdr. Ayn olay 1647de Girit sava srasnda tekrarlanacaktr; o
sralarda Trklerle kader birlii yapan nemli miktarda Giritli dal, din deitirecek
lerdir. Ayn ekilde XVII. yzylda Rus ilerlemesi karsnda Kafkasya islamiyete
geecek ve kendi tarzna gre slamiyetin en yaylmac biimlerinden birini ortaya
kartacaktr ( 50 ).
Demek ki uygarlk dada ok gvenli olmayan bir deer olarak kalmaktadr. te IV.
Felipe anda kaleme alnm olan Pedraann Historia eclesiastica de Granadasndaki
ok ilgin metne baknz: Alpujarras (Granada krallndaki ok yksek dalar)
halknn eski imanlarn terketmi olmalar artc deildir diye yazmaktadr. Bu
dalarda oturanlar cristianos v/e/osturlar; damarlarnda saf olmayan bir damla bile kan

yoktur; katolik bir kraln uyruklardrlar; fakat din adamlarnn olmamasndan tr


ebedi selamete ulama konusunda bilinmesi gerekenler hakknda o kadar cahildirler ki,
hrstiyanlk dini konusunda sadece birka kalnty akllarnda tutmaktadrlar. Eer
bugn Tanr raz olur da Mslmanlar onlarn lkelerini igal ederse, bu insanlar
imanlarn terkederek galiplerin inanlarn kabul etmekte gecikmeyeceklerdir ( 5I ).
Bylece, srekli olarak alnmas, fethedilmesi, yeniden fethedilmesi gereken da
evrenlerinin dnda bir dinsel corafya izilmektedir. Bu farkna var geleneksel tarih
tarafndan sunulan birok kk olaya anlam vermektedir.
Aziz Teresa (kkken Sierra de Guadarrama Moriscolar arasnda ehadete
ulamay dlyordu) ( 52 ) slahattan gemi Carmel rahiplerinin ilk manastrlarn
Durueloya yerletirmise bile, kark olan bu olay aklda tutulmaldr. Ev Avilal bir
soyluya aitti. Olduka geni bir giri avlusu, knts olan bir oda ve kk bir mutfak,
ite diye yazyordu Azize bu gzel binann tamam. Binay gzden geirdikten sonra,
avluyu bir kapella, odann kntsn koro yeri ve oday da yatakhane haline getirmenin
mmkn olduuna inandm... Ve ite bu mkemmel gecekonduya Aziz Jean de la
Croix maiyetiyle birlikte yerlemi, peder Antoine de Heredia oraya sonbaharda
ulaabilmi ve beraberinde korodan arkada olan birader Josephi de gtrmtr.
Burada kn karlar iinde, manastr hayatlarnn en yoksul olanlarndan birini
yaamlardr, ama bu hayat en kapalolanlarndan biri deildir: sklkla yalnayak,
korkun yollardan geerek, sanki vahilere gidiyorlarm gibi kyllere hrstiyanl
anlatmaya gidiyorlard ( 53 ).
Ayn ekilde, misyoner tarihinin bir blm XVI. yzyldaki Korsika dinsel tarihini
kap aralndan grmemize izin vermektedir. Bu rnek, Korsika halknn birka yzyl
nce Fransiskenler tarafndan hrstiyanlatrlmalarndan tr daha da anlamldr. Bu
ilk katolik fetih hangi izleri brakmt? sa Cemiyetinin adaya kendi yasasn ve Roma
dzenini empoze etmek iin kt anda, birok belge ada halknn manevi hayatnn
girdii artc durumu belirlemektedirler. Rahipler, eer okuma biliyorlarsa, ne
Latince, ne gramer bilmekte, bundan da vahimi ayin biimlerinden de bihaber
bulunmaktadrlar. ou zaman laikler gibi giyinmi bulunan bu din adamlar, tarlalarda
veya ormanda alan, ocuklarn herkesin gz nnde byten kyllerdir. Bu
papazlarn mminlerinin hristiyanlklar da ancak zel bir nitelikte olabilir; bunlar ne
Credo, ne de Pater'i bilmektedirler; bazlar da istavroz kartmay dahi bilmemektedir.
Batl itikatlar gzel bir kariyer beklemektedir. Ada putatapar, barbar, yaryarya
hrstiyanlk ve uygarlk ddr. nsan burada insana kar serttir, acmaszdr. Kilisede
bile cinayet ilenmektedir ve papazlar karg, bak veya adaya yzyln ortasna doru
ulap da kavgalar canlandran akmakl tabanca ile oynamakta en sonlarda yer
almamaktadrlar. Bu arada harap kiliselerde yamur suyu dere gibi akmakta, zeminde ot
bitmekte, srngenler yuva yapmaktadrlar. En iyi misyonerlerin bile kurtulamadklar
abartma payn bir kenara ayralm. Ama resim gene de tamam olarak kalmaktadr. Ve
bir izgi onu tanmlamaktadr; bu yar yarya vahilemi halk byk atlmlar yapma,
inanlmaz hayranlklar gsterme yeteneine sahiptir. Yabanc bir rahip kyden
gemesin, kilise hemen dallar tarafndan istila edilmekte, son gelenler saanak
halindeki yamurun altnda darda ayakta beklemektedirler ve gnahkrlar geceyarsna kadar gnah karmaktadrlar ( 54 ).
Ayn ekilde mslman lkesinde de, XVI. yzylda Sus blgesinin Marabutlar
tarafndan fethini resmeden devrin dinsel biyografi yaznndan -zellikle bn Askarrendiklerimiz, evliya ve onlarn takipilerinin nasl bir sihirsel ortamda yaadklarn
bize anlatmaktadr: Onu bir kopuk, deli ve aptal kalabalna karm durumda
buluyoruz ( 55 ).
9

Bu yksek blgelerin folklorunun ilkel bir saflk gstermesine amamak gerekir.


Sihir uygulamalar ve batl itikatlar gndelik hayat igal etmekte en kt aldatmacalar
kadar heyecan uyarmaktadrlar ( 56 ). Dominiken rahibi Benedettonun ( 57 ) bir haberi,
XVI yzyln banda Brescia Alplerindeki kk bir ky bize aktarmaktadr; birka ev,
canl sular, bir eme, saman korumak iin byk samanlklar ve kk cemaatinin
ortasnda ev eiklerini, samanlklar, ahrlar kutsamaya, iyi szler sarfetmeye ve
erdemlerini rnek olarak sunmaya merakl bir ky papaz. Fakat, kilisenin emesinden
su doldurmaya gelen dal bir kz orada dnyevi ihtiraslar uyandrmtr: kuzucuklarna
en kt felketlerin tehtidi altndasnz, bir ku, bir canavar ku, yok edici bir melek
zerinize gnahlarnzn cezalarn yadracaktr. Ortaya kt an an alacam ve siz
gzlerinizi karp hareketsiz kalacaksnz demitir. Sylenen yaplmtr, kilise an
ikinci kez alnana kadar kimse kprdamamtr. Ve Bandello sylediklerinin
gerekliine kar itiraz edilebileceini aklna bile getirmemektedir.
Tabii ki, bu tarihilerin bu tam anlamyla aamadklar kyl batl itikatlar
dosyasnda ok sayda ikmesi olan basit bir rnekten ibarettir. Muazzam ve ok canl
eytani salgnlar Eski Avrupa topluluklarn bir utan bir uca katetmekte, zellikle
kaba tecritleri nedeniyle gecikmi olarak yaayan yksek lkelerde olmak zere,
insanlarn yreini azlarna getirmektedir. Bycler, sihirbazlklar, ilkel byler,
kara ayinler btn bunlar Bat uygarlnn zmeyi baaramad eski bir kltrel
bilinaltnn ieklenmeleri olmaktadr. Dalar, alarn dibinden km ve Rnesans ile
Reformasyondan sonra da hep canl kalm olan bu sapkn kltrlerin ayrcalkl
snaklar olmulardr. XVI. yzyln u sonlarnda, aslnda Almanyadan Milano veya
Piemonte Alplerine kadar, devrimci kaynama iindeki ve eytani Massif Centralden
Pirenelerin iyiletirici askerlerine kadar, Franche-Comteden Bask lkesine kadar, ne
kadar da ok sihirli da bulunmaktadr! 1595de Rouerguede bycler halkn
kitlesine ve cehaletine egemendirler; yaknda kilise olmadndan ncil de buralarda
bilinmemektedir. Ve heryerde sabbat toplumsal ve kltrel bir rvan, berraklkla
izlenen toplumsal bir devrim varolmadndan, zihinde bir devrim olarak ortaya
kmaktadr ( 58 ). XVI. yzyl sona ererken, ve bundan da fazla, izleyen yzyln ilk
onyllarnda, eytan hi kukusuz btn Avrupa lkelerinde dolamaktadr ve hatta
bana yle geliyor ki, Pirenelerin yksek geitlerindeki spanya kaplarnn kendine
aldna tank olmaktadr. 161 lde Enkizisyon Navarrada eytana tapan, ona
mihraplar kuran ve her konuyu onunla samimiyetle konuan 12.000den fazla yesi
olan bir tarikat sert bir ekilde cezalandrmtr ( 59 ). Fakat, bu muazzam konuyu
brakalm. Bizi u anda yalnzca dalk evrenlerin aleyhine tecelli eden bir uzaklk, bir
gecikme sorunu ilgilendirmektedir.

Dal zgrl (60)


Alaktaki lkelerin ve kentlerin yaam tarzlar, bu yksekteki dnyalara tartlmaz
bir ekilde dk derecede nfuz edebilmektedirler. Bu hayat tarz buraya damla
yavalyla szmaktadr. Hrstiyanln bana gelen sadece hrstiyanln bana
gelmemitir. Politik, toplumsal, ekonomik bir sistem olan, bir adalet arac olan feodal
rejim dalk blgelerin ounu zincir halkalarnn dna brakmtr. Eer oralara
ulaabildiyse, bu ancak ok yetersiz bir ekilde olmutur. Bu durum Korsika ve Sardinya
dalar iin sklkla bildirilen bir olgudur, talyan tarihilerinin Toskana ile Ligurya
arasnda, bir cins karasal Korsika olarak grdkleri Lunigiana iin de ayn olgu teyid
edilmektedir ( 6I ). Bu olgu insan malzemesinin yetersizliinin, dk younluunun,
danklnn; devletin, egemen dillerin, byk uygarlklarn olumasna engel olduklar
her yerde teyid edilecektir.

Kan davas hakknda yaplacak bir soruturma da ayn sonulara ulatracaktr; kan
davas lkeleri (farkna varlmas gereken, bunlarn hepsinin de da lkeleri olduklar
dr), Orta an feodal adalet fikirlerini ekillendiremedii, nfuz edemedii lkelerdir
( 6: ); rnein Berber lkeleri, Korsika veya Arnavutluk. Sardinya hakkndaki incelemele
re ilikin olarak Marc Bloch ( 63 ) Orta an burada geni lekte senyrlemi, ama
feodallememi bir topluma tank olduunu farketmektedir, nk ada Ktay
kateden byk etki alanlarnn uzun sre dnda kalmtr Bu, vurguyu Sardinyann
adasall ve hakl olarak Sardinyann gemiinin belirleyici bir gc zerine vurmak
demektir. Fakat bunun yannda ondan hi de daha az gl olmayan da da etkili
olmutur. Eer daha fazla deilse bile, en azndan deniz kadar insanlarn tecridinden
sorumludur; gzlerimizin nndeki Orgoselo ve baka yerlerde Modern devlet dzenine
ve onun carabinieri\enne kar ayaklananlara varncaya kadar da u patetik ve acmasz
yasadlar imal etmektedir. Etnograflar ve sinemaclar bu heyecan verici gereklie
sahip kmlardr. Bir Sardinya roman almayan erkek deildir demektedir ( 64 ). Ve
bir bakas kanunu ben kendim yaparm ve bana gerekeni alrm diye yazmaktadr ( 65 ).
Lumigianada olduu gibi, Kalabriyada olduu gibi, gzlemin (mmkn olduun
da) tarihin byk akmlarna uzanan bir hareketi sunduu heryerde olduu gibi, eer
Sardinyada da toplumsal khnelik (dierleri arasnda kan davas) hala direniyorsa, bu
hereyden nce u basit nedene dayanmaktadr; da dadr. Yani bir engeldir. Ve ayn
zamanda bir snak, bir zgr insanlar lkesidir. nk uygarln (toplumsal ve siyasal
dzen, parasal ekonomi) zorlamalar ve tabi klmalaryla empoze ettiklerinin hibiri
buralarda insann stne kmemektedir. Buralarda gl ve muktedir kkleri olan
toprak soyluluu yoktur (Maghzenin yaratlar olan Atlas senyrleri daha dn ortaya
kmlardr); XVI. yzylda Yukar-Provenceda soylu kr adam cavaier salvatje
kyllerinin yannda yaamakta, onlar gibi toprak ilemekte, ne topra srmekten, ne
kazmaktan, ne de eeiyle odun veya gbre tamaktan ekinmektedir; tpk talyada
olduu gibi esas olarak kentsel nitelikte olan (dzlk) Provence soyluluunun gznde
o srekli bir utan konusudur ( 66 ). Dalarda zengin, varlkl, haset edilen ve daha da ok
alay konusu olan kilise mensuplar yoktur, papaz kuzucuklar kadar fakirdir ( 67 ).
Buralarda skk kent a, yani ynetim, veya kelimenin tam anlamyla kentler yoktur;
ekleyelim ki, jandarma da yoktur. Skk, boucu olan toplumlar; vergi toplayc
kilisesiyle, bbrlenen soyluluuyla ve etkin yargsyla, aadakilerdir. Da zgrlkle
rin, demokrasilerin, kyl cumhuriyetlerinin snadr.
En etin yerler her zaman zgrln sna olmutur Baron de Toii Anlar mda.
byle yazmaktadr ( 68 ). Suriye kylarn katederken diye kaydetmektedir ( 69 )
(Trklerin) despotluunun btn sahil boyunca yayld ve korumas kolay ilk
kayadan itibaren boazdan dalara doru kesildii grlmektedir; bu arada Krtler,
Drziler, Mutuailer Lbnan ve Anti-Lbnan dalarnn efendileri olarak bamszlkla
rn srekli olarak muhafaza etmektedirler. OsmanlIlarn zavall despotluu! Yollarn,
da eteklerinin, kentlerin, ovalarn efendisi olan Trkler bylece Balkanlarn ve ayn
ekilde Yunanistan ve Epirin Skafioteslerin tepelerden XVII. yzyldan itibaren btn
otoriteleri reddettikleri, daha sonralar Tepedelenli Ali Paa macerasnn yaanaca
Arnavutluun yksek blgeleri iin ne ifade etmekteydiler? XVI. yzyldaki Trk
fethinden sonra Manastra yerlemi olan Vali Bey acaba hi ynetebilmi midir? lke
olarak Rum ve Arnavut kyleri onun otorite alanna girmektedirler, fakat bunlardan
herbiri bir kale, bamsz bir grup ve frsat ktnda da ar kovandr ( 70 ). Bu koullarda,
Apenninlerin en yksek, en geni, en vahi kesimi olan Abruzzelerin Bizans
egemenliine, Ravennadaki genel valiliin hakimiyetine ve daha sonra da Papalk
Roma'snn tabiyetine direnmelerine armak gerekir mi, stelik Abruzzelerin Ro
11

mann hemen arkas olduunu ve Papalk devletinin Ombria kanalyla Po vadisine


kadar kuzeye yayldn hesaba katarsak? ( 71 ) Fasta sultana tabi olmayan bled es
SVtarnn esas olarak da olmasna armak gerekir mi ( 72 )?
Bazen bu dal zgrlkleri modern ynetimlerin arlna ramen, hala grlebilir;
bunlar gnmze kadar canl bir ekilde sregelmilerdir. Robert Montagne ( 73 ) Fas
Yukar Atlaslarna ilikin olarak frtnal bayrlarda kat kat sralanan ve Atlas
dalarndan kaynayan sularn yannda yer alan kyler ne h, ne de halife tanmaktadr
lar, bu vadilerde zengin evini fakirinkinden ayrmaya kalkmak bouna aba olacaktr.
Bu da kantonlarnn herbiri bir kurulun ynettii ayr bir devlet meydana getirmek
tedir. Bir dzlkte toplanan, herbiri koyu ynller giyinmi ileri gelenler, aralarnda
uzun sre ky sorunlarn tartmaktadrlar; hi kimse sesini ykseltmemekte ve onlara
bakarak bakann kim olduunu anlamak mmkn olmamaktadr diye kaydetmek
tedir. Eer da kantonu yeteri kadar yksekteyse, anayollardan yeteri kadar uzaktaysa,
ulalmas zorsa, herey muhafaza edilebilmektedir; bu gibi durumlar eskiden daha
skken, bugn yol ebekesinin yaygnlamas nedeniyle nisbeten nadir hale gelmilerdir.
te Sardinya adasnn geri kalan tarafna kolayca ulalan bir ovayla balanm olmakla
birlikte Nurra, bu balamda uzun sre yol ve arabalarn istilasndan korunmutur. Bir
XVIII. yzyl haritasnn stnde Piemonteli mhendisler tarafndan yazlm u ibare
okunmaktadr: Nurra, fetih grmemi ve hi vergi demeyen halk ( 74 ).

Dan kaynaklar ve bilanosu


Bylece da byk tarihi, onun yklerini olduu kadar kazanlarn da reddetmek
tedir. Veyahut da, bunlar ekingenlikle kabul etmektedir. Ancak hayat yksekliklerin
insanln aadakilerinkine kartrma iiyle megul olmaktadr. Akdenizde; Uzak
Douda, inde, Japonyada, Hindiinide, Hindistanda, Malaka yarmadasna ( 75 )
kadar olan blgede kural olan u kilitli ve zeminle hibir ilikisi olmadndan, herbiri
ayr zerk bir dnya oluturmak zorunda kalan dalardan bulunmamaktadr. Akdeniz
da yollara almaktadr ve bu yollar ne kadar dik, dolambal, ukurlu olurlarsa
olsunlar, gene de zerlerinde dolalmaktadr; bu yollar ovann bircins uzants, onun
yksek lkelere doru gcnn devam olmaktadrlar ( 76 ). Fas sultan bu yollarda
harka\ann yrtmektedir, Roma buralarda lejyonerlerini, spanya kral ferc/oslarn,
kilise de misyoner ve gezginci gnah kartclarn ilerletmekteydi ( 77 ).
Gerekte, Akdeniz hayat o kadar gldr ki, ihtiyalarn gerei olarak birok
noktada dman engebeleri atlatmtr. Asl Alplerin 23 geidinden 17 tanesi Romallar
tarafndan kullanlmaktayd ( 78 ). Bunun dnda, da ou zaman ar nfusludur veya
en azndan, zenginliklerine oranla fazla nfusu vardr. skn optimumuna buralarda
abuk ulalmakta ve almaktadr; da periyodik olarak insan fazlasn ovalara doru
boaltmak zorundadr.
Aslnda bunun nedeni, kaynaklarnn ihmal edilebilir miktarlarda olmalar deildir;
vadilerin dibinde, bayrlar zerinde dzenlenmi taraalarda ilenebilir topraklar
olmayan da yoktur: urada, burada verimsiz kalkerler arasnda ist veya batak
akntlar vardr ki, buralarda buday, avdar veya arpa yetitirilebilir. Bazen toprak
lekeler halinde verimlidir; Split olduka geni ve nisbeten zengin bir ovann ortasndadr;
Abruzzedeki Aquila safran yetitirmektedir. Ne kadar gneye gidilirse ekim alanlarnn
ve yararl aalarn snr o kadar ykselmektedir. Kuzey Apenninlerde, bugn kestane
aalar 900 metreye kadar kmaktadrlar; Aquilada buday ve arpa 1680 metreye
kadar ulaabilmektedir; Cosenzada XVI. yzyln su yeni gelen rn olan msr 1400

metreye ve yulaf 1500 metreye ulamaktadr; Etna bayrlarnda balar 1100 metreye ve
kestane aalar 1500 metreye kadar kmaktadrlar ( 79 ). Yunanistanda buday 1500
metreye, ba 1250 metreye kadar ykselebilmektedir ( 80 ). Kuzey Afrikada snrlar daha
da ykseklerden gemektedirler.
Alak bayrlarn zeytin, portakal ve dutundan gerek ormanlar ve yksek otlaklara
varncaya kadar, bylesine eitli kaynaklar sunmak dan avantajlarndan biridir.
Ekime, hayvancln krlar eklenmektedir: koyun, kuzu ve kei yetitiricilii, ama
ayn zamanda srclk da. Bugnknden nisbi olarak daha fazla olan bu hayvanlar,
eskiden Balkanlarda ve hatta talya ve Kuzey Afrikada da bol miktarda bulunmaktay
dlar. Bu olgudan tr da st ve peynir ( 81 ) (XVI. yzylda Sardinya peyniri btn Bat
Akdenize koca gemiler dolusu olarak ihra edilmekteydi), taze tereya, kaynam veya
kzarm et alan olmaktadr. Da evine gelince, bu hemen her zaman bir oban ve
hayvan yetitiricisi evi olmakta ve insanlardan ok hayvanlar iin ina edilmektedir ( 82 ).
1574de Pierre Lescalopier Bulgaristan dalarndan geerken hayvanlarn ve insanla
rn.. ok irendirici bir ekilde ve kokusuna tahamml edemediimiz ayn at altnda
barndklar kyl evleri yerine aalarn altnda uyumay yelemitir ( 83 ).
Ekleyelim ki, orman o dnemde bugnknden daha skt ( 84 ). Bunu bugn
Abruzzelerdeki 1400 metreye kadar kan sk kayn orman ve vahi hayvanlar, aylar ve
vahi kedilerden meydana gelen halkyla Val di Corte ulusal park modeline gre hayal
etmek mmkndr. Monte Carganonun mee odunu cinsinden kaynaklar orada bir
oduncular ve genelde Raguzal tekne yapmclarnn hizmetinde olan bir kereste tccarlar
nfusunu beslemekteydi. Bu ormanlar ve yksek otlaklar dallarla mlk sahibi
senyrler arasnda tartma konusu olmulardr. u yar-orman makilere gelince, bunlar
otlak alan, bazen de bahe ve meyvalk olarak kullanlmaktaydlar; bunlar av
hayvanlarna ve arlara da sahiptirler ( 85 ). Dier stnlkler: kaynaklarn eitlilii, bu
gney topraklarnda ok deerli olan suyun bolluu ve nihayet madenler ve ta ocaklar.
Aslnda dalarda Akdeniz yeraltnn hemen btn kaynaklar bulunmaktadr.
Fakat bu avantajlar her blgede biraraya gelmemilerdir. Kestaneden yaplan ve
buday ekmeini ikme eden aa ekmekleriyle ( 86 ) kestane aalar bol (Cecennes,
Korsika) dalar bulunmaktadr. Dut aal dalar vardr: 1581 de Montaignein Lucca
civarnda grdkleri ( 87 ) veya Granadann yksek kesimlerindekiler byledir. spanyol
temsilcisi Francisco Gasparo orsa, 1569da Cezayir kral Ulu Aliye ( 88 ) Granadal
bu da adamlarnn tehlikeli olmadklarn aklyordu. Katolik Krala kar baarl
olabilirler miydi? Silah kullanmasn bilmiyorlard. Btn hayatlar boyunca yalnzca
kazma sallamlar, srlere obanlk etmiler ve ipek bcei yetitirmilerdi... Ceviz
aalaryla dolu dalar da vardr: bugnk Fas Berberistannda kyn ortasnda,
mehtapl gecelerdeki uzlama trenleri, bu asrlk ceviz aalarnn altnda yaplmakta
dr ( 89 ).
'
Demek ki dan bilanosu, a priori olarak tahmin edildii kadar zayf deildir. Hayat
burada kolay olmamakla birlikte, mmkndr. Evcil hayvanlarn kullanlmalarnn asla
mmkn olmad bu bayrlarda almak ne kadar da zahmetlidir! akl dolu tarlalar
elle temizlemek, bayr aa kayan topraklar zaptetmek; icap ettiinde de bu topra
zirveye kadar tamak; kuru talardan yaplm setlerle bunu muhafaza etmek
gerekmektedir. Zor ve nihayetsiz bir aba! Bu alma durduunda da vahete geri
dnmektedir; ve hereye yeniden balamak gerekmektedir. XVIII. yzylda Katalan halk
ky da kitlesinin tal yksek topraklarn sahiplenmeye baladnda, gmen iftiler
allarn arasnda canl kalm muazzam zeytin aalar ile kuru tatan duvarlar bulunca
ok armlard. Bunlar onlarn fethinin bir yeniden fetih olduunun kantdr ( 90 ).
13

Dallar kentte
Bu sert hayat kadar ( 91 ) fakirlik, daha rahat bir hayat umudu, yksek cret oltas
daly inmeye tevik etmektedir: baixarsempre, mountarno, inmek herzaman,herzaman
inmek, asla kmamak demektedir bir Katalan atasz ( 92 ). Bunun anlam, dan
kaynaklarnn, eitli olsalar bile her zaman kt olduklardr. Kovan kalabalklanca ( 93 ),
yetersiz hale gelmektedir; barl veya deil, baz salkmlar buradan dar atmak
gerekmektedir. Ona ferahlk salayacak btn yntemler iyidir. Tpk Auvergne ve
dnn Cantali gibi, yetikin, ocuk, zenaatkr, rak, dilenci, btn yararsz boazlar
dar atmaktadr ( 94 ).
Hareketli ve izlenmesi zor bir tarih. Bunun nedeni belge eksiklii deildir; bunlardan
yeterinden fazlas vardr. Da meknn, yani karanlk tarih alann terkeder etmez,
ovalar ve kentlerle birlikte tasnif edilmi arivler alanna girilmektedir. Dal ister ilk kez
insin, ister bu kojuda sabkal olsun, aada ona her zaman bir kayt fii verecek birini
bulmaktadr. Stendhal Romadaki Sabin da kyllerini Ge Ykseli gnnde
grmtr: Dalarndan byk Saint-Pierre bayramn kutlamak ve funzioneye ( 95 )
katlmak iin iniyorlar. Parampara yn kazaklar giymiler, bacaklar baklava
biiminde balanm iplerle tutturulmu bez paralaryla sarmalanm; korkun bakl
gzleri karmakark siyah salar tarafndan gizleniyor; yamur ve gneten tr rengi
mora alan kee klahlarn gslerinde tutuyorlar; bu kyller kendilerinden daha az
vahi olmayan ailelerini de beraberlerinde getiriyorlar ( 96 ) Roma ile Turano gl,
Aquila ile Ascoli arasndaki dan halk bana gre talyann 1400ler civarndaki manevi
durumunu temsil etmektedir diye de eklemektedir ( 97 ). Makedonyada Victor Berard
1890da her zamann Arnavuduna, resim gibi svari ve usta asker kyafeti iinde
rastlamtr ( 98 ). Madridde Theophile Gautier su satclarna rastlamtr ttn rengi
ceketli, ksa alvarl, siyah mestli ve sivri apkal Galiyal gen muaoslar ("), acaba
bunlar daha XVI. yzylda Cervantesin szn ettii ventalar iinde, Asturiasl
komularyla birlikte spanyann tmne (erkek kadnlar birarada) yaylrlarken ayn
ekilde mi giyinmilerdi ( 100 )? Bunlardan biri, asker ve XVI. yzyln sonlarndaki Oran
olaylarnn kronikisi olan Diego Suarez, bizzat kendi maceralarn, daha ocukken
baba evinden kan, bir sre alt Escorial antiyesine geliini ve plato buenoyu
keyfine gre buluunu anlatmaktadr. Fakat Oviedo dalarndaki akrabalar da,
kukusuz bakalar gibi, Eski Kastilyadaki yaz tarmsal almalarna katlmak zere
gelmilerdir. Bu durumda o da tannmamak iin daha uzaa kamtr ( l01 ). Btn Eski
Kastilya mekn kuzeyden gelen ve bazen de oraya geri dnen dal gmenler
tarafndan srekli olarak katedilmektedir. Pireneleri, Biskaydan Galiyaya kadar
devam ettiren bu montana (da), halkn yeterince doyuramamaktadr. Bunlarn ou,
u Reinosa partido" taycs, gneye f emberi ve tahtasyla dolu arabalaryla gidip,
kuzeydeki ky ve kentlerine buday ve arapla dnen kyller gibi olan, ileride szn
edeceimiz u art Maragatosdur ( 102 ) ( 103 ).
Gerei sylemek gerekirse, hibir Akdeniz blgesi yoktur ki, renkli elbiseleriyle
ou zaman kendilerine zg, adetleri asndan da her zaman ilgin, kent ve ova yaam
iin mutlaka gerekli olan u dallar ok sayda bulunmasnlar. Montaignein 158lde
yksek dzlkten geerek Notre-Dame-de-Lorettee gittii yolun zerinde bulunan
Spolete olduka kendine zg bir gmen merkeziydi; burada kendini satma becerisi,
koku alma gerektiren ve utan duygusuna da pek fazla ihtiya duymayan perakendecilik
ve simsarlk gibi mesleklerin hepsine yatkn tuhafiyeciler ve ayak satclar bulunmakta
dr. Bandello bunlar yklerinin birinde, onlara farketirmeden, mnakaac, cesur,

canl ve gerektii her seferinde gerektii kadar delili ileri srebilen insanlar olarak
gstermektedir. Onun sylediine gre, sadece Spoleteliler zavalllarla alay etmekte,
dileri kartlm ylanlardan para kazanmakta, dilenmekte ve meydanlarda dans
etmekte, bakla tozunu uyuz ilac olarak satmaktadrlar. Boyuna balanm ve sol kolun
altnda tutulan bir sepet olduu halde, btn talyay dolaarak byk yaygarayla sat
yapmaktadrlar ( l04 ).
Bergamo blgesi insanlar ( 105 ) -Milanoda halk arasnda bunlara contado insanlar
denilmektedir- XVI. yzyl talyasnda daha az nl deillerdir. Onlar nerede
bulamazdnz ki? Cenova ve baka limanlarda ykleme boaltma iileridir. Marignan
savann ertesinde, sava srasnda terkedilmi olan yarclarn iledikleri topraklar
yeniden enlendirmilerdir ( l06 ). Birka yl sonra, Cosmo de Medicis, kimsenin yaamak
istemedii yksek Livorno kentine onlar cezbetmeye almaktadr. Kaba, saba, kaln,
cimri, cefa ekmeye alkn bu insanlar, Bandellonun kaydettiine gre dnyann her
tarafna gitmektedirler ( 107 ) (Hatta Escorial inaatnda el Bergamasco denilen Giovan
Battista Castello adl bir mimar da bulunmaktadr) ( l08 ), fakat gnde asla drt
quattriniden fazla harcamazlar ve ilte yerine saman zerinde yatarlar. Zenginleince
daha iyi giyinmekte ve yemektedirler, ama bu nedenden tr ne daha cmert, ne daha
az kaba veya daha az gln olmaktadrlar. Gerek komedi kiileri olarak, bunlar
geleneksel kaba kocalardr ve karlar onlar corneto"ya yollamaktadrlar: tpk
Bandellonun bir yksndeki, eer yleyse, zr olarak karsn Venedikte San
Marconun arkasnda birka kuru iin ak satarken bulan u herif gibi ( 109 ).
Fakat acaba bu portre karikatre dnmekte deil midir? Dal, kentlerin ve ovalarn
u baylarnn tercihli alay konusudur. Ondan kuku duyulmakta, ondan endielenilmekte, onunla alay edilmektedir. Ardechede 1850lerde bile da adamlar byk olaylar
vesilesiyle dze inmekteydiler. Koumlu katrlar zerinde byk tren elbiselerini
giymi, kadnlar da oyuk ve sakrdayan altm zincirlerinin yk altnda ezilmi olarak
gelmektedirler. Her ikisi de blgesel olmakla birlikte, elbiseleri ovadakilerinkilerden
farkldr ve bunlarn khne katl klk merakls kyl kadnlarn glmelerine yol
aacak niteliktedir. Aadaki kylnn yegne mizah konusu yukardaki kyldr ve
bunlar arasndaki evlilikler nadirdir ( no ).
Bylece, srekli olarak ve binlerce yolla alan corafyann tam olmayan engelini
ikme etmek zere, bir toplumsal ve kltrel engel ykselmektedir. Dal bazen
srleriyle birlikte inmektedir ve bu onun iki transhmans hareketinden biridir; bazen
aada hasat ileri younlatnda emeini arzetmektedir ve bu bir mevsimlik gtr;
bu durum olaan olarak sanldndan daha sk ve daha genitir; Aa Rhone vadisine
giden Savuallar ( n ), Barselona civarndaki haata yardma giden Pireneliler, hatta XV.
yzylda her yaz Toskana Maremmesine giden Korsikal kyller ( ll2 ). Dal bazen de
kentte sabit bir eve veya aadaki topraklara kyl olarak yerlemektedir: ne kadar
ok Provence ve hatta Comtat Venaissin (eskiden Papalara ait olan Gney Fransadaki
bir blge MAK) ky dik, bayrlaryla, dolambal yollaryla, yksek evleriyle, halknn
geldii Gney Alpler kasabalarn hatrlatmaktadr ( ll3 ). Daha dn, bu dallar
ocuklaryla birlikte koskoca srler halinde, Aa Provence ova ve kylarna
geliyorlard. Burada gavot, yani Gapdan gelen adam kelimesi aslnda soy belirleyen
bir ad olmakla birlikte, her zaman ar ve zahmetli ilerde alan, elbisesi zenli
olmayan ve kaba yiyeceklere alkn bir tip olarak bilinmekteydi ( U4 ).
Eer Languedoc ovalar ve oraya doru Dauphinenin kuzeyinden, bundan da fazla
Massif Central, Rourgue, Limousin, Auvergne, Vivarais, Velay, Cevennes...den akan
kesintisiz g ele alnacak olursa, ayn gzlem daha sk ve canl olarak ortaya
kmaktadr. Bu akm Aa-Languedocu istila etmekte, ama dzenli olarak zengin
15

Ispanyaya ynelerek, onu amaktadr. Geit her yl, hemen hergn yeniden topraksz
kyller, isiz zenaatkrlar, hasat, ba bozumu veya buday dvmek iin gelmi tarm
iileri, kayp ocuklar, serseriler, gezginci rahipler, gyrovaguelar, algclar ve nihayet
byk srleriyle obanlardan olumaktadr. Dal al bu inilerin en byk nedeni
olmaktadr. Bir tarihinin bildirdiine gre, btn glerin tabannda, her durum
itibariyle Akdeniz ovalarnn stnlkleriyle, hayat dzeyleri arasnda yaplan aikr bir
karlatrma yer almaktadr ( 115 ). Bu ipsiz sapszlar, yeniden yola kmakta, yolda veya
hastanelerde lmekte ama nihayette aalarn insani stokunu yenilemekte, oralarda
yzyllar boyunca nisbeten daha uzun boylu, sarn mavi gzl, normal insan
malzemesinden farkl olan bu kuzeyli tipini muhafaza etmektedirler.

Dan gurbetinin tipik rnekleri


Transhmans katlardan zemine doru olan hareketlerin en glsdr, fakat bu bir
gidi-geli hareketidir: bu konuyu ileride bir bo zamanmzda inceleyeceiz.
Dal yaylmasnn dier biimlerini ne ayn genilie, ne de ayn dzenlilie
sahiptirler. Bu hareketlerden ancak zel, rnekler grlebilmektedir; askeri gler
hari, bunlardan rnekler toplamak gerekmektedir, nk btn dalar, veya hemen
hemen hepsi svire kantonlardr ( 116 ). cret almakszn, yalnzca sava ve ganimet
umuduyla ordular izleyen gezginci veya maceraclar, hemen hemen geleneksel olarak u
veya bu hkmdara tahsis edilmi dzenli askerleri salamaktadrlar. Korsikallar
Fransa kral, Venedik veya Cenova hesabna savamaktadrlar. Urbino dkalyla
Romagna dkalnn askerleri, senyrleri tarafndan szlemeyle satlmakta ve
genellikle Venedie kiralanmaktadrlar. Senyrler, tpk 1509da Agnadel gnnde
olduu gibi, ihanet ederlerse ( 117 ), kylleri de onlar izlemek zere San Marco davasn
terketmektedirler. Venedikte her zaman, ia/larndan kopmu veya baka sular ilemi
ve Romadan varlklarnn iadesini talep eden Romagnal senyrler bulunmaktadr ( ll8 );
bunun karlnda bunlar Alak lkelere spanyol ve katolik davasn savunmaya
gitmektedirler. Cezayir ve onun gibilerinin Asyann sefil dalarndan ekip aldklar
Arnavutlar, Mora Palikaryallarm ve Anadolular da saymak gerekir mi?
Arnavutlarn tarihi tek bana bir aratrmay hakederdi ( 119 ). Kl, altn ileme ve
ereflere kar hassas olan Arnavutlar, dalarn zellikle asker olarak terketmektedir
ler ( 12 ). XVI. yzylda Kbrs ( 121 ), Venedik ( 122 ), Mantova ( 123 ), Roma, Napoli ( 124 )
Sicilya ve tasarlaryla ikyetleri sunmaya, barut flar veya cretlerini talep etmeye
geldikleri Madride varncaya kadar her yerde saldrgan, krc, her zaman eline abuk
Arnavutlar bulunmaktadr. Daha sonra talya onlara yava yava kaplarn kapatmtr.
Bu durumda onlar da Alak lkeler ( 125 ), ngiltere ( 126 ) ve Din Savalar srasnda
Fransaya pelerinde karlar, ocuklar ve papazlar olduu halde, macerac askerler
olarak gelmilerdir ( 127 ). Cezayir ve Tunus ( 128 ), sonra da Bodan ve Eflak Voyvodalklar
onlar reddetmilerdir. Bunun zerine onlar da Osmanl padiahnn hizmetine hcum
etmilerdir, zaten bandan beri yaptklar bu ii, XIX. yzyldan itibaren kitlesel olarak
yapmaya balamlardr. Kl neredeyse insan oradadr, onlar besleyenden yanadrlar. Ve bazen de arkdaki gibi tfeklerini paa iin ve kllarn da vezir iin
almaktadrlar ( 129 ), kendi hesaplarna almakta ve ekiya olmaktadrlar. XVII.
yzylda ou ortodoks olan ok sayda Arnavut Yunan lkesine yaylarak, tpk igal
altndaki bir lkedeymi gibi kamp kurmulardr. Chateaubriand 1806da bunun farkna
varmazlk edememitir ( 13 ).
16

Korsikann, ar-adasal Korsikann tarihi, dersler asndan daha az zengin


deildir. Heryerde, az ok mantkl olarak kendine ait olduunu iddia edebilecei eyler
bulunmaktadr. Ispanyada ne kadar da ok adal mehur olmutur diye kaydetmek
tedir de Bradi ( m ): adn Vasquez olarak deitiren de Lecas, II. Felipenin bakan
olmutur (bu dorudur ve Cervantes ona msralar dktrmtr). De Bradi devam
etmektedir: ve gerek Don Juan, KorsikalI ana ve babadan doma bir KorsikalIdr; hatta
bize kendinin ve ebeveynin asl adlar da verilmektedir; Christopher Colombusun
gerekten Calvide doup domad da aklanmay bekleyen bir sorundur. Don Juana
kadar varmakszn, Akdenizin etrafnda yaayan ok sayda denizci, at cambaz, tccar,
tarm iisi -Padiahn emrinde Cezayir beyi ( 132 ) veya paa veya hizmetli deillerseKorsikaly belirlemek mmkndr.
Bir baka yzyllk g Milano dallarn ayklamaktadr. Venedik uyruu
Bergamolulardan sz etmitik. Fakat Alplerde hibir da tepesi yoktur ki, her zaman
harekete hazr bir insan kovanna sahip olmasn. Buralar bazen srgnlerin bulutuklar
bir ikinci vatan da olmaktadr. Val Vigezzolu gezginci bakrclar geleneksel olarak
Fransaya gitmekte ve bazen de orada bugn La Paix caddesinde kuyumculuk yapan u
Melleriolar gibi ( 133 ). Treniezzolular Renanyay tercih etmektedirler; Frankfurtlu
bankaclar Majnoniler ve Brentanolar onlarn arasndan kmtr ( 134 ). Val Masinolu
gmenler XV. yzyldan itibaren Roma yolunu tutmulardr ( l35 ). Onlar ebedi kentin
aktarlar ve frnclar olarak bulmak mmkndr; ayn zamanda Cenovada Como
glnn /?/ev/sinden -zellikle Dongo ve Gradevonadakiler- insanlar hanc olarak ta
Palermoya kadar gitmektedirler. Bu nedenle, Brenzio tepesinde ( l36 ) kadn elbiseleri ve
taklar konusunda olduka ilgin bir balant ve grnr izler bulunmaktadr, nk bu
yola kmalar, ounlukla geri dnmelerle sona ermektedir. Bylece, XVI. yzylda
Napolide belli sayda, tipik olarak Milanolu adlar bulunmaktadr ( 137 ); 1543te konsolos
G.F. Osorio, fakat buraya binlercesi almaya gelen bu Lombardiyallar, birka kuru
kazandlar m, bunu hemen Milanoya geri gtrmek iin geri dnmektedirler ( 138 )
demektedir. Lombardiyal duvarclar -muratori- (kukusuz bunlar Alplidirler) 1543de
Aquila atosunu ina etmektedirler ( 139 ); k gelince evlerine dnmektedirler. Fakat eer
bu duvarc ve talar izlemek gerekirse, Avrupann tamam ile btn talyay ek
almak gerekecektir. 1486dan itibaren lapici de lombard Venedik donelerinin saray
imalathanelerinde almaktaydlar ( uo ).
Hatta Dou Anadolu kadar ktasal, kistlemi bir blge bile, dan bu seenei
olmayan kaderine maruz kalmaktan kurtulamamaktadr. Asl adlar Muratyan olan
Muratlara ait Ermeni hikyesindeki gibi, bunlarn Kafkaslardaki Karaba kkenli
olduklarna inanyoruz ( ,41 ). Bu durum incelemeye, Korsikal Don Juandan daha az
yatkndr. Fakat hi tartmasz, stanbul, Tiflis, Odesa, Paris, Amerika ynlerine doru
olan Ermeni gurbetilii bilinmektedir. Bu gn bycek bir ksm da, ran imparatoru
ah Abbasn XVII. yzyln bandaki atlm srasnda rol oynamtr: ''u g ah
Abbasa dierleri arasnda, o dnemde Almanya fuarlarna ( l43 ), Venedik rhtmlarna ve
Amsterdam ( l44 ) dkknlarna kadar ulaan vazgeilmez gezginci tccarlar ( l42 )
salamtr. Onlardan nce, bakalar bu balantlar kurmay denemiler ve baarszl
a uramlard. Eer Ermeniler baarya ulatlarsa, bunun nedeni biraz da Hrstiyan
olmalar, zahmete katlanmalar, direnli olmalar, azla yetinebilmeleridir: yani gerek
dallar. Onlar iyi tanm olan Tavernier yle kaydetmektedir: Hrstiyan dnyasn
dan geri dndklerinde, sahte inciler gibi Venedik ve Nurembergde yaplan her trl vr
zvr getirmekte ve bunlarla kylerden aldklar ihtiya maddelerinin bedelini
demektedirler ( 14S ). sfahandaki zengin Ermeni kolonisi Zolfadaki evlerine nakit
para cinsinden byk servetlerle dnmekte; burada ranllar kadar lks sergileyiciliine
ynelik bir hayat srdrmekte ve atlarna altn ve gmten dizgin takmaktadrlar...
17

Toptan ticaretin iki tarafnda da oynayabilecekleri ve Avrupadan memnun olmadk


larnda Hindistan, Tonkin, Java, Filipinler ve in ile Japonyann alan olan btn
Douda ticaret yapabilecekleri dorudur ( l46 ). Buralara ya bizzat gitmektedirler
-Tavernier Srate ve Golconde yolculuklarn Zolfal bir Ermeni tccarn oluyla birlikte
yapmtr-, ya da ran bakentinde Asya ticaretinin en ilerideki temsilcileri olan byk
Hindu tccarlarn, u Banian"larn yaknda kurduklar istasyondan yararlanmaktadr
lar. Baz Ermenilerin Hind Okyanusunda gemileri bulunmaktadr ( l47 ).
Bu XVI. yzyl sonu ve XVII. yzyl ba g Ermeniler arasndaki Venedik rengini
tayan bir Rnesans aklamaktadr. Fakat snrlarn hem avantajna, hem de zararna
bu kadar am olmalar, Ermenilerin XIV. yzyldan itibaren yksek potansiyele sahip
bir insani ortam deilse bile, bir devlet oluturmalar olasln ortadan kaldrm deil
midir? Ermeniler bizatihi baarlarnn iinde kaybetmilerdir.

Da yaam, Akdenizin ilk tarihi mi?


Da ite tam da udur: bakalarnn kullanm iin bir insan imalathanesi; dan
dank ve hovarda hayat denizin btn tarihini beslemektedir ( l48 ). Belki de da, bu
tarihi, balangcnda imal etmitir; nk da yaam, uygarl tpk Yakn Dou ve
Orta Asyannki gibi obanlk temellerini pek gizleyemeyen ( l49 ) avc ve hayvan
yetitiricilerinin ilkel dnyasn akla getiren, transhmans ve gebelie dayal ve urada
veya burada ormandan yakarak alm tarlalarda aceleci bir tarmdan ibaret olan
Akdenizin ilk hayat biimi olmua benzemektedir. Bu hayat ok erkenden, insanlar
tarafndan dzene sokulmu olan yksek lkelerin hayatna baldr.
Bunun nedenleri nelerdir? Belki de da kaynaklarnn eitlilii ve ayn zamanda
ovalarn ilk balarda durgun sular ve malaryann alan olmalardr; veyahut da bu ovalar
nehirlerin belirsiz sularnn maceraya doru aktklar blgelerdi. Bugn refah
hakkndaki imgemizi meydana getiren meskn ovalar, ortaklaa abalarn zahmetli
yzyllarnn ge olarak ulatklar bir sonutur. Eski Romada, Varron dneminde,
Velabra zerinde kaykla gidilen dnemin anlar hala yaamaktayd. Topraklarn iskn
tedrici bir ekilde, yukarlardan l sularn ateli ve parltl alak lkesine doru
yaylmtr.
Bu konuda kantlar eksik deillerdir. te P.Georgeun ( l5 ) incelemesinden dn
alnan Aa-Rhone blgesinin tarih ncesi haritas: bilinen btn kalntlar deltaya
doudan ve kuzeyden egemen olan kalkerli yksek blgelerde yer almaktadrlar. Ancak
binlerce yl sonra, XV. yzylda Rhone bataklklarnn kurutulmasna balanabilecektir
( 15 ). Ayn ekilde Portekiz nehir havzalarnda ve vadilerinde tarih ncesi fon
bulunmamaktadr. Buna karlk, daha Bronz andan itibaren dalar meskndur;
buralar aaszlamas Orta Avrupada olduu gibi yakn tarihlerde deildir. IX. ve X.
yzyllarda henz tepelerde yaanmaktayd; bu aa kadar geri giden yerleim yerleri
-Asturias-Leon krallndakiler-hemen her zaman ve rastlantymasna, u andaki
kylerin en yksee tnemi olanlardr ( 152 ).
Portekiz rnei bizi Akdeniz snrlarn dna tamaktadr. Ama ite Akdenizin tan
gbeinden, Toskanadan bir rnek: buras ovalar dar, doal olarak bataklk, dokudan
gneye gittike ykselen tepelerin arasndaki vadilerden kopuk bir lkedir. Bv. lkede
kentler vardr: ilkler, en eskiler acaba nerede bulunmaktadrlar?Tamda sonuncu hatta,
bugn balar ve zeytinliklerle kapl olan bayrlarda. Etrsk kentleri oppida-kentler
tepelerin srtna binmilerdir. Tpk A. Philippsonun Hochrckenstotde dedii gibi ( 153 ).
Piza, Lucca, Floransa ova kentleri olarak, Roma dneminde ge tarihlerde mertebe
kazanmlardr ( 154 ). Ve Floransa evresindeki bataklklar uzun sre tehtidkr olarak

kalmaya devam edeceklerdir ( 155 ). Zaten XVI. yzylda Toskanann alak blgeleri su
istilasndan tam anlamyla kurtulamamlardr. Tersine, btn itibariyle kirli sularn
dzeyinde bir ykselme vardr. Val di Chianada ve Trasimene gl tarafndan takna
uratlan ovann snrnda bataklk alanlar genilemektedir. Maremmede, Grosseto
buday ovasnda stma artmakta ve Medicilerin buralardaki btn gayretleri, geni apl
ihracata ynelik entensif bir buday retimini gelitirmeye yetmemektedir ( 156 ).
Demek ki, ovayla da arasndaki ztlk, ayn zamada bir tarihsel a sorunudur.
Tarmsal incelemeler bize Orta ve Bat Avrupada eski ve yeni tarm topraklarn
ayrdetmeyi retmitir; Alman tarihi ve corafyaclarnn Altland ve Neuland adn
verdiklerinden ilki neolitik iftiler tarafndan tarma kazanlanlar, kincisi ise Orta ve
Modern alarda tarma alan topraklar kastetmektedir. Eski tarm topraklar, yeni
tarm topraklar: denilebilir ki, Akdenizde bunlar dalar ve ovalardr.

2. Yaylalar, Da Etekleri ve Tepeler


Daa dair resmettiimiz bu taslan yetersiz olduu sylenirse biz bunu kabul ederiz.
Hayat basit izgilere indirgenmeye msait deildir ve da engebeleri, tarihi, adetleri
hatta mutfa itibariyle deiiktir. zellikle de yksek dan yan sra, u yar-da
saylabilecek yaylalar, tepeler, da etekleri bulunmaktadr. Bunlar hibir bakmdan
dan yakn deillerdir ve tersine izgilerinin herbiri onlar gerek dadan farkllatr
maktadr.

Yksek dzlkler
Yaylalar byk, yksek, ak ovlar olup, en azndan Akdenizde kuru toprakldrlar,
yani topraklar serttir ve nadir nehir kesintilerine sahiptirler. Buralardaki yollar ve
geiler nisbi bir kolaylkla meydana gelmektedirler. Bylece, zaten ancak yayla
saylabilecek olan Emilia yaylas, hemen her zaman, Bolognann merkez olduu parlak
uygarlklar tarafndan igal edilmitir ve yollarla evrelenmitir. Kk Asya, deerli
nc zaman dzelmeleriyle (bunlar olmasayd buras Zagroslar veya Dou Anado
lunun dalk kesimleri kadar vahi olurdu) ( 157 ), kervanlaryla, kervansaraylaryla,
menzil-kentleriyle ei bulunmaz bir yol tarihinin kalbidir. Yksek Cezayir yaylalar da,
Biskradan ve att-l Hoduadan Fas Muluyasna kadar, steplerin kesitisiz yolu
gibidirler ( 158 ). Orta ada doudan batya bir yol, Bougienin talihinin parlamasndan,
Cezayir ve Oran kentlerinin kurulmasndan ve X. yzylda ( 159 ) Mslman denizinin
gelimesinden nce, bu srt ile pazarlar birbirlerine balamaktayd. Buras frikiya ile
Fas arasnda yer alan Kk Afrikann tamamyd.
Batda kabaca, Ombria ve Toskana zerine ve Douda da Apulia zerine uzanan
Apennin ncesi iki yaylaya gelince, Philippsonun arkasndan ( 160 ), bunlarn yarmada
nn tarihinin ve kltrel gelimesinin esas sahneleri olduklarn syleyecek kadar ileri
gidecek miyiz? Her hal- krda bunlarn rolleri byk olmutur. Tek bana o kadar
byk bir neme sahip, bu ileri lkelerin yol meknlar olmas basit olgusundan tr,
batda Etruryann kalkerli snger topraklarndan meydana gelen yaylalarnn stnde
Roma abucak via Flaminia, via Amerina, via Cassia, via Clodia, via Aureliay meydana
getirmitir.Bunlar XVI. yzylda hala gzerghlarn hemen hemen hi deitirmeksizin
muhafaza etmekteydiler. Geni bir kalker yayla ( 16 ), olduka alak ve douda
Arnavutluk, Yunanistan, ve arka ynelik olan Apulia da ayn ekilde seyrsefere
akt. Uzun kent dizileri onu bir utan teki uca, iki paralel izgi halinde blmektedirler,
bir tanesi kyda Barlettadan Bari ve Leoceye; dieri de on kilometre daha ieride
Andriadan Bitonto ve Putignanoya kadar ( 162 ). Antikiteden itibaren buras deniz ile,
hemen hemen l olan Murgia i blgesi arasnda bir yerleme ocadr. Ve daha o
19

dnemde bir kltr odadr. Yol lkesi olma karakteri, onu erkenden batdan gelen
etkilere -zorluk kartmadan latinlemektedir ( 163 )- tpk denizden, doudan Yunanistan
ve Arnavutluktan gelen etkilere kar olduu gibi, teslim etmektedir ve bazen doudan
gelen etkiler sonucu, tarihinin baz dnemlerinde srtn Yarmadaya dnd izlenimi
alnmaktadr. Aikr olan odur ki, buras nihayetsiz bir ekilde insanlar tarafndan ina
edilen bir lkedir ( 164 ). XVI. yzylda geni ve zengin Apulia blgesi bir buday ambar
ve zeytinya deposudur. Herkes buraya gda maddeleri edinmeye gelmektedir: her
zaman oraya yerlemeyi dlemi -ve hatta 1495 ve 1528de olmak zere de iki kez
yerlemi- olan Venedik zelikle; fakat Adiyatiin dier kentleri Raguza, Ancona,
Ferrare de buraya gelmektedirler ( 165 ). Kk Teremiti ve FratidellaCarita yarmadalar
araclyla XVI. yzylda bir buday kaakl srekli olarak srdrlecektir ( 166 ).
Fakat bu hareketli yaylalarn en gzel rnei spanyol yarmadasnn gbeindeki
Eski ve Yeni, iki Kastilyadakilerdir; yollarla veya daha dorusu geitlerle kesilen ( l67 ) bu
yaylalar insanlarn hareketiyle arrieros kervanlarnn karnca gibi kaynamalaryla
(Cervantesin ayrntlarn anlatt bu arabaclar aslnda o kadar byk rol oynamam
lardr) ( l68 ) daha az istila altnda deildir. Bu, ykleri altnda kaybolan yk
hayvanlarnn, katrlarnn, eeklerinin bitmek tkenmek bilmeyen konvoylar, Kastilyalar kuzeyden gneye ve gneyden kuzeye katetmektedirler. Bunlar geileri srasnda
arzedilen hereyi, buday, tuz, yn, odun, Talavera anak-mlei veya fayanslar kadar,
yolcular da tamaktadrlar.
Bu kamyonculuk Kastilyann yarmaday evreleyen ve onu denizden ayran evre
blgeleriyle ba kurmasna olanak salamtr. Sylendii gibi ( l69 ), spanyay yapan
yardmsz Kastilya deil de, odur. lkenin derin ekonomisini belirleyen veya yle
sylemek istenirse, aa kartan odur. Gerekten de, uzun sre bu kervanclk hareketi
dou kylarna; dierlerinin arasnda ncelikle spanyol ynlerini satma greviyle
ykml olan Barselonaya; sonra XV. yzylda ( 17 ) zellikle de Yce Alfonso (1416
1458) dneminde talihi yksek olan Valenciaya nihayet XVI. yzylda byk yn
limanlar olan Malaa ve Alicanteye ulamaktadr. Grosse Revensburger Gesselschaf
zerindeki almasnda A.Schulte Valencia eer XV. yzyln sonunda gerilemeye
baladysa, bunun nedeninin katolik krallar ynetimi altnda btn gcyle kurulmu
olan Kastilya, seyrseferinin, kuzeye ve faal kentlerine, Medina del Campo, Burgos,
Bilbaoya Ispanyann bunlar araclyla gl kuzey Avrupaya baland kentlere
ynelmi olmasndan tr olduunu dnmektedir. Bu geree yakn bir varsaymdr
ve bu hitopez de, ne btn iinde ele alnan spanyann, ne de bizzat Kastilya ve eskiden
yeniden -fethin yolu olmu olan transhmans ve tamaclk yollar boyunca kuzeygney dorultusunda kentlerinin sralanmalarnn, o olmakszn anlalamayaca u
mekn-hareketi tartmaktadr. Krallar tarafndan abucak ve ok iyi bir ekilde tabi
klnan; 1581de ( l71 ) bir Venedik elisinin szn ettii, Villalardan sonra u demir
sopayla ynetilen Kastilya; acaba balant kolaylklar etkin bir ynetimin ilk
koullardr da, ondan tr m bye olmutur? O dnemde Kastilya btn bu
nedenlerden tr, spayann arlk merkezi, kalbi haline gelmitir ( 172 ).

Sarmak Gibi lkeler


Dalar ile ovalarn buluma noktalarnda ( 173 ), da eteklerinin aasnda -Fasta
bunlara D/>ler denilir- kk salm ve ieklerini aan hayatn dar eritleri resmolmaktadr. Belki de bunlar 200 ile 400 metreler arasnda ovann rme kokularnn stnde ve
dier yandan da coltura mista bitkilerinin bittii snrlarda, Akdeniz yerleim alannn
optimumunu bulmaktadrlar. Ayrca da suyu sulamaya ve bu dar lkelerin gzellii
olan bilgince bahe kltrlerine izin vermektedir.

Fasta Atlas dalar, batnn byk ovasna alan Dirc girmek zere terkedildiinde,
vadinin her mahrecinde sulama kanallar ve onlarla birlikte Peder de Foucauldnun
bylendii u bahe ve meyvalklarn ortaya ktklar grlmektedir. Ayn ekilde,
kuzeyden gelen yolcu iin ilk talya izlenimi -bundan gerek Akdeniz izlenimini
anlaynz- ancak Alpleri getikten ok sonralar; Cenovadan Riminiye kadar
Yarmadann kknde, hemen heryerde hayranlk verici vahalarla dolu ukurlu
bayrlarn uzatan Apenninlerin ilk eteklerine ulatnda kesinlemektedir. Po ovasnda
kavak, st, dut gibi henz yapraklanmam aalar hala k sounun iindeymie
benzerken, lkbaharda yeeren, ieklerle talanan, ilenmi tarlalar iinde balarn,
karaaalarn, zeytinliklerin ve beyaz villalarn birbirlerine kartklar bu lkeler
hakknda bu izlenim ok canl olmaktadr. nk, ba, meyvalk, bahe ve bazen de
tarlalarn karm olan coltura mista sklkla eteklerin hatt zerinde yer alm
bulunmaktadr. Vidal de la Blache ( I74 ) ite Roma Campagnasnn etrafnda bu
dzeyde (200 ile 400 metre arasnda) Volscia tepelerinin zerinde l eridinin (buras
Vidalin zamannda henz ld), eski kentlerinin Antik Etruriann olduka le
benzeyen kylarna egemen olduu Pontine bataklklarnn kysnda yer alan eski
Oppidalar barndran castelli romani hatt uzanmaktadr... Bahe bu hat zerinde ilk
plandadr ve gri da ise fonu meydana getirmektedir. Eski tahkim edilmi surlar olan
oppidalar ilenmesi mmkn olmayan ksmlardaki mahmuzlarn stnde yuvalanmak
tadrlar. Kent yaam kendine burada ortam bulamamtr, ama gl bir kasaba hayat
vardr. Havann safl ve canll... eskiden Romaya /egzozlarnn en iyi birliklerini
salam olan ve bugn de Campagnann ilenmesi iin ie alman kol gcnn en iyisini
salayan bir insani malzemeyi muhafaza etmekte ve yeniden biimlendirmektedir.
Ayn sarmak manzaras, Istria civarndan Raguza veya Antivari ykseltilerine
kadar Dinar Alplerinin uzun etekleri boyunca, Adriyatie yzn dnmektedir ( I7S ).
Akdeniz hayatnn bir ince fistosu, da, kyyla temas edene kadar evrelemekte,
gediklerden karalarn iine sokulmaktadr; Carmiole kapsndan Postojnaya Prolog
boazndan Livnoya veya ateli Narente vadisinden Hersekteki Mostara kadar.Bu
eklerle birlikte bile ip biiminde bir mekn sz konusu olmakta ve bunu Mnih
meridyeni zerinde olan Alplere Raguza kadar uzakta bulunup, Balkan ktas
cephesinden baraj meydana getiren u yksek Karst lkesiyle hibir ekilde kyaslama
olana yoktur.
Daha arpc bir ztlk ryas grlebilir mi? Douya doru geni dal lkeleri yer
almaktadr; kn sertliinden ve yazn felketli kuraklklarndan hayal krklna
urayan hayvanclk ve dengesiz hayat lkeleri; buralar Orta adan itibaren ve
kukusuz hep (zellikle Hersek ve Karada) insanlarn ve srlerini ndeki blgelere,
olduka kuru nehir yataklar boyunca, Bodan Srbistanna, aalar yznden eskiden
ilerine girilemeyen Choumadiaya ve Sirmiyaya kadar uzaklara boaltmlardr. Daha
sert, daha ataerkil ve uygarlnn cazibesi ne olursa olsun, fiilen daha geri bir blge daha
dnmek olanakszdr. Buras XVI. yzylda Trklerin karsnda bir kavga blgesi, bir
snr lke olmutur. Zagorciler doutan asker, haydut veya kylerinden atlm, hajduk
veya uskok\ardr\ geyik gibi evik ve bir efsane kahraman kadar cesurdurlar. Da
onlarn beklenmeyen darbelerini tevik etmekte ve bin tane halk trks, pesmal&n,
onlarn maceralarn, dayak atlan beyleri, saldrya urayan kervanlar, karlan gzel
kzlar... anlatmaktadr. Bu vahi dan Dalmayaya doru uzanmasndan aknlk
duyulmamaldr. Fakat buradaki taknlklarnn dou veya kuzeydeki anariyle ortak
hibir yan yoktur; bunlar disiplinlidirler, zenle filtreden geirilmilerdir. Zagotci
srlerine kar etkin bir sava yrtlmtr; Aa-Arnavutluu istila edebilirler, fakat
kynn dar tarla ve bahelerini edemezler. uraya veya buraya, zellikle Narenta
21

keltisi araclyla ancak szabilmektedirler, insana gelince, o evcillemektedir: haydut


jandarma muavini haline gelmekte; muhtemel gmen ifti olarak adalara ve bundan da
fazla olarak Venediin gayretleriyle, bo tarlalarn her yerden daha fazla olduu Istriaya
yneltilmektedir ( l76 ).
Buralarda bu kez istilac; tamamen dengeli ve bilge bir dnyaya, eer hareketli deilse
bile kitlesel gleri ve yukarnn delice hareketlerinin cahili olan bir dnyaya, kk
duvarlarla evrelenmi baheleri, balan, meyve bahelerini, boynu dik olmad
yerlerde tarlalar kazma darbeleriyle biimlendirmi skk, sabrla yaratlm krsal bir
dnyaya arpmaktadr. Bir dizi kentlemi ky ve dar sokakl, skk yksek evli kk
kent, kydaki koylar dragalan, yksek burunlar, kstaklar igal etmektedir. nsanlar
buralarda dengelidirler, alkandrlar. Zengin deillerse bile, rahattrlar, nk btn
Akdenizde olduu gibi, gndelik nafaka lldr. Doayla, tehtidkr muazzam
zagorayla. ve Trkle mcadele etmek gerekmektedir; stelik bir de denizle boumak
gerekmektedir; btn bunlar egdml bir alma istemekte ve zgr insanlarn
keyiflerine gre davranmalarna izin vermemektedir. Raguza kyls XIII. yzyldan
itibaren bir colonus, yar-serf bir kyl statsndedir. XV. yzylda yaplan bir
kadastro almas, Spalato civarndaki kyller iin bize benzeri bir konumu
gstermektedir. XVI. yzylda altra sponda Venedik kylerinin civarnda endieli bir
tarm askerlerin korumas altnda himaye bulmaktadr. Angaryaya koulan kyller
askeri koruma altnda her sabah yola kmakta ve akam dnmektedirler ( l77 ). te
bireycilie ve, kant ve gstergeleri olmasna ramen kyllerin kprdanmalarna yatkn
olmayan bir durum ( 178 ).
Zaten Dalmaya toplumunun tm hiyerarik ve disiplinli olmaya devam etmekte
dir. Raguzann soylu ailelerinin rolleri dnlsn! Daha dn, bahvanlar ve
balklardan meydana gelen mtevazi bir proletaryann stnde, faaliyetsizlii iinde
koskoca bir s/'orlar, signor\&r snf yaamaktayd. Cvijic bir balk sk skya bal
olduu bir sjor iin balk avlamaktadr: sjor onu hemen hemen akrabalarndan biri
olarak kabul etmekte ve balk da baln baka birine satmaktan nefret etmektedir
demektedir. Gene Cvijic bu toplumlar ebediyen sabitlemi, donmu gibidirler
demektedir. Bu hem doru, hem de yanltr. nk, kararl dengede toplumlardan ok,
insanlklar sz konusudur. Gerekten de, toplumsal olarak sakin etek evrim
geirmekte, dnmekte, kprdanmaktadr. zellikle bu da etei Dalmaya veya
zerinde duraklam olmamzn gerektii Katalonya kitlesi kenarlan olduunda. nk,
Dalmaya imdi Adriyatik araclyla talyaya ve geni dnyaya balanmtr. Darya
doru geni.bir ekilde almaktadr. Ve ona XVI. yzylda siyasal olarak egemen olan
Venedik, hatta istekli bile olmakszn fatih uygarlyla ona nfuz etmektedir.

Tepeler
Tepeler sz konusu olduunda, zellikle de insanlarn erkenden igal edip, kolaylkla
egemen olduklar, sngerli kire kayalar veya nc zaman kalkerli tepeleri szkonusu
olduunda, ayn sorun ortaya kmaktadr: Languedoc tepeleri; Sicilya tepeleri; u talya
kuzeyinin adalar olan Montferrat tepeleri; klasik adlar bilinen Yunan tepeleri; nl
araplaryla, villalaryla, dnyada olabilecek en hareketli krdaki hemen hemen kent
denilebilecek kyleriyle Toskana tepeleri; Tunusta olduu kadar, Cezayirde de nl
kuzey Afrika Sahel\tn.
Minyatr bir Massif Central olan, Buzarea zerine yaslanm, Deniz ve Mitica
arasndaki Cezayir Saheli Fahlarn, Cezayir krlarnn esasdr ( 179 ). Kentlemi bir kr,
Cezayir Trklerinin alanlaryla paylalan, yakndaki kent azlarnn nfuz ettii,

kentsel merkezi evreleyen gebe azlarnn ( l8 ) arasnda dar bir vaha. Dzenlen
mi, gereleri salanm, drenaji yaplm (gnmzde, Trk dneminde yaplm
sulama kanallar bulunmutur) ( m ) bu tatl tepeler tamamen yeilliklerle kapldr. Birok
Akdeniz kentinin an olan baheler, Cezayir kenti yaknlarnda beyaz evleri aalarla
evrelerken grkemlidirler ve fkran sularn 1627de Portekizli bir tutsak olan Joao
Carvallo Mascarenhas hayran brakmlardr ( 182 ). Bu hayranlk haksz kmamtr:
korsanlar kenti olan ve Amerikan kentleri gibi genileyen Cezayir, ayn zamanda bir lks
ve sanat kenti olup, XVII. yzyln banda talyay taklid etmektedir. Ayn ekilde
bym olan Livornoyla birlikte Akdenizin en zengin, bu zenginlii lkse
dntrmeye en yatkn kentidir.
ok hzl grlen bu rneklerin basit ve zellikle de bamsz sorunlarn varlna
inandrma riski tadklar ok aikrdr. Rene Baehrelin XVII. ve XVIII. yzyllardaki
Aa-Provence zerindeki yeni almas ( 183 ), bizi tam da bu konuda uyarmaktadr.
Bylece, yakndan bakldnda, bu tepelerin barlarndaki teras halindeki ekim
alanlarnn narin ekonomilerinden daha karmak ve zaman iinde deiken hibir ey
yoktur. Az veya ok yakn duvarcklar arasnda restanque veya daha da sk olarak
ouliere adn alan toprak ykseltisi, bayrn az veya ok dik olmasna gre
genilemekte veya daralmaktadr. Ba ouliere'in'm kenarna, hemen heryerde aalar
dikilmekteydi; ba ile aalarn arasnda buday, burakla kartrlm yulaf (katrlar
iin), zellikle de sebzeler (mercimek, bezelye, faroun) yetimektedir. Oysa bu ekinler
zorunlu olarak pazar fiyatlarna gre, birbirleriyle rekabet halindedirler; bunlar ayn
zamanda, kendilerininkinden daha geni ekonomilerin zenginlik veya fakirliklerine
eklemlenmi olan komu blgelerin rnleriyle de rekabet halindedirler. Vicenza
evresinde, XVI. yzyln sonunda hem ovalar, hem de vadiler ve morcfzlerden meydana
geliyor olmakla birlikte, sanki tek bir kirac iftiye aitmi gibi kesintisiz bahelerden
meydana gelmektedir ( 184 ). Buna karlk Aa-Languedoc ilerinde, ne kadar da ok l
gibi tepe srme zahmetine dememektedir; rompudeler ( 185 )! Bunlar, konjonktr
sertletiinde terkedilen akll pech gibidirler. nk, teras halinde ekimin insan israf
etmesi, her zaman karln salamamaktadr.
Ksacas, toplam olarak az sayda olan bu tepe dnyalarnn nemini ar
bytmemek gerekir. Bunlar bazen, Akdenizin daha iyi kk salm insanlklarna, daha
dengeli manzaralara sahip olmaktadrlar. Buralarda Lucien Romierinin ( l86 ) yapt
gibi, Akdeniz uygarlnn gerek dayanak noktalarn, yegne medeniyet yaratcs
yuvalan grmek, bu adm atlr atlmaz, admn gerektirdii basitletirme tehlikesini
tamaktadr. Toskana veya Languedoc tepelerinin rnei bizi, bu dar erevelerin
Akdenizin byk gvdesinin baka beslenme kaynaklar olduunu unutturma eilimine
srklememesi gerekir.

3. Ovalar
Akdenizde ovann rol konusunda daha da kolaylkla yanlgya dlebilecektir.
Da dediiniz zaman, bunun yanks size basit hayat, sertlik, geri hayat dank nfus
diye cevap verecektir. Ova dediinizde ise, ayn yank bolluk, kolaylk, zenginlik,
yaamada tatllk diye cevap verecektir. Kendimizi yerletirdiimiz zamanda ve Akdeniz
lkeleri sz konusu iken, yanknn dinleyeni yanltma olasl byktr.
Kukusuz Akdenizde kk veya byk, Pireneler-Alpler kvrmlar arasna
yerlemi, varlklarn doldurmalarn izledii kntlere borlu olan ovalar vardr:
23

gllerin, nehirlerin veya denizlerin, binlerce yllk almalar. Az veya ok geni


(bunlardan yalnzca on kadar kaynaklar itibariyle deilse bile, boyutlarndan tr
nemlidir) denize de az veya ok yakn olan bu ovalarn, onlar evreleyen yksek
lkelerinkilerden tamamen baka grnt arzettiklerini sylemek yararszdr. Bunlar ne
ayn a, ne ayn renklere, ne de ayn ieklere sahiptirler. Hatta ne de ayn takvime. K
Yukar-Provenceda ve Daufnede hkmn srmeyi uzatrken, Aa-Provenceda
bir aydan fazla srmez, stelik bu yle bir ktr ki, gller, karanfiller ve portakal
iekleri grlr ( 187 ). 26 Haziran 1605de yol arkadalaryla birlikte Lbnan sedir
aalarn grmeye giden eli de Breves, ykseklikten doan farkllklar karsnda
armtr: Burada (Lbnan dalarnda) balar henz iek aarken ve zeytinliklerde
ise hi iek yokken ve otlar daha sararmaya balamamken; Trablusta (Trablusam,
deniz kenarnda) zm ve zeytinlerin olgunlatklar, otlarn biilecek hale geldikleri ve
dier meyvalarn da olduka gelitikleri grlmektedir ( 188 ). Bir Flaman, Alostlu Pieter
Coeck, 1533de desenlerle desteklenmi olarak bize Esklavonya dalar boyuna yamur,
rzgr, kar veya don dnda karlat zorluklar anlatmaktadr. Krlara ve dz
lkelere ulatnda herey yoluna grmektedir. Rum kadnlar... yoldan geenlere
satmak zere her cinsten... yiyecek ve at nal, yulaf, arpa, arap, ekmek veya kzleme
pastalar gibi gerekli hereyi getirmektedirler ( 189 ) Philippe de Canaye da 1573de
tamamen ayn ekilde, Arnavutluun karl dalarndan karak Trakyann glmseyen
ovalarna ulamaktan memnuniyet duyuyordu ( l90 ). Birok bakalar, tpk onun gibi
scak ve insana tatl olarak gzken ovalarn merhameti karssnda duygulanmlardr

o.

Bu ovalar tatl olarak gzkmektedirler, nk bu ovalar fazla geni olmadklarn


dan, dzenlenmeleri kukusuz kolayd ( l92 ). nsan ykseltileri, stratejik noktalar nehir
taraalarn ( 193 ) ve da eteklerini hemen sahiplenmitir, bazen de buralarda kentlerini
kurmutur. Bunun tersine, sular tarafndan tehtid edilen havzann dibinde, dank iskn
sklkla kural olarak kalmtr. Montaigne Lucca ovasn, Le Mansl Belon ise Bursa
ovasn byle grmlerdir; daha Romallar tarafndan deerlendirilmeye balanm
olan Tlemsen ovasn byle grmeye devam ediyoruz: bahelerin ortasnda sulanan
tarlalar; snrda meyva baheleri ve balar; daha uzakta nl saf tutmu kyler -1515e
doru Afrikal Leonun gzleri nnde olan ve tasvir ettii manzarann ayn-( 194 ). Ve
Thnenin daireler yasasna uygunmu gibi ekstensif tarma dayal byk toprak
mlkiyetleri, meskn merkezlerin dnda yer almaktadrlar ( 195 ).
Geni olduklarnda Akdeniz ovalarnn fethi daha zahmetli olmaktadr. Bu gibi
ovalar insanlar tarafndan uzun bir sre, yetersiz ve elden kaar bir ekilde
sahiplenilmilerdir. Daha dn, 1900lere doru ( 196 ) Cezayirin gerisindeki Miticann
ilenebilir hale getirilmesi faaliyeti tamamlanabilmitir. Yunanllarn Selanik ovasndaki
bataklklar tarma ama faaliyeti, 1922 ylnn telerindeki tarihlerde baarya
ulaabilmitir ( 197 ). Ve Ebro deltas veya Pontine bataklklarnn kurutulma ilemleri
ancak II. Dnya Savann arefesinde, tamamlanabilmilerdir ( 198 ). Demek ki XVI.
yzylda byk ovalar hi de zengin deillerdi. Aikr bir paradoks olarak, bunlar
ounlukla hzn ve hayal krkl imgeleri sunmaktaydlar.
Sayalm: Roma Campagnas. XV. yzylda balayan ve XVI. yzylda srdrlen bir
iskn hareketinin ele alnm olmasna ramen biryar-l. Pontine Bataklklar? Birka
yz oban iin dolama yeri ve vahi manda srleri iin snak; burada yalnca av
hayvan ar boldu, yaban domuzu da dahil her cinsden av hayvannn ar bolluu
seyrek bir insan igalinin kesin gstergesi olmaktayd. Bir yzyldr birka nehir
slahatyla azck dzelmi gibi olan Aa-Rhone blgeleri de ayn ekilde ldrler
('"). Durazzo ovas, bo tamamen bostur; ve bugn hala yledir. Bizzat Nil Deltas bile

ok yetersiz bir ekilde iskn edilmitir ( 20 ). Ve Tuna deltas ise, bugn hala olduu
gibiydi: artc bir bataklk, yzen bitki adalar, amurlu ormanlaryla ve ateli
topraklaryla iinden klmaz, hem karada, hem suda yaayan bir dnya ve vahi
hayatn kaynad bu dman ortamda sefil balklar. Busbec 1554de Anadoluda
znikin tesinde, ne ky, ne de evi olan ovalar katetmitir: buralarda kllarndan
kuma yaplan keiler vardr diye kaydetmektedir; bunun anlam Ankara civarnda
olduumuzdur ( 201 ). Korsikada, ayn zamanda Sardinya ve Kbrsta i ovalar sadece
hayal krklklardr. Venedik mfettii Guistiniano 1576da Korfuda, hemen hemen bo
bir ovay dolamtr ( 202 ). Ve Biguglia ve Urbinodaki Korsika bataklklar iyilemeyen
birer yaradrlar ( 203 ).

Su Sorunlar: Malarya
Ancak, XVI. yzylda henz zenginlie ulaamam btn ovalarn katalogunu
kartacak kadar ileri gitmeyelim. Bylesine bir gei byk abalara ihtiya duymakta,
eer l deilse bile ikili bir sorunun zlmesini gerektirmektedir. Ve hereyden nce
taknlar sorunu gelmektedir. Dalk blgeler su akntlar blgeleridir, ovalar olaan
olarak su toplayclar grevi yapmaktadrlar ( 204 ). Yamurlarn olaan mevsimi olan k
boyunca, onlarn kaderi su basknna uramaktadr ( 205 ); bu afetten kanmak iin binlerce
tedbir, barajlar, derivasyonlar gerekmektedir. Bunlarn sayesinde Portekizden Lb
nana kadar olan alanda bu tehlikeli sularn tehtid ettii hibir ova kalmamtr. Mekke
bile baz klar saanak yamurlar altnda, su basknna uramaktayd ( 206 ).
1590da byk su basknlar Toskana Maremmesini boarlarken, ekili alanlar da
iflasa srklemilerdir. Oysa Maremme o tarihlerde Val dArnoyla birlikte Toskanann
gerek tahl ambaryd. Bu nedenle Byk dk Dantzige kadar (bu ilk kez olmaktadr),
o olmakszn an kapatalamayaca buday aramaya gitmek zorunda kalmtr.
Bazen byk yaz frtnalar tek balarna, hemen hemen benzeri felketlere yol
amaktaydlar. nk, da sular yamur yaar yamaz abucak aaya inmektedir.
Yazn kupkuru olan hibir su yata yoktur ki, kn birka saat iinde sel halindeki sularn
tekrar bulmasn. Balkanlarda Trk kprleri eek srt biiminde ve ok yksektirler;
bunlarn nehirlerin ani ykselmelerinden korunmak iin, su iinde ayaklar yoktur.
Dz blgeye ulatktan sonra, sular denize her zaman kolaylkla akamamaktadrlar.
Alban ve Voscia tepelerinden inenleri, denizle dalar arasnda 30 kilometre geniliinde
bir duraanlk meydana getirerek Pontine Bataklklarn oluturmaktadrlar. Bunun
kusuru dzlkte engebeler aras farkllklarn dk olmasnda, aklarn yavalnda ve
deniz kenarnda baraj meydana getiren gl bir kumsal hatt olmasndadr. Mitica
rneinde, Gneyde Atlas dalaryla snrlanm olan ova, kuzeyde Cezayirin dou ve
batsndaki El Harra ve Mazafran uedleri gediini ok kt bir ekilde aan Sahel
tepeleri tarafndan tam anlamyla kilitlenmitir. Nihai olarak, hemen btn zemin
katlarnda sularn duraanl sz konusudur. Ve bunun sonular heryerde ayndr.
Acqua ora vita, ora morte, burada su lmn e anlamlsdr. Su hareketsizken muazzam
saz ve kam allklar meydana getirmektedir. En azndan yazn, aalarn ve nehir
yataklarnn tehlikeli nemliliini muhafaza etmektedir. Bu yzden scak mevsimde
ovalarn felketi stma meydana gelmektedir.
Kinin kullanmndan nce malarya sklkla ldrc bir felket idi. Selim olduu
durumlarda bile, bireylerin canllnda ve verimliliinde bir azalma meydana
getirmekteydi ( 207 ). nsanlar tketmekteydi. Daha sk emek gc taleplerine yol
amaktayd. Bu sonu olarak, gerek bir corafi ortam hastal olmaktayd. Veba ne
25

kadar tehlikeli olursa olsun, Hindistandan ve inden uzun mesafeli ilikiler yoluyla ne
kadar tanrsa tansn, Akdenizden geen bir yabancyd. Malarya ise buray mesken
tutmutu. Bu hastalk Akdeniz patolojisi tablosunun zeminini meydana getirmektedir
( 2 8) 3 U gn bu hastaln anofeller ve stmann hastalk kayna olan ve anofellerin de
tayclar olduklarplasmodium cinsi hematozoerlerle olan dorudan ilikileri bilinmek
tedir. 1596da Thomas Platter Aiguesmortes blgesi hakknda sivrisinekler yazn o
kadar hastalk yapmaktadrlar ki, acnacak bir durum ortaya kmaktadr ( 209 )
demektedir. Fiilen Akdenizin alak blgelerinin btn corafyasna bal olan, da
stmasnn yannda hafif kald, ar ve inat bir ekilde hasta eden, biyologlarn
malarya kompleksi ite byledir ( 21 ).
Bylece, ovalar fethetmek hereyden nce salksz sular yenmek, malaryay
boazlamak olmutur ( 2I '). Daha sonra da suyu yeniden getirmek, ama sulama kanallar
iin bu kez canl olarak getirmek gerekmitir.
nsan bu uzun tarihin iisidir. Eer sular drene ediyorsa, eer ovay ekime
kazandryorsa, ekmeini geni apta ondan kartyorsa, bunun anlam malaryann
gerilediidir: bir Toskana atasz malaryann ilac, iyice dolu bir tenceredir demektedir
( 212 ). Tersine, eer insan drenaj veya sulama kanallarn ihmal ederse, eer dan
aaszlamas ar boyutlara ulap da su aknt koullarn tehlikeye sokarsa veya ova
nfusu azalr ve kyl almas azalrsa, bu durumda malarya kendiliinden yaylr ve
hereyi feleder. Ovay abucak ilkel bataklk haline dndrr: bu otomatik bir slahatkrtdr. Eski Yunann durumu byle olmu olmaldr. Ayn ekilde malaryann Roma
mparatorluunun gerilemesinin nedenlerinden biri olduu savunulmutur. Kukusuz
tez ok geni ve ok kategoriktir. Malarya insan abas gerilediinde arlatndan,
tehlikeli zuhurlar sonu olduu kadar, neden olarak da ortaya kmaktadrlar.
Ancak, malarya tarihinde daha byk ve daha kk salgn dnemleri olmutur ( 213 ).
Roma mparatorluunun son dnemlerinde bir stma art olmu mudur? Belki. XV.
yzyln son yllarndan sonra bir baka art: Philippe Hiltebrandt ne yazk ki
referenslarn vermeden bunun byle olduunu garanti etmektedir. O dnemde yeni
hastalk yaratc unsurlar ortaya km olmaldrlar. Sar sifilisin yan sra yeni kefedilen
Amerika, Akdenizin eski dnyalarna, o zamana kadar cahili olduklar malaria
tropicalis veya perriciosay armaan etmi olmaldr. Bunun ilk kurbanlarndan biri
1503 ylnda bizzat Papa VI. Alexandren kendi olmutur ( 214 ).
Bu konuda ifade- meram etmek ok gtr. Eski ve Orta alar malaria tropicalis't
olduka benzeyen, ama ondan daha selim olan -nk Horace sivrisinek sokmalarna
ramen Pontine Bataklklarndan tehlikesizce gemi ( 2I5 ), ve zellikle daha belirleyici
bir ayrnt olarak, 1494 Eyllnde, en aa 30.000 kii olan VIII. Charlesn ordusu,
zellikle tehlikeli bir yerde zarara uramakszn kamp kurmutur- bir ateli hastal
gene de tanmtr. Ancak bylesine verilerin sonucu ortaya koymak, bundan da fazlas,
zmek iin yeterli olduklarn sanacak kadar ileri gitmeyelim. Malarya tarihi hakknda,
sahip olduumuzdan daha zengin ve daha emin bir belgeler btnne ihtiyacmz vardr.
Acaba su baskn altndaki Napoli krlarnda 1528 temmuzunda Lautrecin ordusunu
telef eden malarya mdr, yoksa dizanteri mi ( 216 ). XVI. yzylda stmann ar bir ekilde
kol gezdii blgeleri de bilmemiz gerekmektedir. Dier yandan, 1593ten itibaren Halebe
iskele olarak hizmet veren skenderunun stma yznden daha sonra terkedilmek
zorunda kalndn biliyoruz. Romallar zamannda kibar ve bogezer sosyetenin
buluma yeri olan ve o zamanlar Petrarcann 1343de kardinal Giovanni Colonnaya
gnderdii bir mektupta, o zamanlarki sevimli erevesini methettii Napoli
Krfezindeki Baiaenin XVI. yzylda halknn stma nnde katn grdn

biliyoruz. Fakat, bu zel durumlar bile ksmen elimizden kamaktadrlar. skenderuna


ilikin olarak ngiliz ve Fransz konsoloslarnn kente geri dndklerini ve kentin
yaamn yeniden srdrdn biliyoruz. Nasl? Hangi koullarda ( 2I7 )? Baiaeye
gelince, 1587de Tassonun burada karaya kmasndan en azndan iki kuak ncesinden
itibaren, zaten lmeye balad iin mi stma buraya ev sahibi olarak yerlemiti ( 218 )? Ve
dier yandan kaydedelim ki, Colombustan yirmi yl kadar nce, 1473de Arnavutluk
kylarnda, kodrann ilk kuatlmas srasnda harektta olan Venedik filosu stma
tarafndan telef edilmi ve toparlanmak zere Cattaroya geri dnmek zorunda
kalmtr. Mfetti Alvise Bembo lm, Triadan Gritti ise lm tehlikesiyle kar
karsya kalmtr. Bunun zerine Pietro Mocenigo Raguzaya per far si medicar gitmitir
( 2I9 ).
Ancak hastaln XVI. yzylda gerilemeye yz tutarken, tekrar daha iddetli olarak ortaya
kt izleniminden kurtulmak mmkn deildir. nk, belki insan o zamanlar
diplerdeki eski dmannn nne kendiliinden gitmektedir. Btn XVI. yzyl, daha
nce de XV. yzyln btn yeni topraklarn peinde komayla gemitir. Ovay iskn
etmek ounlukla orada lmek demektir: XIX. yzylda zahmetli bir abayla stmadan
kazanlan Mitica kylerini, balangta ka kere yeniden iskn etmek gerekmitir. XVI.
yzylda her yerde rgtlenen i koloniletirme de pahalya malolmutur. Bu i
koloniletirme, zellikle talyada ok ileri gtrlmtr. Eer talya uzak koloniler
edinme frsatn kardysa ve bu byk hareketin dnda kaldysa, acaba bu, dier
nedenlerin yan sra, kendi evinde, dnemin teknikleri iinde ele alndnda, dalk
tepelere kadar su basknna urayan koskoca bir mekn fethetmekle megul olmasndan
tr de deil midir? talya, dalarnn tepesine kadar ekilmitir Guicciardini talya
Tarihi'nin balangcnda iftiharla byle yazmaktadr ( 22 ).

Ovalarn Islah
Ovalar fethetmek: bu hlya tarihin afana kadar geri gitmektedir. Danaioslarn
fs, Argos ovasna srekli sulamann getiriliinin ans olmaldr ( 221 ). ok uzak bir
tarihten beri Copais gl kysnda yaayanlar, bu gln bataklk kylarn inemeye
balamlardr ( 222 ). Neolitik adan itibaren arkeolojinin izlerini bulduu yeralt
kanallar Roma Campagnasnda eritler ayordu ( 223 ). Etrsklerin Toskanann dar
ovalarndaki ilkel almalar da bilinmektedir.
Bu ilk giriimler ile XIX. ve XX. yzylarn byk slahlar -daha sonra bunlar
sayacaz- arasnda, aba bazen gevediyse de, hi kesilmemitir. Akdeniz insan kendini
hep diple mcadele halinde bulmutur. Ormana ve makiye kar olanndan ok daha ar
olan bu mcadele, bu koloniletirme, ormanlk ularn aleyhine olumu veya en azndan
bym ve Akdeniz ovalarda, bu yeni lkelerde, kendi i Amerikalarn bulmutur.
Daha XV. yzylda ve XVI. yzyln tm boyunca, saylamayacak kadar slah
almasna giriilmitir. Elde bulunan kk olanaklarla: ukur, su oluu, kanallar,
debisi dk pompalar. zleyen yzylda HollandalI mhendisler daha etkin yntemleri
yrrle sokacaklardr ( 224 ). Fakat, dnemimizde henz HollandalI mhendisler sz
konusu deillerdir. Bu nedenle, aralarn yetersizlii de hesaba katlnca, snrl giriimler
ortaya kmaktadr: batakla ksm ksm saldrlmaktadr. Bu nedenle birok
baarszlk da gelmektedir. Montaigne 158lde Veneziada Adige vadisinde ksr ve
kamlarla dolu sonsuz bir amur deryasyla ( 225 ) karlamtr. Buras Signoriann
ekim alan salamak iin kurutmaya alt bataklklardr; Montaigne biim
deitirmek isterken kazandklarndan daha fazlasn kaybettiler diye sonuca varmak
27

tadr. Byk dk Ferninandn Toskana Merammesinde ve Val di Chiana kntlerin


de giritii abalara -dnemin basn, yani resmi kronikilerin sylemi olacaklar
eylere ramen- ayn ekilde, birer baar olmann uzanda kalmlardr ( 226 ).
Maremmede byk dkler, Cosimodan itibaren tahl reten bir blge yaratmay
denemilerdir (byk apta, Cenovann Korsikann dou ovasnda denediinin
edeerlisi). Bu giriimlere bal olarak, iskn tevik nlemleri, fon ve hasat iin
avanslar, emek gc salanmas, urada veya burada slah almalar yaplmtr;
Ombrone nehri zerindeki Grosseto o tarihlerde, bylece Livornoya tahl gnderen bir
liman haline gelmekteydi. Bu giriimin yar baarszlnn nedenlerini Reumont eskimi
Toskana Tarihi adl kitabnda iyice vurgulamtr ( 227 ). Byk dkler elikili iki amacn
peinde komulardr: bir tahl ovas yaratmak ki, bu byk masraflar gerektiriyordu;
tahl alannda kendi karlar dorultusunda bir tekel tesis etmek,yani dk fiyattan bir
sat sistemi. Tersine, pazar Akdenizin btn alclarnn rekabetine amak gerekirdi.
nk slah almalar masrafldr ve verim, l'utilit her zaman yaplan harcamay
karlayacak boyutta deildir. 1534de Brescia orator\an Venedik Senatosuna sular
ynetmek ve zaptetmek sonsuz harcamaya yol amaktadr, o kadar ki yurttalarmzdan
ou bu cins girimelerle uramaya kalktklarndan tr iflas etmilerdir. Nakil
sisteminden baka, sular iin srekli idame masraflar gerekmektedir, o kadar fazla ki,
herey hesaplandnda, harcama ile kr arasnda kk bir fark bulunacaktr diye
iaret etmektedirler ( 228 ). Hi kuku yoktur ki, durum ortaya ktnda Bresciallar ok
fazla vergi dememek iin gerekeler ileri srmekte ve sefaletlerinden dem vurmaktadr
lar. Ancak bu durum, slah almalarnn byk olanaklara ihtiya gsteren, byk
giriimler olmalar gereini ortadan kaldrmamaktadr. Bunlar tam anlamyla
hkmetlerin yapmas gereken giriimlerdir.
Toskanada bu ii aydnlanm bir hkmet stlenmi veya, 1572de olduu gibi
dkalk ailesinden gelecein byk dk Ferdinand, nemli Val di Chianodaki
muhtemel slah almalaryla ilgilenmitir ( 22l) ). Valle di Ambrogioda 1570de, Po
deltasnn geni bataklk blgesinin gbeinde, Ferrare duKnn tevikiyle, sonradan
grande bonifica estense ad verilecek olan almaya balanabilmitir; bu giriim toprak
yntlar ve zararl sularn geri gelmeleriyle bozulmu, nihai olarak Porto Vironun u
taglio'su tarafndan mahkm edilerek, 1604de Venediin bir kanal aarak bir gedik
araclyla Ponun yatan gneye evirmesine izin vermitir ( 23 ). Romada bu ilerle
Papalk ynetimi uramaktadr ( 23 ). Napolide, Capua yaknlarndaki Cherranola ve
Marellano geni bataklklarnn kurutulmas konusunda resmi bir projeyi yrrle
sokan kral naibidir ( 232 ). Aquileriada ise bu ii mparatorluk ynetimi yapmtr ( 233 ). Az
grlmekle birlikte Trkiyede slah almalarnn, XVII. yzyldan itibaren zellikle
alak ve bataklk -Durazzo ovas veya Vardaraz gibi ( 234 )-blgelerde yeni serf kyleri
-iftlik-yaratan giriimci senyrlerin ii olmua benzemektedir. Bu byk kyler, onlara
egemen olan ve onlar gzetleyen mlk sahibinin yksek evinin etrafnda skk
kulbeleriyle, hemen tannacak niteliktedirler.
Batda bir dizi slah almas, byk kapitalistlerin bireysel giriimleri sayesinde
gereklemitir. Lombardiyann en ukur yerlerinde o kadar da abuk geliip,
bildiimize gre rnlerini 1570den itibaren, belki de daha erken, Lombardiyaya ihra
etmeye balayan pirinlikleri yaratanlar onlardr. Venediin eski patrice'lerinden biri
-sylediine gre bir hakszlk sonucu soylular listesinden silinen, ama byk bir varla
sahip olan- kfir elini Venedik lagnlerine uzatmaya teebbs etmitir. Durumu haber
alan yneticiler bundan endie duymulardr. Lagnleri ilenebilir toprak haline
dntrmek, ciddi olarak dnlyor mu? Dzey deiikliklerinden tr endie
duymak gerekir mi? Olay olumsuz kanaat verilerek rafa kaldrlmtr ( 235 ).

1592den itibaren kendini duyurmaya balayan ve baar durumuna greazveya ok


ateli olarak 1660-1670e kadar srecek olan Aa-Languedoctaki byk kurutmalar
esnasnda, ii yrtenler de byk kapitalistler olmutur. Benzeri almalar 1558den
itibaren, bataklklar kurutulmaya baland sralar Narbonne civarnda harekete
gemiti. Fakat yzyln sonunda, Launac gl etrafndaki ilk taraalandrmalarla,
hareket hzlanmtr. Hidrolik uzman ve Adam de Craponneun mezleri olan
Provencel mhendisler yardmlarn esirgememilerdir. Bir grup (Laval, Dumoulin,
Ravel) gene Narbonne yaknlarndaki sonraki ilemler gibi, bunu da ynetmektedirler.
lk ekleri, sonra da ek paralar salayan Sanet senyr Bernard de Laval olmutur
( 236 ) '
Bu slah almalar kentlerin taleplerine cevap vermektedir. Kentlerin nfusu XV. ve
XVI. yzylda artmaya devam etmektedir. Acil iae sorunlar onlar civarlarnda yeni
ekim alanlar gelitirmeye zorlamaktayd; ya yeni topraklar tarma aarak, ya da daha
geni lekte sulama uygulayarak. Bu nedenlerle ok sayda kavga, ama ayn zamanda
verimli anlamalar da ortaya kmtr. 1534de Brescia oratof lar Oglio derivasyonlaryla bol su salanacak diyorlard, fakat bu durumda Cremonelilerle bir sr ykc
srtme kacaktr, daha nce de meydana gelenler gibi, muhtemel cinayetleri hesaba
katmakszn ( 237 ). 15 93de Verona rector'lar Venediin desteiyle, Mantuallarn
almalarn, Tantaronun sularn muhafaza edebilmek iin tahrib ettirdiler, bunu
nihayetsiz karklklar izleyecektir ( 238 ). XVIII. yzylda herbiri, komusundan deerli
sulama kaynaklarn almak isteyen kentler, hala kavga ediyorlard ( 239 ). Buna karlk,
XV.
yzyldan itibaren nehir kys yerleim yerleri Aa-Rhone blgesi kurutma
almalarnda ibirlii yapyorlard ve bu almalar dier yandan, gmen talyanlarn
sermayesi ve Alplerden gelen emek gc olmasayd dnlemezdi ( 24 ).
birlii veya anlamazlk halinde srdrlen, kentlerin abalar verimli olmutur. Bu
abalar dorudan onlarn hallerine ynelik olmak zere, ihtiyalar olan baheleri ve
buday tarlalarn yaratmlardr. Kastilyada dolaan bir Venedik elisi, yolculuunun
sonunda bu blgenin yalnzca kent civarlarnn ilendii sonucuna varmtr. Koyun
yetitirilen paramo"lar ve budaya tahsis edilmi olan secana'lar, bizzat evlerin de
topraktan yaplm olduu ve yerden ayrmann olanaksz olduu u sar ovalar, onda
bozkrlar yanlsamas yaratmtr. Oysa, Kastilya kentlerinin etrafnda sulu tarmn
yeilliklerine rastlamtr. Valladolidde meyvalklar ve baheler Pisuerga kylaryla
bulumaktadrlar. Bizzat Madridde, II. Felipe Pradoyu ancak ba, meyvalk ve
baheler satn alarak bytebilecektir: buna kant oluturan sat senetlerine sahibiz ( 241 ).
Toledoda aalar ve ekin alanlaryla erit erit olmu Vega, kentin glgesindedir.
Kent ile tarmsal aba arasnda Provenceda da ayn ba vardr. XVI. yzylda
Mandelieu, Biot, Auribeau, Vallauris, Pegomas, Valbonne, Grasse, Barjols, Saint-Remi,
Saint-Paul-de-Fogossieres, Monosqueda yeni topraklar kazanlmtr. Durance vadisi
boyunca sebzecilik gelimektedir ( 242 ). Aa Languedocta ort'lar ve sulanan ayrlar
aslnda topraklarn kk bir orann (tpk spanyadaki gibi) meydana getirmektedir
ler, gerekte sadece kentlerin evreleri sulanmakta, burada seigne, tekerlekli kuyular
ykselmekte ve bu tek bana bir bahenin deerinin yzde otuzunu meydana
getirmektedir ( 243 ).
Bylece krlara doru geni bir para transferi meydana gelmektedir ( 244 ). Yeni ekin
alanlarnn aranmas, yzyln sonundan itibaren kamusal bir kayg haline gelmitir.
Olivier de Serres Theatre dAgrieulture adl kitab boyunca( 245 ), bataklk alanlara ne gibi
ilem yaplmas gerektiini aaklamaktadr. Fakat bu aba para para tamamlanmak
tadr. Bu abay sre iinde izleyen ovalarn, domak iin sonsuz bir zaman
geirdiklerini grmekten armaktadr. XVI. yzylda tam anlamyla tamamlanamam

olan i, aslnda yzlerce yldan beri balam bulunmaktadr. Bu durum btn ovalar iin
geerlidir: Murcia, Valencia, Lerida, Barselona veya Saragosa ovalar iin geerli olduu
kadar Andaluya, Po, Napolinin Campagna felice'si, Palermonun Conca dOro'su veya
Catania ovalar iin de geerlidir. Her kuak btne, kendi kuruttuu toprak parasn
katmaktadr. Napolide Pietrodi Toledo hkmetinin baarlarndan biri, byk kentin
yaknndaki Terra di lavoro bataklklarn kurutmu olmasdr. Nola, Aversa ve deniz
kenarnda olan bu alan bir kronikinin dedii gibi, bu hkmet tarafndan yaptrlan
kanallar, tahliye oluklar, verimli ekin alanlar ve kurutulmu tarlalaryla la piu sana
terra del mondodur ( 246 ).
Kk ovalar ilk nce kazanlmlardr: Katalonya ky kitlesindekiler insan ve
deerli ekim faaliyeti tarafndan, Orta adan itibaren kazanlmlardr. Ceuie'lerin
kazlmas, gelenee gre II. Hakemin saltanat dnemine kadar geriye gitmektedir.
Fakat hibir ey, daha da eski olmadklarn kantlamamaktadr. Buna karlk, 1148de
yeniden fethedilen Leridann Clamor kanallaryla zaten verimli hale getirilmi olduu;
Tortosann Araplar dneminde kanallara sahip olduu, Camarassann 1060da
Barselona kontluuyla birletii srada kendi su yollarna sahip olduu kesindir.
Mslmanlar taklid eden Barselona kontlar, kendi cephelerinden kentin bizzat
kendisinde, ve Llobregat ovasnda bir sulama sistemi kazdrtmlardr. Barselonann
nl kontluk rech' -veya rego mir- ve Llobregatdan Carvelloya bir baka kanal ina
ettirilmesi, kont Mire (945-966) atfedilmektedir. Bu miras sonralar toplanm muhafaza
edilmi ve srekli olarak zengiletirilmitir ( 247 ).
Byk tierras de riego, sulanm topraklar blgesi olan Saragossa ovas iin de
aamalar ayndr. in nemli ksm, kent mslmanlardan alndnda (1118) zaten
halledilmiti. Fakat fetihten sonra da donatm srdrlmtr. Bylece byk kanaln
1529da projesi yaplm, 1587de inaata balanm ve 1772de Araon alak blgelerinin
tamam, Aydnlanma yzyllarndan ziraatilerin tevikleriyle sulama ann gzden
geirilip, tamamland bir dnemde bitirilebilmitir ( 24S ).

Lombardiya rnei
Ancak, bu tedrici fetihlerin en iyi rnei -nk gnmzde en anlalr olan odurLombardiyadakidir ( 249 ). Lombardiyann kntl ksmlarn devre d brakalm: bir
yandan, 1500 metrenin zerindeki ksm, byk talk kitleler olan ve 700 il 1500
metreler arasndaki kat kat otlak ve ormanlaryla Alpler; dier yandan da, ovaya doru
kudurtucu frtnalar atan ve byk sular araclyla ok miktarda ta ve akl
yuvarlayan, ama yaz geldiinde de tamamen kuru olan, o kadar ki, hem sulama, hem de
insanlarn kullanm iin su skntsnn ekildii Apenninler. Bunun sonucu olarak
Apenninler 1000 metrenin zerinde, tpk Alplerin 2000 metrenin zerinde olduu kadar
plaktr; bu da yazn ancak kei ve koyunlara yarayan nadir ot lekelerinden baka
birey sunamamaktadr.
Bu iki sur arasnda Aa Lombardiya bir tepeler, yaylalar, ovalar, nehir koridorlar
karmaasdr. Tepeler zeytin aalar ve balarn alandr, hatta byk Alp gllerinin
civarlarnda turungiller bile yetimektedir. Gerek anlamyla yaylalar ancak kuzeyde
bulunmaktadrlar: hepsinden nce sulanmayan bir yayla, gneyde Vicolungodan
Vaprioya Adda zerinden ekilen bir izgiye yaslanan drtgen bir kitle, verimsiz
allklarla kapl ve dut yetitiriciliine tahsis edilmi; sulanan alak bir yayla onun
devamn meydana getirmektedir ve gney cephesi Ticino zerindeki Magenta'dan,
Adda zerinde Vaprioya olan hat zerinden izilebilecek olan bir gen meydana
getirmektedir. Burada buday, dut, ayr bol olarak yetimektedir.

Bu Lombardiya alak kesiminin ilginlii, bu sulanan yaylayla Apenninlerin


habercisi olan tepeler arasnda yer alan eltik tarlalarnn, ayrlarn ve hi de daha az
nemli olmayan yapay otlaklarn blgesi olan alvyonlardan meydana gelen byk
ovann, ukurun dibini meydana getirmesidir. Samann sat fiyatna gre, XVI.
yzylda Milanoda genel fiyat hareketlerinin ne olduu gsterilmeye allmam myd
(250)9

...

, -

Bu ova insanlar tarafndan tamamen deitirilmitir. Bunlar balangtan beri


varolan engebeleri dzlemiler, bataklklar yok etmiler, uzun nehirlerin Alp
buzullarndan getirdikleri sular akllca kullanmlardr. Sularn bu evcilletirilmesi, en
azndan 1138e doru Benediktin ve Chiaravalleye yerlemi olan Citeaux tarikatnn
almalaryla balamtr ( 251 ). 1 179da Naviglio Grande almalar balatlm ve
1257de podest Beno Gozzodini tarafndan bitirilmitir. Bylece Ticinonun sular
Milanoya sulama ve seyrsefere ynelik, hemen hemen 50 km. uzunluundaki yapay bir

Alplerin nndeki tepeleri vevolkanik kalntlar temsil etmektedir.

31

nehir araclyla ulamaktaydlar. 1300den nce la roggia Basa Sesiadan ayrlmt;


daha sonra onu kanatarak roggie Biraga, Bolgara ve dierleri meydana getirilmitir,
bunlar Navarese ve Lomellinenin sulanmalarna yarayacaklardr. 1456da Francesco
Sforza 30 kilometreden daha uzun olan Martesana kanaln kazdryordu; bu kanal
Milanoya Addann sularn getiriyordu. 1573de yaplan geniletme sonucu kanal
seyrfere uygun hale geldi. MoritanyalI (Arap) Ludoviconun bu kanal Naviglo
Grande'ye daha nce balam olmasndan tr, 1573de Lombardiyann iki byk
gl Como ve Maggiore glleri, devletin tam da gbeinde, birbirlerine balanm
oldular ( 252 ). Ve Milano nemli bir su istasyonu haline gelmi oluyordu; bu durum ona,
daha dk masrafla buday, demir ve zellikle odun edinme, Po ve Ferrare ynlerine,
orada dklen byk top paralarn gnderme olanan salad; sonu olarak, en
byk kusuru olan kara ortasnda bir kent olma halini am oluyordu ( 253 ).
Sadece su yollarna ilikin olan bu iaretler, topran fethinin ne kadar yava
olduunu gstermektedirler. Bu fetih, aamalar halinde yaplmtr. Ve aamalarn
herbirine, yeni insan tabakalarnn yerlemeleri tekbl etmitir, o kadar ki, birbirlerinin
iine girmi olarak Lombardiya, toplumsal olarak farkl insan gruplarn temsil
etmektedirler. Dal, oban, kuzeyde brughiere blgesine kadar yaklaan Yukar
Lombardiya fakir ama zgr; kendi balarnn kt arab da dahil hereyi kendi
topraklarnda yetitirmeye tutkun bir kk toprak sahipleri lkesidir. Bunun altnda
yksek ovann sulanan yaylasyla, emeler (fontanili) ve byk otlaklar blgesinde,
soylu ve kilise mlkiyeti balamaktadr. Tam da zemin kat olmayan bu aa kat,
atolar, yarc topraklar, byk aalarn glgesindeki manastrlarn blgesidir. En
altta ise kapitalistlerin eltik iletmeleri uzanmaktadr ( 254 ). Onlarn devrimci giriimleri,
su basknna maruz kalan bu topraklarda tarm yaplabilmesi sorununu zmtr.
Kesin bir ekonomik gelime. Ama ya toplumsal gelime?
Lombardiya pirinci, gruplanm olmadklarndan r sonu alacak bir ekilde
ikyet edemeyen, ondan da fazlas ok madur edilen iilerin korkun koullardaki
kleliini iaret etmi olmaldr. Pirin tarlalar srekli bir igcne ihtiya gsterme
mektedirler, fakat ekim, yeniden ekim ve hasat dnemlerinde, birka hafta sreyle
nemli ii kitleleri gerekmektedir. Btn bu pirin tarm mevsimlik glere
dayanmaktadr. Bu tarm mal sahiplerine, iletmesinin banda yalnzca cret denmesi
ve alan ekiplerin gzetlenmesi iin ihtiya duymaktadr. Daha sonraki yzyllarda
Cavour bu balamda komu Aa Piemontedeki Lerideki topraklarna gidip, cretleri
bizzat dyor ve gn doumundan itibaren isilerin almalarn bizzat gzlyordu
(25S).

Ovadaki hemen btn tarm eitleri iin durum buydu. lemesi kolay olan, srm
izlerinin ip gibi uzanabildii bu topraklar, dzenli olarak kzler, mandalar, hayvani
makinelerden yararlanyorlard. Bu tarm ancak hasat veya ba bozumu zamanlarnda,
dal taeronlarn elindeki bol emek gcne bavurmaktadr. Birka haftalk almadan
sonra bu kol iileri geldikleri yerlere geri dnmektedirler. Bunlar gerek kr
proleterleridir. Fakat yerleik kyl, evi ovada olan da ou zaman yledir.
1547 ylnda Lombardiyadaki mlkiyet dalm hakknda spanyollarn yaptklar
soruturma ( 256 ), kyllerin verimli alak blgenin % 3ne bile sahip olmazken,
yukardaki fakir topraklarn ok byk bir ounlukla kyl mlkiyeti olduunu
gstermitir. Lombardiyaya dair bu rakamlardan daha iyi hibir ey alak lkelerin
insani durumu hakknda konuamaz. Sefil salk ve hijiyen koullarna tabi klnan
kyl, burada ou zaman az yaamak durumunda kalmaktadr. Efendileri vardr,
rettikleri efendileri iindir. ounlukla dandan koparlm basit bir insan olan yeni

gelen, frsat ktnda mal sahibi veya khyas tarafndan aldatlmaktadr. Birok
bakmlardan bu insan, hukuki durumu tam olarak ne olursa olsun, aslnda bir cins
smrge klesidir.

Byk mlk sahipleri ve fakir kyller


Akdenizin slah edilmi ovalarn kuzey Avrupann ormandan kazanlm toprakla
ryla kyaslyorduk. Btn kyaslamalar gibi bunun da snrlar vardr. Ormandan alm
topraklarn ortasnda, yeni kentlerde Amerikadakine benzer daha zgr bir dnya
yaratlmtr. Akdenizin dramlarndan biri (tarmsal bireycilii kolaylatran birka yeni
blge bir yana) ( 257 ), gelenekiliinin ve kirelenmesinin nedenlerinden biri, yeni
blgelerin burada zenginlerin denetiminde kalmasdr. Kuzeyde, yarn Amerikada
olabilecei gibi, bir balta, bir kazma, besleyici iyi bir toprak yaratmaya yeterli
olabilmektedir. Akdenizde zengin ve iktidar sahibi olann ie karmas gerekmektedir.
Zamanla, ayrntdaki slahatlardan uzun vadeli btnsel, geni planlarn uygulanmasna
doru kldka, bu durum kendini daha fazla ortaya koymaktadr. nk, amaca
ancak omuz omuza alma ve kat bir toplumsal dzen gerektiren bir disiplin sayesinde
ulalabilir. Msr, Mezopotamya acaba zgr kyllerden mteekkil olmular myd,
XVI. yzylda olabilirler miydi? Ispanyada secanos veya regadios'a -kuru topraklardan sulu
topraklara- geildii her seferinde, nispeten zgr bir kylden klelemi bir kylye
geilmektedir. spanyol btn bu byk sulama tesisatn, yeniden fetih tamamlandn
da mslmandan miras almtr. Bunlar eksiksiz alm, stelik bunlarn iyi ilemesi iin
zorunlu fellah personelini de hazr bulmutur. XVI. yzylda Lerida ovasn hala fellahlar
ilemektedirler; Ebro Riojasn fellahlar ilemektedirler; Valencia, Murcia, Granadada
fellahlar bulunmaktadr; beryal efendi, fellahlar veya daha dorusu Moriscolar
sevmektedir, ama tpk sr hayvanlarn sevdii gibi, Yeni Dnyadaki klelerini
koruduu gibi.
Ova senyre aittir ( 258 ). Fidalgolarn evlerini, armal muazzam kalkanlar olan
solares'i bulabilmek iin Portekiz vigas'na inmek gerekmektedir ( 259 ) Siena Maremmesi,
eer olduysa, komusu Toskana Maremmesi gibi stma blgesi olarak, tpk onun gibi
senyr atolaryla doludur. Bu atolarn kuleleri, burlar, vakti gemi siluetleri, lkeye
egemen olan ama orada srekli yaamayan senyrlerin bu ar varlklar bir toplumu
hatrlatmaktadr, nk bu ikmetghlar ancak geici konaklar olarak kullanlmak
tadrlar. Efendiler olaan olarak Sienada yaamaktadrlar. Burada, bugn hala ayakta
duran u geni kentsel evlerde, Bandellonun aklarnn, hizmetilerin ayinsel su
ortaklyla, buday uvallarnn yld geni kilere kan merdivenlerden veya
zeminin her zaman biraz metruk odalarna gtren koridorlarn iine girdikleri u
saraylarda oturmaktadrlar ( 260 ). Biz de onlarn peinden bu eski ailelerin evlerine nfuz
edebilir, kentten uzaktaki Maremmenin eski atosuna mdahale edecek sadakatiyle
komedi ve trajedileri, dedikodular ve ailesel denetimleri yaayabiliriz. Stma ve yksek
s tarafndan yaratlm soyutlanmlk iinde, talyann ve yzyln modasna gre,
sadk olmayan veya yle olduundan kukulanlan kary haklamak iin daha iyi bir yer
var mdr? klimsel aklama Barresi bylemitir. Fakat, sahibi olduu bu alak
topraklarda, katile hemen hemen susuzluk tanyan bir toplumsal su ortakln da
aa kartmak gerekmez mi? Ova zenginlerin fiefi.
Bugnn Fas Susu hakknda Robert Montagne ( 261 ) Ovada zenginlerle fakirler
arasndaki fark hzla artmaktadr. Birinciler bahelere sahiptir, dierleri ise onlar iler.
Sulanm tarlalar bol tahl, sebze, meyve vermektedir. Zeytinya ve argan ya, kuzey
kentlerine kadar krbalar iinde tanan ayr bir zenginlik meydana getirmektedirler.
Pazarlarn daha yakn olmas, yabanc rnlerin girmelerini kolaylatrmaktadr, yle ki
33

Sus ovas ekbirlerinin varl, Maghzenin her zaman egemen olduu dier eyaletlerdekilere benzeme eilimine girmektedir. Fakat ayn zamanda, bahe iilerinin, klemma'larn hayat giderek daha da sefillemektedir diye yazmaktadr. Akdeniz dnyasnn
ovalarndaki kural, bize byle olmu gibi gelmektedir. Burada byk bir mesafe, zengini
fakirden ayrmakta; zenginler ok zengin, fakirler de ok fakir olmaktadrlar.
Byk mlkiyet burada kural olarak kalmaktadr. Senyrlk rejimi -ki ounlukla
bunun n cephesidir- lme direnmenin doal koullarn burada bulmutur. Sicilyada,
Napolide Andaluyada senyrlere ait devredilmez soylu mlkler, hi paralanmakszn
ada dneme kadar aktarlmtr. Ayn ekilde Balkanlarn byk Dou ovalarnda,
Bulgaristanda, Rumelide ve Trakyada buday ve pirin reticisi blgelerde Trk rejimi
byk malikneleri ve serf kyleriyle derinlemesine kk salmtr, oysa dalk Batda
hemen hemen baarszla urarken meydana gelmitir bu durum ( 262 ).
lkel Roma Campagnas veya bugnk Valencia, Ampurdan veya Roussillon kyl
demokrasileri gibi, yerleme yerinin veya konjonktrn keyfine gre birka istisna
vardr. Son iki tanesi hakknda Maximilien Sorre ( 263 ), bu ovalar her zaman kk ve
orta mlkiyet lkeleri olmulardr diye yazmaktadr. Her zaman m? Yazarla birlikte
bunu. Modern ada diye anlayalm. Gerekten de, bu alak lkelerde, XVI. yzyln
tarmsal karklklarndan nce ve zellikle de Mas Deu Templierlerince Reart ve
Cantaranedaki Rousillon havzalarnda giriilmi olanlar olsa bile, byk ortaklaa
sulama almalarndan nce nelerin olmakta olduu tam olarak bilinmemektedir. Ne
olursa olsun, rnek ve kuraldan gl bir ekilde saplmas orada yerinde durmaktadr.

4. Dzenleme kanallar Venedik lagnlerinin yarsn kurtarmlardr


Kroki Kuzey-bat ynndedir. Bu almalar kenti evreleyen alak lkeler ve lagnleri garantiye almlardr.
Ancak lagnn kuzey ksm kk su akntlarnn -ou zaman alayarak akan Piave, sile gibi-tadklar keltiler
tarafndan geni lekte doldurulmutur. Btn bu blge l sularla kapldr. Tersine, srekli olarak yeniden
balatlan almalar Brenta'y gney ksmnda evcilletirmiler ve Chioggia ile Venedik arasndaki lagn kesimi
canl"dfr ve med-cezir hareketleri ile hayat bulmaktadr. Kaynak: Arturo Uccelli, Storia dellatecnica del Medio Evo
ai nostrl giornl, 1945, s. 338.

Ve bu ne tek rnektir, ne de tek sapma. Provenceda byk malikneler tarafndan


paylalm Arles ovas hari, krsal proletarya seyrektir ( 264 ). Katalonyada hali vakti
yerinde bir kyllk en azndan 1486dan itibaren yeermeye balamtr ( 265 ). Belki de
her trden btnsel aklamalar esnek hale getirmek iin, u kk veya byk mlkiyet
(byk m, muktedir mi?) yanl kavramlarna geri dnmek ve bunlarn zerinde uzun
sre durmak; ovalarn byklklerine gre ve ovalarn paralanm olup olmadklarna
gre farkllatrma yapmak gerekmektedir; nihayet ve zellikle, eer varsa ve mantksal
aklamalarla birlikte, mlkiyet rejiminin deiimlerini ve tarmsal aklamalar,
paralanmalar, yeniden birlemeleri... ve sonra yeniden, hibir ey sabit deilken,
paralara ayrlmalar aratrmak uygun olacaktr. urada insan says; burada yeni
bitkilerin ekilmeye balanmas, aletlerin yeni gelenleri veya eskiden beri kullanlmakta
olanlar; baka bir yerde yukardaki kentlerin gelimelerinin alak lkelerin corafi ve
insani dzenini nihayetsiz bir ekilde alt-st ederken, baka blgelerde buday ve
sabann tiranl (Gaston Roupnelin fikirlerine geri dnmek istersek) hayvan
kullanmnn eski dzeni ve zenginlerin glerini korumalar. Bu , Emmanuel Le Roy
Ladurienin ( 266 ) XV. ve XVIII. yzyllar arasnda Languedoc kylleri zerinde yapt,
yeniletirici almann yapt ve yapaca hizmettir. Ondan nce, bu tarla dzeninin,
ekonomik ve nfussal konjonktrlerin bylesine rn olduunu ve bu olduka esnek
olayn srekli deiimlere neden olduunu kim dnebilirdi? Sorun, Languedocta
birbirlerini izleyen kyl trlerinin bu asrlk takviminin deniz blgeleri iin de geerli
olup olmadn, hangilerinin ileride, hangilerinin geride ve ounlukta olan hangileri
nin de tam saatinde olduklarn bilebilmektir. Daha imdiden buna cevap verebilmemiz
gerekmektedir.

Ovalarn ksa dnemindeki deiimleri:


Venedik terra fermas
En azndan baka bir rnek zerinde -Venediinki- bu ksa vadeli deiimleri izlemeyi
deneyebiliriz.
Bu alak, ayn zamanda en zengin ve en kalabalk blgelerde Venedik kr, XV.
yzyln sonundan itibaren, ne yazk ki corafi boyutlarn ve kesin kronolojisini
bilemediimizden, genilii hakknda kukulu olduumuz ok sayda slah almalarna
konu olmutur. Erken balam olan bu pahal iyiletirmeler olaan olarak kyller veya
ky cemaatlerine yarar salama benzememektedirler.
Grnte, 1566dan itibaren Proveditori ai beni incultPye tevdi edilmi olan, emas
yzyllar boyunca Venedik ynetiminin temkinli yntemlerine ve bir ncekinin ayn
olmasna indirgenmi olan, allm slah srecinden daha akli olan hibir ey yoktur.
( 267 ). Her slah, her ritratto, tabii ki bataklk olan belirli toprak zerinde belirli bir grup
iin, eitli hidrolik almalar program tesis etmektedir: ina edilmi veya edilecek setler
(argine), su hazneleri tpresi), sulama sularnn datm iin kanal ve oluklar (scalladori).
Bazen tekneler, ina edilen bu kanallar kullanmakta ve bir gei hakk tesis edilmektedir.
Bu, masraflar ksmen karlayacaktr. Fakat, ilk anda toprak sahipleri campo ( 268 )
bana, balar ilenen toprak veya sadece aa dikili toprak olmak zere, bir veya iki
dka olmak zere, bu pahal almalarn masraflarn karlamak zorundadrlar. Bir
mlk sahibi, eer payna deni deyemezse, buna karlk olarak topraklarnn yars
alnmaktadr ki, bu da campo bana demenin hafif olmadn iaret etmektedir.
Duruma gre, ritratto bir kentsel cemaatten (Este ( 269 ), Monselice ( 27 ) gibi) de
alnmakta veya alnamamaktadr, veyahut da gerek mal sahipleri sendikas Venedik
35

hzinesinin dk faizli (% 4) kredisinden yararlanabilirler; nihayet, Venedik ynetimi


giriime katlabilir, bu durumda ilem bittiinde payna den topra satma hakknelde
etmektedir. Satlar bazen dorudan Rialto meydannda yaplmaktayd. Her ritratto,
tpk bir gemininki gib 24 krata ayrldndan, her krat ak artrmalarda, birbirinin
ardndan bir mezatnn ekileri altnda diyebileceimiz bir ekilde, satlmaktayd,
belgeler con la baccheta in terra del su in giu diye kesinlemektedirler.
Fakat acaba bu zenli dzenlemelerin deeri nedir? Gerek urada veya burada
baarszlk veya tam bir felket dorultusunda tahmin edilmektedir. Herhangi bir
communit, artk almalarn bitirebilmek iin bor alamaz hale gelmitir, ritratto'sunun yarsn halkna, dier yarsn da ilk mezatta kazanan herhangi bir alcya (nk
mezat belli bir mezat bedelinden hareketle, fiyat drerek ilerlemektedir) satacaktr.
Consort veya caradotori (krat alclar) mal sahipleri sendikalarnn olutuu sk sk
grlmektedir. Bunlar gerek ticari ortaklklardr. Balarnda Venedik patricius'larndan byk adlardan biri bulunduunda, buna armamak gerekmektedir. Bir belge (15
ubat 15 5 7) ( 271 ), bir Heronimo Dolfinin (byk bankaclar ailesinden) ortaklaryla
birlikte, stelik 1561in balarnda ( 272 ) henz arzal olan Aa Adige ile Ponun aa
yata arasnda yer alan, Lendinara yaknndaki San Biasio vadisi ritratto'su oyununu
ynettiini gstermektedir. ki yl sonra, ite baka bir patricius, Alessandro Bon ki, bu
intrapreso a sue spese, col permesso della Signoria la bonifica di tut te le valle che sono tra Po
e Bacchiglione'du. ( 273 ); bu adam projelerini yrrle koyarken direnmeyle Rovigo
communit'snn beklenmedik engeliyle karlamtr. Byk giriimlerin sz konusu
olduu her seferinde, bunu bildiimizden ok tahmin ediyoruz: burada sadece alanda
yaplacak bir alma belirleyici olacaktr. Ancak, 5 Kasm 1554de olduu gibi bir kaza
meydana gelirse, Rovigo civarnda bir set kp 30.000 campi fertilissimi su altnda
kalrsa; ve atlak yeterince onarlamadndan 40.000.stara di formento bir dahaki
hasatta, bir ncekinde olduu gibi, hibir ey vermeme tehlikesiyle kar karya kalrsa,
kesin bilgi sahibi olabiliriz ( 274 ). Demek ki byk miktarlar, byk zenginlikler, nemli
iler sz konusudur. 11 Aralk 1559da, ne yazk ki anonim kalan bir proje yapmcs,
masraflar kendine ait olmak zere bir dizi ritratti yapmay nermitir; masraflarn
karlamak zere, on taneden hr campo'yu kendine alacaktr ( 275 ). Bu iyi yrekli kiinin
arkasnda kim saklanmaktadr?
Bylece, bu kk kesinliklerin tesinde, Venezia kyllerinin ve mlk sahiplerinin
durumunu ylesine bir grebiliyoruz, oysa Languedoc kyllerinin ( 276 ) ve efendilerinin
durumunu imdi harika bir ekilde (bir aratrmann sayesinde) tanyoruz. Durumu daha
iyi takdir edebilmek iin tehlikeli soruturmalar yapmak gerekmektedir ve bunlardan
yaplmas gerekenler vardr; sonra da elde olan kitleleri iyice tartmak gerekecektir. ok
eitli tarmsal iletmelerin btnne oranla bu slah ahmas patricius snfnn refahn
ve XVII. yzylda Signoriann o tarihlerde eanl olarak ipek retimini artrmasyla
birlikte, demeler bilanosunun dengeye gelmesini salayacak olan pirinliklerin bu
uzun dnemli (belki de 1584den itibaren) zaferleri ne ifade etmektedir ( 277 )? Bu muazam
slah almalar her hal- krda, Languedoclu kanalclarn yrttkleriyle hibir
ortak lye sahibe benzememektedirler. Ayn ekilde, XVI. yzyl sonrasnda Vene
dikte toprak rantndan yararlananlar iin, Languedoclu toprak sahiplerinin
Montpellier veya Narbonne civarnda tandklarndan ok daha lks bir dnem
almaktadr. Terra ferma'nm bu krlar zerine kapanm olan Venediin, talihi, onlar
bilgince ilemek olacaktr. Ama Venedik toprann yaad u dramlar henz istenilen
kesinlikte bilemiyoruz. Sadece kyllerin borlandklarn, ekonominin ounlukla
khne olarak kaldn, cemaatlere ait topraklarn daraldklarn biliyoruz. Aydnlatl
mas gereken ne gzel bir problem ( 278 )!

Uzun dnemde: Roma Campagnasnn kaderleri


Deiimler uzun dnemde gzmzde tabii ki daha aktrlar. Nihayetsiz olarak
yeniden balayan bu geni deiiklikler iinde Roma Campagnas ok iyi bir rnektir
( 27l) ). Kyl buray neolitik dnemden beri sahiplenmitir. Binlerce yl sonra, mparator
luk dneminde, btn alanlar itibariyle igal edilmi olan argo romano, byk su
kemerleriyle donatlmtr; stma buralarda o dnemde daha az zararl olmutur.
Felket, V. yzylda Ostrogotlarn gelmesiyle, su kemerlerinin birbirlerinden kopartl
masnn rn olarak ortaya kmtr. Topran fethi ancak bir veya iki yzyl sonra
harekete geecektir. Bu tarihlerde, Ostia kendi harabelerinin zerinde yeniden doacak
tr. XI. yzylla birlikte yeni daralmalar, yeni felketler: bundan sonra tarmsal hayat
XIV. yzyln banda ve XV. yzylda bir kez daha canlanmaya balamtr. Ostia, bu
kez kardinal dEstouvillein gayretleriyle, dt yerden bir kere daha kaldrlmtr.
XV. ve XVI. yzyllarla birlikte byk bir senyrlk mlkiyeti ortaya km ve bunlar
kale gibi ina edilmi byk iftliklere sahip olmulardr: bunlar bugn hala byk
yollarn kysnda farkedilebilecek olan ve kitlesel yaplarnn, dadan inmeye hazr
haydutlarn tehtidi altndaki ovann gvensizlii hakknda ok ey syledii ca-sa/flerdir.
Bu smrge tipi byk iftlikler, rn rotasyonu (buday balca varlk nedenleridir)
ve byk apl sr yetitiricilii uygulamaktadrlar. Kol gc Abruzzeler tarafndan
salanmaktadr. Fakat acaba bu sahiplenme ok salam mdr?
XVI. yzylda durum hi de gelime halinde deildir. Kardinallerin Campagnada
kendi balar vardr, fakat bunlar Palatine zerindeki Borgheseler Casinosu gibi
rzgrl tepelerin zerinde yer almaktadrlar. Roma civarnda avlanmay seven Benvenuto Cellini, stmann ar bir haline benzeyen uzun bir hastalktan, ona gre mucizevi bir
ekilde nasl kurtulduunun arzi yksn anlatmaktadr ( 28 ). O zamann Roma
Campagnasn hi de av alanlar olmayan byk boluklar, bataklklar ve belirsiz
topraklaryla hayal edelim.Zaten Apenninlerin eitli yerlerinden inen canl bir oban
hayat, istila edici bir tavr iinde, kentin kapsn almaya gelmektedir. 1550lere doru
yaplan noter szlemeleri, Romada aralarnda Korsikal gmenlerin de olduu, ok
sayda hayvan tccarn zikretmektedirler ( 281 )- Yabanc budayn rekabetiyle de kar
karya olan tarm gerilemeye devam etmektedir. XVIII. yzylda iler daha da
arlaacaktr. De Brosses ovann sefaletine, mlk sahiplerinin ihmalkrlna ve onu
mahveden stmaya dair ac verici bir tablo brakmtr ( 282 ) XIX. yzyln ba, agro
romano'yu hibir zaman olmad kadar alanacak bir durumda bulacaktr ( 283 ).

Ovalarn gc: Andaluya


Olaan olarak ovalarn kaderi daha az alkantldr. Veya bize byle gzkmektedir,
nk tarafmzdan daha az bilinmektedir. Gene de, Roma dneminden bizim dnemi
mize kadar kantlarn antik bir ihtiam iinde bol miktarda bulunduu Aa Tunus
topraklarnn deerlendirilmesinde zel deiimler meydana gelmitir. Aa Suriye veya
yzyllarca l olarak kaldktan sonra, 1922de hemen hemen dirilen Makedonya,
veyahut da kaderi azmz hala ak brakmakta olan artc Camargue iin ayn eyler
sylenebilir.
Ne olursa olsun, bu geni ovalar Akdeniz tarmnn esasn, onu sulardan kazanmak
iin insani adan denmesi gerekmi olan yksek bedel hesaba katlrsa, baarlarnn
sonuncusunu, en muhteemini de temsil etmektedirler. Bu fetihlerin herbiri, sonular
bakmndan zengin tarihsel olaylar olmulardr. O kadar ki, u veya bu byk olayn
arkasnda derin neden olarak bu byk tarmsal baarlardan birinin bulunup bulunma
dn her zaman sormak gerekmektedir.
37

Bu cinsten bir ncelik konusunda Aa Andaluya ovalarndan daha gz kamatrc


bir rnek yoktur. XVI. yzylda buras Akdenizin en zengin blgelerinden biridir.
Kuzeyde Kastilyann eski ve dzelmi kayalk blgesiyle, gneye doru Betik Cordillerasnn yukar ksmn meydana getiren bu blge zayf kvrmlarn, ayrlarn, bazen
Flandre kuzeyini hatrlatan bir ekilde, balarn ve geni zeytinliklerini batya
kaydrmaktadr. Dier btn ovalar gibi, buras da ksm ksm fethedilmek zorunda
kalmtr. Romann balangcnda btn Aa Guadalkivir havzas bir bataklk idi ( 284 ).
lkel Aa-Rhone veya Fransz smrgeletirmesinden nceki Miticaya benzetilebilecek birey, fakat Andaluya, Betik Roma spanyasnn kalbi, bir kentler bahesi haline
gelecekti, zaten ok fazla gzel olduundan, ok da kalabalk bir bahe.
nk, bu ovalarn zenginliinin teki yzar: az sayda ve gelir getirici rnde
uzmanlaan ovalar, gndelik gdalar iin ksmen darya baml olmaktadrlar.
Zeytinya, zm, arap, kuma, mamul eya ihracats olan Andaluya kentleri ayn
zamanda kuzey Afrika buday sayesinde yaamaktadrlar. Bu budaya egemen olan,
biraz da onlar elinde tutuyor demektir. Vandaller, Andaluyallarn da su ortaklyla
V. yzylda bu budaya sahip olmulardr ( 285 ). Bir sonraki yzylda Bizansl onlar
buradan kardnda, Andaluyada hemen onun tarafndan fethedilmi olmaktayd.
Araplarn sras geldiinde, Andaluya onlara da direnememitir.
Andaluya fethedildii her seferinde, yeni tacn en gzel mcevheri haline
gelmektedir. Gelimekte olan bir mslman spanyasnn kalbi olmutur. Bu devlet
kukusuz berya yarmadasnn kuzeyine o kadar iyi yaylamamt, ama onun kylarn
dan, anm halklarndan ve hareketli tarihinden kolaylkla ayrdedilmesi mmkn
olmayan Kk Afrikaya doru genilemiti. Bu kentler bahesinde iki byk kent,
Kordoba ve daha sonra da Sevilla bulunmaktayd. Kordoba btn spanyann, btn
Mslman ve Hristiyan Batsnn okuluydu; fakat her iki kent de sanat bakentleri ve
uygarlk merkezleriydiler.
Yzlerce yl sonra, XVI. yzylda bu ululuk hala canldr. Ancak XIII. yzylda
Hristiyan yeniden fethinin yol at yaralarn kabuk balamalarn beklemek gerekmi
tir. Bu yeniden fetih Andaluya lkesinde, zellikle gneye doru olmak zere, ok
sayda l yaratmt, ylesine ki nce askeri koloniletirme, sonra da buralar barl
olarak yeniden doldurmak iin ok zaman harcamak zorunda kalnmt ( 286 ). Fakat bu
haldeyken bile Andaluya hala muhtaem bir lkeydi; spanyann ambar, meyve
bahesi, arap mahzeni ve ahin ( 287 ), Venedik elilerinin Relaziori'terindeki ayinsel
methiye konusudur. Topran zaferlerine XVI. yzyl bir de armaan ilve etmitir:
Amerika. nk, Amerika 1503te hemen hemen iki yzyllk bir sre iin Sevillaya
verilmiti. Amerika, yani Casa de la Cortratacior, Hindlere ulaan ve Meksika veya Peru
gmn getiren filolar, ok youn ve ok faal yabanc tccar kolonileri: btn bunlar
Sevillaya, meru bir tekel olarak, tek bana kullansn diye verilmiti. Hangi nedenlerle?
Hereyden nce, zenginletirici trafik daha kskanlkla denetlensin diye: bu yneticile
rin bak asdr. Daha sonra, nk Amerika yolu Alizelere bamldr ve Sevilla ite
tam da bu alizelerin kapsndadr. Fakat bu ok zel talihin arkasnda, ayn zamanda
Guadalkivirden inen kayklar ve nl drt kzle ekilen arabalar tarafnda mkemmel
bir ekilde iae edilen ayrcalkl bir kentin arl yok mudur? Byk arap ve ya
reticisi ovann el altnda olmas, Sevilla trafiini canlandrmaktadr. Tepe eteklerinin
yalarn ve araplarn almaya kuzeyli, tekneler, Brton, ngiliz, Zelanda veya Hollanda
tekneleri gelmektedir, bunlar yalnzca San Lucar tuzu - morina tuzlamas iin kyas
kabul etmez bir tuz- ve Hind rnleri iin gelmemektedirler.

Andaluyann zenginlii onu zorlamadysa bile, evinden kmaya itmitir. XVI.


yzylda Sevilla ve Andaluya geri lkesi yar-mslman, her zaman ve ucu ucuna yarhristiyan halkyla, spanyol Amerikasnda geni topraklar ina etmektedir: bu topraklar
kkenlerinin damgasn tayacaklardr, Carlos Pereyra bunu mkemmel bir ekilde
sylemitir. spanyann btn insanlar denize doru alan bu gney blgelerinin lehine
olmak zere, blgelerinden kopartlmaktadrlar.
te Pierre Georgeun bu ovalar hakknda syledii, denize komu toprak
hcrelerinin canl ifadesi gibi olanlarna kar dikkatli olmamz gerektiren ey.
Gerekte bu hcreler kendi ilerine kapanm olmann uzandadrlar. Da doru
yayldklarnda, genellikle bunun nedeni denizin geni meknlarnn ekonomisinin
yardma gelmesi veya daha doru olarak, onlar hizmetine alarak, onlar byk ihra
tarmna mahkm etmesidir. Aa Andaluyada zeytin ve ba XVI. yzylda ancak
byk Sevilla ticaretinin tevikleriyle gelimeye balamlardr. Ayn ekilde, Akdenizin
teki ucunda ve onun meknnn hemen hemen dnda, Eflak ve Bodanda XVI.
yzyln sonunda, Michel le Braven dneminde buday ekiminin serpilmesine tank
olunmutur. Bu serpilme ve onun yol at senyrlk rejiminin glenmesi, bizzat kendi
hzl bir gelime iinde olan tahl ticaretinin Karadenizdeki arsyla meydana
gelmitir. Bu kez de XVI. yzyl dna ait birka tane benzeri rnek vereceiz: pamuk ve
ttn Selanik ovasnn slahna vesile olmulardr; XVIII. yzylda Avignon blgesine
getirilen kzlkk ve onun iin alak blgelerin kurutularak, sonuncu stma kaynaklar
nn yok edilmesi; veyahut da 1900lerde salkl Miticay yaratan baclk.
Sonu olarak kuku yoktur: bu alak lkelerin tehizatlanmalarnn bedelinin
denebilmesi iin ticaret, uzun mesafeli byk ticaret tarafndan salanan krlarn akm
gerekmektedir. Fakat daha dorusu, bu ticaret yaknnda sermaye ynnden zengin,
da ak byk bir tccar kente sahip deil midir? Buras giriimin grevlerini,
sorumluluklarn ve rizikolarn stlenmeye ehil bir kent deil midir? XVI. yzylda
hakknda sz edebildiimiz btn slah almalar byk kentlerin blgelerinde yer
almaktadrlar: Venedik, Milano, Floransa... Ayn ekilde, 1580lere doru Cezayir,
bizzat kendi byklnden tr Miticada nemli bir tarmsal hayatn ortaya ktn
grmtr. Belki bu geici bir hayattr, nk ova o zamanlar salksz sularn,
kaybetmemitir, fakat gene de byyen kent ve Trkler ile dnme korsanlarn lks evleri
iin -Allah bilir ka insann hayat pahasna- hayvan, st ve tereya, bakla, mercimek,
bezelye, kavun, hyar, kmes hayvanlar, gvercin... retmeye koyulmutur. Mitica
limandaki teknelere balmumu, deriler ve ok miktarda ipek gndermektedir. Buday ve
arpa tarlalar da vardr. Haldo kendi grmediyse bile, orann bir cennet olduu sonucuna
varmaktadr. Valencia da ayn ekilde, kendini evreleyen baheleri aklamakta ve
stelik bu baheleri gbreyle doyurmaktadr. Eer (Valenciann) caddeleri tala kapl
deillerse ( 288 ) diye yazmaktadr bir XVIII. yzyl seyyah bunun nedeni sokaktaki
pisliklerin sklkla sur dna kartlarak bitiikteki tarlalar verimli hale getirmeye
gtrlmesidir ve eer sokaklar tala kaplansayd, Valenciay her yandan evreleyen u
geni meyve bahesinin verimliliinin balca kaynaklarndan birinin kurutulaca
farkedilmitir.
Byk tarma kazanlm her ova ekonomik ve insani bir iktidar, bir g haline
gelmektedir. Fakat bu hi de yalnzca kendi iin olmayp, sayesinde yaad dars iin
yaamak ve retmek zorunda olmasndandr. Ve byklnn bu koulu ayn zamanda
-hi kimsenin gndelik nafakasndan asla emin olamad XVI. yzylda- bamllnn
ve sefaletinin de nedeni olmaktadr. Bu durumu, 1580lerden itibaren kuzey buday ithal
etmeye mahkm olan Andaluya iin greceiz ( 289 ).
39

4. Transhmans veya Gebelik:


Daha imdiden iki Akdeniz
Bu yolculuklar tamamlandktan sonra, geriye transhmans ve gebelik sorunlarn,
insanlarn ve srlerin dzenli yer deitirmelerini, Akdeniz evreninin gl izgilerin
den birini ve son tahlilde yaklatmz bu sorunlar btnlkleri iinde kavramak
kalmaktadr. Eer gzlem yalnzca yarmadasal ktalarla snrlandrlrsa, bu nihayetsiz
olarak yeniden balanan hareketlere ait herey aklanamayacaktr. Douya ve gneye
sk sk ve geni lde bakmak ve bunlarn iine, en azndan akl yrtme esnasnda, l
snrlarnn gebe hayvanclk yaamn dahil etmek uygun olacaktr. te, yerletirme
nin sknt verici olduu bu sorunlara yaklamakta bu nedenle geciktik.

Transhmanslar (290)
Birok transhmans vardr: corafyaclar en azndan iki tanesini, belki de tanesini
birbirlerinden ayrmaktadrlar.
nce normal transhmans vardr: bu kta sr sahipleri ve obanlar ova
insanlardr; ovada oturmaktadrlar; aa blgeler yeti icleri iin uygun olmayan
mevsimi meydana getiren yazn ovadan yola kmaktadrlar. Da bu oyuna yalnzca
mekn salamaktadr. Ve stelik bu mekn ou zaman ova kylsnn mlkiyetinde
dir ve genellikle dalya kiralanmaktadr XVI. yzylda Arles, belki drt veya be
yzyldan beri geni bir yaz transhmansnn merkezidir ( 29 ), bu kent La Camargue
srlerine ve zellikle de Craudakilere komuta etmekte ve her yl Durance havzasndan,
onlar Oisans, Devoluy, Vercors otlaklarna, Maurienne ve Tarentaise yaknlarna kadar
gndermektedir. Gerek bir kyl sermayesi: kapitalistler (292) Arlesda oturmak
tadrlar; daha dn bu koyun yetitiriciliinin efendilerine byle denilmekteydi; szleme
leri tescil eden noterler bu kentte donanmaktadrlar.
Ters transhmansa XVI. yzyldan bir rnek olsun diye, spanyol Navarrasn ele
alalm. Srler, obanlar bu kez euskari lkesinin yukarlarndan gelmektedirler. Aa
lkeye ise, pazar olduunda sadece ticari iler dmektedir. Bu transhmans grltl
bir k iniidir. Hayvanlar ve obanlar ok souk dadan kaarak, Aa Navarraya
tpk fethedilmi bir lkeye giren ordu gibi gelmektedirler. Herey, bu kuku duyulan
konuklarn geii srasnda, kilitlenmektedir. Her yl bylece, kyl ile obann ebedi
sava yeniden canlanmaktadr. nce gidi srasnda hayvanlar ovann ak ksmlarna
veya Bardenas Realesdeki byk otlaklara ulancaya kadar, sonra dn srasnda
tekrar. Bardenas Reales tal bir step olup, Aragon snrlarnda yer almakta ve k
yamurlar burada olduka zayf bir otlak meydana getirmektedirler ( 293 ).
Bu ters transhmans ayn zamanda, kn ve ilkbaharda dar ky blgelerinde oban
ve srleri toplayan Kalabriyadakinin de ayndr. Haziran 1549da Catanzaro piskopo
su Paskalya gnnn sabah birka rahip, srlerin ok sayda olduu ve onlarnda
peynir biimlerinde yaplm mihraplarda, ayin yaptklar, sonra da peynir ve srleri
kutsayarak obanlara dua ettikleri liman mahallerine gidiyorlard diye aklama
yapmaktadr. Rahip bu iten mihrap yapmnda kullanlan btn peyniri kazanmak
tayd. Bu ayinleri yneten rahipleri cezalandrdm ve... mthi cezalar vereceimi
syleyerek artk herhangi birinin bu ii yapmasn yasakladm ( 294 ).
Bylece iki transhmans vardr, bunun dnda daha az nemli, hem k, hem de yaz
transhmansyla kark bir de karma transhmans bulunmaktadr. Bu durumda yola

k noktas ve ikmet yerleri, iki otlan yar yolunda, bayr ortasnda bulunmaktadr.
Bugnk Korsikadaki Chataigeraiede olduu gibi.
Aslnda, gerei kat bir tasnif iinde tketmek mmkn deildir. Transhmans her
trden fizik, insani, tarihsel koulu devreye sokmaktadr ( 295 ). Akdenizde, en basit
tanm iinde, ovalarda bulunan k otlaklarndan, ykseklikleri igal eden yaz
otlaklarna doru dikine ynde bir yer deitirmedir. ki katn ortaklndan meydana
gelen bir hayattr. Ayn zamanda da insanlarn yer deitirmesidir. Ve bu insanlar u veya
bu kye, u veya bu krsal gruba -veya krsal olmayan gruba- dahildirler; ya sadece
obandrlar veya molalarndan birinde topra geici olarak ilemekte, bazen de
sonbaharda bitkilerin yetimesini hzlandrmak iin makiyi yakmaktadrlar ( 296 ); bu
insanlar ya yukarda, yada aada oturmaktadrlar; sabit konutlar vardr-veya yokturKsacas, eitlilikler ok saydadr, fakat bunlar yerel koullar tarafndan konulmu
olduklarndan, hemen hemen tercih ddrlar. Geerken u yknn lezzetine varalm:
Coron 1499da henz Yunan kylarndaki Venedik karakollarndan biriydi, Mora
paas, bu kk yerdeki Arnavut ve Rumlarn Padiahn topraklarnda ekim yapmaya
veya hayvan otlatmaya gelmelerini engellemek istiyordu. Coron ret teri' si ona dolcemente
cevap vermekle yetinmilerdir. Eer bizimkiler yazn sizin topraklara gidiyorlarsa, kn
da sizin srleriniz bizim topraklara geliyorlar ( 297 ).
Engebe ve mevsim, iki veri, allm olarak bunlar olabilecek ve olacaklar hakknda
hereyi deilse bile, esas olan haber vermektedirler. 1498 ( 298 )de karnaval gnleri
srasnda stradiotlar Piza civarna bir saldrda bulunmulardr: kn ve deniz kenarndan
ele geirdikleri ganimet bizi artmamaldr: 300 byk ba, manda ve inek, 600 koyun,
birka katr. Ocak 1626da Zara yaknlarnda, bu sefer Trklere kar yaplan saldrda
2500 hayvan karlmtr.( 299 ). Sonuncu snama: 1649 Aralnda ( 30 ) yeni bir efin
ynetimi altnda olan Morlaklar Dalmayada ky civarnda 13.000 ba hayvan elde
etmilerdir.

Transhmanstan daha eski olan gebe hayvanclk


Byle tanmlanan transhmans, ova otlaklaryla da otlaklar arasndaki Akdeniz
obanlk hayatnn sadece dzene sokulmu ve adeta bilge bir hale getirilmi
biimlerinden biridir. Uzun bir evrimin meyvas olan bilge bir hale getirilmi bir biim.
En grltls olsa bile transhmans, kendisiyle birlikte yalnzca uzmanlam bir
obanlar halkn srklemektedir. Bir iblm, heryerde hazr ve nazr bir tarm, demek
ki korunmas gereken tarlalar, sabit evler, kyler gerektirmektedir. Bu kyler
mevsimlere gre, ya ovaya doru, ya da yksek dalara doru, nfuslarnn bir
blmn boaltmaktadrlar. XVI. yzylda yaplan birok soruturma yalnzca kadn,
yal ve ocuklarn kaldklar, yar yarya boalm bu kyleri iaret etmektedir.
Bunun tersine, gebe hayvanclk hereyi kendisiyle birlikte ve muazzam gzergh
lar boyunca srklemektedir: insanlar, hayvanlar hatta evler tanmaktadr. Ancak,
transhmansda olduu gibi, hibir zaman koyun nehirleri meydana gelmemektedir. ok
byk olsalar bile, gebelerin srleri, muazzam bir mekn iinde, bazen kk gruplar
halinde erimektedirler. Bugn gebe hayvanclk -ki bu tr hayvanclk Akdeniz
evresinde artk gerekte ancak tortu halindedir-, Beyrutun yakn banliysnde gece
bastrrken toplanm on kadar kiinin iidir; veya Cezayirde hasada gre, kulbelerin
ortasnda birka deve, koyun, eek, iki veya at, krmzlar giyinmi kadnlar ve kei
klndan birka kara adrdr; veyahut da Toroslarn gneyinde Antalya ovasnda bazen
-ama nadiren- yava yava kaybolmakta olan bir gelenek uyarnca at nal biiminde
yerletirilmi olan yirmi kadar adrdr ( 301 ).
41

Transhmans ve gebe hayvanclk farkl gsterilere, farkl yalara ait faaliyetlere


benzemektedirler. u brnden daha eski deil midir? Akdenizin gneyini evreleyen
ve Orta Asya ile telerine kadar devam eden l ve yar l blgelerde gzmzn
nnde imdiki ynetimler tarafndan izlenen yerletirme siyasetleri, eski gebelikten
bir transhmansn, bir iblm olan hafiflemi bir obanlk hayatnn geriye kalmasna
yol amlardr (Trablusta olduu kadar Sahrada, Trkiye ve randa olduu kadar
Suriyede de). Dalk Akdeniz evevesi iinde, ters transhmansn, corafyaclarn
normal adn verdikleri transhmanstan daha eski olduu ilave edilmelidir.
Bu tasnif -gebe hayvanclk, ters transhmans, normal denilen transhmans- ikna
ediciye benzememektedir. Fakat olaylar hi de bu a priori modelin dndrd kadar
basit bir ekilde cereyan etmemilerdir. Gemiteki yava deimelerden ok felketler,
ani deiimlerden yana retken olmulardr. in kt yan, felketlerin bu alanda,
siyasettekilere nazaran daha az bilinmeleridir.
Gerekten de, obanlk yaplar ayrntlar iinde yakndan incelediklerinde, ters ve
normal transhmans ou zaman kark olarak ortaya kmaktadrlar. Yukar
Prvenceda ( 302 ) XV. ve XVI. yzyllarda yukardaki (daha zengin ve daha kalabalk
olanlar) ve aadaki mal sahipleri, ayn otlaklar kullanmaktaydlar. Bu koullarda iki
transhmans biimi arasndaki ayrm tek bana belirleyen mlkiyet rejimi olmaktadr.
Ve ite biz bu durumda corafi alandan, mlkiyetin toplumsal alanna, hatta siyasal
alanna atlm olmaktayz. Gerekten de, srlerin geileri, hibir devletin ihmal
edemeyecei, istekle rgtleyecei ve her zaman koruyaca mali olanaklar sunmakta
drlar. Abruzzeler ile Apulia Tavolieresi arasnda ters bir transhmans Roma
dneminden itibaren tesis edilmitir ve o dnemdeki Tarente kuma endstrilerinin
varlk nedenini aklamaktadr. Bu transhmans Aragon kral I. Alfonso ( 303 ) onu 14421447de ayrcalkl ve zorunlu koyun yollan, tratturi ve balant yollar (tratturelli),
dinlenme otlaklar (riposi) ve k otlaklar halinde rgtleyip, bunun stne bir de yn ve
hayvanlar Foggiada -baka yerde deil- satma zorunluu ve tabii ki gzergh boyunca
demeler getirinceye kadar, olduka serbest bir rejim altnda srmtr. Bu sistem bir
kez sabitletikten sonra, yollar boyunca ba veya zeytin yeti ricisi ve zellikle de
buday reticisi kyllerin dzenli ve inat toprak geniletme faaliyetlerine kar
korunmutur.
1548de Apuliada yer alan 15.000 carri (bir carro: 24 hektardan fazla biralan)lkbir
toprak zerinde, krallk topraklar 7.000 carri'den biraz fazlasn temsil etmekteydiler;
bunun dnda resmi otoriteler, az veya ok hakl olarak, ilenen araziden 2.000 carri
topra otlaa katmlardr. Ortalama olarak 1 milyon ba ieren srler, gene ortalama
olarak izleyen on yl iinde, 1.300.000baa kmlardr. Ve bu rakam daha da artacaktr,
nk ekim 1591de resmi tahminler 2.881.217 koyundan sz etmektedirler, stelik tahl
pahallnn ertesinde (1560, 1562, 1567,1584,1589-1590ve 1591de) gei yollar alt
yllk srelerle kyllere kiralanmlardr -hayvan geiiyle zenginleen bu topraklarda
buday verimlilii bire yirmi veya bire otuz gibi rekor rakamlara ulamaktadr.- Bunun
sonucu olarak, Napolide alclar arasnda mum nda ( 304 ) hareketli mezatlar
olmaktadr. Byk karlar sz konusudur: Mliyenin karlar, ona ait olan Apulia
gmr telafisi mmkn olmayan bir incidir; yn ve et tccarlarnn karlar; kk
yetitiriciler kitlesinden yava yava kopan byk sr sahiplerinin karlar. Katolik
krala ynelik olarak kaleme alnm bir rapor bu Apulia eyaletinin herhangi bir
villanosu 10, 15, 20 veya 30 bin koyuna sahip olmakta, bunlar her yl bu gmre
(Apulia) satmak zere yn ve hayvan getirmektedirler. Daha sonra at stndeki
heybelerini ekinlerle doldurduktan sonra, paralarn gmmek zere evlerine dnmekte-

R#yn#r

I*

V#rn#t

t*#

.....

V#rd#ch#* i *

I# C#*t#ll#rd

Colm#rt
Thor#m#
h#ut#
rThor#m# btste

" Mt#ll#s . \

Corbl*r##

..

je*

S#illona

B#rjol*
Pont#**#

5 XV yzyl sonuna aoru Yukar-Provence boigesj koyunlannn klak ve yaylaklar


Kayrak Therese Sclalert. Cultur#*
Haute-Provenc# s 134 v 135, buradaki baz yer isimleri ksaltmalar astl
hallerine getirilmilerdir

dirler; bazen de servetleri gml olarak lmektedirler ( 305 ). Her hal- krda XVII.
yzyldan itibaren ve XVIII. yzylda daha fazla olmak zere mlkiyet younlamas,
byk mal sahiplerinin srlerinin bymesi olgusu yaanmtr ve aa lkenin
yararna bir nceliin tasla izilmektedir. Bu tam dorulanmam bir izlenimdir ( 306 ).
Ama en azndan sorunun gl hakknda bir fikir vermektedir.
Ayn ikircilik Vicentine lkesi iin de sz konusudur. Bir XV. yzyl bilgini olan
Francesco Caldagnonun yaynlanmam almas ( 307 ) buray ilenmemi hibir topra
olmayan, pazarlar, ticareti, gzel saraylaryla kent havasna sahip byk kylerle
dolu, habitatissimo bir lke olarak tasvir etmektedir. Burada hibir ey eksik deildir, ne
arabalar veya teknelerle gelen odun, ne de odun kmr; ve kmeslerde tavus kuu ve
Hind Horozlar bile vardr. Nehir ve rmaklarn zerinde saylamayacak kadar ok
deirmen, testere atelyesi vb. bulunmaktadr. Buza, kei yavrusu, kuzu fazlasyla
boldur ve yaz gelince btn bu hayvanlar allipasschi della montagra gnderilmektedir
ler. te, dallarla yksekteki otlaklarn kullanm veya kiralanmas konusunda
atmalara yol amaktan geri kalmayan bir normal transhmans, Vicentini'nin
kiralad bir da olan Mandriole iin olduu gibi ki, burada Grisonlarla atma
olmas bizi artmamaldr: Grisonlar hayvanlarn Alplerin gneyine ve Venedie
doru gtrmektedirler ( 308 ) ve bazen de bu kente kasap olarak yerlemektedirler. Fakat
Vicentinonun da Alplerin Sette Communi denilen bu parasnda kendi dallar vardr,
bunlarn oduncular, avclar ve kendi ekinleriyle kendi srleri bulunmaktadr, zellikle
50 il 60 bin koyunu olan Galioda. Yazn bunlar Sene Communi otlaklarnda kalmakta,
sonbaharda Vicentino, Padovano, Polesine, Trivigiano, Veronese, hatta Mantovano
krlarna yeniden inip, buralara dalmaktadrlar. Bu durum gl oban yaamnn
Vicentino alak lkesinden hareketle, srlere uygun btn mekn tek bana ele
geiremediinin kantdr. Herkesin kendi pay vardr.

Kastilya Transhmans
Kastilya transhmans btn tanmlarmzn salamasn yapmak iin iyi bir
rnektir. Onun gsterimleri yzlerce kere tasvir edilmilerdir. Biz buraya ait gerekleri,
zorlamalar, karmaalar biliyoruz.
e balarken, yer deitirme boyutunun 800 kilometreye ulaabildii byk
transhmans ile, ksa veya ok ksa apl bir transhmans arasnda ayrm yapmak
gerekmektedir. Sadece nl Mesta koyun sendikasna tabi olan by (bu sendikann
ayrcalklar 1273e kadar geri gitmektedir) dikkatimizi ekecektir. Bir doa bilgininin
XVIII. yzyln sonlarna doru syledii gibi, spanya iki tip koyuna sahiptir, ynleri
sradan olan birinci cinsten olanlar hayatlarn doduklar yerde geirmekte, asla otlak
deitirmemekte ve her akam allarna dnmektedirler: ynleri ince olan dierleri her
yl yolculuk yapmakta ve yaz dalarda geirdikten sonra, Mancha, Estramadura ve
Andaluya gibi kralln scak blgelerindeki ayrlara inmektedirler. Bu ikinci cinse
gezgin koyunlar ad verilmektedir ( 309 ). Btn ayrmlar gibi, bu da ancak yaklaktr
gezgin koyun olanlar yalnzca, deerli pstekilerine kn krmz al srlenleri,
zerinde on kadar krallk yol gei hakk tahsil istasyonunun bulunduu ana yollar
boyunca -canadas- Kast : iyann ularna gidenleridir. Fakat tali yollardan (cordeles,
veredas) srdrlen baka obrn gzerghlar da bulunmaktadr. Byk seyrsefere
yabanc bu srler, mevsimlere bal olarak salnmaktadrlar; bunlar pazarlara
(mercados) ulatklarnda, bu kez ganados travesios veya ribergios veya merchaniegos
adn almaktadrlar. Kraliyet memurlar denetimlerini balca yollarn dna da
yayabilmek iin zenli ve uzun bir mcadele vermek zorunda kalmlardr: bu durum
44

1593-1599a kadar ( 31 )
sorunumuz burada deildir.

koyun

vergilerindeki

ani

ykselii

aklamaktadr.

Fakat

Sorunumuz, haritasn Julius Kleinn klasik kitabndan ( 3H ) aldmz canadas'lara


gre bu byk transhmans, meridyenler ynnde kuzeyden gneye, sonra da
gneyden kuzeye olan ve bylece sregiden bu hareketleri hayal etmeye dayanmaktadr.
Bu konuda hibir kukuya yer yoktur: yer deitirmelerin geniliine ramen (sklkla
yatay veya engebeyi kesen yarklar halinde) bir gebe hayvanclkla kar karya
deiliz, nk koyunlarn yannda uzman obanlar ve sadece onlar bulunmaktadr;
rabadanes adn alan bu adamlar ba obanlar, ast rtbeli obanlardan meydana
gelmektedirler; bunlarn silah olarak sapanlar, uzun sopalan bulunmakta olup,
yanlarnda katrlar, birka tane atlar, mutfak malzemeleri ve kpekleri de yer

yol vergisi

--------

___ Alcontoro ---------------------------------- Colotrovo . H" Santiago

Hllll

6. Kastilya transhmaslar
Kaynak: Julius Klein. The Mesta, A Study in Spanish Economic History 1273-1836, Cambridge, 1920, s. 18-19.

almaktadr. Sz konusu olan, hi de yer deitiren bir halk deildir. Hatta hi


tereddtsz unu syleyelim: bu ters bir transhmanstr. nce ynl srler gerekten de,
kuzeyin yksek blgelerinden gneydeki alak lkelere gitmektedirler. Srler ve mal
sahipleri (bykleri ve kkleri) kuzeye aittirler, hereyden nce de, Cortes'e kar
Mesta'nn gl haklarn koruyan koyuncu drt byk kenttendirler: Leon, Segovia,
Soria, Cuenca. Zaten btn sistem yaz otlaklarnn kapasitesine, yani kuzeye bamldr;
gneyde Estramadura, Mancha ve Andaluyada bo topraklarn muazzaml snrsz
bir artrm mmkn klmaktadr ( 3I2 ). Eer Kastilya srleri sembolik Portekiz snrn
amyorlarsa, bunun komusunun direnmesine olduu kadar, ek mahrelerin gereksizli
ine de bal olduu dnlebilir.
Bunlar syledikten sonra, u an iin obanlarla kyller arasndaki ok saydaki
atmayla ilgilenelim (zellikle gezgin srlerin art vesilesiyle meydana gelenleriyle);
yer deitirme ap uzun veya ksa olan srler arasndaki atmalarla da ilgilenmeye
lim: alda geceleyen srlerin yannda -estantes veya travesios- Mesta'mn dnda kalan
kentler -Salamanca gibileri- mdahale etmektedirler; kentlerden, yerel ky senyrlerinden veya mal sahiplerinden meydana gelen aristokrasileri anlaynz. Mesta ve onlarn
yargsal ayrcalklarna dman olan yerel yarg yetkilileri gibi bask gruplar
arasndaki mcadelelerle de daha fazla ilgilenmeyeceiz; ayn ekilde gei haklar
konusunda devlet, kentler, byk soyluluk veya kilise arasndaki mcadelelerje de fazla
ilgilenecek deiliz. Ancak, iyi bilinen btn bu olgular transhmans sisteminin burada
ne kadar karmak, baka sistemlere dayal olduunu ve ancak nceden meydana gelen
uzun bir evrim sayesinde anlalabilir nitelikte olduunu iaret etmektedirler. Bir tarihi,
glmseyerek, oban yaamnn berya ekonomisini zeytinlerden, zmlerden, bakrdan
ve hatta Peru hzinelerinden daha ( 313 ) fazla altrdn sylemitir. Ve bunda hakldr.
Burada yalnzca XVI. yzyl boyutu iinde, spanya koyunlaryla kuzey Afrikadan ithal
edilen koyunlarn melezletirilmesi sonucu elde edilen merino koyunun genelletirilme
sini grmeyelim. Koullarn biraraya gelmeleri, uluslararas konjonktrn su ortakl
Mesta'nn ihdas edilebilmesi (ve belki de 1526ya kadar olan ykselii) iin gerekli
olmulardr. XIV. ve XV. yzyllar Avrupa bunalm, Kastilya ynnn muhtemel dk
fiyatnn cazibesi, ngiliz yn ihracatnn bilinen yavalamas, talyan kentlerinin ynl
dokuma faaliyetleri olmakszn; Kastilya koyunculuunun geliimi ve bu blgenin
milyonlarca gezginci koyunu gayri mmkn ve dnlmez olur ( 3U ).
Ksacas, Kastilyann seyirlik ve bymekte olan durumuna dair sonu hi de
ikircikli deildir: her transhmans i ve d karmak yaplar, ar kurumlan gerektir
mektedir. Kastilya yn rneinde Segovia gibi kentler ve pazarlar; ynleri nceden
satn alan ve Floransallarla birlikte pstekilerin hazrland ykama atelyelerine sahip
olan Cenevizli i adamlar sz konusudur; bu byk tccarlarn Kastilval temsilcileri, yn
balyalarnn tayclar, Bilbaodan hareketle Flandre (Burgos konsolosluunun denetimindedir) ynne hareket eden filolar veya talyaya ynelik Alicante veya daha olaan
bir ayrnt olarak srler iin alnan ve otlaklara kadar tanmas gereken zorunlu tuzu
hesaba katmyoruz. Kastilya transhmansn, hem ina ettii, hem de mahkmu olduu
bu geni balarn dnda aklamak mmkn deildir.

Karlatrmalar ve btne ait haritalar


zmleme ister nemli, isterse nemsiz bir rnek zerinde yaplsn, hep benzer
sonulara ulaacaktr.
46

1. Biraz yakndan bilinen btn rnekler transhmansn gl bir ekilde kurumla


tn; korumalardan, kararnamelerden, ayrcalklardan vareste olduunu, ve biraz da
topum d olduunu gstermektedir; obanlarn her zaman dta kalan konumlar bunu
aa kartmaktadr. Aslnda Yukar Almanyaya ait olan ( 315 ) incelemeler, obann bu
toplum d, bu parya yannn altn izmektedirler ve bu aklayc bir izgidir. Zaten
bugnk Provenceda ( 316 ) transhmans yapan obanlara ilikin bir rportaj, okuyucuya
bir dnyann, ayr bir uygarln kaplarn amaktadr.
Aktr ki, transhmanstan yana veya ona kar tedbirler, blgeden blgeye
deiebilirler, ama bunlar her zaman vardrlar. Arles evresinde Crauda yabanc
srler lehine suistimaller yaplmaktadr; belediye meclisi 1633de konuyu grm ve
Yzba de Guetyi masraflarn karlamak zere, bir vergi toplama hakkn vererek,
gerekli teftileri rgtleme iiyle grevlendirmitir. Aix parlementosu bu kararn
benzerini uygulayacaktr. Israr etmeyelim: burada sz konusu olan btn bir sistemdir
( 317 ). Napolide XVII. yzyln banda ( 3I8 ), byk kentin dndaki balca bro Foggia
gmrksne ait olandr. Otlaklar paylatran, izin belgelerini veren, otlak kiralarn
toplayan odur -veya onun yokluunda, bir Camara bakan tarafndan temsil edilen
ynetim, anonim bir raporun belirttiine gre ylda iki kere almodo de la Mesta, araziye
gitmektedir- Doru veya yanl, bu yaklam semptomatiktir. Ayn ekilde, Aragonda
obanlk hayat, ayrcalklar asndan Kastilyadakine benzeyen bir Mesta'ya itaat
etmektedir; fakat arivleri henz tarihiyi cezbetmemitir.
2. ikinci kural: her transhmans, talepi bir tarmsal hayat tarafndan harekete
geirilir ve obanlk hayatnn tm ykn ekecek ve bu hayatn avantajlarndan
vazgeecek gce sahip olmayan bu tarmsal hayat, yerel ve mevsimlik olanaklara gre
bunun ykn zemin veya yukar katlarn otlaklarna aktarr. Bylece, her mantksal
inceleme bu harekete geirici tarmdan ie balamak zorundadr. obanlarla kyller
arasndaki ayrlmay dayatan odur. Apulia Tavolieresinin ulalan nokta, ve Abruzzelerin de balang noktas olduu byk obanlk hayat iin zen gsterilmesi gereken ilk
nokta, yerlerinde kalan kyllerin aada olduu gibi yukardaki konumlarn da
belirlemek olacaktr. Kastilya transhmans kknda kuzeyin ve kk salm kyllerinin
srkleyici rollerini iaret etmitik. Vicentino iin, aann paese habitatissimolar akla
getirilsin! Bundan da fazlas, gnmzde Trkiye ve randa olduu kadar, Kuzey
Afrikada da eski obanlk hayatn kran hzl nfus art ve tarmsal gelime deil
midir? Bugn cereyan eden, dn de cereyan etmitir.
3. Btn bu zel durumlar aabilmenin yegne biimi, bilinen btn transhmanslar bir btnsel Akdeniz haritasnn zerine aktarmaktadr. lem bugn iin mmkndr
ve Elli Muller tamamlayp, basitletirip, iktibas ettiimiz bir haritada bunu 1938de
baarmtr ( 3I9 ). Gemie ilikin olarak, bu haritay tedrici paralar halinde ina
ediyoruz. Aa yukar 15 metre genilikte olan transhmans yollar, blgelere gre
farkl adlar tamaktadrlar: Kastilya canadas', Dou Pireneler camis ramaders'
Languedoc drayes veya drailles', Provence carraires' talya trat tur i's, Sicilya trazzore' si
Romanya drumul oilor'u... Eski izler ve bu an devam eden ksmlar, tankl ak olan
btnsel bir corafya resmetmektedirler. XVI. yzyl Akdeniz meknnda transhmans
zellikle berya yarmadas, Gney Fransa, talya blgesine skmtr. Dier yarmada
larda, Balkanlar, Anadolu, .Kuzey Afrikada istilac bir gebe veya yar gebe
hayvanclk tarafndan bastrlmtr. Akdenizin sadece bir kesimi, obanlk yaamnn
dar ve belirli snrlar iinde hapsedilebilecek kadar youn bir tarma, olduka kalabalk
bir nfusa sahiptir.

Bu meknn dnda herey karmaklamaktadr. Fakat grlecei zere, elikiler


demeti, syleyecek sz olan mekn ve tarihin deimeleri tarafndan daha da fazla
aklanmaktadr.

Hecin devesi ve Orta Asya devesi;


Arap ve Trk istilalar
Gerekten de tarih byk aklamalar salamaktadr. Akdeniz mekn gney ve
douya doru iki istila, fiili olarak hereyi tartmal hale getiren iki zincirleme alt-st
olu dizisi tanmtr. Bunlar Xavierde Planholn szn ettii iki ak koputur: VII.
yzyldan itibaren Arap istilalar ve XI. yzyldan itibaren Trk istilalar; Orta Asyann
souk llerinden kaynaklanan Trk istilalarna Asya devesi refakat etmi ve bu
istilalar bu devenin yaylma srecini glendirmilerdi; Arabistann scak llerinden
harekete geen Arap istilalar ise Hecin devlerinin yaylmasn tevik etmi ve
aklamtr ( 32 ).
Bu iki yk hayvan aikr benzerliklere ve mmkn kartrmalara ramen,
farkldrlar. Bat onlarn hakknda yanlmtr, ama zr de vardr: Savary, Dictionnaire
de Commerce (1759)inde Hecin devesini ift deve diye tanmlamtr ki, gerek tabii bu
deildir. Demek ki farkl ki hayvan sz konusudur: Maverannehr kaynakl olan Asya
devesi ne souktan, ne de engebeden etkilenmez; Arabistandan gelenHecin devesi bir
kum l ve scak blge hayvan olarak kalmaktadr. Bu deve pratik olarak da yollarn
izlemeye veya dk hava scaklklarna dayanmaya yatkn deildir. Zaten Sahra veya
Arabistan llerinin serin gecelerinde, efendisi onun ban adrn rts altnda
snaa sokmaya zen gstertermektedir. Hecin devesiyle Orta Asyadevesi arasnda, X.
yzyla doru Trkistanda baaryla yaplan melezlemeler sadece yerel bir rol-oynayabilmilerdir.
Her iki hayvann da ekolojileri byk farkllklara sahiptirler. Olduka geni bir snr
blgesi onlarn karlkl alanlarn ayrmaktadr, bu blge Zagros ve Toroslarn gney eteklerini
izleyen bir izgi boyunca (ve bu kesin izgidir) Karadenizin dou ucundan, Hazar
denizinin gneyinden ve nds dirseinden ( 32 ) geen ematik bir izgiye kadar
uzanmaktadr: Bu blge ok kaba olarak, kn souk olan ran yaylasdr. Hecin devesi
tabii ki buraya nfuz etmekte, XVI. yzylda zellikle sfahan evresinde birbirleriyle
buluan faal kervanlara katlmaktadrlar ( 322 ). Hecin devesi Hindistana kadar bile
gitmekte ve orada, eer daha fazla deilse, en azndan atlar kadar para etmektedir ( 323 ) ki,
bu da onun evinden uzak olduunun kantdr. Fiili olarak, ne Anadolu yaylalar, ne de
rann yksek blgeleri ona itenlikle almamlardr ve eer Arap istilas Kk
Asyada baarszla uradysa ve randa da hibir zaman ok rahat olmadysa, bunun
suunu byk lekte hecin devesine yklemek gerekmektedir.
Her hal- krda, her iki blgenin de kendi tercihleri olmutur.
Suriyeden Magripe kadar ykselikler Arap istilas tarafndan bir yana braklm
lardr. Araplar i blgelerin bu kuru, le dnk ve Kuzey Afrikadaki Aures gibi
insanlar tarafndan erkenden ele geirilmi bu yal dalar kendi kaderlerine terketmilerdir, ayn ekilde, Arap istilas deniz kenarndaki u bo dalarn, bol yamurlarn eski
sk ormanlar aklad ve insanlar tarafndan uzun zamandan beri sayg gren dalarn
etrafndan dolamlardr. Bu durumda bu dalar, Arap fatihlerin nnden kaan
halklara snak grevi grmlerdir. VIII. yzyldan XI. yzyla kadar Maruniler ve
Drziler Lbnana yerlemilerdir; bunlar toprak ap devletlerini kurmulardr. Kuzey
48

Afrikada Kabililer X. yzylda ve bundan da daha fazla XI. yzylda, Hilali gebelerin
basksnn ertesinde yerlemektedirler ( 324 ). Bu, eski veya yeni tarihlerde iskn edilen
dalarn arasnda, Arap istilasnn sonucu olarak ortaya kan bedevileme, denizin
adalar evreledii gibi, yksek lkeleri evreleyerek muazzam bir su baskn gibi
yaylmtr. Ayn anda bu yksek yerlerde, ounlukla khne bir hayat tarz hapsedilmi
olarak kalmtr ki, bu hayata ait baz izgiler (yk hayvan olarak kz, vadilerin sulu
tarm, tahl ambar, insan ve hayvanlarn st ste yldklar maara evleri) gnmze
kadar veya hemen hemen devam etmilerdir.
Kk Asya ve daha kk lekte olmak zere Balkan dalar (burada istisnalar
boldur) iin, Trk devecinin gelmesi sklkla geri dn olmayan ama mutlak olarak
deiik bir cinsten iddetli alt-st olular, temsil etmitir. Saldrgan bir gebe
hayvanclk, durumun uygun olduu her keresinde, dalk blgenin en st katna kadar,
en st orman snrnn tesine varncaya kadar yerlemitir. Belki de yayla -yazlk
ikmet- teriminin Trk dilinde ve ruhunda ifade ettii anlam iinde tazelik, serinlik,
souk akar sular, bol otlu otlak kavramlar ile, cennete ok benzeyen bir imge
birbirlerine kartklarndan tr bu byledir ( 32S ). lkbahar gelince en byk i
pirelenmi k yerlerini terketmek ve zelliklede hareket etmek, yola kmak
olmaktadr. Bir Trk atasz bir Yrk herhangi bir yere gitmek zorunda deildir,
kprdasn yeter ( 326 ). Corafi zorunluklardan ok geleneksel etkilere uyulmaktadr.
Bu geni tarih kark ve zlmesi gtr; kendine ait dolanma yerleri vardr; bunun
dnda yerleiklerin nihayetsiz tekrarlanan muhalefetinin tehditi altndadr; gebeler
bu sonuncularn engellerini amak veya etrafndan dolamak veya krmak, ounlukla
da sessiz ilerlemeleri karsnda geri ekilmek zorundadrlar.
XIII. yzyldan XV. yzyla kadar, Kk Asyada obanlarn gebelii yava
yava dlanm, i yayla ve knt alanlarndan temizlenmi ve yzyllardan beri
salkszla ve terkedilmilie uram, yazn salgn hastalklarn alan, yar l
evre ovalara atlmtr: Kilikya, Pamfilya ovalar, Menderes veya Gediz vadileri. XVI.
yzylda Trk ynetimi Yrkleri hizaya getirmekten,.hatta toprak vererek yerletir
mekten ve en fazla direnenleri maden ve istihkm almalarna gndermekten veya
1572den sonra Trk olan Kbrs'a srmekten vazgememitir.
Fakat bu ie hep yeniden balamak gerekmektedir. Gebelik Bat Anadoluda
srmekteyse de, asl gelime yeri Asyadan gelen gebelerin Trkmen adn tadklar
douda olmaktadr. Bugn bile Trkmenler Anadolu bozkrlarndan Halep ve ama
kadar gitmektedirler; ve gzerghlarnn her iki cephesinde de onlar yerletirme sorunu
kendini ortaya koymaktadr. Daha nceki dnemlerde, Trk yaylmasnn byk
baarlar salad dnemde asla rahatsz edilmemi olan gebe Trkmenler, XVI. ve
zellikle de izleyen yzyldan itibaren Osmanl valileri ve vergi mltezimleri tarafndan
ilgilenilen unsurlar olmulardr. Osmanl merkezi iin sz konusu olan vergi toplamak,
svariler bulmaktr. Buna kar srdrlen mcadele o kadar inatdr ki, alevi
kabilelerin rana srlmelerine yol amtr; bunun tersine snniler batya doru
ilerlemekte ve Yrklerin gebe haznesini yenilemektedirler. 1613de Karaman eyaletin
de, Konyann gney dousunda bulunan bir airet, 70 yl sonra Ktahyann yksek
yerlerindedir; hatta baz gruplar Rodosa gemilerdir. Son yenilenme: douda alan
boluklar bir kez daha dolacaktr, o zamana kadar dalarna hapis olan Krtler, havay
uygun bulunca XIX. yzylda Anadolu yksek yaylasndaki ve Toroslarn gney
eteklerindeki kuzey-gney dorultusundaki byk gleri kendi hesaplarna geirmi
lerdir. Bu, gebelerin hayatlar iin artc duraklama noktalaryla birlikte, kire
lenmelerin, srekliliklerin ve yeniden balamalarn yer ald devrelerin bulunduunun
kantdr ( 327 ).

'
"

7.
ada transhmanslar
Kaynak: Elli Mller, "Die Herdenvvarderungen Mittlemeergebiet1 in, Petermann's Mitteilungen, 1938.

t
-nrt
tt)MP

500 Km.

1
S
v an I*H Mikn

M aiHr)

m <
tn

(la |m bn.g

laltiM I aaf|

51

Balkanlar, Anadolu ve Kuzey Afrikada


Batl tanklar tarafndan grlen gebelik
Hereyi bu istilalarla -VII. yzyldakiler ve devam, XI. yzyldakiler ve devamaklamak meru, gerekli bir basitletirmedir. Hecin devesi Kuzey Afrikaya ve Sahraya
ulamak iin Arap yaylmasn beklememitir. Ayn ekilde, Asya devesi Anadoluya ilk
Seluklu baarlarndan nce sokulmutur. Fakat, ema kabaca dorudur. Scak ve
souk llerin ulatklar nokta olan Eski Dnyann ktasal kitlesini btnl iinde
blen Akdeniz, Asyadan kan gebelerin doal hayatlarnn kendi evinde devam
ettiini -ama ayn zamanda kyllerin inat gc karsnda zayfladn, yattngrmektedir.
Her hal- krda yaamaya gene de devam eden bu byk gemi, XVI. yzylda
Akdenizin u yarmadasal dnyalarnn -Balkanlar, Anadolu, Kuzey Afrika-portreleri
ni tamamlamaktadr, buralarda, bizim batl kaynaklarmzn tanmladklar biimiyle
transhmans sarsalanm, kenarlara doru atlm ve nemli lekte yaralanmtr. Bu
esas perspektif baz dalk, bamsz, ama kilitlenmi, kukuyla baklan ve da doru
mahreci pek olmayan adalar anlamaya yardm etmektedir; evinin efendisi olan ve
MoritanyalIlar, Trkler ve Araplarn zerine istedii gibi... saldrlar dzenleyen
Cebel Drz ( 328 ) kadar bamszl olan ama tam bir hareket serbestisi bulunmayan
Kabililer -spanyol metinlerinin, Cuco krall.- Bu efendiler zellikle kk Stora
kumsal (bugnk Philippevillein yannda) araclyla spanyollarla temas kurmaya
bouna uraacaklardr ( 329 ). Kuzey Afrikada herey henz nisbeten basittir. Byk
gebeler her yaz srlerini denize kadar gtrmektedirler; k yaklarken Gneye ve
Sahraya doru geri dnmektedirler. Bylece, k arefesinde terkedilen alak lkelere,
srlerini gtrebilecek olan dallar iin bir aralk bulunmaktadr. Anadoluda, daha
nce sylediimiz gibi, buna benzer hibir ey yoktur. Gebelik ve transhmansn
srttkleri ve birbirlerine kartklar Balkanlarda da byle birey yoktur. Trk
ynetimi, biraz istekli biraz da isteksiz olarak, onlar yerleik hale getirmek ve askeri
savunmasn glendirmek amacyla, yarmadann dousuna Yrk gmenleri yerle
tirmitir. Zaten bunlar geni Balkan yarmadasnn yegne gebeleri deillerdir.
talya veya spanyaya nazaran ok net olan bu farkllklar, uzak gemite^olduu
gibi, yakn gemiteki batl seyyahlarn gzlerinden kamamtr. Gebe (veya daha
iyisi yar-gebe) obanlarn hareketleri Oranl kronik yazar ve asker Diego Suarez( 33 )
kadar Flaman Busbeci veya u hayranlk verici seyyah Tavernieryi veya u ilgin Baron
ve Tottu veya Chateaubriandn ada olan u ngiliz Holland arpmlardr. En
gzel resim, Hollandn 1812de, srlerini o tarihlerde yar-l olan Selanik krlarna
veya s sulu bir cins i deniz olan Arta krfezi kylarna gtren sert Pinde obanlaryla
karlamasna ilikin olandr ( 331 ). Bunlar herhalde gebedirler, nk karlarn ve
ocuklarn beraberlerinde gtrmektedirler. Hareketin hzn belirleyen uzun koyun
sralarnn arkasndan, bazen saylar bine varan at konvoyu gelmektedir ve bunlar ev
aralar, adrlar, kamp gereleri ve beiklerde yatan kk ocuklarla yklenmi
olmaktadrlar. Papazlar ise cemaatlerine bizzat refakat etmektedirler.
Busbec de ( 332 ) Ankara civarnda Ankara keileri ve Kuzey Afrikada Berber koyunu
adn tayan yal kuyruklu koyunlarn blgesinde gebelere rastlamaktadr: Bu
srleri gden obanlar gnler, gibi, geceleri de tarlalarda geirmektedirler; bunlar
karlarn ve ocuklarn, kendilerine ev grevi gren arabalarnda beraberlerinde
gtrmektedirler; ancak birka tanesinin kk adrlar bulunmaktadr. Bylece ok
uzaklara kadar giderek talihlerini aramaktadrlar; bazen ovalara gitmekte, bazen
52

tepelere trmanmakta, bazen de vadilere inmektedirler; mevsim ve otlaklarn bolluu,


yrylerini dzenlemekte ve nerede kalacaklarn belirlemektedir. Dou Anadolu ve
Kaide snrlarnda Erivana drt saatlik mesafede, XVII. yzyln ortasna doru, Kaide
tarafnda gneten kavrulan scak tepelerde kyllerin oturduklar scak dalar vardr,
bunlar 20.000 adra, yani aileye varan saylaryla, yazn hayvanlar iin iyi otlak peinde
olarak gelmekte ve sonbaharn sonunda tepelerini yolunu tutmaktadrlar diye yazmak
tadr Tavernier ( 333 ).
Bu seferinde de hibir kukuya yer yoktur. zleyen yzylda, Baron de Tottun
farkettikleri bu ayn Trkmenler olacaktr, fakat onun tankl bizi bir an iin aknlk
iinde brakmaktadr. Yazdna gre, Kn Orta Asyada oturan ve yazn Suriyeye
kadar, srlerini otlatmak iin silah ve ykleriyle giden halklarn gebe olduu
sanlmtr, oysa bunlar Andaluya dalarnda koyunlarnn peinde sekiz ay dolaan
spanyol obanlardan daha fazla gebe deillerdir ( 334 ).
Bu szlerin ortaya kard tartma yararldr, fakat ancak ksa bir parantezi
haketmektedir. Kastilya rabadonesi ile Trkmen obanlar arasnda karklk mmkn
dr, ama eer Mesta"mn gezgin srlerinin katettikleri muazzam mesafeler
hatrlanacak olursa, bu kartrma sadece ilk bakta olacaktr. Trkmenler de ayn eyi
yapmaktadrlar, fakat kendileriyle birlikte, ailelerini ve evlerini de gtrmektedirler.
Fark ite buradadr. Bunun dnda, tartma gebe terimi zerinde olmaktadr. Dier
yandan Littre szlnde gebelik teriminin bilimsel aklamasnn, transhmansa dair
1863 tarihli bir rnekten ibaret olduunu hatrlayalm. Transhmans ve transhmans
yapan kelimeleri de zaten yenidirler. Bloch-Wartburg szl (1960) ilk rnekleri 1803e
yerletirmektedir. Eer transhmante kelimesi 1780de ( 335 ) Ignacio de Assonun kalemi
altnda can bulmusa da, gene de Pirenelerin ok tesinde ok eskiden beri kullanlan bir
terime benzememektedir ve transhumancia kelimesi ise henz ortalarda yoktur. Fakat bu
yeni yolda fazla uzaklara gitmeyelim.

Yzyllar aan devreler


Bu blm boyunca gebelerin transhmans yapanlara kar, dallarn ovallara
veya kentlilere kar salnmlarnn ar yaval dikkatleri ekmitir. Btn bu
hareketlerin tamamlanmalar iin yzyllar gerekmektedir. Bir ova daha faal bir hayata
gemekte, vahi sularna kar mcadele etmekte, yol ve kanallar rgtlemekte ve
bunlar olurken bir veya iki yzyl gemektedir. Bir da g etmeye balamaktadr, aa
lke bu kalara izin verdii srece, dadaki ar kovan devam edecektir, tabii bu da bir,
iki veya daha fazla yzyl boyunca srecektir. Bunlar yzyllar aan srelerdir,
hareketleri ancak, gzlemin kronolojik alan sonuna kadar ak tutulursa grlebilir
niteliktedir.
Tarih olaan olarak yalnzca bunalmlarla, bu yava hareketlerin ar younlama
syla ilgilenmektedir. Oysa muazzam hazrlklar bunlar ncelemekte, nihayetsiz kalar
onlarn pelerinden gelmektedir. Ve bu hareketlerin, yavalklar iinde, iaret
deitirdikleri de olmaktadr. Srasyla, ina sonra bozulma, ve byle srp gitmektedir.
Da alternatif olarak hereyi kazanabilir, sonra da hereyi kaybedebilir veya kendini
bizatihi baarsnn iinde kaybedebilir. Bu tarih, basit bir kaza veya yerel bir sre ile
snrlanmadnda, herbiri ar bir yavalkta olan bu corafi devrelerin (eer byle
denilebilirse) ok kaba ezamanllklara boyun edikleri sylenebilir. Bylece XVI.
yzyl sona ererken, heryerde insan bakmndan zengin ve zorlama altnda olan da,
kendinden kurtulmak iin infilak etmektedir. Bu dank sava, ne kadar mulak bir
terim olursa olsun, haydutluk terimiyle ifade edilen nihayetsiz ve her zaman varolan u
53

toplumsal mcadele biimiyle karmaktadr. Alplerde olduu kadar Pireneler,


Apenninler veya dier Hristiyan veya Mslman dalarda, denizin ortasnda nefes ald
muazzam da krlentleri boyunca ortak bir kader izilmektedir.
Dier yandan, hemen hemen hareketsiz olan bu evrelerin iinde, bu yava
ykselmeler tek balarna rol oynamamakta, insan ile yaad ortam arasndaki genel
ilikilerin bu salnmlar baka dalgalanmalara eklenmektedirler, bu dalgalanmalar ise
ekonominin bazen yava, ama olaan olarak daha ksa olan dalgalarndan meydana
gelmektedirler. Btn bu hareketler st ste gelmektedirler. Birileri veya dierleri,
insanlarn hi de basit olmayan hayatlarn dzenlemektedirler. Ve insanlar ancak bu
ykselen veya alalan dalgalan, bilinli bir ekilde kullanarak ina edebilirler. Baka bir
ekilde sylenirse, uzun sreli corafi gzlem, bizi tarihin tand en yava
dalgalanmalara yneltmektedir. te bu blmde ve izleyen blmlerdeki gzlemimizi
ynlendiren budur.

54

AKDENZN KALBNDE
DENZLER ve KIYILAR
Kaln topraklar brakalm ve denize ulaalm. Srasyla deniz meknlar ky eritleri,
adalar incelenecektir. Bu corafi ereveler yolculuu belirleyeceklerdir, fakat bu
keresinde de zmleme tercihan zde unsurlara ve onlarn ortaya kardklar
karlatrmalara ynelecektir. Sonra, btnlkler daha anlalr hale geleceklerdir.

1. Sv Ovalar
Tabii ki bu deniz meknlar insanlarn leine gre llmelidirler; tarih onlarsz
asla anlalr, hatta dnlebilir olamaz.

Ky denizcilii
XVI. yzylda muazzam denize kar, insan faaliyeti birka erit, izgi, minnack
destek noktalar tarafndan temsil edilmektedir... Muazzam meknlar zerinde, deniz
Sahra kadar botur. Ancak kylar boyunca canlanmaktadr. Denizde dolamak,
gemiciliin ilk gnlerindeki gibi, hemen hemen kyy izlemek, kayalktan kayala
yengeler gibi gitmek (), burunlardan adalara ve adalardan burunlara gitmektir ( 2 ).
Bu costeggiaredir ( 3 ) aklara kmaktan kanmak Belon du Mansn Les campagnes
de mer deniz krlar dedii eydir. Daha kesin olarak, bir Raguza teknesinin mutfak
hesaplarna gre ( 4 ), tereyan Villefranchedan, sirkesini Niceden, zeytinya ve
iyam Toulondan satn almaktr... Veya Portekizli bir kronik yazarna gre, bir deniz
hanndan baka bir deniz hanna gemek, birinde len, dierinde akam yemeini
yemektir ( 5 ). Sevillal Thome Cano talyanlar iin bunlar ak deniz denizcisi
deillerdir demekteydi ( 6 ). Adriyatikte tekneyle dolaan Pierre Lescalopier 1574de
Zarada Yal Salda maskeleri grerek elenmi, ertesi gn 29 ubatta Saint-Jean de
Lalvoisienin nnden gemi ve 26 ubatta da Spalatoda akam yemei yemitir ( 7 ).
Prensler ve bu dnyann bykleri, bayramlar, ziyaretler, resmi kabuller ve dinlenme
vesilesiyle bylece bir kentinden, onun yanndaki kente gitmektedirler, ancak limanlarda
teknenin yklenmesi veya havann dzelmesi beklenmektedir ( 8 ). Yalnzca kyy
grebilecekleri noktalarda savaan filolar da byle ilerlemektedirler ( 9 ). Bu gzerghlar
izlemek veya bu arti di ravigare aslnda, bir ucundan dierine, ky yollarnn tasviri
olmakta ve dilin ucuna mtevazi kabotaj kelimesini getirmektedir.
55

Tekne, denizin herhangi bir durumu onu ans eseri olarak aa srklendiinde,
istisnai olarak kyy gzden kaybetmektedir; veya uzun zamandan beri bilinen ve
kullanlan veya drt yoldan birine harfiyen uyduunda da ayn ey olmaktadr.
Ispanyadan talyaya, ister Balearlar ve Sardinyann gneyinden gitsin ki, buna ou
zaman adalardan yolculuk ad verilmektedir, ister Messina boaz ve Malta boazn
dan geerek Matapan burnu, Girit kylar ve Kbrs tarikiyle Suriyeye ulasn ( 10 ), isterse
de rzgr seyrsefere uygun olduunda, hzl bir yolculuk olan () ve daha Helenistik
dnemde kullanlan bir yol olan Rodostan Msrdaki skendiriyeye dorudan gitsin.
Belon du Mans 1550de bylece ip dorultusunda Rodostan skenderiyeye gitmitir.
Fakat bu yollar tam da gerek ak deniz yollar deillerdir. Kuzey rzgrlarna kar
paraleller ynnde bir snak ararken, bir adadan dierine kouturmak; Rodos
skenderiye gzergh zerinde, hereye ramen olduka ksa sren, kimi zaman
kuzeyden, kimi zaman da gneyden esen rzgrlardan meridyenler ynnde yararlan
mak, gerekten ak denize kmak mdr? Bir kydan kardaki kyya gitmek iin ksa
gzerghlar zerinde tekrarlanan bir serven. Fakat, 1571 Ocanda Kandiyeden gelen
Venedik kalyonu Foscarini e Parighetto Korfu aklarnda kendini birdenbire sisin iinde
bulmu ve karay grmeden krlemesine ilerlemek zorunda kalmtr, bu durumda
mrettebat umutsuzluk sarmtr ( 12 ).
Kynn ncelii o kadar gldr ki, deniz yolu basit bir nehirden ibaret olarak
kalmaktadr. Ky topraklarna sahip olanlar, tpk nehirlerde olduu gibi gei resimleri
talep etmektedirler. Bu gei hakk, limandaki gerek bir hizmetin karlym gibi
gsterilmektedir. Fakat Monaco dk veya Savua dk, herbiri komik bir sahil paras
sahibi olarak ve bundan da fazlas, burunlarnn dibinden geen zengin trafie ortak
olmaya can atarak, tekneleri sahillerinden geiyor olmak gibi basit bir bahaneyle
vergilendirmeye kalktklarnda, durum hi de byle deildir. Bunlarn kadrgalarnn
yakalayabildikleri yelkenlilere eyvah ( l3 ). Franszlarn canlarnn skld bir zamann
rn olan % 2lik Villefranche resmi, XIV. Louis zamannda diplomatik bir olay haline
bile gelmitir. Hibir ey, seyrseferin kyya yapk olduunu bundan iyi gsteremez.
Ayn ekilde, Ca'teau-Cambresis barndan beri Toskana kysndaki Talamone,
Orbetello, Porto-Ercole ve S. Stefano presidiosunun mlkiyetinin ele geirilmi olmas,
II. Felipeye Cenova ve Napoli seyrseferini keyfine gre kesme olana vermitir ( 14 ). Bu
durumda Berber kylarndaki La Goulettein rol anlalmaktadr. Bir gzetleme kulesi,
ky teknelerinin hareketini durdurmak veya rahatsz etmek iin yeterli olmaktadr.
Ak denizcilik uygulamalar, eer Akdeniz bu alana nfuz edememise, bunun
nedeni teknik cehalet deildir. Denizciler usturlap kullanmasn bilmekte ve uzun
zamandan beri de mknats tandan yararlanmaktadrlar. Her hal- krda bunlardan
yararlanabilirlerdi. Zaten talyanlar Yeni Dnya yollarnda, berya yarmadas denizci
lerinin ncelleri ve hocalar olmulardr ( 15 ). Akdeniz tekneleri -spanyada bunlara
lvantenler denilmektedir- her yl Denizden Londra veya Anverse doru yolculuk
yapmaktadrlar. Okyanus onlar iin bilinmedik bir yer deildir. Hatta Akdeniz tekneleri,
bilinen yollardan dmdz giderek, Yeni Dnyaya bile ulamlardr: Marsilya limanna
kaytl Pelerine bylece 1531de Brezilyaya kadar gitmi ve dnte de, Malagada yolun
sonunda Portekiz gemileri tarafndan tutuklanmtr ( 16 ). 1586 Kasmnda Alicanteye
gelen Toskana byk dknn kalyonu Hindler iin navlun almay kabul ediyordu;
oraya Havana kalesi iin mhimmat gtrd ve yolculuu yapmaya ehil olmayan bir
teknenin brakt mallar da oradan geri getirdi ( 17 ). 1610da iki Toskana teknesi
dorudan Hindlerden getirdikleri yklerini Livorno rhtmlarna boaltmlardr ( s ).
Raguza tekneleri herhalde mit Burnunu Vasco da Gamadan ksa bir sre sonra
gemilerdir ( 19 ), bu tekneler Yeni Dnyaya da mutlaka ulamlardr.

Eer Akdeniz, iaret ettiimiz ak deniz yollarnn dnda, eski seyrseferinden


vazgemediyse, bunun nedeni bu seyrseferin ona yetmesi ve havzalarnn blmlere
ayrlm olmas durumuna cevap vermesidir; Akdenizde birbirlerine olduka yakn
topraklara srtnmeden dolamak mmkn mdr? Ve her zaman ky en iyi yol
gsterici, en emin pusuladr; bu ky seyrseferi ynlendirmektedir. Zincirlerinden
boanmakta aceleci olan iddetli rzgrlara, kydan esenlerine kar, sahil alak olduu
zaman bile, bir snaktr. Mistral Lion krfezine ulatnda, bugn bile en iyisi,
sahildeki daha az rpntl sularn dar eridine ulamak iin kyya doru dmen
krmaktr. Bu durumda mknats ta Akdeniz hayatna pek fazla katlmamtr.
1538de Fransz kadrgalar spanyol kadrgalarnn tersine olarak, bu ta kullanma
maktadrlar ( 20 ), bir kez daha, aslnda bunu kullanabilirlerdi.
Zaten kyy izlemek sadece unsurlara kar kendini garantiye almak deildir. Yakn
liman ayn zamanda sizi izleyen korsana kar bir ka yeridir. En kt durumda tekne
kendini kyya atar ve mrettebat karada kurtulabilir. 1654de Tavernier Hyeres
krfezinde bir korsandan byle kurtulmutur; ve hatta tekneyi de kurtaracak kadar
talihli olmutur.
Bu ky denizcilii ayn zamanda navlun toplamaya izin vermektedir. Bu kabotaj,
fiyat farklar zerinde oynamaya, pazarlk etmeye birok frsat hazrlamaktadr.
Miodan kaptana kadar her denizci, teknede kendi mal payna sahiptir. Ayn ekilde,
tccarlar ve temsilcileri balyalaryla birlikte yolculuk etmektedirler. Birka hafta veya
birka ay srebilecek olan sefer, bir yerden dierine, karmak bir akm halinde
birbirlerine balanm satlarn,almlarn, takaslarn birbirlerini izlemesidir. Bu sre
esnasnda teknenin yk sklkla cins deitirmektedir. Alnmakta, yeniden satlmakta
dr ve Livorno, Cenova veya Venedik gibi baharat, deri, pamuk veya sedefin madeni
paralarla deitirildii yerlerden gemeye zen gsterilmektedir. Sadece, tuz veya
buday tayan byk uzmanlam teknelerin bugnn aceleci tekneleriyle bir miktar
benzerlikleri bulunmaktadr. Dierleri ise, biraz gezginci pazarclar gibidirler; urak
iskeleleri onlar iin satn alma, satma, yeniden satma, takas etme frsatlardr, karaya
kmann dier zevklerini saymakszn.
Teknelerin dk tonajl olmalarndan veya yiyeceklerin hatta iecek suyun abucak
bozulmasndan tr daha da nemli hale gelen, hemen hemen gnlk olarak yiyecek,
iecek, odun ikmallerinin yaplmasnn avantajlarn hesaba katmyoruz. Rabelaisnin
dedii gibi, faire aiguade et lignade iin sk sk durulmaktadr.
Eer terim yerindeyse, seyrseferin bu ayak srmesi ky blgelerinin corafyasn
dzenlemitir, o kadar ki aamalar atlamaya ehil byk bir tekneye karlk, yiyecek
peinde tek sra ilerleyen trtllar gibi olmaya yetenekli onlarca yk kayn ve
yelkenlisini hesaba katmak gerekmektedir. Karayollarnn -Bat lkelerinde gzergh
larn Romann izdii- zerinde gndelik menzillerin artc bir dzenlilik iinde bir
kyn doumunu belirledii gibi, ayn ekilde kylarn su yollar zerinde, limanlar
birbirlerinden bir gnlk denizle ayrlmaktadrlar. Bu limanlar ounlukla kumlar
tarafndan ie yaramaz hale getirilen nehir azlarnn olmad hallerde, krfezlerin
snakl kylarn kullanmaktadrlar. Onlarn arasnda ise, hemen hemen sadece boluk
vardr ( 21 ). Bazen, hinterland az nfuslu olan kuzey Afrika gibi kylarda, liman
vazgeilmez su edinme noktas halinde, teknelerin ve balklarn buluma noktas olarak
ve civarnda bir kara kenti olmakszn, varolmaktadr. Bu, eer gerekliyse bile, liman
hizmetleri bir kent yaratmaya yetmediinin iareti olmaktadr.
Bu imgeler ok renkli bir tarihin yalnzca resimsel tonlar olmayp, onun ounlukta
ki gereklikleridir. Sadece esas balantlara bakmaya ok fazla eilimliyiz; bunlar
57

kopmakta, dmlenmektedirler: herey o kadar da kaybolmamtr veya kurtulmam


tr. Birbirlerinin peine taklm trtllar gibi olan kayklar, byk tarih her zaman
onlarn farkna varmakszn, hi yorulmadan ve bkmadan denizin eitli blgelerini
birlikte dokumakta, yeniden dokumaktadrlar.

Portekiz keiflerinin balangcnda


Sonu niyetine, XV. yzyln banda Atlantikteki ak deniz gemicilii gibi muaz
zam bir sorunla kar karya olan -onlar iin mutlak bir yenilik- Portekizlilere bir an iin
bakmak yararsz deildir. 1415de Ceutaya kar dzenlenen harekt srasnda deneyim
sizlikleri aikr bir ekilde ortaya kmtr; Cebelitark akntlaryla ancak ok zorlukla
baedebilmilerdir ( 22 ). Kronik yazn de Barros bunu aka sylemektedir: yurttalar
kukusuz o dnemde manyetik a sapmas ve usturlabn yabancs deillerdi, fakat
1415e kadar ak denizde uzaklara gitme tehlikesini gze almaya almamlard ( 23 ).
Hatta bir tarihi, daha Denizi Enriquenin salnda nihayetsiz Afrika kylar boyunca
yaplan ilk Portekiz keifleri hakknda, bunlarn hereyden nce endieli ve korkak, en
ufak bir denizci cesaretine sahip olmayan ky gemicileri olduklarn bile syleyebilmi
tir ( 24 ). Bunlar Atlantie kmakla birlikte, sonu olarak Akdenizlidirler. Her hal- krda
karavellerin -karavela- sokulmasndan itibaren -Gineden dnte sert rzgrlar ve ters
akntlarn kardklar zorluklar nedeniyle 1439-1440larda bu gemiler devrimci
olmulardr- Portekizlilerin almalar ve Azorlara ulamalar ve tekrar Lizbona ula
mak iin muazzam bir yay izmeleri gerekmitir ( 25 ). Kendilerini ak denize salmaya
balamlar ve ok abuk zel intikamlar almlardr.

Tarihin sleri olarak dar denizler.


Akdeniz bir deniz olmayp, aralarndaki az veya ok geni kaplar araclyla
balant kuran sv ovalarn tesellisidir. Bylece, Akdenizin dou ve batdaki iki byk
havzasnda, kta kitlesinin eitli ilerlemeleri arasnda bir dizi dar deniz, narrow-seas
bireysellemektedirler. Bu dnyalardan herbirinin kendi zellikleri, kendi gemi tipleri,
kendi adetleri, kendine zg tarih yasalar vardr ( 26 ); ve genel kural olarak, en darlar
anlam ve tarihsel deer asndan en zengin olanlardr; insan hereyden nce, tpk
kk lekli Akdenizleri kavram gibi olmaktadr.
Bugn bile bu denizler yerel hayatlarna sahip olmaya devam etmektedirler, o kadar
ki eski yk yelkenlileri ve khne balk tekneleri resime katkda bulunmaktan da farkl
olarak, kullanmda tutulmaktadrlar ( 27 ). te Sfaxta gen yelkenleriyle mavnalar,
sngerci kayklar, atalla balk avlayan Cerbeliler ve Kerkenlilerin bindikleri kamakcriyle Sirte denizi. Acaba gerekten imdiki zamanda myz ( 28 )? Theophile Gautieryle
birlikte Malee burnunu getikten sonra Adalar Denizi (Aripel), adalar ve sakin
sularyla balamaktadr, ufuk hemen yelkenlerle dolmakta; iki direkli gemiler,
geoletteler, karavelalar, argosiller, mavi suyu her yne doru srmektedirler... Bu bugn
bile dar denizlerin ayrcaldr, bysdr ( 29 ). Bu eski ulam biimlerinin yaamaya
devam etmeleri, yzyllardan beri bu ulam akmlarnn varl, koskoca bir soruyu
ortaya karmaktadr. Dn olduu gibi, bugn de ksa yolculuklar, ok eitli
navlunlarn toplanmas nemlerini korumaktadrlar. Ve onlar evreleyen dar ve alk
olunan ember, onlarn gvencesi olmaktadr. Onlar iin zorluklar, eer doduklar
havzay terkedecek, tehlikeli burnu aacak olurlarsa, uzun gzerghlar boyunca
balayacaktr. Bir Rum atasz Malee burnunu asan vatann unutmaldr demektedir
(30).

Onlar birbirlerine balayan ve byk seyrsefere izin veren deniz yollaryla bu deniz
meknlar, XVI. yzylda douda yon denizinin iki geni kesimiyle, Sardinya; Korsika,
Avrupa ve Afrikann snrlad u Bat denizinden ok daha nemlidirler. Her ikisi de
(zellikle birincisi) ticaretin aceleyle kylarn dolat veya kylarndan getii gerek
deniz Sahralardr.
Akdenizin deniz yaam, kitleleriyle dman olan bu iki geni meknn evresinde,
dar denizlerin iinde yer almaktadr: douda sadece yar yarya Akdenizli olan
Karadeniz; Ege denizi veya Adalar denizi (Aripel, XVI. yzylda buras, adeta
yasaymasna Franszcada bile talyanca bir kelimeyle ifade edilmektedir: lArcipelago)\ ortada Adriyatik, Afrika ile Sicilya arasnda zel adlar olmayan denizler; batda
Tiren denizi, en mkemmelinden talya denizi olan Sicilya, Sardinya, Korsika ve
talyann bat kylar arasnda yer alan Etrsk denizi; nihayet uzak batda spanya ile
yakn Afrika arasnda gene adsz bir deniz ki, bu Akdeniz kanal douya doru
Cezayir yaknndaki Matifou burnundan, Valenciann komusu Nao burnuna kadar
ekilecek bir hatla snrlandrlabilir ve Cebelitark boaz da onu Atlantie balamak
tadr.
Acaba, bizzat bu denizlerin ilerinde de, bir krfez bile olsa, daha kk alanlar,
Akdenizin iinde tek basma karmak bir dnya olan, kk bir vatan farkedilemez mi
( Jl )?

Karadeniz, stanbul'un zel avlanma sahas


Seyrseferin ucunda kalm, uzak Karadeniz hem barbar, hem de barbarlam bir
vahi blgeler (birka istisna dda) kitlesinin ortasnda yer almaktadr. Gl dalar
onu gneyden douya doru evrelemektedirler. Bu dman dalarn arasndan ran,
Dou Anadolu ve Mezopotamyadan gelen yollar, zorlukla byk Trabzon menziline
ulaabilmektedirler. Buna karlk kuzeyde, Krm Tatarlarnn XVI. yzylda henz iyi
koruduklar, geit ve gebelik blgesi olan geni Rusya ovalar uzanmaktadr. Yalnzca
izleyen yzylda Rus kanun kaaklar, Kazaklar deniz kysna ulaabilecek ve Trklerin
zararna olmak zere korsanlk yapabileceklerdir. Daha XVI. yzylda, ktan yarar
lanan MoskovalIlar bu denizin kylarna ynelik kk talanlar yapmaktadrlar ( 32 ).
Karadeniz bu dnemde, tpk btn tarihi boyunca olduu gibi, nemli bir ekonomik
alandr. lk nce, hemen hemen bizzat kendi kylarnda rettikleri vardr: kurutulmu
balklar, Rus nehirlerinin balk yumurtalar ve havyar, Trk donanmas iin mutlaka
gerekli kereste, Kafkaslardan salanan demir (), buday ve yn; bu sonuncu rn
Varnada birikmekte ve byk Raguza tekneleri tarafndan, deriyle birlikte toplanmak
tadr, budaya ise stanbul el koymaktadr. Ayrca Karadenizin aktardklar vardr: orta
Asya ve rana ynelik olarak ona gelenler ve bunlardan stanbul ve Batya ynelik
olarak kervanlarla gelenler. Douyla olan bu ifte trafik hakknda ne yazk ki, XVI.
yzyla ilikin olarak az bilgiye sahibiz. stanbulun Akdenizin bu ucu ile, denizin geri
kalan arasna bir perde ekerek, onun uzak ve yakn ticaretine el koyduu izlenimi
vardr. Ulalmas kolay olan Karadeniz muazzam bakent iin, olmazsa yaayamayaca
bir beslenme blgesidir, nk stanbul, iaesi iin Balkanlardan toplanan vergilerle
(zellikle koyun sevkiyat), ne de ona skenderiyeden gelen buday, pirin, bakla,
baharat ve mstahzaratla yetinemez. Belon du Mans ( 34 ) Dou Karadeniz kylarndan
stanbula taze taze kesilmi... tabaklanmam kz ve inek derileri iinde taman
tereyandan sz etmektedir. Kukusuz bu i Karadenizde tamacl salayan, u
saylamayacak kadar ok Rum karamrsellerinden biri tarafndan yaplmaktadr;
bunlar, ounlukla bulutlarla kapl ve dalgal olan bu tehlikeli denizden ( 35 ) ok, Adalar
59

denizindeki ksa gzerghlara daha uygun bir ekilde yaplm olmakla birlikte, gene de
bu tamacl yklenmektedirler. 1595 Ekiminde bir frtna, stanbul yaknlarnda
buday ykl bu teknelerden yz kadarn bir darbede batrmtr ( 36 ).
Karadeniz XVI. yzylda stanbula baldr, tpk eski zamanlarda Miletosun fief,
Atinann fiefi ve daha sonra 1265den itibaren talyanlarn ve Cenevizlilerin alan olduu
gibi ( 37 ). Krmn gneyinde ( 38 ), korunakl bir konumda Tana ve Kefeye yerlemi,
Kuzey steplerinin halklarna kar yarmadann dalar tarafndan korunan ve ayn
zamanda stanbula yerlemi olan (oradan ancak 1453 ve sonralarnda kmlardr) bu
talyanlar Krmdaki iskelelerinden en ge XV. yzyln son eyreinde uzaklatrlm
lardr. Kefe 1479da fethedilmitir. Bunu takiben, denize ulaan karayollarnn byk bir
elden geirilmesi dnemi balamtr: artk bunlar Krma deil de stanbula ynelmek
tedirler. Kilia ve Cetatea Albaya ulaan Bodan yollarnn yerine, Galataya ulaan
byk ticari yol ikme edilmitir, artk bu yol Tuna ticaretini ve telerindeki Polonya
ticaretini stanbula aktaracaktr ( 39 ).

8- 1592-1609 arasnda Venedie giden gemilerden batanlar (kaynak: A. Tenenti. Naufrages, Corsaires et
Assurances Maritimes a Venise, 1559) bu eser ky yolunun nceliini iaret etmektedir.

Bu anda itibaren Karadeniz, muazzam Trk bakentinin resmi ambardr. Ancak


Raguzallar buraya en azndan 1590lara kadar szmaya devam edecek, Varnadan byk
bir gemiyi montonini, vacchiri e buffaliri ynleri ve derileriyle yklemek zere
Karadenize kacaklardr. Zaten ayn trafie Marmarada Tekirdada da katlmak
tadrlar ( 40 ). Belki de gmrk resimlerinden kanmak iin? Her hal- krda, XVI.
yzyln sonuyla birlikte, bilemediimiz koullar altnda, Raguzallar hemen hemen ayn
anda bu iki dura terketmilerdir. Karadeniz hibir zaman olmad kadar Batya
kapanmaktadr; en azndan deniz cephesinden; nk ileride de greceimiz zere, o
devirde karayollar deniz yollarna kar bir zafer kazanma benzemektedirler.
Acaba Orta an sonunda uluslararas trafiin dalm merkezi ( 4I ) olmu olan
Karadenizin bu rolne, kapya kilit asarak, gerekten Istanbulmu son vermitir? Bu
kapatmann daha uzakta baka kkenleri yok mudur? Gerekten de Karadeniz, pek
Yolu demenin adet olduu ok sayda yolun, Trabzon veya Sinopta birbirlerine
dmlendikleri bir son noktadr. Oysa, bu yol daha XIV. yzyldan itibaren kapanma

o Ingiliz veya Hollanda


C Trk veya Ku/ey Afrika
*

spanyol

belirlenmemi ve eftl

9- Ayn dnem iin ve ayn kaynaa gre gemi msadeleri.

61

benzemektedir. Bu durumda Karadenizi zenginletiren trafik Iran yolunu tutmutur.


Her hal- krda bu yolun kapanmasnn kurban Trkistan olmutur. Dier yandan,
XVI. yzyln ortasnda Ruslarn aaya inmeleri hareketi Volga boyuca rgtlenmitir.
Bir cins Granada krall olan ve kervan ticareti sayesinde zenginlemi olan Kazan
Hanl, her zaman Ruslar tarafndan byk bir itahla arzu edilmi ve nihayet onlarn
ellerine gemitir. zlmesi g karlklar nedeniyle yar yarya iflas etmi olan
Hanln bu durumunun, Trkistan yolunun kapanmasnn sonucu olup olmadn
bilmek mmkn deildir. Korkun van 1556da Astrakan ele geirmitir. Bu kez
kapatlan kilit, tarihin bilinmeyen byk bir olay olan 1569-1570 harektna ramen,
salam bir kilittir ( 42 ).

Venedikli ve Cenevizli olan Adalar Denizi


Yeryznn en konuksever denizi olan Aripel bir fakir adalar ve ounluklada
daha sefil olan kylar dizisidir. Bu durum da, ancak byk bir kente bal olarak
anlalmaktadr. Eskiden bu deniz Atinann silahl geit alan olmutur. Daha
sonrasnda ise, Bizans deniz ticaretine egemen olan snfn bizatihi ss olmutur. Buray
denetim altnda tutmas sayesinde, Bizans Ege Denizini muhafaza edebilmi, sonra da
IX. yzylda bir an iin Girite yerleen mslmanlar buradan atabilmitir. Ayn
zamanda Yunan, Sicilya denizleri ve Venedik henz ykselie gemeden nce Adriyatik
yollar araclyla, Batyla olan ilikiyi bu deniz korumutur.
Yzyllar gemektedir. Aripel artk Venedikli ve Cenevizli olmutur. ki rakip kent
bu denizin adalarn aralarnda paylamaktadrlar; buralara imparatorluklarnn mu
hafz yurttalarn, kyl senyrlerini, plantasyon sahiplerini ve ayn zamanda tccarla
rn yerletirmilerdir, ama gerei sylemek gerekirse, bunlar ortodoks nfusun
ortasnda yabanc kalan koloni aristokratlardr. Bu yerli halk adetleri itibariyle
Latinleebilir bir durumdadrlar, ama ayn derecede zmlenememektedirler. Bu
allm dramdr: btn smrgecileri parmakln ayn tarafna atarak sona ermekte
dir. 1479da Venedik, Kbrsta Cenevizin yerine getiinde, her iki kente mensup
plantasyon sahipleri fazla bir zorluk olmakszn birbirlerine yaklamlardr. Aikr,
kanlmaz snf disiplini...
Aripelde Latinler konumlarn Karadenizde olduundan daha kolay, zellikle de
daha etkin bir ekilde savunmulardr. Bu ynde kullandklar yntemler, ou zaman
onlara saldranlarnkilerden stn olmutur. Ancak Negrepont (Arboz) 1479da
Trkler tarafnda alnmtr; Rodos 1522de dmtr; Sakz adas 1566da tek bir
kurun bile atlmadan fethedilmitir; Kbrs ise kolay bir kartma ve Lefkoe ile
Magosadaki iki kuatmadan sonra, 1570-1572de fethedilmitir; Girit ise 1669da, 25
yllk bir savatan sonra kaybedilmitir.
Fakat, Aripel iin verilen mcadele bu sava-tarihin tamamn meydana getirmenin
ok uzandadr. Bu mcadele ayn zamanda, gndelik hayatla ortaya kan bir
toplumsal sava olarak da kendini arzetmektedir. Rum yerliler bir kez daha
efendilerine ihanet etmilerdir, Kbrsta ve daha sonra Giritte olduu gibi. Aripel Trk
zaferiyle ibirlii yapmtr ve hatta bu zaferden nce Rum denizciler, tayfalar
ounlukla Aripel kkenli olan Padiahn donanmasnda grev almaya komulardr,
belki de Giritliler her yaz banda alan sefer iin Padiahn donanmasna en kalabalk
girenlerdir. Donanmaya tayfa salayanlar onlar Galata (Braudel Pera diyor, ama o
tarihlerde henz o mahalle Pera adyla anlmamaktadr MAK) meyhanelerinde, tersane
yaknlarnda ( 43 ) bulmaktaydlar. Bu, Giritin Trklerin eline gemesinden bir yzyldan
daha fazla bir zaman ncesinde meydana gelmektedir.

stanbul Rumlara, askerlik frsatnn yan sra, Karadeniz ve Msr yolculuklarn


krlarn da sunmaktadr. Bakent iaesinde buday taycs kayk ve karamrseller ( 44 ),
at ve odun taycs gerbeler, Aripelin btn yelkenlileri iin yer vardr. Bunlara
stanbulun dinsel cazibesi de eklenmektedir. stanbul ortodokslarn Romasdr.
Ve XVI. yzyln ilk onyllarndan itibaren denizin tm boyunca bir Rum yaylmas
kendini haber vermektedir. slamlam Midillililer olup Cerbeye, sonra da Cicelliye
yerlemi, Yarmadadan kamak isteyen spanyol mslmanlarnn byk tayclar,
korsan ve nihayet 1518den sonra Cezayirin efendileri olan Barbaroslarn maceralar -bu
macera bir rastlant deildir-. Bir baka Rum kkenli denizci olan Turgutunki de
rastlant deildir, o da 1540lardan itibaren Tunus kylarnda grlecek ve 1556da,
Berberistan kylarndaki Trablusa be yl nce Trkler tarafndan kovulan Malta
valyelerinin yerine geecektir.

Tunus ile Sicilya arasnda


Afrika ile Sicilya arasnda balkl s sularn, mercan kayalklarn ve sngerlerini,
adalarn (ounlukla insansz, nk ok kk yzeylere sahip) sunan u adsz, iyi bir
ekilde bireysellememi denizin roln aa kartmak zor olacaktr. Bu adalar:
Sicilyann bat ucunda La Favignana, Maretinio, Levanzo; ak denizde Malta, Gozzo,
Pantelleria; Tunus kylarna yakn Tabarka, Galite, Zembra,Cerbe, Kerkenna adalar
dr. Bu denizin snrlar Sicilyadan Afrikaya uzanmakta olan eski jeolojik kprnn
snrlarna tekbl etmektedir: Douda Trablustan Sirakzaya ekilen bir hat,
Batdan Boneden Trapaniye ekilen bir bakas. Ana eksen Sicilyadan Afrikaya
kuzey-gney dorultusunda uzanmaktadr. likiler doudan batya, Dou Akdenizden
Atlantie teknelerini ilerletmektedirler. Fakat bu yol kuzeye doru byk Messina
boaznn meydana getirdii yol tarafndan dorultusunda saptrlmaktadr. Ve bu
boaz Sicilya-Afrika kesiminde kuzey-gney akmlarnn younluuna sahip deildir.
Bunlar btnn bazen gneye, bazen de kuzeye doru ar basmasna yol aarak,
hereye hkmetmilerdir. Aglabilerle birlikte bu btn mslman olmutur. Bu fethin
tarihi olan 827den, slamn kalesi Palermonun 1071de Normanlar tarafndan geri
alnmasna kadar, bu byle srmtr. Sicilya bu tarihten sonra Normandr veya XI.
yzyldan sonra olma yolundadr, nk Napoliden Sicilyaya gelen Norman ilerlemesi
byk adann fethiyle durmayacak; sava, korsanlk, ticaret ve hatta Afrika topraklarna
doru g yoluyla gneye doru taacaktr. Komuluun dayatt bu siyaseti daha
sonra Anjoulular ve Aragonlular srdreceklerdir. Bunlar birok kereler Afrika kysna
saldracaklar; Tunus emirlerini haraca balayacaklar; 1284den 1335e Cerbeyi ellerinde
tutacaklardr. Ancak hrstiyan tccar heryerde, zellikle de ayrcalk stne ayrcalk
elde ettii Tunus ve Trablus surlarna yerlemektedir. Hrstiyan asker, zellikle de
Sicilyann gelecekteki efendisi, Katalan paral askeri (Sicilyada katolik ayinin yaplma
tarihi 1282dir) kendi cephesinden, Afrikada hemen hemen Doudaki kadar byk
maceralar bulmaktayd. ok erkenden, XII. yzylda Katalan denizciler Tabarka
mercan kayalklarn ziyaret etmilerdir.
Palermo ve Messina ortamlar daha XVI. yzylda bile spanyol Sicilyas kral naiplerinin
siyasal tercihlerinin dorultusunda ve bouna bir gayret olarak, Afrikann fethi
projelerini nermeye son vermi deillerdi: Bir Juan de la Vega, daha sonra bir Medina
Celi dk, daha da sonra bir Marcantonio Colonna... Bu projeler, karanlk bir ekilde
hissedilen bu ortak dnyann kylarn ve adalarn birletirmek; Sicilya buday, peyniri,
ton bal flar ile Cerbe zeytinyan, gney lkelerinin deri, balmumu, ynn, Sahra
trafiinin altn tozu ve zenci kleleriyle birletirme ihtiyacn ifade etmekteydiler. Bu,
64

2 ve 3. ORAK TOPRAKLAR. Bu k hava fotoraf, k gelince dadaki koyunlarn gittikleri Bardenas Reales
(Navarra) hakkndakt ksm grntler vermektedirler kinci grntde kuru ve yksek blge ile aadaki
topraklarn nemlilcn arasnda ?tlk bulunmaktadr. Yaknlarda hr kanal bu talihsiz blgeleri *uya kavuturacaktr

Bu fotoraflar Alfredo Floristan Samanesn


kullanmama izin vermesine borluyum

La

Ribera

Tudelana

de

Navarra,

1951,

adl

kitabndan

alarak

4. DOU AKDENZ'N PORTULANI (XVI YZYIL.). Biblioteca Nacional de Madrid. Ms. 17 818, f 4.

deniz btnln salam bir ekilde elde tutarak, ky asayiini, ton imalathanelerinin
gvenliini salayarak, XVI. yzylda kt silahlanm kayklaryla Cezayir korsanlar
nn kayklarna saldrmakta tereddt etmeyen u yar -Katalan Trapani balklarnn
kuzey Afrika mercanlarndan uzak tutarak salanabilirdi. Nihayet, Cezayir korsanlarna
kar gney kylar ynnden srekli tehdit altnda kalan Sicilya buday caricatarisinin
de garantiye alnmas gerekiyordu: nk, baka yerlerde olduu gibi, burada da
korsanlk tarih tarafndan yanllanan doal bir denge kurmaya ounlukla eilimliydi.
Sicilyadan sz ederken her zaman kuzeye bakmak, Napoliye doru bakmak, bu iki
tarihin sk bir ekilde zt olduklarn ve Napolinin ykselmesinin Palermonun d
ve tersi olduunu sylemek kuraldr. Sicilya-Afrika balantsn aa kartmak, yani
bilgilerimizin yetersizliini ve dikkatsizliklerimizin bir btnsel ad konulamamasna
neden olduu bu deniz dnyasnn deerini ortaya koymak daha nemli olacaktr.

Akdeniz Man
Bat Akdenizin ucu dar, karalar arasnda skm, bu nedenden tr insan
tarafndan elde edilmesi kolay bir mekndr: bir corafyacnn, Rene Lespesin
adlandrd gibi, Akdeniz Channel. Buras batda Cebelitark boazyla, Caxine
burnundan Nao burnuna veya daha geni olarak, Valenciadan Cezayire ekilecek u
hat arasnda ayr bir dnyadr. Dou-bat dorultusunda seyrsefer hi de kolay deildir:
douya doru gitmek, Bat Akdenizin geni meknna almak demektir; batya doru
gitmek ise, daha da geni bir mekna, Atlantie ulamak anlamna gelmektedir; geiin
sk bulutlar, ok iddetli akntlar, mercanlar, kylar boyuncaki kum ylmalar
yznden tehlikeli olduu, boazn tesindeki Atlantie. Bunun dnda, ileri km bir
burun gibi olan bu boaz, aknt ve rzgr dzeninde her zaman deimeler kaydetmek
tedir. Burada bu durum zellikle nettir ve boazn geilmesi karmak bir ilem olarak
kalmaya devam etmektedir.
Buna karlk, doudan batya uzam olan bu Man kuzeyden gneye gemek
nisbeten rahattr. ber ve kuzey Afrika dnyalarnn kitleleri arasnda bir set olmayp,
ayrdndan daha falza birletiren, kuzey Afrika ile beryay tek bir dnya, Gilberto
Freyrenin imge ykl ifadesiyle bir ifte-kta haline getiren bir nehirdir ( 45 ).
Sicilya ile Afrika arasndaki deniz kolu gibi, bu deniz koridoru da Orta ada
slamn fethettii yerlerden biri olmutur. Bu fetih X. yzylda Kurtuba Halifelii ani
salamln kazanrken gelen ge bir fetihtir. Emevilerin bu baars, Magripten hem
buday, insan, paral asker getirtme, hem de oraya bunlarn karlnda Endls
(Andaluya) kentlerinin rnlerini ihra etme garantisini ifade etmekteydi. Bu su
yolunun serbest veya en azndan kolay kullanm; Endlsn denizcilik hayatnn
merkezini tekneleriyle, tershaneleriyle, ipek dokuma tezghlaryla grltl Almeriadan, XI. yzyl Akdeniz denizciliinin nihai noktasn bulduu Sevillaya (Araplar
buraya biliyye demektedirler MAK) kaydrmtr. Bu durum ona zaten o kadar byk
zenginlikler getirmitir ki, Guadalkivir nehri zerindeki liman bir sre sonra, parlakl
yla eski kara ii bakent Kurtubayla rekabet etmeye balamtr.
Ayn ekilde, Akdenizdeki slam nceliinin ihtiam, gney sahillerinde byk
denizci kentlerin domasna veya serpilmesine yol amaktayd: Bougie, Cezayir, Oran
-bu son ikisi X. yzylda kurulmulardr-. Ve Afrika Endls El Muraviler ve daha
sonra da El Mahadlar zamannda asl Endls XI. ve XII. yzyllarda iki kez hrstiyan
basksndan kurtarmtr.
Bamsz spanya slam devletinin sonuna kadar -en azndan XIII. yzyla hatta
tesine kadar- Mans Portekiz Algravesi yaknlarndan, Valencia hatta Balearlara

kadar Kuzey Afrika mslmanlarna ait olarak kalmtr. slamiyet bu uzun deniz
ukurunu Sicilya Akdenizinden daha uzun sre, Las Navas de Tolosadan (1212) epey
sonra, en azndan Ceutann 1415de Portekiz kral Dom Joao ve oullar tarafndan
fethine kadar, elinde tutmutur. Bu gnden sonra, Afrikaya doru yol alm ve sadece
Kastilyadaki uzun uyumazlklar nedeniyle varl uzamakta olan Grnata (Granada)daki slam dnyasnn tortusu artk mahkm edilmitir. Granada sava reconguistanm son sahnesi olarak 1487de tekrar baladnda, Katolik krallar bu kylar
Biskay tekneleriyle ablukaya alacaklardr.
Fetih tamamlandktan sonra, hrstiyan galipler berya-Afrika Mannn gney
kysn ele geirmeye srklenmilerdir; fakat bunu, spanyol karlarnn gerektirdii
netlik ve sreklilik iinde arzu etmeksizin yapmlardr. 1497 Melilla, 1505 Mers-el Kebir,
1508 Penon de Velez, 1509 Oran, 1510 Mostagnen, Tlemsen, Tenes ve Cezayir
Penonunun zaptndan sonra, bu yeni Granada savann inatla srdrlmemesi; bu
zevksiz ama esasl grevin talya seraplarna ve Amerikann nisbi kolaylklarna kurban
edilmesi, spanya tarihinde bir felkettir. spanyann belki de ok kolay olacak olan
nihai baarsn bilememesi, istememesi veya gelitirememesi (1492de sekreterleri
Fernando de afra Katolik Krallara yle gzkyor ki, Tanr Alteslerine bu Afrika
krallklarn vermek istiyor diye yazyordu), bu Akdeniz tesi sava ilerletememesi, ite
karlm tarihin byk blmlerinden biri. Bir denemecinin yazd gibi ( 46 ), yar
Avrupada, yar Afrikada olan spanya bylece corafi grevini yerine getirememi ve
tarihin ak iinde Cebelitark boaz ilk kez bir siyasal snr haline gelmitir ( 47 ).
Bu snrn zerinde sava srekli hale gelmitir: bu, rastlantnn tpk Sicilya ile Afrika
arasnda olduu gibi, esasl balar kopardnn iaretidir. Kanal gemek zor hale
gelmitir. XVI. yzylda her zaman narin olan Oran iaesi konusunda bu grlmektedir.
Koskoca dzenleyici istasyon Malagadan provaedores konvoylar rgtlenmekte,
tekne ve kayklara presidios ynnde navlun yklemektedirler ( 48 ). Bunlar, zellikle
kn bu ksa gzergh iin yeterli olan hava amalarndan yararlanarak gndermekte
dirler. Yeter ki korsanlar bu iaecilerin mallarn ele geirmeyi baarmasnlar; o zaman
bildik pazarlk sreleri devreye girmekte ve mallar Caxine burnunda yeniden satn
alnmaktadr. 1563de burann Cezayirliler tarafndan kuatlmas srasnda ablukay
zorlayanlar Valencia veya Andaluyal balancelle ve brigantin sahipleri olmutur
(Trkesi pergende). Bu kk tekneler, 1565 ( 49 ) tarihli bir aratrmann dedii gibi
eskiden Kartageneden, Cadizden veya Malagadan Cordoba klahlarn veya
Toledo dokumalarn kuzey Afrika limanlarna gtrlenlerin benzerleridir. Bu tekneler,
Cebelitarn tesinde Atlantie szmaya devam eden; Sevilla, San Lucar de Barrameda
veya Puerto de Santa Mariadan koskoca bir denizci halkn buralara tayan, avlanarak
Moritanya aklarna kadar kayan ve Fas kysndaki Portekiz presidio\anndan birinde
pazarlar ayin dinlemeye giden balk teknelerinin de benzerleridir ( 50 ). Bu tekneler
Cezayire pirin, spanya kokular ve korumaya ramen kaak mallar getiren u Valencia
kayklarnnda benzeridirler ( 51 ).
Yzyln sonunda, bu yar yarya l deniz blgesi, aniden dramatik bir tarihin iinde
uyanmaktadr, fakat bu tarih Ispanyann olaan rakipleri olan, kuzey Afrika iskeleleri
ne her zaman alk Marsilyallarn veya 1575den itibaren Tunusun cezbettii ve
muhafaza ettii, ama bazen de Larache ( 52 ) ve Fas Susuna ( 53 ) kadar ilerleyen yeni gelen
Livornolularn olay deildir. Yeni olay, zellikle 1590l yllardan itibaren kuzeyli
teknelerin kitlesel gelileridir. Bu yabanc tekneler boaz iki kere, gelirken ve dnerken,
gemek zorundadrlar. Dnte, gzlenmekte ve nceden haber alnmaktadr. Acaba,
HollandalIlar iddia edildii gibi ( 54 ), daha sonra rencileri Cezayir korsanlarna da
retecekleri, boazdan yeni bir gei yntemi icat etmiler midir? Bu tamamen kesin
66

deilse bile, mmkndr. Ispanyol her hal- krda iyi mevsimde, sakin aylar sresince
kulland kadrgalar ve kn sert havalarnda demir alan kalyonlaryla geidi gizlemeye
hatta yasaklamaya gayret sarfedecektir. Bu denetimleri, bu alarmlar, bu ounlukla
zafere ulamayan ve XVIII. yzyla kadar srdrlecek olan mcadeleleri Portekiz
kysndaki San Vicente burnundan, Cartagena ve Valenciay ( 55 ) ve sklk Mer el-Kebir,
Ceuta ve Tancaya kadar, 20 Mart 1610da zaptedilen Larachea kadar, 1614de igal
edilen La Mamoraya kadar olan bir alan iinde dnmek gerekmektedir ( 56 ).
spanyann efendileri, denizcileri ve akl vericileri karlksz zmlerin dlerini
grmlerdir: tekneleri daha emin olarak gzetim altnda tutacak glendirilmi toplar
Cebelitara yerletirmek ( 57 ); Ceuta andaki Peregil adacn tahkim etmek ( 58 ); veya
spanya hizmetindeki u deli ve dahi macerac ngiliz Sherleynin tavsiyesine uyarak
Mogador ve Agadiri ele geirmek, yani Fas elde tutmak ve bu sayede Katolik Kraln
absoluto seror de la Berberia ( 59 ) olmas; ve bu 1622de dnlmtr!
Fakat bu mcadele ksz kalmtr. ngiliz, HollandalI, Cezayirli dmanlar
boazdan, bir k gecesinin uygun koullarndan yararlanarak ( 60 ) veya rakibe nadiren
birka gemi kaptrarak zorla, beklenmedik bir ekilde geiyorlard, ou zaman da tekne
ve toplarnn stnl sayesinde muhafz ktalarn altediyorlard. Seyirlik yan az veya
en azndan pek fazla bilinmeyen bu byk Akdeniz dram, onun kaplarnda, hemen
hemen onun dnda oynanmtr. Bu konuya dneceiz.

Tiren havzas
Geni olan Tiren denizi -yzyln belgeleri Korsika ve Sardinya kanallar
demektedirler-, komu dnyalara ar bir genilikte almtr ve hareketsiz bir kaderi
olamayacak kadar fazla zengin ve ar nfuslu topraklarla evrelenmitir.
Bu denizin ilk ve uzak tarihi Toskanann efendisi olan Etrsklerle, Byk
Yunanistan ve Sicilya kentleriyle, beraberinde imparatorluu olduu halde ayr bir
dnya olan Marsilya ve sonuncu pay sahibi olarak Sicilyann batsna, Sardinya
kylarna ve Etrsklerin de bulunduklar Korsika kylarna yerlemi olan Kartaca
arasnda paylalm bir mekn gstermektedir. Kaba hatlaryla Etrskler denizin ortay
blmne sahiptirler, dierleri ise mahreleri ellerinde tutmaktadrlar: gney Yunanlla
r Dou Akdeniz yolunu; Kartacallar Panormos (Palermo)dan Drepanon (Trapani)
tarikiyle Afrikaya gidenini; nihayet Marsilya Yunanllar Etrsk denizini batya
ulatran yolu, daha kesin olarak spanya ynnde, Lizbon krfezini amak iin uygun
rzgrlar beklemek iin mola verilmek zorunda olunan noktay, ellerinde tutmaktadr
lar.
Bu ilk ehre, daha imdiden Tiren dnyasnn srekli izgilerini aa kartmaktadr:
gln ortay deeri, oraya girmeye ve oradan kmaya izin veren deniz limanlarnn
nemi. Bu ehre bu ar geni, ar ak denizin asla tek bir egemenliin, veya tek bir
ekonominin, hatta tek bir uygarln alan olamayacann nedenleri tahmin etme
frsatn vermektedir. Sadece dzeyleri eitleyici Roma hegemonyas buna istisna
oluturmu; onun dnda hibir deniz gc burada srekli bir stnlk kuramamtr, ne
Bizansn hizaya soktuu Vandallerinki, ne sonunda talyay ellerinden karan kuzey
Afrika mslmanlarnnki, ne Normanlarnki, ne de Araplarnki; birinciler Bizansa
arpmlar, kinciler de hem slama, hem de Katalanlara toslamlardr. Pizaya gelince,
o da karsnda Cenova rekabetini bulmutur.
XVI.
yzylda ana yer, Korsikann efendisi olan Cenevize aittir. Ancak bu nceliin
zayf yanlar bulunmaktadr: Cenova deniz tamacl iin giderek daha fazla miktarda

olmak zere yabanclara bavurmaktadr, bu ilk gerilemdir. Dier yandan, Tiren


denizinde gl konumlar salam olan bir spanyann karsnda bulunmaktadr. Bu
konumlarn ilk kilometre talan XIII. yzylda Sicilyay (1282), sonra 1325de uzun bir
Cenova direnmesine ramen, kendileri iin Sicilya balants nedeniyle gerekli olan
Sardinyay ele geiren Aragonlular tarafndan kurulmutur. Katalan yaylmas (bu
yaylmann zgnlklerinden biri) Bakarlardan Sardinya tarikiyle ve Sicilya araclyla
dorudan douya ynelmekteydi. Katalanlar bu adalarda gerek deniz kolonileri
kurmulardr: Sardinyada Alghero, Sicilyada Trapani.
Fatih, fakat tketici bir yaylma. Ge kalm olmasndan turu, kendine bir yer
salayabilmek iin kaplar zorlamak, savamak, korsanlkla denizcilii birbirine
kartrmak zorundadr. Bu yaylmann harekete geiricisi olan Barselona, yava yava
barol Valenciaya brakm ve Yce Alfonso (1455) zamannda Napoli krallnn
fethini tamamna erdirenler Valenciallar olmutur. Zaten Valencia eylemi alr almaz
kapanmtr, nk Aragon tac ksa bir sre sonra Kastilya denetimine gemitir. talya
savalar dneminde, bunun sonucunda Tiren denizinde yeni bir deiiklik olmutur:
asker ve memur Kastilyalnn yerine, Sicilyada olduu gibi, Napolide de Aragonlu
gemitir ( 61 ). spanya artk kadrgalar ve tercios'u araclyla Tiren denizinde bir
denizci, askeri ve ktasal gcn arln hissettirmektedir. Fakat tccar bir gcn deil:
V. Carlosun dneminden itibaren ve eski ticari ayrcalklara ramen, Katalan dokuma
lar Sardinya ve Sicilyaya giderek daha az miktarlarda ihra edilmektedirler. Baka
yerde olduu gibi burada da, berya karlarna pek fazla dikkatli olmayan imparator,
Ceneviz tccarlarnn kendi ynl kumalar bu pazarlara aktmalarna ses kartma
mtr. Bylece rvan alnm, Ceneviz ncelii alm mdr?
Olaylar bu kadar basit deillerdir. 1550lere doru Cenova Tiren denizindeki ve
baka yerlerdeki denizcilik ilerinin bir blmn Raguzallara terketmitir. Bunlar yk
gemileriyle, Sicilya buday ve tuzuyla, uzun mesafeli yolculuklar spanya, Atlantik vey^
Dou Akdeniz ynlerine doru salamaktadrlar. Eer Marsilyallarn varl olmasa
(nceleri mtevazi olan bu varlk 1570lerden sonra byyecektir), daha sonra hem bir
yarat, hem de canlanma olan Livornonun gelimesi -nk Livorno hem Piza, hem de
Cenovadr- olmasayd, Tiren denizi bir Raguza gl olacakt. Ve tabii ki Ceneviz
Korsikasyla erkenden ilgilenmeye balayan Cosimo de Medicisnin hesap siyaseti
olmasayd ( 62 ). Nihayet Sicilya ile Sardinya arasndaki geni kapdan, endielendirici bir
ilerleyi halinde, srekli olarak Cezayir korsanlar girmektedirler; bunlar deniz yollar
nn nihayetinde, tamamen kuzeyde Savone, Cenova, Nice, hatta Provence nehirlerini
aniden basacaklardr. Elbe adasndaki Toskana engeli Porto Ferraioyla birlikte, onlar
durdurmaktan ok haber vermektedir.
Bu blnm ve kark Tiren havzas demek ki, Akdenizin genel hayatna kiisel
renklere sahip olamayacak kadar fazla karmtr. Ancak, hemen sadece kendi
kaynaklaryla geinme olana salayan bu eitlilik, ona belli bir zellik vermektedir.
Kentlerinin kendi kendilerini besleyemeyecek kadar kalabalk veya hayvanclkla fazla
megul blgelerinin yedikleri buday Sicilyadan ve 1550lere kadar Provencedan -en
azndan Provence bu buday ona aktarmaktadr, nk bu rn ounlukla Burgonyadan ve bazen de daha uzaklardan gelmektedir- gelmektedir. Tuz Trapaniden
gelmektedir; Peynir Sardinyadan, greco veya latino arap Napoliden; tuzlanm et
Korsikadan; ipek Sicilya veya Kalabriyadan; meyvalar, badem, ceviz, anuez veya ton
flar Provencedan; demir Elbe adasndan; para, sermaye ya Floransadan, ya
Cenovadan gelmektedir. Geri kalan dardan gelmektedir: deri, baharat, boya odunu,
yn, ksa sre sonra da biza tuzu.
68

Bu iki birbirine eklenmi, karm ilikiler hayatndan, biri yakn, dieri uzak ve dta
kalanndan, i hayat en zengin olandr. Bu hayat halklarn, uygarlklarn, dillerin,
sanatlarn olduka ilerlemi harmann aklamaktadr. Bu durum nisbeten sakin,
snakl sularyla bu deniz meknnn en mkemmelinden bir kayk alan olmasn
aklamaktadr. Haziran 1609dan Haziran 1610a biryl iinde sadece Livorno limanna
2500den fazla kayk ve kk tekne girmitir ( 63 ). Muazzam bir rakam! Bunlar yalnzca
Tiber nehri araclyla Romaya Ripa Grandeye ulaarak ( 64 ), oraya ve Roma kilisesine
ait bir saraya yerleecek olan bir piskoposun mobilya ve prtlarn, ya da bir kilise
mensubunun devr-i saadetinde Napoli krallndan getirttii greco arap flarn
tayan kayklardr. Btn istatistikler, dnemimiz asndan ok zengin olan Livorno
limannkiler, Civitavecchia, Cenova veya nihayet Marsilyannkiler, bu ksa mesafeli
ilikilerin muazzam nemini dile getirmektedirler. Korsika burnundan Livornoya veya
Cenovaya odun nakli iin, veya Elbe adasndaki Riodan gene ayn Toskana limanna
demir iin... Herey bu minicik teknelerde tanmaktadr: kayk, saete, landi, luiti,
tartane, frkata, polacre... (6S). Cenovadaki gmrk kaytlar, teknelerin su ekimlerinin
150 cantara'dan az veya fazla (aa yukar 30 ton kadar) olmalarna gre, limana iki cins
giri -venuto magra ve venuto parva- arasnda ayrm yapmaktadrlar. Dier yandan,
Cenova limanna ylda birka dzine byk tekne giri yaparken, kklerden bir
veya iki bini girmektedir: 1586da 47 bye karlk 2.283 ufak; 1587de ( 66 ) 40a karlk
1921; 1605de ( 65 ) 107ye karlk 1787... (Bu rakamlar gerein altndadr, nk sadece
giri resmine tabi tekneler hesaba katlmaktadr, oysa buday, zeytinya ve tuz taycs
birok tekne bu resimden muaftrlar).
Kukusuz ky denizcilii, btn dar denizlerde olaan, btn ticari akmlarn yaam
iin vazgeilmez bir olgudur. Fakat burada, Tiren denizinde, bu ky denizcilii istisnai
bir genilie sahiptir. Bu, bir de kendisi bizzat istisnai olan bir belgelenmeyle
birletiinde, baka yerlerde ancak kap aralndan farkedebildimizi, grmemize izin
vermektedir; ekonomik mbadelelerde kk yk yelkenlilerinin hesaba katlmas
gereken nemi. Livornoya birka f tuzlanm et ve peynirle ykl bir Korsika
kaynn patronunun ( 68 ), mallarn kentin sokaklarnda, kentteki dkknclarn
itirazlarna ramen,bararak bizzat satmas nadir deildir.
Ancak bu kk aralar hereye yetemezler. Eer Sicilya Denizinde hapis Kartaca,
eer Tiren denizinin u mahrecindeki Marsilya ve eer daha sonra Cenova bu kadar
byk rol oynayabildilerse, bu Vidalde la Blachenfarkettii gibi ( M )dou rzgrlarna,
tehlikeli levante'ye ve mistral'e tabi olan batya ynelik byk seyrsefer sorununu
zebilmi olmalar sayesindedir. Bu yolda basit kayktan farkl tekneler gerekmekteydi.
Med savalar srasnda Marsilya gibi Kartacada da bu seyrsefer iin belki de dier
donanmalarnkilerden daha ar tekneler kullanlmt. Baarlar da buna bal
olmaldr. Olduka sonraki yzyllarda, Orta a sona ererken teknik bir deime
sayesinde, Latin yelkenlerinin geniletilmesi sayesinde, Cenova bu uzak seyrsefer
sorunun herkesten daha iyi zmeyi baarabilmitir. Bundan o kadar byk bir avantaj
salamtr ki, XIII. yzyln sonlarndan itibaren gemilerini Cebelitark boaznn
telerinde, Flandrea kadar gnderebilmitir ( 70 ).
Cenova zaten bu byk tonajl teknelerin kaygsn ve ihtiyacn korumutur. XV.
yzlda Sakzdan veya Galatadan Flandrea kadar uzun gzerghlar boyunca, bazlar
bin tondan daha da yukarya ulaan teknelere sahiptir. 1447 ylnn banda bir kaptan
Floransal dostuna Fornora adl tekneyi grmemi olman ne yazk: tu avresti avuto
piacere maxime a vedere questa nave che tiparebbe in magnificenza" ( 7 ) diye yazmaktadr.
O zamanlar bundan daha yksek tonajda baka bir tekne yoktur. 1495 ylnn Saint

Martin gn iki byk Ceneviz navesi Bares limann nne geldiler ve demirlerini
liman denilen yere girmeden burada attlar. Commynesin dediklerine baklrsa, bunlar
durumu tek balarna Franszlarn lehine deitirebilirler, nk bu iki tekne Napoliyi
geri almak iin yeterlidirler; nk bu iki tekne gzel ve byktrler, biri bin, dieri de
ikibinbeyz butte tamaktadrlar ve birini ad Galienne, dierininki de Espinole dr
( 72 ). Fakat ne biri, ne de dieri Baies limanndan, en yakn byk kente olan ulam
geniletmek iin mdahalede bulunmamlardr.
Bu ayrntlar bizi, konudan ve gerek sorundan grndnden daha az saptrmak
tadrlar. nk iktidar, stnlk, etki alanlar; bir deniz kesiminin hayat sz konusu
olduunda, acaba bunlar ounlukla teknik ayrntlardan baka eyler midir: yelken,
krek, dmen, tekne profili, tekne arl...?

Adriyatik (73)
Adriyatik, belki de deniz blgelerinin en tutarl olandr. Tek bana ve benzetme
yoluyla, Akdenizin btnnn incelenmesinin gerektirdii btn sorunlar ortaya koy
maktadr.
Geni olmaktan daha ok uzun olan bu deniz, bir kuzey-gney yolu gibi belirmekte
dir. Kuzeyde Trieste krfezindeki Pesaro ve Riminide, Po ovasnn Akdeniz suyuyla
birletii noktalar belirleyen alak sahillere ulamaktadr. Batda ksa bir mesafeyle
Sottovett'in arka plannda denize kadar bir dizi dalk tepeyi atan -bunlardan biri mee
ormanlaryla nl Monte Gargano bu diziden iyice ayrdr- Apenninlerin kendine
refakat etmelerine, ramen sklkla s, bataklk talyan kysyla snrlanmtr. Douda
bir dalk adalar dizisinde, Balkan ktasnn yksek, ksr engebelerini hemen ift hale
getiren Dinar dalarnda durmaktadr. -Dinar Alplerinin meydana getirdii bu usuz
bucaksz beyaz duvar, muazzam bir karst yaylasnn kenardr ve Dalmaya kys bu
yaylaya srtn dnmektedir.- Nihayet, Adriyatik gneye doru, talyadaki ayn adl
burun ile Arnavutluktaki Linguetta burnu arasnda yer alan Otranto kanalyla yon
denizine almaktadr. Bu kanal dardr: deniz haritalar 72 kilometre uzunluunda
olduunu iaret etmektedirler. Uygun rzgr estiinde, M.O. III. yzyldan itibaren
btn yelkenlerini ekmi lembo\ax onu bir gnde ayorlard ( 74 ); XVI. yzylda Napoli
kral naibi hesabna, haberleri Korfu veya Kefalonyadan Napoli kylarna ve tersi ynde
tamakla grevli firkateynlerin de yaptklar budur. Bir spanyol muhtras Dende Cabo
de Otranto se veen las luces de la Vetona ( 7S ) olduunu iaret etmektedir. Uakla Atinaya
giderken gnmzn yolcusu tek bir gz atta Arnavutluk kysn ve biraz ileride
Korfuyu, Otrantoyu ve Tarente krfezini de farketmektedir; herey bir avuca
sacakm gibi gzkmektedir.
Gneydeki bu boazlanma, havzann esas izgisidir: bu durum ona birliini
salamaktadr. Bu dar geide egemen olmak Adriyatie egemen olmak demektir. Fakat
sorun denizin mahrecinin nerede kavranaca, yani nerede gzetim altnda tutulacadr.
Anahtar -konumlar faal Apulia, Brindisi, Otranto, Venediin 1495 ve 1528de uzun sre
kalmakszn iki kez yerletii, ve ticari karlarnn yardmyla 1580de yeniden
yerlemeyi dnd Bari limanlar deildir ( 76 ). Trkler de talyan hrstiyanln
heyecanlandran 1480 yamasndan sonra, bir an iin Otrantoyu ele geirmilerdir.
Fakat Adriyatiin mahreci talya kysnda olamaz. Yarmada burada denize yar
belinden daha fazla batmtr; Adriyatie hkmeden, onun karsndaki Balkan
kysdr; bu, ok katolik Kraln Madriddeki elisi Saint-Gouardn 17 Aralk 1572de
IX. Charlesa yazarken dolayl olarak farkettii eydir: Eer padiah Quatero (Cattaro)
70

azna sk bir bask yaparsa ad geen Quateroyu rahata zorlar, bu durumda ben onu
Adriyatiin efendisi olarak grrm ve daha sonra talyada bir menzil ele geirmek ve
bu sayede de talyay denizden ve karadan kuatmak onun iktidar iine girer ( 77 ).
Gerekte evin anahtar daha gneyde, dpedz Korfudadr. Ve Venedik 1386dan
beri buraya sahiptir. Dou kysndan korunakl, fakir ve dalk ve bu nedenle de
koruyucu olan bu adada ite trafik younlamaktadr ( 78 ). Adriyatikten kmak ve oraya
girmek, ounlukla Korfunun nnde resmi geit yapmak demektir. Venedik senatosu
nun bir tutanak metninin (17 Mart 1500) dedii gibi, bu ada seyrsefer iin olduu
kadar, tamamen baka vehelerden tr de btn Venedik devletinin kalbidir ( 79 ).
Demek ki Signoria (Venedik) ona btn zenini tahsis etmitir ( 80 ). Onu tahkim etmek
iin hibir eyten kanmamtr, 1553 tarihli bir belge ( 8I ) o kadar byk miktarlar
harcanarak, che chipotesse veder li conti si stupiria demektedir. 1572de buradan geen
Fresne-Canaye, adann bakenti olan kk Rum kentinin zerindeki, sylendiine gre
Arnavutlua kadar menzili olan, 700 topuyla muazzam kaleye hayran olmutur. Ancak,
bir yl nce Trklerin 500 svariyle bu kalenin surlar altnda aday inemeye cesaret
etmelerine armaktadr ( 82 ). Korfudaki grevinin izlenimlerini aktaran bir balyozun
1553 tarihli muhtrasnn okunmas srdrldnde, buna daha az alacaktr: balyoz,
eer antik kalenin silahlar yeni sava ve kuatma yntemlerine uyum salayacak ekilde
tamamlanamazlarsa, btn bu harcamalar gereksiz olacaktr demektedir. Bu alma
balamtr, ama ylesine; ve oraya gmlen 200.000 dkaya ramen etkin deildir. Bu
alma ne zaman bitirilecektir? O kadar yaknlarda deil, nk 15 7 6 ( 83 ) tarihli bir
muhtra hala kalenin yetersizliklerinden yaknmaktadr: dman klcna el atmadan
toplarn kalenin metrislerinin dibine bile yerletirebilir. Yzyln ikinci yarsnda
Venedik memurlarnn yazdklar hereyde u ikyetler ortaya kmaktadr: Signoriann byk savunmalarnn modas gemitir, bunlar korsan saldrlarn nleme
yeteneine sahip deillerdir. Sudan yoksun dalar snak olarak ie yaramazlar,
Korfunun zavall halk hayatlar pahasna, ister istemez kalenin iine ve kale ukurlarna
snmak zorundadrlar. Bu durumda Trkler, kyleri terkedilmi bo bir lkede
yaylmaktadrlar. Sonu: 1537 savandan nce 40.000 kiilik bir nfusa sahip olan
Korfu, 1588de ancak ( 84 ) ancak 19.000 kiiye sahiptir. Gerektir ki, Venedik aday
savunmak iin hereyden nce Aripelde Krfezde devriye gezen altn yaldzlarla
kapl provalar olan kadrgalarna gvenmektedir.
Ve fiilen, Korfuyla ve donanmasyla Venedik Adriyatiin giriini elinde tutmaktadr.
Bu ayn zamanda Adriyatiin tamam da demektir. nk, denizin teki ucunda,
kuzeyde bizzat kentin kendisi ikinci anahtar konumu meydana getirmektedir: Alplere
ramen Orta Avrupay Adriyatik ve Dou Akdenize balayan kta yollarnn ve deniz
yollarnn buluma noktas. Venediin grevi bu balanty salamaktadr.
Adriyatik Venediin syledii gibi onun denizi, onun krfezidir. Burada
herhangi bir tekneye can isterse el koymakta, burada asayii duruma gre beceri veya
sertlikle salamaktadr. Trieste onu rahatsz ettiinden, 1578de tuzlalarn tahrib
etmitir ( 85 ). Raguza onu rahatsz ettiinde kadrgalarn, bu kenti besleyen tahl
teknelerine el koymak zere, Raguza Vecchia nndeki sulara yerletirmitir; 157lde
Kutsal Liga mttefiklerini ona kar harekete geirmi; 1602de Raguzal isyanclar
kalyonlaryla nl Lagosta adasnda desteklemitir ( 86 ); 1629da gene rakibinin teknele
rine el koymutur ( 87 ). Ancona cann sknca onunla bir gmrk savana girmeyi
denemitir ( 88 ). Ferrare rahatsz ettiinde, onun byk limann ele geirmeyi dnm
tr. Trkten rahatsz olduunda, fazla tedbirsizlik gstermeden yapabildii her
seferinde ona vurmutur ( 89 ).

1 1 - Otranto'nun karsnda Korfu Adnyatin g


dikkat edilmelidir; Preveze 1538; nebaht 1571. H

Altn kural, ben noto principio hibir kukuya yer brakmakszn Cingue Savii alla
Mercanziamn hatrlatt gibi ogni merce che entra nell' Adriatico o ese dall' Adriatico
deve toccar Venezia, Adriyatikte tanan her mal Venedikten gemek zorundadr ( 90 ),
bu, trafiin otoriter bir ekilde temerkzne dayal tipik bir kentsel siyasettir ( 9I ). Sadece
Signoria gerekli durumlarda muafiyetler tanyabilir ki, bunlar da nadirdir ( 92 ). Bu onun
iin karma olduunu dnd durumlarda akm ayarlamak; mliyesini, pazarn,
mahrelerini, zenaatkrlarn, gemiciliini savunmaktr. Demir ykl bir-iki Trieste
kayna el koymak ( 93 ) gibi nemsiz olanlar da dahil, hibir hareketi yoktur ki,
hesaplanm bir nemler btn iinde yeri olmasn. 1518de Venedik tekelini salama
almak iinde Napoli di Romania (Ahbolu) Korf ve Dalmaya tayclarnn Giriti terkederlerken, mallarn Venedie gtrmelerini garanti altna almak iin, depozito brakmalarn
istemitir. Kat zerinde herey mkemmeldir. Oysa kararnamede ite Istria unutul
mutur. Bu kk atlak Istria ve Dalmayada dokunan ve Recenati fuarna byk
miktarlarda sevkedilen dk kaliteli -rasse, sarze, grisi- serbest hale gelmelerine
yetmitir ( 94 ). te bu hrsz polis oyununda bir kar tarafn, denizde olduu kadar kara
72

Korfu Preveze inebaht Leucade Kefalonya

Zanta

OTRANTO

tmektedir. Bykdenizsavalarnn konumlarna


:arafndan izilmitir.

ve nehir yollar zerinde de becerikli sahtekrlarn ve ayn zamanda Venedik ve Ferrare


arasnda nne geilemeyen bir kaakln olduu konusunda bizi uyaran bir durum.
Boyun emek zorunda kalan Venediin
olduu her keresinde hileye bavurmaktadrlar.

kk

komular,

yapmann

mmkn

Byk komulara gelince, onlar seslerini ykseltmekte, kendi lehlerine olan karilkeler koymaktadrlar. spanyollarn Cumhuriyetle giritikleri ncelik kavgalar, tekne
lere el konulmas konusunda sklkla giritikleri tartmalar bulunmaktadr. II.
Felipenin Venedikteki elisi Francisco de Vera u Venedik Signorias birok yldan
beri, hibir dayana olmakszn krfezin kendine ait olduunu iddia etmektedir, sanki
Tanr bu deniz parasn da dierleri gibi herkese yarasn diye yaratmam gibi diye
yazmaktadr ( 95 ). Venedikliler ise hi yorulmakszn, krfezi altnlaryla deil ama, >k
kereler aktlan kanlaryla satn aldklarn syleyerek cevap vermektedirler.
Signoria tabii ki, byk komularnn Adriyatikte pencere ve kap aarak buralar
kullanmalarn engelleyememitir. Trkler Valonada (Avlonya) (1559), spanyollar
73

Napolidedir; Papa yaknda Ferrarede olmay beklerken Ancona (1598) ve Urbinodadr


(1631); Avusturya hanedan ise Triestededir. 1570den beri II. Maximilien Venedikten
negotium liberae navigationus talep etmekten sz etmektedir ( 96 ). Papaln daha nceden
formle ettii eski bir talep. Agnadel savan nceleyen karklk iinde, II. Jules ubat
1509da, Venedikliler tarafndan kilise uyruklarna Adriyatikte serbest dolam hakk
nn tannmas halinde Venediklilerin affedilmelerini nermitir ( 97 ). Daha sonra ayn
iddialar yorulmakszn tekrar ele alnmlardr.
Nihayet, yk gemisi filolaryla Raguzallar vardr. nat Saint-Blaise cumhuriyeti,
hem papaln korumas altnda olma, hem de padiahn bamls olma ikili konumunu
ileri srmektedir. Bu tarafszlk durumu verimlidir: Raguza tekneleri dman bir
Akdenizden hemen hemen hi dokunulmadan geebilmektedirler. Ancona ve Raguza
imdi; Trieste uzak gelecekte; bunlar hi de ihmal edilecek rakipler deillerdir. lk ikisi
yzyln bandan itibaren, Venediin karabiber ve baharat bunalm srasndaki
zorluklarndan yararlanmay bilmilerdir. Fakat Venedik bunalmn stesinden gelmi
tir. Ve zaten rakipleri, deniz sigortas, para demeleri, tamaclk konusunda ona
bamldrlar. Bunlar ounlukla onun hizmetkrlardr ve onu henz Adriyatiin bir
kysndan tekine olan kk trafikte rahatsz edememektedirler. Bu kk trafik,
talyada satlan Trieste demiri, bat ynl kumalar, Apulia yn ve araplar zerine
dayanan ikincil bir trafik olup, bu mallar Venedikten geirilmeden Dalmayaya
sokulmaktadrlar. Venedik yetkilileri bu karaborsaya katlan Signoria uyruklular
cezalandrmay denemektedir. Fakat tehdit ve darbelerini sklkla yenilemek zorunda
kalmalarndan tr, bunlarn ne etkin, ne de hayati gereklilikler tarafndan dayanma
dklarn dnmek gerekmektedir ( 98 ).
Hereyin sonunda, burada sz konusu olan yalnzca, gn gnne uygulanan basit
asayi eylemleridir. Kukusuz Venedik gzetimi yalnzca hilekrlar ve rakiplerini
kapsamamakta; ayn zamanda bizzat Adriyatik trafiinin cezbettii korsanlara kar da
olmaktadr: buday, yksek alkol dereceli araplar, Apulia ve Romagna zeytinyalar,
Dalmaya et ve peynirleri, Signoriann ok daha zengin uzak ihracat ve ithalatn
salayan teknelerden sz etmeksizin. Venedik bu korsanlara kar yaygn ve srekli
olarak yeniden .balayan bir sava srdrmek zorunda kalmtr; bir noktadan kovulan
korsanlar biraz tede inat ve monoton bir ekilde yeniden zuhur etmektedirler. XV.
yzyl, Sicilyaya slenmi Katalan korsanlnn son gzel yllarna tank olmutur.
Venedik gerektiinde iki veya tccar teknesini silahlandrp dman sarsalamay veya
en azndan zararsz hale getirmeyi bilmekteydi. Geriye doru gidildike, bu korsanlk
byk teknelerin yardmyla tehlikeliden ok seyirlik olmua benzemektedir (").
XVI.
yzylla birlikte Trk korsanl glenmektedir ( 10 ); bu korsanlk Arnavutluk,
Split, Avlonya, Durazzo kaplarndan Adriyatike szmaktadr. Bu korsanlk Barbaroslarn ortaya kmalaryla daha da ar hale gelmi ( 10 ), Trk donanmalarnn korsan
teknelerinin ncl ve artlnda geni lekte buralara nfuz etmesiyle daha
da artmtr. Fakat tablo abartl bir ekilde karartlmamaldr. Kabaca XVI. yzyln son
eyreine kadar, Trkler veya Cezayir korsanlar Krfezin iine az girmektedirler
( l02 ); ancak 1580lerden sonra, baka yerlerde olduu gibi, Adriyatikte de herey
deiecektir. 1583 tarihli bir Venedik muhtras bunu iaret etmektedir: bir sreden beri,
zellikle Apulia kylar hem sahili, hem de onun toplarnn glgesinde snak bulabilen
tekneleri koruyan, toplarla iyi donatlm koruyucu kulelerle doldurulduundan beri,
korsanlar saldrlarn daha kuzeye yneltmiler ve krfezi istila etmilerdir. Buralarda
onlara kadrgalar atlatma frsat veren ksa ve sk yamalar dzenlemektedirler ( 103 ).
Bu felketlere, daha da ar olan bir bakas tedricen eklenmektedir. Bu yzyln

ortasndan nce biimlenmeye balamtr ( 104 ): Sz konusu olan Segna ve Fiume


Uskolarnn ard arkas kesilmeyen korsanlklardr. Arnavut ve Slav maceraclarn
buluma yerleri olan bu kentler, Venedikten ve onun denetiminden birka adm
uzaktadrlar. Bu hafif rakipler aslnda az saydadrlar, mfetti Bembo 1598de bunlarn
bin kadar olduklarm sylemektedir ( 105 ); bunlardan 400 tanesi imparator hesabna
almakta ve 600 de sono li venturieri che altro non fano che corseggiare et del bottino
vivono. Bir avu insan, fakat imparator tarafndan korunan ve Balkan yasadlarnn
kesintisiz gelileriyle yenilenen,per lopiu delpaese del Turco. Zaten kk, krekle byk
bir hzla ekilen ve gvdelerini delme tehlikesine girmeksizin kadrgalarn izleyemeye
cekleri kadar adalarn s sularna girebilecek hafiflikte olan bu teknelere kar ne
yaplabilir? te polislere kar her sereferinde garantili durumda olan hrszlar. Bir
Venedikli senatr, kulara havalar elle yasaklamann, Usoklara denizi kadrgalarla
yasaklamaktan daha kolay olduunu sylemitir ( l06 ). Bu kadrgalardan biri geni apl
srpriz bir saldrya (600 kii) yakalanacak ve bundan kurtulamayacaktr: 17 Mays
1587de Narenta aznda olan budur ( 107 ). Bir teknenin aya srerse, onlara av
olmaktadr.
Baarlarndan cesaret alan bu diavoli, bu persone... uniti per rubbare, bu hrszlar;
demektedir Venedikliler, artk hibir eye sayg gstermemektedirler. Herey onlar iin
avdr. Hatta Trk bile onlar kitlesel olarak mdahale etmekle tehtid etmektedir:
Raguzal bile birgn onlara kar silahlanacaktr. Venedik kendini fkeye terkederek,
Fiume veya Segnay ablukaya almakta, deirmen tekerleklerine varncaya kadar
yakmakta, kaptanlar asmaktadr. Fakat bu operasyonlar belirleyici olmamaktadr
lar. Bu maceray harekete geiren kent ne Fiume, ne de Segna (bu kent sadece bir an iin
korsanlk rnlerini ticariletirmeyi denemi, ama pek baarl olamamtr) olmayp,
hereyin satlp, yeniden satld Triestedir: Toskana byk dknn kadrgalar iin
satn ald Trk kleler, Venediklilerden alnan altn ilemeli gzel kumalar ve vr
zvr. Dier yandan rakip gldr. Trieste demek, Viyana Habsurglarndan ve dolayl
olarak da, Ispanyadan aridkler demektir. talyan ve Venedik tccarlar Carniole,
Hrvatistan ve Istriaya kadar bouna ilerlemilerdir. Gezgin satc kyllerin, erilerin
ilerlemeleri kynn arkasndaki blgelerin ticaretine giderek daha fazla hkmetmekte,
korsanlk ve d ticarete balanmaktadr. te bu oklu basklara kar Venedik
ayrcalklarn muhafaza etmektedir. Bu durum ktlkler, tuzaklar ve srprizlerle
karlalarak devam etmektedir.
Kolaylkla bir Adriyatik kitab meydana getirebilecek olan bu izgiler ve dierleri,
siyasal olmaktan daha ok kltrel ve ekonomik bir birlik olan ve talyan renkleri altnda
rgtlenen krfez birliini anlatmakta ve kantlamaktadrlar. Krfez hi kukusuz
Venediklidir, fakat XVI. yzylda bundan daha da kukusuz olarak, zafere ulaan bir
talyanlk alandr. Denizin dou kysnda Yarmada uygarl, sk ve parlak bir oya
ilemitir. Ancak bu, Dalmayann, dn rk yoluyla yaylma propagandaclarnn
anladklar anlamda talyan olmasn gerektirmez. Retrottera'nn btn deniz evresi
bugn Slav halkyla doludur ( 108 ). Baz grntlere ramen, XVI. yzylda da byleydi.
Raguzada talyanlk bir rahatlktr: talyanca btn Akdenizin ticari dilidir. Ama ayn
zamanda bir moda ve zppeliktir; bu sadece byk ailelerin ocuklarn Paduada
renim grmeye gndermekte zen gstermelerinden, Cumhuriyetin ktiplerinin iyi
Latince bildikleri kadar, iyi talyanca bilmelerinden (Raguza arivleri hemen tamamen
talyanca belgelerden meydana gelmektedir) deil, fakat ayn zamanda ticaret ye
siyasetin efendileri olan egemen ailelerin kendilerine, hi tereddt etmeksizin talyan soy
zincirleri bulmalarndandr da. Bu gururlu gentes herhangi bir dal Slavdan inseler bile,
talyanlam adlar bu Slav kkenlerini saklayamasa bile, da insanlarn kyya
75

gndermeye son vermese bile, Slovence kadnlarn ve halkn alk olduu, hatta hereye
ramen sekinlerin bile dili olan gndelik konuma arac olsa bile; nk Raguza
kaytlarnda birok kere tekrar edilen Rektrler meclisi toplantlarnda, sadece talyanca
konuma konusundaki biimsel emrin tekrarland okunabilir. Bu konuda bir emir
gerektiine gre...
Bu kesinlemeleri verdikten sonra, XVI. yzyl Adriyatiinin, ekseninde yaad
Yarmadann ince uygarl tarafndan cezbedildii kesindir. Raguza bir talyan sanat
kentidir: Michelozzo Rektrler Saray inaatnda almtr. Fakat gene de altra sponda
kentleri iinde Venediin en az nfuz edebildiidir, nk ksa sreli bir istisna hari,
buras hep Venedikten bamsz kalmtr. Zarada, Spalatoda, Cherso adasnda, baka
yerlerde, eer gerekseydi, ar bollukta bir belgeler btn, buralarda yeermekte olan
talyan uygarlnn taycs ve zenaatkr olan ve Yarmadadan gelmi olan okul
retmenlerinin, rahiplerin, noterlerin, iadamlarnn, hatta Yahudilerin adlarn verirdi
(109)

Fakat, Adriyatik yalnzca talyan deildir. Kuzeyden gneye deil de, kesin olarak
kuzey-batdan gney-douya ynelik olarak, Dou Akdeniz yoludur; yani ayn zaman
da, ileride greceimiz zere, dounun hastalk ve salgnlarna da ak eski trafik ve
ilikilerin yoludur. Derinliinde uygarl karktr, Dou burada uzamakta, Bizans
burada yaamaya devam etmektedir. Bylece herey bu snr blgesinin zgnl iin
ibirlii yapmaktadr. Katoliklii, dalar tepesinde tehditkr ortodoks dnyann
karsnda, muazzam Trk tehlikesinin karsnda bir kavga dinidir. Dalmaya, kt
yndeki bu kadar deimeye ramen, uzun zaman nce Lamanskynin farkettii, gibi,
Venedie sadk kaldysa; bunun anlam, sadakatinin Signoriann tesinde Romaya
Katolik Kilisesine yneldiidir. karlarna ok dkn, hem Trk hem de Ortodoks
dnyasnn iinde gmlm, sonu olarak sapkn bir kfir halklarn arasnda yaayan
Raguza gibi bir kent bile artc bir katolik tutkuya sahiptir. Dinsel temellerini
aratrmak, ekonomik yaplarn aratrmak kadar ilgin olacaktr, zaten karlar -niin
olmasn- manevi atlmlara karmaktadr. Romaya sadakati onu tehdit altndaki
snrnda korumaktadr; bu 1571deki mthi bunalm srasnda grlecektir. Ve XVII.
yzylla birlikte, Venedik ve Bolognannkiyle birlikte, ge parlayan bir Rnesansn
ihtiamnn ardndan ekonomik daralma baladnda, Raguza Kilisede muhteem
kariyerler bulacak ve bunlar Kilisenin prensleri ve hizmetkrlar hline gelmi olan
eskinin tccar ve bankaclarn btn hristiyan alemine, hatta Fransaya bile tayacak
lardr.
Corafya, siyaset, ekonomi, uygarlk, din, herey homojen bir Adriyatik dnyasn
ina etmek zere ibirlii yapmaktadrlar. Ve bu dnya denizin kylarndan tamaktadr:
Balkan ktasnn ilerine doru, Latinlikle Yunan dnyas arasndaki esas snra kadar
gitmektedir. Dier yandan, batda talyan yarmadas boyunca kuzeyden gneye narin
bir krlma hatt izmektedir. Olaan olarak kuzey talya ile, yarmadasal talya arasnda
ancak ok kaba bir ztlk grlebilmektedir. Fakat dou-bat, Tiren talyas-Dou
Akdeniz talyas ztl daha az grlr olmakla birlikte, daha az gerek deildir. Btn
gemi boyunca gizli bir eklem gibi rol oynamtr. Uzun sre dou prim yapm ve
Yarmadann batsnn nnde yer almtr. Buna karlk, Rnesans kendiliklerinden
harekete geirenler Bat, Floransa ve Romadr. Ferrareye Bolognaya, Venedie atlm
ancak XVI. yzyl biterken aktarlabilecektir. Ekonomi dzleminde de ayn terazi
hareketi vardr: Venedik gerilemeye baladnda Cenova zafer kazanmaktadr; daha
sonra Livorno kendini yarmadann en ok gelimekte olan kenti olarak gsterecektir.
Dou, bat; Adriyatik, Tiren Denizi: bunlar talyann kaderleridir, ayn zamanda
muazzam bir terazinin ibresi gibi bir Yarmadann bir tarafna, bir br tarafna yatarak
Akdenizin btnn de kaderi olmaktadrlar.

Sicilyann dousunda ve batsnda


Dar denizler Akdenizin hayat dolu ksmlar, gemi ve kayklarn yaayan alanlardr.
Ekonomik ve insani olarak esas olandrlar. Fakat, onlarn yan sra byk deniz
blgeleri, boluklaryla yalnzlklaryla Akdenizin genel yaps iinde paya sahiptir
ler.
Bugn bizim hzlarmzn leinde ne kadar da kk olan Deniz, XVI. yzylda
yasaklanm, geni tehlikeli blgeler, dnyalar ayran l meknlar iermekteydi. yon
denizi bu hasm blgelerin en geniidir. Libyann gneyinin karasal boluunu denize
doru uzatmakta, bylece hem ktasal, hem de sv ifte bir insansz blge yaratmaktadr
ve bizzat buras Douyla Baty birbirlerinden ayrmaktadr ( no ).
Sicilya kapsnn tesinde bir baka deniz mekn Sicilya veya Sardinya kylarn
dan spanyadaki Balearlar ve Magripe kadar uzanmaktadr. Buras da konuk sevmeyen
kylar ve gl noroit ve levante darbeleriyle almas zor bir denizdir (buraya Sardinya
denizi diyeceiz), ve paraleller ynnde gei zorluklar birbirlerine eklenmektedir.
Kukusuz, gemiler ok erkenden bu engelleri yenmiler ve Baty Douya balam
lardr. Kuzeyde, Balkan kylarn doudan batya ve tersine bordalarken, sonra Napoli
kylarn, daha sonra Messina boazm, geiin rastlantlara daha baml olduu
tercihan Sicilya kapsn kullanmak zere yanlarlarken. Bu byk seyrsefer hatt bir
hristiyan yoludur. Daha az uygun ve daha az trafie sahne olan slam yolu, Sicilya
kapsna verev gemektedir. Buras Trk donanmalarnn Arnavutluk kylarndan
Avlonaya Avlonadan Napoli ve Sicilya kylarna, nihayet Sicilyadan Bizerteye ve
bazen de Cezayire kadar olan allm yoludur. Bu yol bir ncekinin hareketliliine
hibir zaman sahip olmamtr.
Gneyde engel, hristiyan korsanlna dair raporlarn olduka canl bir seyrseferi
iaret ettii Afrika kylarnn kenarndan geilerek almaktadr ( m ). Sorun Msrdan
Trablustan Cerbeden ve bazen de Cezayirden gelen gemileri aniden aktan belirerek
gafil avlamaktr. XVI. yzyln banda Venedik kadrgalar hala kuzey Afrika
kylarnda mudo yapyorlar ve buraya Sicilya kylar yoluyla ulayorlard. Yzyl
biterken, ngiliz ve HollandalI da kendi hesaplarna kuzey Afrikay Cebelitarktan
Sicilya kapsna kadar bordalayacaklardr; onlar da Sicilya kylarna, sonra da
Yunanistan kylarna ulatktan sonra Girit, Aripel veya Suriye ynne ilerleyecekler
dir. Bu tavr, her zaman deilse bile, kukusuz ou zaman Messina boazndaki
spanyol denetiminden kanmak iindi.
Btn bu gzerghlar yon ve Sardinya denizlerini zarf iine almakta ve oralara
girmekten kanmaktadrlar. Bu gzerghlar dou Akdeniz ile bat Akdeniz arasnda,
veya tercih edilecekse Dou ile Bat arasndaki byk balanty meydana getirdiklerin
den tr, byk tarih asndan baat neme sahiptirler. Bunlarn yan sra, talyay
aan yollar araclyla yaplan kara trafiini de hesapa katmak gerekmektedir.
Yarmada denizin iki yars arasndaki bir setten baka birey deildir. Ancona ve
Ferrare; Floransa, Livorno, Cenovaya baldrlar. Venedik Cenova ve Tiren denizi
ynne ihracat yapmaktadr. Messina ve Sicilya kaps trafiine, talyann bir kysndan
tekine katr kervanlarnn dizi dizi tadklar eklenmektedir. Tabii ki, eer kesin
istatistiini karabilseydik, bu ilave trafik ne arlk, ne de deer olarak gzmze ok
nemli olarak gzkmeyecekti. Fakat bunlar yzyln leinde belirleyicidirler. Bunlar
Akdeniz meknnn, bu kitabn birliini meydana getirmektedirler. Ama hangi birlik?
T7

Akdenizin iki havzas arasnda biriken engellerin onlar gl bir ekilde birbirle
rinden ayrdn iddia etmek, tam da yanl olmayan, fkeli bir corafyac determinizmi
olacaktr. Bu kara ve deniz yollar glklerinin denizin bir havzasndan dierine, ok
gl insan glerini engelledikleri dorudur. Olduka sk bir ekilde Emile-Felix
Gautiernin ilham ateini andran bir kitapta, general Bremond VII. yzyldan XI.
yzyla kadarki Arap istilalarnn kuzey Afrikay insani olarak hi deitirmediini,
istilaclarn az sayda olduklarn ve bu yzden de, kolaylkla yerel unsurlar tarafndan
yutulduklarn hatrlatmaktadr. Bu Hans Delbrckn V. yzyl Germen istilalar
konusundaki tezinin buraya uygulanmasdr. Fakat ne nemi var! Bizi asl ilgilendiren
doudan batya veya batdan douya olan insani hareketlerin nne, bunlar ister kara,
isterse deniz yolundan yaplsn, doa tarafndan kartlan bu zorluktur. Herey sanki
onlar durduran, sk dokunmu telleri olan bir szge varm gibi cerayan etmektedir.
Kukusuz XVI. yzylda Bat kylarnda dou Akdenizliler, Livornada Yunanllar;
Balearlar ve Cadizde Kbrsllar; btn nemli limanlarda Raguzahlar; Cezayirde
Dou Akdenizliler ve Asyallar vardr: Barbaroslar ve Cezayirdeki yenieriler Ege ve
Anadoludan gelmektedirler ( 112 ). Bunun karl olarak, Douda Latin kolonizasyonunun insani izleri kalmtr ve dnekler de tccar tezghlarndan daha byk lde,
Trk dnyasnn yeni bir kolonizasyonunu meydaa getirmektedirler. Ancak bu trmala
ma izleri byk bir neme sahip olmamaktadrlar, iki havza, trafik ve kltrel alveri
balantsna ramen, zelliklerini, kendilerine zg akmlar muhafaza etmektedirler.
Halklarn gerek harman onlarn herbirinin iinde, her trden rk, uygarlk veya din
farkn yok ederek, meydana gelmektedir.
Buna karlk Akdenizin, bir ucundan brne, her trden insani balant bir
macera olarak kalmaktadr. En azndan garip birey
rnekler mi? Fenikeliler eskiden Kartacaya yerlemiler ve oradan da Batya doru
byk tekneleriyle muzaffer bir ekilde yaylmlar, Akdeniz Far JVest'inin uzun
mesafelerini katetmilerdi. Ayn ekilde Eski a Yunanllar, Kartacallar gibi, oradan
itibaren yaylacaklar Marsilyaya yerlemilerdi. Ayn ekilde, Bizansllar bir dnem
Sicilya, talya, Kuzey Afrika ve Betikann efendileri olmulard. Ayn ekilde Araplar
VII, VIII ve IX. yzyllarda Kuzey Afrika, spanya ve Sicilyay ele geirmilerdi. Oysa,
bu byk zaferler ya yarnsz kalmlar, ya da bakentlerinin veya ileri birliklerinin
arasndaki kopukluklara tabi olmulardr: bu Marsilyann Kartacann ve hatta X. ve
XI. yzyllarda btn kltrel iaesini, airlerini, tabiplerini, hocalarn, dnrlerini,
byclerini ve krmz etekli rakkaselerine varncaya kadar hereyini Doudan
salayan mslman spanyasnn kaderidir. Daha sonra mslman spanyas Do
udan kopmu ve Berber Afrikasyla kaynamtr, artk yaamaya balad batl bir
hayattr. O dnemde Douya hac veya renim iin giden Magripliler kendilerini
hemen hemen yabanc bir dnyada'hissetmekten armaktadrlar. lerinden biri
Douda slam yok diye haykrmaktadr ( u3 ). Bir tarih, XVI. yzyl biterken Kuzey
Afrika Ocaklar Trk egemenliinden ayrlrken, fiili olarak Osmanl himayesinden
kurtulurlarken, yeniden balamaktadr.
Bu durum denizin dou havzasnda, Hallar ve Latin devletlerinin simetrik tarihi
tarafndan, tersine olarak teyid edilmektedir. Fakat bunun zerinde srar etmek gerekli
midir?

Trk ve spanyol mparatorluklarnn ifte dersi


Her deniz kendi zerine kapanm olarak yaamaya, yelkenli ve kayk akmlarn
zerk bir sistem halinde rgtlemeye eilimlidir: Dou ve Batdaki iki geni deniz
btnlnde durum byledir. Bunlar ilikidedirler, birbirlerine balanmlardr, ancak
kendilerini kapal devreler halinde rgtlemeye eilimlidirler; karmalara, kaynamala
ra, karlkl bamllklara ramen.
Bu olgu XVI. yzylda, belki de ok canl bir aydnlk iinde, siyaset tarafndan
vurgulanmaktadr. XV. yzyln ortasyla XVI. yzyln ortas arasnda, spanyol
emperyalizminin eski ve yeni ynlerini, Bat denizini ele geirmek iin ele geirdii ve
istismar ettii konumlarn ne kadar da gzel bir jeopolitik haritas, oklaryla birlikte
izilebilir. nk spanya buray ele geirmitir. Ve 1559da Fransz donanmasnn
terhis edilmesinden, ok Hristiyan Kral ile Sultan arasndaki siyasal balarn geveme
sinden sonra, Bat denizi hi tartmasz bir spanyol denizi haline gelmitir. Mslmanlar bu denizin, hi de en iyisi olmayan bir yarsn, kuzey Afrikay ellerinde tutmaktadr
lar. Buray da ancak korsanlar sayesinde tutabilmektedirler; ve spanyol presidiolar
tarafndan frenlenen egemenlikleri hem iten, hem de dtan srekli tehtid altndadr. V.
Carlos 1535de Tunusa kar giritii harektta baarl olmutur; 1541de ise Cezayir
nnde ucu ucuna kaybetmitir: bu baarszlk telfi edilebilir. Madridde Consejo de
Guerra dosyalar arasnda reislerin kentine kar her zaman hazr bir projesi bulunmak
tadr ve bu bir gn uygulamaya sokulabilir. AvusturyalI Don Juan dneminde ve 1601de
Gian Andrea Doriann ani giriimiyle bu i az kalsn oluyordu.
yonya denizi, Giritin denizi buna simetrik olarak, Osmanl denizidir. Suriye
(1516) ve Msrn (1517) fethinden sonra Dou havzasnn sahillerinin efendileri olan
Trkler, kendilerini, denizi fethetmeye muktedir bir de sava donanmas yaratma
zorunluu karsnda buldular.
klardan birinde olduu gibi, dierinde de bu Byk Akdenizlerden herbiri bu ifte
emperyalizmi harekete geirmi, bir anlamda yaratmtr. Zinkeisen bunu Trkiye iin
sylemektedir. Acaba spanya iin de doru deil midir ( 114 )? ki Akdeniz, XVI. yzylda
simgeleri zt iki siyasal alandr. Bu koullar altnda Katolik Fernando, V. Carlos, Kanuni
Sultan Sleyman ve II. Felipe dneminde ki byk deniz mcadelelerinin srarla iki
denizin birletii noktada, bunlarn takribi snrlarnda yer almalar karsnda aknla
dlecek midir? Trablus (1511, 1551), Cerbe (1510, 1520, 1560), Tunus (1565, 1573,
1574), Bizerte (1573, 1574), Malta (1565), nebaht(1571), Modon (1572), Koron (1534),
Preveze (1538)...
Siyaset gizli bir gerein ancak hayalini yanstabilmektedir. Dman efendilerin emri
altnda olan bu iki Akdeniz fizik, ekonomik, kltrel olarak birbirlerinden farkldrlar;
bunlardan herbiri bir tarih blgesidir. Fizik olarak Dou daha karasal, daha ani ritmleri
olan, yaz scaklar daha yksek bir iklime sahiptir ve demek ki, daha da plak, daha da
yolunmu topraklar; Theophile Gautier daha da fauve derdi. Ancak bunun karsnda
daha insanilemi deniz meknlarna sahiptir. likilerde, Ege Denizinin srkleyici
rolne ne demeli? Dounun denizcilie sunduu bu kolayln zerinde srar etmek
uygun olacaktr, stelik bir de bu olgu az biliniyora benzerken. te bu konuda 1559
tarihli belirleyici bir belge. Bir akl verici San Marco Signoriasnn (Venedik), dier
Venedik adalarnda olduu gibi Kbrsta belli sayda kadrga donatmasn istemektedir;
daha sonra bunlar Girite aktarmakta hibir glk olmayacaktr, nk gei St.
Gregoire gnnden (12 Mart) epeyi nce yaplabilir ve bu tarih skenderiye ve Rodos
79

muhafzlarnn k tarihidir. Gerekten de, diye ilave etmektedir, li boni tempi usano in
quelle parti pi a bon hora che in queste, burada iyi mevsim Batdakinden daha erken
balamaktadr ( 115 ). Acaba Trk donanmasnn her zaman sahip oluyora benzedii
nceliin nedeni bu mudur? Saldrlarndaki hz, Egenin erken gelen sknetinin
aktifine yazlmaldr. Mevsimlerin ritminin savannkine komuta ettii bir dnemde,
bunun nemi byktr.

Siyasetin tesinde
ki blge arasndaki ekonomik ve kltrel farklar ancak XVI. yzylda belirginle
meye balamlardr ve bu iki blgenin karlkla deerlerini alt-st oluuna denk
gelmitir. XIII. yzyldan beri Dou kendine ait olan ncelikleri, maddi ve teknik
uygarln inceliklerini, byk endstrileri, bankay, altn ve gm kaynan teker
teker kaybetmeye ara vermemitir.
XVI. yzyl, Dounun bozgununu, Atlantii yaratrken, bir zamanlarn Hindlerin zenginliklerinin yegne deposu olan Dou Akdenizin eski ayrcaln ortadan
kaldran ncelsiz ekonomik dram esnasnda sona ermitir. Artk bundan sonra, tekniin
ve endstrinin hergn ilerlemesiyle alt-st olmu Batyla, Batdan gelen parann
otomatik olarak deer kazand ve daha yksek bir satn alma gcne sahip olduu bu
ucuz hayat dnyas arasndaki fark artrmaktadr.
Fakat bu dzey fark, iki havza arasnda belli bir ekonomik birlii yeniden
yaratmakta, siyasetinki de dahil btn engellere ramen ve korsanlk da dahil btn
aralarla bunu zorunlu klmaktadr. Akmlar belirleyen voltaj farkdr: dzey fark
arttka, akmlar daha da zorunlu hale gelmektedirler. Dou Batnn stnlklerine
ortak olmak, ondan kendi payn ucu ucuna almak zorundadr: Dou Batnn deerli
madenlerinin, yani spanyol gmnn peindedir; ve Avrupa teknik ilerlemesini
izlemek onun iin mutlaka gereklidir. Bunun karl olarak, bymekte olan Bat
endstrisi artklarn ihra etmek zorundadr. Bunlar, bu kitabn geri dnecei koskoca
sorunlardr. nk bu derin ihtiyalar, bu kopular ve bu denge telfileri, bu zorlama
mbadelelerin hepsi harekete geirilmi ve uzaktan ynetilmilerdir ( 116 ).

2. Kta sahilleri
Akdeniz her zaman, deniz insanlar iin seilmi bir vatana benzemitir. Bu sylenmi
ve yeniden sylenmitir. Bir kynn dzensiz olmas onun hemen iskn edilmesine ve
denizciler tarafndan iskn edilmesine yetmektedir. Akdeniz fiili olarak Kuzey
denizlerinin veya Atlantiin denizci rklarnn bolluuna sahip deildir. O denizci
halklar, ancak az. sayda ve sadece belli blgelerde retmitir.

Deniz halklar
nk tabii ki daha fazlasn bekleyebilecek durumda deildir. Akdeniz suyu
karadan hi de daha zengin deildir. O kadar vlen frutti di mare burada ll bir
bolluk iindedirler ( ll7 ), dalyanlar, Commanchio lagnalar, Tunus veya Anadoluya
kylar (burada ton balkl yaplmaktadr) ( 118 ) gibi birka nadir yer hari
verimlilikleri yle byledir. Derin ve knt alan olan Akdenizde, suya hemen hemen
batm durumda olan balk alanlar, deniz-alt kaynaklarnn kaynatklar 200 metreye
kadar olan ky sahanlklar bulunmamaktadr. Hemen heryerde, dar bir kaya ve kum
bayr, kylar aktaki ukurlara yneltmektedir. Jeolojik olarak ok eski olan Akdeniz

suyu, Okyanus bilginlerinin sylediklerine gre, biyolojik olarak tkenmi olmaldr blt
( ll9 ) ; Kayklarn g etmesiyle yaplan byk deniz avlar, ancak mercan toplamak iin
yaplanlardr ki, bu da doyurucu bir av deildir. Kuzeyin Terre-Neuvee veya zlandaya
doru olan byk yer deitirmeleriyle veya Kuzey denizinin morina alanlaryla
kyaslanabilecek herhangi birey yoktur- 1605 ubatnda balk yetersizlii karsnda,
Cenova Signorias areme srasndaki tketimi kstlamay denemitir ( l2 ).
Nafaka yetersizlii, balklarn yetersizliini ve bunun devamnda da, Akdeniz
egemenliklerinin byk giriimlerini her zaman sinsi bir ekilde frenlemi olan
denizcilerin yetersizliini aklamaktadr. Siyasetlerin hlyalaryla gerekler arasnda
srekli olarak bu engel yer almtr: donanma ina etmeye, donatmaya, kullanmaya ehil
insanlarn nedreti. Livornonun zor geliimine baknz: kenti, ihtiyac olan yeni
denizcilerle donatmak iin bir hayatn btnnn, Cosimo de Medicisninkinin, tm
mesaisinin harcanmas gerekmitir ve o Akdenizin tmne bavurmak zorunda
kalmtr. Ayn ekilde, Trklerin donanmalarn ina edebilmeleri veya Cezayir
korsanlk merkezinin geliebilmesi iin, koullarn lehte almalar gerekmitir.
Akdenizde mcadele eden btn armadalar iin, kadrga donatmak, hereyden nce bir
insan sorunudur. Eer kleler, sava tutsaklar ve zindanlarndan kreklere zincirlenmek
zere kartlan mahkmlar olmasalard, krek iin gereken adamlar nereden
bulunacakt? XVI. yzyln ortasndan itibaren, belgeler kendi istekleriyle gelen
krekilerin, buonavolia, nedretinden yaknmaktadrlar: artk zaman, insanlarn eskiden
bir Venedik amiralinin, Cristofero de Canalin (1541) delillend g g kendilerini
satacaklar kadar sert deildir ( l21 ). Hatta Venedik Giritteki kadrgalarn ve 15421545den itibaren de bizzat kendi kendi iin condannati kadrgalarn donatabilmek iin
bir milis sistemi, gerek bir zorunlu hizmet tesis etmek zorunda kalmtr. Ve eksik olan
sadece krekiler deildir. Bunalm tayfa konusunda da hkm srmektedir. Belgeler
Venediin deneyimsizliini ve kt rgtlenmesini vurgulamaktadrlar: una veya buna
dikkat edilseydi, daha iyi cret denseydi Venedie ait topraklarn denizcileri yabanc
teknelerde, Trk hatta Bat donanmalarda hizmet etmeye gitmeyeceklerdi. Bu belki de
dorudur. Bundan daha kesin olan, Akdenizdeki btn gemileri donatmaya yetecek
kadar adam olmaddr; ve eer bunlar doal olarak, hayat onlar iin daha kolay klana
gidiyorlarsa, bunun nedeni XVI. yzylda yeteri kadar adam olmakla vnen lke
olmamasdr.
te bu nedenle, yzyln sonundan itibaren Akdeniz kentleri ve devletleri Kuzeyli
denizcileri istihdam etmeye balamlar veya istihdam etmeyi denemilerdir. 1561de
katolik bir sko bir kadrgayla spanyol hizmetine girmitir( 122 ). Yenilmez Armada dan
daha sonraki tarihlere ait bir belge, II. Felipe ve danmanlarn ngiltereden denza
salamakla megulken gstermektedir ( l23 ). Ferdinando de Medicinin Livorno da
yalnzca Akdenizli denizcilere deil, ayn zamanda kuzey AvrupalIlara da bavurmas,
onun siyasetinin belirleyici izgilerinden biri olacaktr ( 124 ). Ve Cezayir korsanlk merkezi
de ayn kural XVI. yzyln sonuna kadar uygulayacaktr ( 12S ).
Akdeniz, kendinden daha iyi mcehhez olan Kuzeyden, adamlarn dnda, yeni
teknikleri de dn almaktadr. Yumurta kabuu, byk tayc, salam bir ekilde
ina edilmi, balangta tek direkli ve tek bir kare yelkeni olan, kn kotu havalarna
dayanabilecek olan kogge byledir. Bu teknenin niteliklerini Akdenizlilere gsterenler
Bayonnelu Bask korsanlar olmulardr ( 12b ). Bu tekne, XIV. ve XV. yzyllarda hm
Baltkta hem de Akdenizde tipik yuvarlak gemi haline gelmitir. Buna karlk, Pierrede
la Rochellein 150 yl kadar sonraki Dantzig yolculuu, bylenmi Dantziglilere yeni bir
gemi tipini gstermitir. Ad carague olan bu geminin doum yeri tartlmaz bir ekilde
gneydedir; bu gemi yumurta kabuundan [kogge) tremitir, fakat ok sayda direk ve
I

yelkenlerle beslenmi -bu bir Akdeniz geleneidir- ve kare yelkenlerle latin yelkenlerini
birletiren bir yuvarlak tekne olarak ortaya kmtr. Bir gney teknesi demitik; fakat
Okyanus gneyinin, nk bunu 1485de Okyanus ve Akdenizde olaan tccar teknesi
haline gelmeden nce, ilk gelitirenler Biscayellar olmua benzemektedir ( 127 ).
Bylece Okyanus, denizcilik alanndaki mkemmelletirmeleri, devrimleri yklenmi
olmaktadr. Kuzey stnlnn ampiyonlarndan biri, bir i deniz olan Akdenizin
yerel nemden daha byne sahip tekneleri gelitirmeyi hibir zaman bilemediini
iddia edecek kadar ileri gitmitir ( 128 ). Oysa, Deniz ile Atlantik arasndaki dorudan ve
dzenli seferlerin yaratclar eskiden Akdenizliler olmulardr. Bunlar XVI. yzylda bu
yolculuklarn efendileridir, fakat daha sonra bu stnlklerini yava yava kaybetmi
lerdir. nce Atlantik menzilinden dmlerdir: XV. yzyldan, hatta daha erken
tarihlerden itibaren Biscayellarn ve balareros'\aT\nm, Brtonlarn, 1550lerde itibaren
spanya ve Alak lkeler arasndaki trafie egemen olan arkas yuvarlak Flaman
teknelerinin nemleri bir dnlsn. Daha sonra da gzerghn tmnden dmler
dir: XV. yzyln sonlarndan 1535e kadar, ngilizler Akdenizde geni bir ekilde zuhur
etmiler ve bir fasladan sonra, 1572ye doru burann yolunu kesin bir ekilde
tutmulardr; stelik Hollanda konvoylarna 15 yl kadar fark atarak. Denildiine gre,
Akdenizliler artk kuzey ve Atlantik denizcilerine kar XV. yzyln sonunda giriilen
dnya egemenlii yarn nihayet kaybetmilerdir.

Denizcilik sektrlerinin zayflklar


Eer Akdenizdeki denizciler az saydalarsa, onlarn kuaklarn her zaman yaatan
-ve faaliyetleriyle lk suda bir deniz adamlar kalabalnn kaynad yanlsamasn
uyandran- ky kesimlerinin de az sayda olmalardr: Dalmaya kys; Yunan kys ve
adalar; Suriye kys (XVI. yzylda o kadar umutsuzdur ki, ihmal edilebilir: 1550 ile
1560 yllar arasnda stanbuldaki Venedik balyozlarnn mektuplamalar Beyruttan
kalkan, ancak tek bir tekneden sz etmilerdir); Sicilya kylar (zellikle batidakiler);
Napolinin baz sahilleri; Korsika burnu kylar; nihayet Ceneviz, Provence, Katalonya,
Valenca ve Andaluya lkelerine hemen hemen bitiik riveralar. Toplam olarak,
Denizin deniz kenarlarnn ok kk bir ksm. Ve bu ksmlar, tpk Ceneviz rivieras
gibi anlarn kaynad, ne kadar da kalabalk yerlerdir ( l29 ).
Uzun bir sahilin faaliyeti ounlukla birbirlerinden ok uzakta kck birka
limann faaliyetleriyle zetlenebilir. Raguzann nndeki dar ve korumasz Mezzo adas
( l3 ), kente byk yk gemileri kaptanlarnn ounu salamaktadr. Paresto ( m )
yzyln sonunda 4000 fatti adamna sahiptir (silah tayabilecek durumda), ama 50 tane,
kkle byk aras tekneye sahiptir. Fiilen her tr vergiden muaf olan Perastani, tek
yk olarak, giriini Venedin hesabna koruduklar uzun Cattaro krfezinde asayii
salama greviyle kar karyadrlar: onlarn sayesinde colfo, sicurissimo de mala
gerte'n. Napoli krallnda, adlar nl Salermo ( l3: ) veya Amalfi ( l33 ), veyahut da
Kalabriya kysnda S. Maffeo del Clento ( l34 ), Amantea ( 135 ), Viestris ( l36 ) veya Peschci
O 37 ) gibi bir dizi limann faal ve gizli hayatlarn hayal edelim. Bu sonuncu liman Napoli
Sommaria belgelerine gre faal bir gemi ina merkezi olarak hi isiz kalmamaktadr,
stelik Raguzal tekne yaptrclar da onun mterileridir: bu kentin plajlarnda byk
tekneler suya indirilmilerdir; Temmuz 1572desuya indirilenlerinden biri 6.000 salme,
yan aa yukar 750 ton arlndadr ( 138 ).
Meskn veya deil, bu deniz illeri Akdeniz yarmadalarnn uzunlamas boyunca,
ncelikle kuzeyde yer almaktadrlar;' bunlar genellikle ormanlk dalara srtlarm
yaslamlardr. Gney zincirlen, kuraklklar yznden orman asndan ve buna bal

olarak da gemi inacl asndan hep dezavantajl durumda olmulardr. Bouge


yaknlarnda istisnai olarak bulunan koru olmasayd, acaba bn Haldunun XIII. ve
XIV. yzyllarda ok faal olarak grd bir denizcilik oralarda olabilir miydi? Suriye
kylarnn denizcilik hayatn frenleyen Lbnan orman rezervlerinin azalmas olmam
mdr? Ceyazire yalnzca denizciler deil, ergelin arkasndaki ormanlarn iletilmesine
ramen, tekne inaat iin gereken kereste de dardan gelmek zorundadr; krekler
buraya Marsilya tarafndan gelmektedir.
Btn baarl denizcilik dnyalar iin ya belgelere gre (Livorno ve Venedikte
olduu gibi, dierleri arasnda tersane muhasabe kaytlarnn sakland yerlerde), ya da
gelenee gre, veya denizcilik sanatna dair incelemelere bakarak, inaat kerestesinin
nereden geldiini syleyebiliriz. Tpk Portekiz gibi, yk gemileri inaatnda uzmanla
m olan Raguza, kerestesini Gargano tepesinin mee ormanlarndan (buraya ayn
zamanda SantAngelo da denilmektedir) salamaktadr. 1607 tarihli ( u9 ) bir inceleme
onlarn Portekizlilere nazaran stnlklerini, eer Portekizde de bir SantAngelo tepesi
olsayd dnyann en iyi kalyonlarn yapabilirlerdi, diyerek kaydetmektedir. Trk
karamrselleri, suya ok dayankl olan ve mkemmel bir kereste veren byk
narlardan ina edilmektedirler ( uo ). Kadrgalarn uzun sre dayanabilmeleri iin,
amalandklar paraya gre bir dizi farkl kerestenin biraraya getirilmeleri gerekmekte
dir: mee, akam, Mavi am, karaaa, karaam, kayn, ceviz ( ul ). En iyi krekler
Narbonnea Aude nehri ve kanalyla gelen tahtalardan yaplanlardr ( 14: ). Gney
talyada 1601 Nisanndan Austosuna ( l43 ), bir teknenin yeniden na iin kesilecek
aa peinde dolaan bir Raguzalnn yolculuk gnl yararl bir ekilde kullanlabilir;
veya Toskana ormanlarnda Ispanyollara nce verilen, sonra da iptal edilen aa kesme
hakkna ilikin belgelerde ( l44 ); hatta Cenova'nn ayn ekilde Toskanadan yapt
kereste almlarndan ( l45 ) veya Barselonann zellikle kadrga imalinde nl ( l47 )
Katalonya Pireneleri mee ve akamlarn kullanmakla birlikte, Napoliden yapt
almlardan ( 146 ) da yararl sonular kartlabilir. Pier Loise Summonte'nin Sommario ile
fornitere delle galere regie (bunlar Napolide ina halindedirler) iin imzalad szleme
lerin benzerlerini nerede aramal bu szleme ile Kalabriyadan Napoliye Nerticaro,
Ursomarso, Altomonte, Sandonazo, Policastrello ormanlarndan kestirecei keresteleri
tatmay stlenmektedir ( 148 ).
Tabii ki nemli olan, istisna deil de btndr. Bu kereste ktl,Venedik veya
spanya belgeleri okunduunda tahmin edilmekte, Akdenizin batsnda ve merkezinde
yer alan, zellikle Sicilya ve Napoli'de (bu kentte II. Felipenin en byk donanma ina
faaliyetlerinden biri yer almtr) iaret edilen u artan ormanszlama grlebilir.
zellikle teknelerin gvdesinin yapld mee aac ktl sz konusudur. XV. yzyln
sonundan itibaren bu aa nadirlemi ve Venedik, ormanlarndan geri kalanlarnn
imhasn nleyebilmek iin sert tedbirler almtr ( l49 ). zleyen yzyllarda bu sorun
Signoria iin daha da ar hale gelecektir. Ancak talyada gene de nemli orman
rezervleri kalmtr; fakat buralarda XVI. yzyln tm boyunca geni kesimler
uygulanmaktadr. Ormanszlamann hzl bir ilerleme kaydettii kesindir. rnein
SantAngelo tepesi deerli bir istisna olarak kabul edilmektedir. Trkler henz, daha iyi
durumdadrlar: geni Karadeniz ve Marmara ormanlar ve zellikle de zmit'teki
ormanlar ( 15 ) stanbul tersanesinin hemen karsnda bulunmaktadrlar. nebaht
savandan sonra Venedik, Kutsal Liga nezdinde, kalabalk olmalarna ramen,
denizcilik konusunda bireyler bilen btn Trklern ldrlmeleri konusunda btn
gayretleri gstermitir. nk demektedir, ne tahtas, ne de paras eksik olmayan Trk
iin tekneleri ina etmek kolay olacaktr, eer rihaver li fomini yapabilirlerse ( m ). Onun
iin telfisi mmkn olmayan yalnzca insanlardr.

K3

Akdeniz bahriyeleri yava yava, kendi ormanlarnda bulabilecekleri eyleri baka


yerlerde arama alkanln edinmilerdir. XVI. yzylda kuzey kerestesi Sevillaya tek
ykleri tahta tabakalar veya latalar olan gemilerle gelmekteydi. Yenilmez Armadann
ina iin II. Felipe Polonyadan kereste almay denemi, hi olmazsa kesilecek ve
tanacak aalan iaretlettirmitir. Hatta Venedik, eskiden mevzuatn btn uyruklar
na resmen yasakladklarndan vazgemitir: dardan yalnzca tahta deil, ayn
zamanda, sonradan Venedikte tamamlanan tekne gvdesi ve hatta tamamen bitirilmi
tekne alm. Bylece, 1590la 1616 arasnda ona Hollandadan 11, Patmostan 7,
Karadenizden 4, stanbuldan 1, Bask lkesinden 1, Cebelitark boazndan 1 tekne
gelmitir ( 152 ). Bu tahta bunalmnn Akdeniz denizcilik teknik ve ekonomilerinin
gelimesine dair byk aklamalardan birini sunduu konusunda hibir kuku yoktur
( 153 ). Bu gelime tonajlarn drlmesine, inaatlarn pahallanmasna, kuzeyli rakiple
rin baarsna yabanc deildir. Fakat bu gelimede baka etkenlerin de rolleri olmutur,
herey hammaddeye baml olmayaca zere, yalnzca fiyat hareketleri ve emekgcnn pahall rol oynam olsa bile ( 1M ).
Zaten eer balangta denizcilik her zaman ky dalarnn yaknlarnda rgtlendiyse, bu sadece ormanlar yznden olmayp, ayn zamanda bu dalarn Akdeniz'in
kuzey kylarnda, yattrlmas mmkn olmayan kuzey rzgrna, u Akdeniz
gemiciliinin byk dmanna kar, birok korunayla birilkte ( l55 ) bir perde
germesindendir de. Bir Ege atasz yelkeni gen gney rzgr olduunda veya yal
kuzey rgr olduunda ek demektedir ( 156 ). Dier yandan; bu dalar glerini doal
olarak denize yneltmektedirler ve cazip su ovas, ounlukla kynn bir noktasndan
tekine en iyi yol, hatta yegne yol olmaktadr ( 157 ). Bylece deniz hayat ile da
ekonomisi arasnda bir ortaklk kurulmaktadr. Buralar birbirlerinin iine nfuz
etmekte ve birbirlerini tamamlamaktadrlar ( l58 ). Buna bal olarak tarlalarn, bahele
rin. meyvalklarn. balkln, deniz yaamnn u artc ortakl ortaya kmaktadr.
Bir Dalmava adas olan Mljette bir seyyahn iaret ettiine gre, bugn bile insanlarn
almas, tpk dier komu Dalmaya adalarnda da olduu gibi, toprakla balklk
arasnda paylalmaktadr (*- 9 ). Ayn ekilde Pantellariada balkla, balara, meyva
bahelerine mkemmel bir katr cinsinin yetitiricilii eklenmektedir. Bu, Akdenizin
topran zayf kaynaklaryla denizin zayf kaynaklarn birletiren eski denizcilik
temellerine uygun bir yaam formldr. Eer bu ortaklk bugn bozuluyorsa, hemen
her zaman dramlar harekete geirerek meydana gelmektedir: Pelion blgesindeki
Yunanl balklar giderek daha fazla miktarda, yalnzca denize balanarak, bahele
rinden ve kulbelerinden vazgeerek, ailelerini liman mahallesine tamak zorunda
kalmlardr". Fakat, eski dengeli hayatlarnn erevesinden uzaklanca, hkmet
yasaklamalarna ramen, artk yalnzca dinamitle avlanan kaak balklarn saylarn
artrmlardr ( 160 ). Bunun anlam, denizin kendi adamn tek bana besleyecek kadar
zengin olmaddr.
Zaten toprak da, zayf dalarnda daha zengin deildir ve eski krsal kylerin komu
kylarn ekonomik gelimelerinde oynadklar roln nedeni budur. Katalonya sularna
tepeden bakan, beyaz evleri aalarn arasnda kendilerini belli eden kyler grlmekte
dir: ite geni da kitlesini taraalar halinde dzenleyerek, buralarda bahecilik
aheserlerini srdrenler bunlardr. Bu yukardaki kylere sklkla, aada, bazen yar
yarya su zerinde kurulmu, bir balk ky tekbl etmektedir: Arenys de Mountun
altnda Arenys de Mar; Lievaneresin altnda Caldates; Cabrilsin altda Cabrera ( 1M ).
Avn ekilde, yukardaki eski kylerin ok byk sklkla balklk limanlarnn, deniz
kenarnda ira/alarnn olduu Ceneviz Rivierasnda ( 162 ), btn talya'da ve baka

yerlerde, bu ortaklk yzlere rnek itibariyle bulunmaktadr ve bu ortaklk bir kattan


dierine kk eeklerin gidi gelileriyle kendini ortaya koymaktadr. Bunun anlam,
daha sonraki tarihlerde kurulmu olan deniz kynn, ounlukla sk skya baml
kald krsal kyn bir yarats olmasdr. Bu durum aklamasn ve varlk nedenini,
ky kitlelerinin ekonomisinde, iki ky ortaklnn bile bollua dntrmeyi
beceremedii, varlklarn korkun yetersizliinde bulmaktadr: KatalonyadakiRosasve
San Felin de Guixolsde, balk dolu bir denizin kylanda olunmasna ramen, daha dn
bile (1938), yiyecek maddelerinin pazarda hangi kk miktarlarda satlabildiklerini
grmek karakteristikdir; bir avu sebze, drtte bir pili ( l63 ). 1543de Cassis halk, onlar
byk tehlikelere ramen denizde dolamak ve balk avlamak zorunda brakan
fakirlii sulamaktaydlar ( 164 ). Bylece, plak, hemen her zaman plak bir hinterlandn
sefaletinden yzlerce Akdeniz ky ky domutur.

Byk kentler
Fakat, taban hcreleri olan deniz kyleri, yaayan bir deniz blgesi yaratmaya
yeterli deillerdir. Oralara; direk, bez, yelken, bunlan levazmatm, katran, halat v,e ip,
sermaye salayan byk bir kentin ikme edilmez destei gereklidir; dkknlar, yk
salayanlar, sigortaclar ve kentsel bir ortamn sunduu oklu yardm biimleriyle bir
kent gereklidir. Barselona olmakszn, zenaatkrlarnn, Yahudi tccarlarnn, hatta
macerac askerlerinin ve Santa Maria del Mar mahallesinin binlerce kayna olmakszn,
Katalonya rivierasnn denizcilik alanndaki geliimini anlamak g olacaktr. Bu baar
byk kentin mdahalesini, dirsek temasn, emperyalizmini gerektirmitir. Katalonya
rivieras XI. yzylda tarihsel olarak grlebilen bir denizcilik yaamnn iine
domutur. Ama genilemesi ancak iki yzyl sonra, bizzat Barselonann gelimesiyle
birlikte balayabilmitir. O tarihten sonra ve hemen hemen yzyl boyunca, Katalonya
rivierasnn kk limanlarndan kan teknelerin resmi geidi, bunlarn dnda Balear
yelkenlilerinin, her zaman biraz rakip Valencia gemilerinin, Biscaye balina gemilerinin,
ve her zaman mteri olan Marsilya ve talya teknelerinin yanatklar Barselona
plajn, gidi gelileriyle canlandrmaya ara vermemilerdir. Fakat Barselona Aragon
kral Juana kar olan uzun mcadelesinden sonra bamszln kaybedince,
zgrlklerini kaybedince ve daha az vahim bir olay olmayan, 1492de Yahudili
ini, Juderia'sn kaybedince; nihayet kapitalistleri riskli ilerden yava yava
vazgeerek onlarn yerine Taula de Cambimn ( 165 ) daha dzenli gelirlerini veya kent
yaknnda toprak alimim tercih ettiklerinde; ite bunlarla ayn anda byk tccar kentin
ve onun hayatna balanm Katalonya rivierasnn gerilemesi ortaya kmtr. O kadar
ki, Katalan ticareti Akdeniz alanndan hemen hemen silinmi ve kontluun ky kesimi,
Valoislarla Habsburglar arasndaki savalar srasnda, Fransz korsanlar tarafndan,
kendini savunamadan talan edilmitir -daha sonra da, daha az tehlikeli olmayan ve sanki
evlerindeymi gibi, Ebro deltasnn yalnzlklarna yerleen Cezayir korsanlar tarafn
dan-,
Barselonann Katalan kylarnda oynad rol, Marsilya, Cenova veya Raguza,
kendilerini evreleyen kk limanlar zerinde oynamlardr. Bazen byk kentin,
kendine tabi olan kynn zerinde yer almad durumlar da olmutur ( 166 ). Dalmaya
kysndaki Istria veya uzaktaki Yunan adalarnn karsnda Venediin durumu byle
olmutur. Bu durum ayn zamanda, kendi cephesinde, tamamen hizmetinde olan
Provence rivierasnn kaynaan dnyasnn dnda, Korsika burnunun byk bir
kesrinin deniz blgesini kedi cephesinde toplayan Marslyannkidir de. Veya Raguza
yk gemilerinden yararlanan Cenovannki.
85

Cazibe merkezlerinin gc, denizcilerin, baka yerlerde olduu gibi Akdenizde de


serseri, glere ve tanmalara kar hazr olmalar olgusuyla daha da anlalr hale
gelmektedir. Bu btn zamanlarn ve btn yerlerin gereidir. 1461 de Venedi senatosu
tayfa ve kreki eksiklii karsnda endielenmi ve bilgi toplamaktadr: denizciler
bizim zararmza ve bakasnn yararna daha iyi cret aldklar... Pizaya gitmektedir-ler. Bu denizcilerin ou kamaktadrlar, nk ya borlar vard, ya da Cinque Savii
veya Signor de nocte -bundan Venedik gece polisini anlaynz- tarafndan ar para
cezalarna arptrlmlardr ( 167 ). 1526da bir mahkemede grlen bir dava bizim iin
Santa Maria de Bogona adl teknenin muhasebe kaytlarn muhafaza etmi olmasndan
tr deerlidir. Bu tekne Atlantikte yolculuk yapm, Cadizde demir atm zencilerden
meydana gelen ykyle Santa Domingo adasna ulamadan nce, Lizbona ve Sao Tome
adasna uramtr ( 168 ). Bu olay bizi Denizden uzaklatrmaktadr, ama teknedeki
marineros (denizciler) ve grumetes (miolar) arasnda Yunanllara, Toulonlulara, Lipari,
Sicilya, Mayorka adalarndan olanlara, Cenovallara, Savonelilere rastlan maktadr. Ne
macera bulumas! 1532 Maysnda La Hayede de, denizcilerin her zaman yer
deitirmeye hazr olarak Lbecke gitmek zere Hollanda ve Zelanday terketiklerinden yaknlmaktadr ( 169 ). 1604de bir grup Venedikli gemici ok dk cretlerden
our artk Signoria teknelerinde yaayamadklarndan Floransaya ve kukusuz
Livornoya kamlardr ( 17 ). Bunlar eitli gndelik olaylardr. Koullarn yardmyla
bunlar birbirlerine eklenmekte ve byk lekli deiimler meydana gelmektedir.

Denizcilik hayatnn alt ve st


Srekli olarak yeniden balayan bu gler deniz kesimlerinin, kabaca sylenirse,
olduka basit hayatlarnn aklamasn tamamlamaktadrlar. Denizin genel hayatna
bal olarak, bitkise bir hayat srmekte, lmekte, ve genel hayatn kesin emirlerine tabi
olarak canlanmaktadrlar.
Bir kez daha Katalonya rneini ele alalm: doumunda dardan gelen bir etkinin
byk pay olmutur. Katalonyada talyan, Cenevizli ve Pizal gmenlerin dersleri,
onlarn yanndaki rakl sayesinde XI. yzylda Byk Pere, Pere lo Grandan iki
yzyl nce, byk deniz yaam domutur. Oysa, byk tarihin getirdiini, gene byk
tarih er veya ge geri almaktadr. XV. yzyldan itibaren farkedilebilen Katalan
gerilemesi, XVI. yzylda aikr hale gelmitir. Bu dnemde, denizcilik hayat Marsilya,
Balearlar ynne olan kayk gzerghlarna inmitir. Bir tekne nadiren Sardinya, Napoli
( n ) veya Sicilya veyahut da Afrika presidiolarna kadar gitmektedir. XVI. yzyln
sonunda, Barselona ile skenderiye arasnda baz yolculuklar yeniden balayacaktr.
Fakat bu tarihe kadar, Katalonya rivierasnda egemen olan o kadar byk bir
hareketsizliktir ki, II. Felipe 1562 Byk Meclisinde geni bir denizcilik tehizatlanmas
iin karar aldnda, siparilerini talyaya vermek zorunda kalacaktr. Ve Barselona
tersanesini canlardrmay denemek iin Cenovadaki San Pier dArena gemi ina
antiyelerinden ustalar getirtecektir ( 172 ).
Birbirlerinin ard sra ne kadar da ok denizci toplumun baa gretii Akdenizde sk
rastlanan bu ani gerilemeler, genel olarak u anlama gelmektedirler: insan bakmndan
ok zengin olmayan deniz illeri, refah dnemleri adn verdiimiz eyi, alma ve anma
olgusundan tr, uzun zaman srdremezler. Deniz hayat geni lekte, zenginlik ve
onun arkada bogezerln dzenli olarak rttkleri bir proleter hayatdr; Venedik
donanmasnn bir mfettii 1583de, denizci balk gibidir; bozulmakszn suyun dnda
uzun sre kalamaz ( m ) demekteydi.

Dier yandan, bir anma belirtisi ortaya kar kmaz, bu durum rekabet tarafndan
ounlukla istismar edilmekte, arlatrlmaktadr. XVI. yzyln ilk yllar sresince
Biscaye balanero\a.rmm Barselona limanndaki varlklar, bu anmann veya bu
rekabetin erken gstergelerinden biridir. Cenova tarihi erevesinde de byle erken bir
gsterge bulunmaktadr; Raguza yk gemileri ve denizcileri XVI. yzylda Dominantenin hizmetine komaktadrlar. Fakat bu duyulmam talih, ite kendi hesabna, birka
kilometrelik sahili olan ve yetersiz adalarla bu sahili iki katna kartabilen kk
Raguza dnyasnn msrife harcanan glerini tketmektedir. 1590la 1600 arasnda
meydana gelen birka olay, o zamana kadar takn bir durumda olan refah alaa
etmek iin yeterli olmutur.
Bu sylediklerimizin anlam, bunalm dnemleriyle birlikte deniz yaamnn bu
dnn ayrcalkl blgelerinden kaybolduu deildir. Bu hayat, buralarda hemen hemen
tahrip edilemez nitelikteki gndelik mtevazi yaam biimi altnda uyuklamaya
balamaktadr. Bylece, XVI. yzylda azalm bir canllk iinde Suriye ve Katalonya
kylar uyuklarlarken, ayn anda Sicilya, Napoli, Andaluya, Valencia ve Mayorka
denizciliklerinin de faaliyetleri yavalamtr. Bu sonuncu btnle ilikin olarak,
buralarn gerilemesi ile Barbaroslarn korsanlk faaliyetleri arasndaki ba aktr.
Ancak, allm bilgi kaynaklarmzda gzktnden daha canl bir ky denizciliinin
unsurlar yaamaya devam etmilerdir. Alicante, Almeria, u eski denizcilik merkezi
Palma de Mayorka, yzyln sonunda hrstiyan rvannn etkin unsurlar olan hzl
frkateyneler, boluktan zuhur etmemilerdir.
Bu sessiz yaam, sadece birka kk olay, tarihin geri plannda iaret etmektedirler.
Cezayir korsanlarna ramen, Afrika kys sahanlna kadar alabilen Trapani
mercanclanndan daha nce sz etmitik. 1574de kurulan Tunustaki Fransz
konsolosluu belgeleri, Sicilya kayklarn ve ayn ekilde kk Napoli kayklarn sk
sk zikretmektedirler ( 174 ). Buna karlk, XV. yzylda buradaki varlklar allm bir
durumda olan Napoli mercan avclarnn, dierleri arasnda Terre del Grecodan
gelenlerin, Sardinya s sularndaki yokluklarn kaydetmek ilgin olmaktadr. Bu
yokluun byk nedenleri olmu mudur? Belki, hayr, nk Napoli kayklar ne
Romada, ne Civitavecchiade, ne Livoroda, ne de Cenovada eksik deillerdir.
Gney Ispanya kylarndan Kuzey Afrika kylarna doru balancelle, kayk,
pergendelerin ayn karnca gibi gidi gelileri sz konusudur. 1567 tarihli bir belge,
Cezayirde buraya zgr olduklarndan tr ticaret yapmaya gelmi bir dizi Valencial
denizcinin varln iaret etmektedir ( l75 ). Yzyl sona erdiinde baka Valenciallar,
Cezayir zindanlarndan tutsak karma maceral endstrisine girieceklerdir. Ve
bunlarn ykleri Cervantesin en gzel anlatlarndan daha gzel olmaktadr ( l76 ).
Sonu olarak, bir denizcilik kesiminin grnteki lm, aslnda hayat ritmindeki
bir deimeden baka birey deildir. Alternatif olarak ky denizciliinden uzun mesafeli
yolculuklara, veya eer istenirse tarihsiz hayattan tarihsel hayata gemekte ve karanlk
yaamna geri dnd her seferinde dikkatlerimizden ve meraklarmzdan syrlmak
tadr. Herey sanki dzenli bir yasa varm ve bu yasa bizzat deniz halklarn hayatnn
devresiymi gibi cereyan etmektedir.

3. Adalar (177)
Akdeniz adalar, olaan olarak sanlann aksine, hem daha ok saydadrlar, hem de
zellikle daha byktrler. Olduka kaln olan bazlar minyatr ktalardr: Sardinya,
Sicilya, Kbrs, Girit, Rodos... Daha kk olan dierleri, komularyla birlikte
87

takmadalar, ada aileleri meydana getirmektedirler. Kk veya byk, bunlarn nemi


uzun deniz yollar boyunca zorunlu duraklar meydana getirmelerine ve aralarnda
veyahut da bazen kendi kylaryla ktannkiler arasnda seyrsefer iin tercih edilen,
nisbeten sakin sular sunmalarna bal olmaktadr. Bylece Douda sonunda onunla
kartrlacak kadar, deniz mekanna ylesine dalm Ege Aripeli byledir ( l78 );
Sicilya ile Afrika arasdaki denizin ortaynda yer alan adalar grubu byledir; Kuzeyde
yon denizi adalar ve Balkan kysnn tm uzunlamas boyunca, klarnda San
Marconun bayra olduu halde tekne konvoylarn birbirlerinin pei sra uzatp giden
Dalmaya adalar da byledir. Fakat tek bir filo yerine iki filotilladan sz etmek
gerekmektedir: birincisi yon denizinde olup Zanta, Kefalonya, Sainte-Maure ve Korfu
adalarn iermektedir; kincisi ise Adriyatikte olup gneyde Meleda ve Lagostadan,
kuzeyde Istrann arkasnda Quarnero, Veglio, ve Chersoya kadar arap sa halinde
birbirlerinin iine girmi Dalmaya adalar. yon ve Dalmaya konvoylar arasnda
misafirden holanmayan Arnavutluk kylaryla Raguzann kk topraklarn kapsa
yan uzun bir inkita yer almaktadr. Fakat bunlarn birbirlerine eklenen menzilleri
Venedikten Girite kadar gtrmekte ve Giritten itibaren byk bir ticari yol Kbrs
Suriyeyle birletirmektedir. Gcnn ekseni zerindeki bu adalar, Venediin hareketsiz
filosunu meydana getirmektedirler.
Batdaki ada gruplar daha az nemli deillerdir. Bunlar: Sicilyann yaknlarndaki
Stromboli, Rzgr alt Adalar, Lipari adalar, daha kuzeyde Elbe adasnda Cosimo de
Medicisnin XVI. yzyln ortasndan itibaren Porto Ferraio kalesini ina ettirdii
Toskana aripeli, Provence aklarnda Hyeres adalar, Or (Altn) Adalar; daha batda,
geni ve derin yalnzlklarnn ortasnda Balear takmadas, Mayorka, Minorka, Ibiza tuz
adas -ve ulalmas zor Formentara kayas-. Bu grup her zaman belirleyici bir neme
sahip olmutur: btn bir deniz kesimi onun etrafnda dnmektedir.
Byk ve olduka byk adalar bunlardr. Dierlerini, kklerini ve miniklerini
sralamak (ama bunlarn bazlar da nldr, Cezayir adac, Venedik, Napoli, veya
Marsilyadaki adalar), kayp bir aba olacaktr. Fiili olarak kynn hibir kesimi yoktur
ki, adalar, adacklar ve kayalklar halinde krlm olmasn ( l79 ). Sicilya kylarn, frsat
bekleyen veya ime sularn yenileyen korsanlardan temizlemek, Sicilya kral naiplerinin
mektuplamalarnda sz edilen bir konudur: limpiar las islas, adalar temizlemek, yani
herbiri klasik bir pusu yeri olan birka on tane adacn demir atma yerlerini denetim
altnda tutmak.

Mnzevi dnyalar m?
Kk veya byk, her biim ve lekteki bu adalar, onlar denizin genel tarihine
nazaran hem ok geride brakan, hem de ok ileri geiren benzer zorlamalarn zerlerine
kt lde tutarl insani ortamlardr; denizin genel tarihi onlar sklkla kaba bir
ekilde khneliin ve yeniliin u iki kutbu arasnda paylatrmaktadr.
Sardinya ortalama bir rnektir: boyutlarna ramen, dnemin corafyaclarnn ve
her zamann Sardinyal kronikilerinin syleyecekleri ne olursa olsun, bu ada belirgin bir
neme sahip deildir. Byk bir rol oynamak iin denizde ok fazla kaybolmutur,
rnein Sicilyay talyaya ve Afrikaya balayan cinsten zenginletirici temaslarn ok
uzanda kalmtr. Dalk, ar bir ekilde blmlere ayrlm, fakirliinin esiri olarak
( l8 ), esas olarak kendi zerine kapanm bir ekilde yaamaktadr; diliyle ( m ), adetleri,
khne ekonomileri ve istilac obanlk yaamyla -birok blgesinde hala Romann onu
tand zamandaki trde obanlk devam etmektedir-, tek bana bir kta gibidir.
Adalarn bu khnelii -Sardinyannki ve dierlerininki- yzyllar boyu antik uygarlk

biimlerini veya folklore'lannm karmn muhafaza etme konusundaki garip gleri o


kadar sk olarak iaret edilmitir ki, bu konuda uzun uzadya sarar etmenin yarar
yoktur ( 182 ).
'

"
Fakat, bu ie kapanmann zddnda ve ayn zamanda, bu adalarn efendi veya talih
deimesinin rastlants iinde yeni bir hayat, uygarlk tarzn aynen kabul etmeleri sz
konusu olabilmektedir; bunlar adetleri, hatta bir dili bile depolayp yzyllar boyu
dokunulmakszn muhafaza edebilirler ve bylece ilga edilmi devrimlerin canl tanklar
olarak ortaya karlar. Bunun nedeni inzivann nisbi bir gerek olmasdr. Denizin
onlar dnyann herhangi bir yanndan ok daha fazla evreleyip, dnyann geriye
kalanndan ayrd, ancak bunlarn deniz hayatnn byk akmlarnn fiilen dnda
kaldklar durumlarda dorudur. Fakat adalar bu akmlarn iine girdiklerinde, u veya
bu nedenden tr (ounlukla d ve bele nedenler) bu zincirin halkalarndan biri
haline gelmekte, bir nceki durumun tersine olarak d hayata faal olarak katlmakta, ve
d dnyadan oralaryla ancak birka almas ok zor geitle iliki kurulabilen baz
dalardan ok daha az kopuk olmaktadrlar.
Sardinya rneine geri dnersek; bu ada Orta ada Pizann, sonra da Cenovann
akm iinde yer almtr, adann altn madenleri ona bu kentlerin mfik dikkatlerini
salamtr. XIV. ve XV. yzyllarda Katalan genilemesi, geerken buraya da engel
atmtr: bat kysndaki Alghero bugn hala Katalanca konumaktadr ve bilim
adamlar burada ilgin bir Ispanyol-Gotik mimarinin varln iaret etmektedirler. XVI.
yzylda, kukusuz daha erkenden itibaren, ada Akdenizin peynir ihracatnda ilk
sradaki lkesidir ( 183 ). Bunun sayesinde Sardinya, Cagliari liman araclyla bat
dnyasnn geri kalanyla ilikiye girebilmektedir, adann cavallo veya salso peynirleri
yakndaki talyaya, Livornoya, Cenovaya, Napoliye, hatta Milano ve Auvergne
peynirleri gibi rakiplere ramen, Marsilyaya, hatta Barselonaya kayk ve kadrgalarn
tm ykn meydana getirecek ekilde ihra edilmektedir. XVI. yzylda Cezayir
korsanlar tarafndan kesintisiz olarak ziyaret edilmek de, Akdeniz hayatna katlmann
bir biimidir. Bu korsanlk her zaman muzaffer deildir; bunun sonucu olarak nadirde
olsa, esir alnan korsanlar olmaktadr. Bundan daha kalabalk olan, Cezayir korsanlar
tarafndan karlarak her yl Cezayir kentindeki zavall esirlerin veya zengin dneklerin
saylarn artran, Sardinyal balklar veya ky halkdr.
Hemen hemen hi geirgen deilmi gibi tasvir edilen Sardinya demek ki, darya
doru alan pencerelere sahip olmutur, o kadar ki, bazen bu adadan tpk rasathaney
mi gibi, denizin genel tarihini kefetmek mmkndr. Bir tarihi, P. Amat di S. Filippo,
XVI. yzylda Cagliarideki mslman klelerin fiyatlarn bulmutur ( 184 ). Bunlar ne
gstermektedirler? 1580lerden sonra bir fiyat d ki, bu doal olarak Cagliari
pazarndaki kle saysnda nemli bir arta tekbl etmektedir. Bunun bir dier anlam
da, 1580 ncesinde adada bir deniz kazasndan kurtularak kyya ulaabilen veya
talanlar esnasnda halkn eline geebilen, ancak birka Cezayirli korsann kle olarak
satlddr ( l85 ). 15 80den sonra, mezatlk esirler tamamen baka bir kkendendirler:
bunlar hristiyan korsan tekneleri, zellikle de Almeria ve Alicante limanlarna mensup
hafif firkateynler tarafndan getirilmekte ve Cagliari bunlar iin uygun bir durak
meydana getirmektedir. Bylece Sardinya Cezayir korsanlnn bir cins kart olan ve
Balearlar, Gney spanya, Napoli ve Sicilyann faal merkezleri olduu bu hristiyan
korsanlnn yeniden douundan, kendi tarzna gre etkilenmi olmaktadr. Kukusuz
bu tankln, Sardinyann tamamnnki olmak yerine Cagliarininki olduu; Cagliarinin biraz marjda kald ve denize bakarken adann geri kalan tarafna srtn evirdii
noktalarna dikkat ekilebilir. Bu hem doru, hem de yanltr: Cagliari yaknndaki
ovaya, dalara, adann btnne bal her hal- krda bir Sardinya kentidir.
89

Narin hayatlara dair


Btn adalar, denizin yaygn hayatna kar duyarl ve ayn zamanda (sadece ithal ve
ihra trafiklerine sahip olsalar bile) ie doru, byk tarih metinlerine bal tarihinin ilk
bakta gremedii u keye dnk, birbirlerine benzeyen kentlere sahiptirler: bu ke
ie kapank ve endieli hayatlar, doa bilimcilerinin uzun sreden beri iaret ettikleri
kapal kaptaki biyolojilerdir ( 186 ). Hibir ada, insani ilginliklerinin dnda, gnlerin
birinde veya dierinde bakalaryla paylaabilecei bitkisel veya hayvansal zgnlklere
sahip deildir. 1580de yaynlanan Kbrs tasvirinde, R.P.Estienne ( 187 ) (sylendiine gre
Lusignan krallk hanedanna mensuptur) adann zel otlarn ve triyatfn anlat
maktadr: bir cins ache olan ve ekerlenmi olarak yenilen beyaz apium; ayn adl likrn
yapmnda kullanan oldanm; nar aacna benzeyen, zm gibi salkmlaryla meyva
veren ve yapraklar kaynatldnda orada olaan olarak grldugu zere soylularn
atlarnn kuyruklarnn boyanmasna yarayan u portakal rengi boyay veren Kbrs
aac denilen aa. Pamuk tohumlarnn kylm samanla karmnn hayvan yemi olarak
kullanlmasna da armaktayz. Ve nihayet ne kadarda ok ilalk ot bulunmaktadr.
Ve ilgin hayvanlar arasnda kzler, eekler ve yaban domuzlan ve binlerce fyla
Venedie veya Romaya sirkeye batrlm olarak gnderilen u ba kular (ortolan).
Fakat bu ilgin kaynaklar asla bolluk ifade etmemektedirler. Hibir ada ertesi gnk
yaamn garantiye alamamtr. Bu adalarn herbiri iin asla zlemeyen veya yetersiz
bir ekilde zlebilen koskoca sorun, kendi kaynaklaryla, kendi toprayla, kedi
meyvalaryla, kendi srleriyle geinebilmek ve muktedir olmamakla birlikte, da
alabilmektir. Bu adalarn hepsi, birka istisna dnda, (zellikle Sicilya) a dnyalar
dr. U rnek Dou Akdenizdeki Venedik adalarndan gelmektedir: Korfu ( 188 ), Girit
( 189 ) veya Kbrs, yzyln ikinci yarsnda srekli olarak alk tehtidi altndadrlar.
Tanrsal Trakya budayyla ykl karamrsellerin istenilen zamanda gelmemeleri veya
kalelerdeki depolarn buday veya dar stoklar tkendiinde, onlar iin gdasal bir
felket meydana gelmektedir. Zaten bir karaborsa, bu Dou Akdeniz adalarnn etrafnda
rgtlenmitir: bunun sonucunda, soruturma raporlarnn zikrettikleri ok sayda
memurun grevlerini ktye kullanma olaylar meydana gelmektedir.
Durum heryerde bu kadar narin deildir ( 19 ). Ancak Balearlar tccar veya askeri
kentlerini ucu ucuna tayabilrnektedirler( m ). stelik toprak kullanm burada pek fazla
ilerlememitir: Minorkada arkadaki Mahon ovasndaki tarlalarn talarnn temizlen
mesi, XVIII. yzyldan nce bitirilemeyecektir ( 192 ). Demek ki, Sicilyadan, hatta kuzey
Afrikadan yaplacak tahl ithalatna yaslanmak gerekmektedir. Maltada da ayn
rahatsz durum vardr. Adann hem Sicilya, hem de Fransadan buday ithal etmesine
izin veren ok saydaki ayrcalk belgesine ramen, Malta her zaman iae skntsyla
kar karya bulunmaktadr, o kadar ki, yaz gelince valyelerin kadrgalar Sicilya
caricatori knda buday ykl tekneleri msadere etmektedirler; tpk Trablus
korsanlar gibi.
Alk tarafndan tehdit edilen adalar, ayn zamanda bu XVI. yzyln ortasnda hibir
zaman olmad kadar sava olan denizin bizzat kendisi tarafndan da tehdit
edilmektedirler ( l93 ). Balearlar, Korsika, Sicilya, Sardinya, sadece iyi bildiklerimizden sz
etmek iin, kuatma altnda yerlerdir. Buralarda srekli olarak kendini savunmak,
gzetleme kuleleri ina etmek tahkikat yapmak, yeniden yapmak, bunlar toplarla
donatmak -ya buralara top yollayarak, ya da an yapmclarnn basit yntemleriyle
yerinde top dkmek zere dkmcler gndererek- ( l94 ), gerekmektedir. Nihayet
buralara limanlar boyunca garnizonlar ve hava iyileir iyilemez ve onunla birlikte askeri

harekt mevsimi balar balamaz, destek birliklerim iyiletirmek gerekmektedir. Demek


ki spanya iin Sardinyay elinde tutmak, hatta Minorka kadar yakn bir adann
gvenliini salamak o kadar kolay bir sorun deildir ( 195 ). 1535de Mahonun talan
edilmesinden sonra, V. Carlos yeni tehlikelere kar bir nlem olarak, Minorka halkn
Byk Baleara dpedz tahliye etmeyi dnmtr ( 196 ). Toskana Aripelindeki Elbe
adas rnei daha az trajik deildir. XVI. yzylda Cezayir korsanlarnn ilerlemeleri
karsnda gafil avlannca, dman tarafndan srekli dvlen bir deniz snn haline
gelmitir. Kydaki kentleri -sahilde yer alan byk kyler diye anlaynz- kendiliklerin
den tasfiye olmulardr. Halk ierideki dalara kamak zorunda kalmtr, Cosimo de
Medicis 1548de Porto Ferraio tahkimatnn inaatn ele alncaya kadar.
Bu zayflklar, en zenginlerinin bile kurtulamadklar, btn adalarn barnda yer
alan tarihin fakirliini aklamaktadr. lkel bir oban ekonomisinin zaferini daha nce
iaret ettiimiz Korsika ve Sardinyada, Kbrsn yksek kesimlerinde veya Girit
dalarnda, tabii ki evleviyetle dier adalarda, Akdenizin en karakteristik olgularndan
biri olarak, fakirlerin, haydutlarn, kanun dlarn sna olan bir no mans land
uzanmaktadr. Sicilyann, zengin Sicilyann bile ortasnda ne bulunmaktadr? Yolsuz bir
lke, kprsz nehirler, fakir bir hayvanclk, dk kalitesini slah etmek iin XVII.
yzylda Berberistandan koyun getirtilmek zorunda kalnan bir hayvan varl ( 197 ).

Byk tarihin yollarnda


Narin, dar tehtid altnda bir hayat, adalarn payna den budur. Eer istenirse,
mahrem hayatlar da denilebilir. Fakat d hayatlar, tarih sahnesinin nnde
oynadklar rol, bu kadar sefil dnyalardan beklenmeyecek bir geniliktedir. Gerekten
de byk tarih sklkla adalarda son bulmaktadr, belki de ondan yararlanr demek daha
doru olacaktr. Kltr aktarm konusunda, adalarn menzil rolne baknz: Msra
Hindistandan gelen eker kam, Kbrsa geerek buraya yerlemitir; ksa bir sre
sonra, XI. yzylla birlikte Kbrstan Sicilyaya ulamtr; Sicilyadan da Bat yolunu
tutmutur, Denizci Enrique onu Madera adasna gtrmek iin aratm, bylece Madera
Atlantiin ilk eker adas olmutur; eker kam ekimi ksa sre sonra Maderadan
Azor adalarna, Kanarya adalarna, Yeil Burun adalarna ve daha da telere, Amerika
topraklarna ulamtr. pek bcekiliinin yolculuunda ve gene ilerinden bazlarnn
ok karmak olduu kltrel yaylmalarn ounda, genel olarak ayn adasal atlama
ta rolyle kar karyayz. XV. yzylda Kbrsta muhteem Lusignan saray,
Tanglarn deerini yitirmi ve eski ininden baz yldzlarn klarnn Yerkremize
ulatndan daha yava bir ekilde gelen u modalar Batya yaymakta deil midir?
Tarihimizin bir dnemine damgalarn vurmu olan, nk VI. Charlesn biraz deli
Fransasn ve Berry dknn Riches Heures" n hatrlatmaya yeterli olan burnu
kvrk ayakkablar veya yksek ve komik kadn balklar, V. yzyl inlilerinin
holarna gitmekteydi. Ve Bat bu uzak miras birgn Kbrs krallarndan almak zorunda
kalmtr ( 198 ).
Buna armak gerekir mi? Gl deniz yollarnn gzergh zerinde bulunan
adalar byk ilikilere katlmaktadrlar. Byk tarihin bir kesimi onlarn olaan
varlklarnn stne eklenmektedir. Ekonomileri, baz arlara direnme yeteneine
sahip olmadklarndan tr, bu durumun kar darbelerine dzenli olarak maruz
kalmaktadrlar: varlk nedenlerini ancak Akdeniz, hatta dnya pazarna borlu olan
yabanc rnler, bylece ne kadar da ok aday istila etmilerdir. hracat iin olan bu
rnler adasal hayatn dengesini srekli olarak tehtid etmektedirler; bunlar yukarda
sz edilen tehtidkr alklardan sklkla sorumludurlar. Bu durum Atlantik
Akdenizi adalarnn bytlm rneinde, kr edici bir netlikte grlmektedir:
91

Madera, Kanarya adalar, Sao Tome ki, hepsi eker kam tek rn tarafndan tam
anlamyla mahvedilmilerdir. Tpk daha sonra kuzey-bat smrge Brezilyasnn
olaca gibi. Balangta kereste adas olan Madera, eker kam deirmenleri ve
bunlarn yakacak talepleri nedeniyle abucak orman rtsnn byk ksmn
kaybetmitir. Oysa bu devrim, deerli rn talep eden bir Avrupann, yalnzca onun
karlarnn dorultusunda yaplmakta; ve adalarn bizzat bu iten hibir karlar
olmamaktadr. nk eker kamyla birlikte gelen afet, bunun topra igal ettii
heryerde, ara rnleri yasaklamas ve yiyecek ekim alanlarn daratmasdr. Eski
dengeleri yerle bir eden bu yeni gelen konuk, bir de gl XVI. yzylda Lizbonda
olduu kadar Anversde de, heryerde yerden biter gibi fkran bir kapitalizm tarafndan
desteklendiinden tr daha da tehlikeli hale gelmektedir. Buna kar direnilemez
miydi? Genel olarak ada halklar bu hayati anmaya pek tahamml gsterememilerdir;
Kanarya adalarnda eker, hi kukusuz ilk fatihlerin sertlikleri kadar, yerli halkn
Guancholarn yok olmalarndan sorumludur. Ve nihayet, kle igcn dayatan da o
olmutur; Kanarya adalarndan gelen hristiyan korsanlarn Afrika kylarndan
yamaladklar Berber kleler ve zellikle de, yzyln ortasyla birlikte eker yznden
Amerika anaktasnn kyalarna ulaacak olan Gine zencilerinin kleletirilmesi. Bunlar
Okyanustan alnma rneklerdir. Fakat tamamen Akdenize ait rnekler de eksik
deillerdir. Sicilyadaki istilac buday tarmna baknz; Sicilya en azndan 1590lara ve
epeyi telerine kadar Denizin Bat dnyalarnn Kanadas veya Arjantini idi. Sakz
adasnda hem reine, hem de iki yapmnda kullanlan mastika yetitirilmekteydi ( 199 ).
Kbrsta ise pamuk, zm ve eker retilmekteydi ( 20 ). Girit ve Korfuda zm ( 20 );
Cerbede zeytin. Bunlarn hepsi dardan dayatlan ekonomiler olup, Almanlarn
Volkswirtschaftlan adn verecekleri eye ounlukla zararldr. Kbrsta kant, Trkler
aday Venedikten aldklarnda, 1572de ortaya kacaktr. Signoria dneminde adann
zenginlii, balarla birlikte pamuk plantasyonlar ve eker kam tarlalaryd. Zenginlik
ama hangi zenginlik? Eski ve muhteem evleri bugn Lefkoenin eski kesiminde hala
grlebilen bir Cenevizli ve Venedikli aristokrasinin zenginlii. Ve bu hi de yerlilere,
Rum ortodokslara ait bir zenginlik deildir. Trk fethi bir toplumsal devrimin
zincirlerinden boanmasna yol amtr: bir ngiliz denizcisi 1595 tarihli ilgin bir
tanklkta bunu aktarmaktadr. Kbrsl bir tccar ona adann tarihini anlatmtr, ona
Trklerin, kyllerinden aldklar inanlmaz miktarlara kar hakl bir ceza olarak
ldrttkleri Venedikli ve Cenevizli eski senyrlerin harabe halindeki eski saraylarn
gstermitir ( 202 ). Zaten tam felket srasnda Venedikliler kendilerini kr ve kentteki
Rumlar tarafndan terkedilmi olarak hissetmilerdir. 1570de Lefkoeye kar giriilen
Trk saldrs srasnda her konumdan btn halk... hemen hepsi uyumak iin evlerinde
kalmlard ( 203 ). Venediklilerin aday terketmelerinden sonra, pamuk iplii veya ham
pamuk ihracatnda bir d, balarda ok belirgin bir gerileme olduu dorudur; o
kadar ki, arap imalatnda kullanlan krbalar adada artk gereksiz hale geldiklerinden
Venedik bu deerli malzemeleri yeniden satn alabilmitir. Fakat, btn bunlara
bakarak, Kbrsn gerilediinden sz edilebilir mi? Trk egemenliinin ada halk iin bir
hayat dzeyi dklne yol atn gsteren hibir ey yoktur ( 204 ).
Korfu ve Girit de benzeri dnce malzemeleri sunmaktadrlar. Buralarda da,
Kbrsta olduu gibi insanlar tarafndan, balarn yani kuru zm ile Malvoisie denilen
bir arabn lehine ilenen bir manzara hayal edelim. Korfuda ba dalar terkederek,
ilemesi daha kolay olan ovalara, panure'ye yerlemitir ( 205 ). Buday kendi krna
olmak zere kovmutur; fakat tek rn sonucu ar retim ve kt sat buhranlar
mmkndr. Giritde tahmin edilecei zere, fke haykrlaryla birlikte, 1584de
balar emir zerine sklmlerdir. Bu emrin kurbanlar Signoria uyruu olmakla
Trkn uyruu olmak arasnda hibir ayrm gzetmeyeceklerini iln etmeye kadar

varmlardr ( 206 ). Bu smrge ekonomisinin tabii ki kendi baarlar ve baarszlklar


bulunmaktadr. Baclar, mal sahipleri, denizciler, tccarlar ve uzaktaki tketicileri
birbirlerine balayan sistemin ileyebilmesi iin birok koul gerekmektedir. Gerekten
de arap ve zm, geni apl eski bir ticaretin konuudurlar. Ingiltere bile bu Malvoisie
arabnn, XVI. yzyl toplumunda bizim toplumumuzdaki Porto arabnn oynad
rol oynayan bu lks maln tadna ve alkanlna sahiptir. Bandello yklerindeki
kiilerinden biri iin o kadar duygulanm, o kadar zlmtr ki, ona bir kadeh
Malvoisie arab aramaya gitti demektedir.
Tek rne dair son rnek, Tunus kylarnn gneyindeki Cerbeye ait olandr.
Venedik adalarnn arap adalar olmalar gibi, buras da zeytinya adasdr. yice
aydnlatlmam koullar altnda, Kta Tunusu Roma dneminde ok geni olan zeytin
ormanlarn kaybederken, Cerbe kendininkini muhafaza etmitir. Ve kurtarlm bu
zenginlik ona XVI. yzylda hala zel bir nem salamaktadr ( i07 ). Cerbe adas, genelde
ve zellikle gneye doru ac tereya lkesi haline gelmi olan Tunus ve Trablus
blgelerinin arasnda bir zeytinya vahasdr. Mkemmel, ucuz, kaln ve ince ynl
kumalarn ilenmesine bile uygun bir zeytinya; Afrikal Leonun yzyln banda
farkettii zere, kolaylkla ihra edilebilen bir zeytinya. 1590lardan sonra, o zamana
kadar onlara spanyann salad zeytinyan, bizzat almak zere ngilizler Cerbeye
geleceklerdir.
Fakat corafya Cerbeyi yalnzca hissedilir med-cezirlerin meydana geldii kanallary
la alak bir ada ( 208 ) ve byk tarih de 1510, 1520 ve 1560 arpmalarnn meydana
geldii bir sava alan olarak tanmaktadr. Ancak, en nemlisi olan sonuncu sava
srasnda, zeytinya da rol oynamtr. Hrstiyan donanmas Trablusa kadar ilerleyemediinden, Cerbede durmutur. Eer bu donanma, stelik yaklatndan haberdar
olduu Piyale Paa donanmasna gafil avlandysa, bunun nedeni, hrstiyan teknelerinin
mal ve zellikle de zeytinya yklemekle zaman kaybetmeleridir. Bozgundan sonra
visitador Quiroganm raporundan ortaya kan budur ( 209 ).
Ancak fidye olarak ok tahripkr bir tek-rn tarmna mahkm olmadklarnda, bu
geni faaliyetler, yaamlar iin gerekenleri salamakla yetinseler bile, adalarn esas
zenginlikleridir. Bunlar onlarn hakl nlerini salamaktadrlar. Ibiza tuz adasdr;
Naksos tuzu da ayn derecede nldr, tpk clairet arab gibi olduu kadar beyaz da
olan yerli arabnn olduu gibi ( 21 ); Elbe ise demir adasdr. Lomelinilerin alan olan
mercan adas Tabarkay, ayrca baka birok yetenekleri de olan (buday, deri ihrac,
burada snak bulan esirlerin geri alnmas) aday hatrlatmak gerekir mi? Veya Berber
kylarndaki nl la Galite balk avlanma alanlarn? Veya 1558 tarihli bir belgeye gre
Sardalya alanlarn, birgn aniden Pelagosa kayalna doru kaymasndan tr
kaybeden Dalmaya adas Liesenanm balk alanlarn ( 2U )? Rodos hem valyeler, hem
de 1522den sonra Trkler zamannda, bizzat konumundan kaynaklanan bir zm
bulmutur: dier adalar zerinde egemenlik ve btn Akdenizin amirallii ( 212 ).
Aripeldeki Patmos, daha iyisi olmadndan, Samostakinden sonra adal halklarn en
kt olann beslemekte ve hrstiyanlardan olduu kadar Trklerden de yapt
talanlarla yaamaktadr ( 2I3 ).

Adal gmenler
Fakat adalarn dnyann geri kalanna katlmalarnn en ortak biimi, glerinin
rgtlenmesidir. Btn adalar (tpk btn dalar gibi, zaten Akdeniz adalarnn ou
dadr) insan ihracatsdrlar ( 214 ).
93

Bu noktaya tekrar geri dnmeden, Aripelin btnn, Girit de dahil etkileyen u


Rum glerini bir kelimeyle hatrlatalm. Ancak, bunlarn XVI. yzylda en mkem
melinden gmen adas olan Korsikadaki glere eit bir yaygnla ulam olmalar
kukuludur. Kaynaklarna nazaran, insan ynnden ok zengin olan Korsika btn
ynlere doru yeni ar kolonileri gndermitir ve kukusuz hibir Akdeniz olay yoktur
ki, bir Korsikal karm olmasn ( 21S ). Hatta Cenovada bile Korsikallar vardr,
Dominarte durumdan dehete kaplmaktadr, nk yaamak gerekmektedir. Vene
dikte de bunlardan vardr. Daha XV. yzylda Toskana Maremmesi topraklarna
almaya gitmektedirler; XVI. yzylada Cenevizin sarsalad Niolo kylleri, u
stmal talyan topraklarn ve hatta sklkla servet yaptklar Sardinyay bile
koloniletireceklerdir ( 216 ). Romada kalabalktrlar, bazlar hayvan tccar olarak
yerlemitir ( 217 ) ve kayklar Romann Tiber zerindeki limann, Civitavecchiay ve
Livornoyu sk sk ziyaret etmektedirler ( 218 ). Cezayirde Korsika gmeni kaynamakta
dr, zellikle Capocorsiti'ler. Sampiero 1562 Temmuzunda, onu stanbula kadar
gtrecek olan yolculuu srasnda, bu kentten getiinde, yurttalar onu krallar
olarak selamlamak zere limana komulardr: bir Ceneviz raporu durumu byle
anlatmaktadr ( 219 ). Demek ki Cenova dman, Fransann dostu, yurttalar iin
Sultann yardmn dilenmeye giden bu Sampiero poplerdi ve kendi insanlar tarafndan
sevilmekteydi.
Bu Cezayir KorsikalIlar nedir? Bazlar forsadr. Dierleri, limanda i yapan denizci
ve tccarlardr. Bazlar kentin zengin dnmeleri arasnda yer almlardr: Korso Haan
Cezayir krallarndan (day M AK) biri deil midir? 1568de bir spanyol raporu ( 22 )
Cezayirdeki 10.000 dnmeden 6.000inin Korsikal olduunu bildirmektedir. Kent,
Ceneviz belgelerinin tanklna gre esirlerin geri alnmasnda etkin araclar olan
KorsikalIlarla, ama ayn zamanda yabanc devletlerin resmi ajanlaryla, boazna kadar
doludur. kmetgh ilke olarak Valencia olan ve, 1569 ylnda, Valencia kral naibi
tarafndan gnderildii Cezayire yerleen u esrarl Francisco Gasparo Corso byledir.
Burada Ulu Ali ile grm ve Granada savann en kritik gnlerinde onu Katolik
Kraln karlar dorultusunda olabildiince ikna etmeye almtr. Adeta bir ad
olmayan bu ad altndaki adam aslnda kimdir? Valencia ile Cezayir arasnda bir
pergende ile izin verilen mallarla, yani spanyol yasalarnn yasakladklar kaak
mallarn -tuz, demir, gherile, barut, krek, silah- dndaki mallarla gidip geldii
bilinmektedir. Cezayirde bir erkek kardei, Marsilyada bir veya birok kardeleri, bir
tane de Cartegenada kardei bulunmaktadr ve bunlarla olan mektuplamas bylece
btn Akdenizi kucaklamaktadr. Hereyi kartrmak zere, Cezayir zindanlarnda,
hemen orada ortaya kan bir noter tarafndan dzenlenen kurallara uygun bir szleme
ile, bir spanyol esirin Gasparo Corsoyu kaaklk yapmak ve ift tarafl ajan olmakla
suladn ilave edelim ( 221 ). Bu kk sorunu aydnlatmay denemeksizin, bu artc
adal ailenin Akdeniz evresindeki dalmn aklmzda tutalm.
stanbul, Sevilla, Valenciada baka Korsikallar da bulunmaktadr. Fakat XVI.
yzylda en ok tercih ettikleri kent, bugn de olduu gibi Marsilyadr; elimizdeki
belgelerden ortaya ktna gre, yalnzca limana baklacak olursa, bu kent XVI.
yzylda yar yarya Korsikaldr ( 222 ).
Bu gn sorumluluunu kukusuz adann Cenevizli efendilerine ne yklemek, ne de
bu sorumluluu onlardan almak gerekmektedir. XVI. yzylda aikr olan olgu,
KorsikalIlarn Ceneviz ynetimine tahamml edemedikleridir. Bylesine bir yarg hakl
veya haksz temellere dayansn, btn ktlklerden tr Fransz entrikalarn veya
Valoislarn altnn itham etmek, her hal- krda hi de ikna edici olmayacaktr. Ancak

bunu byle sylemek, ada ile Fransa arasndaki balanty inkr etmek, ok sayda uyum
halindeki kany reddetmek, adam, firkateyn, hatta barut gndermelerinin sklkla
tekrarlanmalarn grmezden gelmek anlamna gelmektedir. Fransa daha byk bir
takipilik, ondan da daha byk olanaklarla, ama daha az talihle Cosimo de Medicisnin
kendi cephesinden oynad oyunun benzerini yrtmektedir. Oysa (bu tartmann
nemli olan yan budur ve bu bizi konumuza geri getirmektedir), eer Fransz politikas
adeta istemeksizin Korsika da halkn kolaylkla ayaa kaldrabiliyorsa, bunun nedeni
nceden dnlm planlarn baarsndan daha ok, o zamanlar mekn bakmndan
zengin bir Fransa ile insan bakmndan ar zengin bir ada arasndaki hayati bada
aranmaldr. Fransa, yaylma alanlarnn en genii ve en verimlisi olarak ge almken,
talya ar nfusludur ve Fransann tersine Korsikay kendi kullanm iin smrgele
tirilecek bir toprak olarak kabul etmektedir.
ok Hrstiyan Kraln Korsikallar iin denizde salad etkin koruma avantajn
hesaba katmakszn; bunlar Marsilyaya yerlemiler, burada Fransa kralnn uyruklar
haline gelmiler ve bu yeni kimlikleriyle 1570lerden itibaren kentin gelimesine katkda
bulunmaktadrlar. XVII. yzylda Tabarkann karsndaki Bastion de Franceda
yerlemi Korsikallar yok mudur? Bu kydaki Ceneviz adas Lomelliniden kaynakla
nan bir belge, buraya la costa che guarda no liFrancesiin Barberia adn vermektedir ( 223 ).
Dier yandan, bu mercanclar kysnda KorsikalIlarn dmanlarn, la Dominante'yi
Tabarka kalesi biiminde tekrar karlarnda bulmalar ilgintir; Sanson Napollon
1663deki giriimi esnasnda bu kalenin nnde decektir.

Ve denizin evrelemedii adalar


Ar blmlenmi bu Akdeniz evreninde, denizinkini saymakszn, topran
igalinde byk boluklarn kald bu evrende gerek olanlarndan baka adalar da yok
mudur? Sk skya mnzevi, Yunanistan veya karasal surlarla kapanm ve gerekte
denizden baka k olmayan yarmadalar gibi -Kelime akla aday getirmektedir
(Franszcada yarmada presquiledr, bu ise tam bir eviride adeta ada karln
vermektedir)- baka dnyalar yok mudur? Romayla snr meydana getiren dalarn
kalnl tarafndan engellenen Napoli krall bu anlamda bir ada deil midir? Corafya
ders kitaplarmzda kaytl bir Magrip adas Ceziret-l Magrp vardr ve bu Bat Adas,
Okyanus, Akdeniz, Sirte denizi ve Sahra arasnda kalmaktadr. Buras Emile-Felix
Gautiernin iaret ettii zere, tpk adalarda olduu gibi ani deimelere sahne olan bir
dnyadr.
Lombardiya dnyas iin de, Alpler, Apenninler, krsal Piemonte ve Venediin yar
yarya Bizansl dnyas arasnda bir ada olduu sylenecektir. Birazck abartarak, bir
dizi evre adasnn, Portekiz, Andaluya, Valencia, Katalonyann Kastilya araclyla
berya kitlesine balandklar sylenecektir. Denize ak olan Katalonyann tarihin
rzgrlarna gre Karolenjler ve daha sonra trubadurlar ve Cours d'Amour\ar anda
bazen Fransaya; XIII., XIV., ve XV. yzyllarda bazen Akdenize ve nihayet XVIII.
yzylda Yarmadann henz endstrilememi ve kaba lkelerine ynelmekte ne kadar
abuk olduuna baknz. spanyann kendine gelince, Maurice Legendre buraya
plusquile (adadan da fazla) adn vermeye kadar varmtr; bunu sylerken ulalmazl
n, boyun emez zgrln vurgulamak istemitir.
Akdenizin doudaki ucunda, u deniz ile l arasndaki durak olan Suriye de bir
adadr. Buradan itibaren herey dalmaktadr: insanlar, teknikler, emperyalizmler,
uygarlklar, dinler. Suriye Akdeniz dnyasna alfabe, cam sanat, kumalarn erguvan
rengine boyanmas, dry-farming'in srlarn (Fenikeliler anda) tamtr; Romaya,
95

sonra Bizansa imparatorlar vermitir; tekneleriyle eskiden, tarihteki Akdenizlerin ilki


veya hemen hemen ilki olan Fenike denizine egemen olmutur; nihayet 1516da -643de
olduu gibi- fatih slamiyet (VII. yzylda Araplar, XVI. yzylda Trkler) bu belirleyici
dnyay ele geirdiklerinden, Suriye bu sayede Akdeniz byk tarihi dzeyine
ykselmitir.
Bu oyunda yarmadasallk fikrini geni lde ktye kullandmzda hibir kuku
yoktur. Ama, bu aklamaya yardmc olmaktadr. Akdeniz lkeleri, birbirlerinden
soyutlanm blgelerin bir toplamdr ( 224 ); ama bunlar gene de birbirlerini aramaktadr
lar: bu nedenle, onlar ayran gnlerce yrmeye veya denizde seyretmeye ramen,
insanlarn gebeliinin kolaylatrd bir gidi-geli meydana gelmektedir. Fakat
kurduklar temaslar, iddetli ve sreklilii olmayan elektrik boalmlar gibidir. Bu
Akdeniz hayatnn iinde adalarn tarihi, baz bytlm imgeler gibi aklamann en
iyi tarz olarak ortaya kmaktadrlar. Belki de bu her Akdeniz blgesinin, rklarn,
dinlerin, adetlerin, uygarlklarn olaanst bir harmannda hi de yok edilemeyen bir
zgrlk, ok iddetli bir yerel kokuyu muhafaza edebildiini daha iyi anlatmaktadr.

Yarmadalar
Deniz hayat dmen suyundan yalnzca ada denilen u karaparalarn, ky denilen
u dar eritleri srklemekle kalamamaktadr. Ktalarn derinliklerine kadar girmekte
dir. Kendine doru dnm bu dnyalar ve zellikle de yarmadalarn meydana getirdii
u geni toprak bloklarn aba sarfetmeksizin kendi varlna dahil etmektedir. Bunlarn
kitlelerinin arasna ne kadar skrlarsa, deniz meknlar onlar o kadar gelimi
cephelerde evrelerler. Yarmadalarn herbiri ayr bir zerk kta meydana getirmektedir:
berya, talya, Balkan Yarmadas, Kk Asya, Kuzey Afrika; bu sonuncusu grnte
Afrikann btnnden pek alma benzememekle birlikte, Sahra araclyla ondan
ayrlmaktadr. Theobald Fischerin berya iin syledii o tek bana bir dnyadr
sz, aralarnda karlatrlabilir nitelikte ve heryerde hazr ve nazr dalar, yaylalar,
ovalar, girintili kntl kylar, ada resmi geitleri gibi ayn malzemelerden yaplan btn
dier yarmadalar iin geerlidir. Hayat tarzlarnda olduu gibi, manzaralarnda da
kendiliinden mtekabiliyetler meydana gelmektedir. Akdeniz iklimi, Akdeniz g
gibi kelimelerden parlak imgeler kmaktadr: bunlarn hepsi az veya ok, ama hepsi
denizin iine dalm byk kara bloklarna atf yapmaktadrlar. te bu lkeler, zellikle
de talya ve spanya araclyla, Batl seyyahlar Denizle dzenli olarak temas
kurmulardr. Ve kukusuz onlarn izinden giderek, ilk intibaya bal kalarak bu
ayrcalkl dnyalarn tek balarna Akdenizin btn olduunu dnmek kukusuz
bir hatadr. Bunlar Akdenizin esasdrlar, ama tamam deillerdir.
nk bir yarmadadan dierine balant lkeleri sralanmaktadr: Lion krfezinde
Aa Languedoc ve u Hollanda gibi olan Aa Rhone; Adriyatikte Aa Emilia ve
Venezia; daha douda, Karadenizin kuzeyinde Tuna deltasndan Kafkaslarn ucuna
kadar giden rtsz ve plak lkeler; nihayet, bu sefer gneye doru, yanamann ou
zaman g olduu, gney Suriyeden Gabes ve Cerbede Tunusa kadar koan u kr
kylarn ok uzun eridi, Denizin zerinde yabanc bir dnyann uzun ve fakir n
duvar.
Bu durum yarmadalarn insan ve olanak bakmndan Akdeniz meknnn en zengin
ksmlar olmalarn engellememektedir. Bunlar her zaman oyunu ynetmi, g
toplaycs ve sonra da herbiri, kendi zaman geldiinde bu gc israf eden belirleyici
varlklardr. Micheletnin Fransa hakknda sylediini tekrarlarsak, bunlar hemen
hemen kiidirler, ama kendi bilinlerine ok az sahip kiiler. Birlikleri aikrdr; ancak

5. Cenova rle Tunus arasndaki deniz, 7. numaral fotorafn alt yazsna baknz

9 BARSELONA LMANI Dalgakran gzktne gre ge tarihli olan bu kroki. XVII. yzyln bamaat Yuvarlak
b r tekneyi eken bir kadrga grlmektedir. Tersane al! ksmda yer almaktadr.

ND
Booazd
Anaflol
3. Busta 795 1573 civan)

ln

n ksmda ,se Rumel Hsar, yer almaktadr (A d.S Mantova, Gonzaga

10.

YUVARLAK

TCARET

kabrinin alak-kabartrnas.

GEMS.

Alessandro

Contarini'nin

Padova'daki

Sant-Antoine

Bazilikasnda

bulunan

Valoislar Fransasnn ne i tutarlna, ne kendine gvenine, ne de siyasal ve ulusal


ihtiraslarnn iddetine sahiplerdir: tpk Habsburglarla ibirlii yaplmasna taraftar
olan Montmorencynin 1540da iktidardan uzaklatrldnda olduu gibi ( 22S ); veya
tpk dm zmeksizin St. Barthelemy katliamnn durdurduu, 1570den 1572ye
kadar sren u uzun bunalmda olduu gibi; veya daha da iyisi, tpk yzyln sonunda
IV. Henrinin gz kamatrc baarsna yol aan u dier bunalm gibi.
Fakat, doa tarafndan damgalanm bu yarmadasal birlikler, Fransann
yapay birlii go, belki de insanlar tarafndan ayn ihtirasla arzu edilmemilerdir.

daha

Aikr bir spanyol milliyetilii hi de yok deildir. 1559da II. Felipenin


etrafndaki balca grevliler arasndan, spanyol olmayan danmanlar bu milliyetilik
temizlemitir. O zamann Franszlar hakknda defalarca tekrarlanan deer yarglarn
-gvenilmez kiiler, kavgac, palavrac, ilk baarszlkta cesaretini kaybeden, ama
bozgunlarn veya tavizlerine geri dnemde inat- ilham kayna da bu milliyetiliktir.
Bu spanyol milliyetilii hi de homojen veya geni ekilde ifade edilen bir dnce
deildir. htiam yllar birbirlerine eklendike, bu milliyetilik ifade edilmeye, temalarn
bulmaya ve kendini imparatorluk ideali olarak grmeye balayacaktr. Bu karma
biimiyle milliyetilik, kurucular olan V. Carlos veya II. Felipe dnemlerinde deil de,
ge tarihlerde, mparatorluun Planet kral IV. Felipe ve danman dk Olivares
dneminde gerilemeye balamasyla, Velsquez, Lope de Vega, Caldern anda
serpilmeye balayacaktr.
talyada hibir ey bu kadar tutarl deildir. Ancak, burada da en azndan bir
talyanlk iftiharyla, her talyanda varolan en uygun ortama ve en anl gemie ait olma
inancyla, inkr edilemez bir milliyetilik kendini gstermektedir. imdiye gelince, acaba
o kadar sefil midir? Gnboyu spanyol ve Portekizlililerin Yeni Dnyay kefettikleri
tekrarlanmaktadr, oysa yolu onlara ilk nce biz talyanlar atk diye Bandello
yklerinden birinin banda yazmaktadr ( 226 ). Tarihi di Tocco vatansever (kelimenin
yaygn kullanmndan nce) talyanlara Cateau-Cambresis antlamas ve artk spanyol
larn aresi olmayan zaferlerinden sonra ( 227 ), Yarmada zgrlklerinin sonunun ilham
ettii fke ve yaknmalar zenle sralamaktadr. Ve o kadar da ok birlik hlyalarn; bir
Machiavellinin muhteris lklarn, yaamakta olduu yllarn ncesindeki talyan
gemiini tek blok halinde sunan Guicciardiniyi nasl' unuturuz ( 228 )? Ne kadar dank
olurlarsa olsunlar, belli bir milliyetiliin ve birliin iaretleridir.
Toskana dilinin geliimi daha da nemi bir milliyetilik meydana getirmektedir
(nk siyaset bu tutarl kaderlerin esas deildir). Ve XVI. yzylda btn berya
yarmadasna yaylan Kastilya dili iinde ayn ey sylenebilir. Bu dil V. Carlos
dneminden itibare Aragonlu yazarlar tarafndan kullanlan bir edebi ifade dili haline
gelmitir. II. Felipenin ada Aragonlu bir soylu, aile kayt defterine Kastilyaca
yazmaktayd ( 229 ). Hatta bu dil Camoenlerin byk dneminde Lizbonun edebi
evrelerine kadar ulamtr. Ayn anda, bu dil btn spanyann yksek snflar
tarafndan kabul edilirken, arkasndan Kastilyann edebi temalarn, dinsel temalar
n, ayin biimlerini de srklemitir. Madridin kyl azizi olup, Katalonyaya kadar,
birok loncann piri olan ve eski kyl inanlarnn kutsal efendileri olan Aziz Abdon ile
Aziz Sennei tahtlarndan indirmeye giden Aziz sidoreun yks ok ilgintir. Bu eski
azizlere ait heykeller her antik kilisede kalmtr; fakat Katalonya kylleri XVII.
yzyldan itibaren, yeni gelene katlmak zere onlar terketmilerdir ( 23 ).
Yarmadasal itlerin arkasnda korunakta olan tarihsel meknlarn tutarl konu
sunda dikkatleri ite bu ekmektedir. Bu itlerin ailana? hibir yanlar yoktur; Ramon
Fernandezin dn spanyann etrafnda varolduunu hayal etg u elektrikli snrlar

yoktur. Bylesine snrlar ne Pirenelerde, ne Alplerde veya ne Tunada, ne Balkanlarda


veya yollar ve etnik karmlar blgesi olan Dou Anadolu dalarnda veya neToros, ne
Atlas, ne de kk Afrikann gneyindeki Sahrada asla varolmamlardr. Ama bu
durum kararl bir ekilde ileri doru ktklar kta ynnden, bu yarmadalarn deiim
ve ilikileri snrlayan engellerle hudutlanmadklar anlamna gelmez. Metternichin
formln erhederken, Augustin Renaudet XVI. yzyl talyas iin, paral, snr
evresi itibariyle belirsiz (sadece Piemonte tarafnda olsa bile), sadece bir corafi ifade
olduunu sylyordu ( 231 ). Fakat bir corafi ifade bu kadar da az birey midir? Bu, bir
bakma bu meknn esirleri olan, her zaman aamad bu snrlarn engeli dibinde ayak
sryen ayn byk olaylarn kolaylkla getii, iledii bir tarihsel btnn resmidir.
Gioacchin Volpeye gre, talyan birliinden sz edildiinde anlalmas gereken
aa yukar budur. iberya iin de ayn ey sz konusudur; slam fethinin ve yeniden
fethin dram, bizzat kendi hayatnn ortasnda sren yedi yzyllk dram, berya kendi
snrlarnn iinde tuzaa dmtr. berya birliinin asl blm tamamlanm, onu
bakalarndan dn aldklarn dntrecek hale getirmitir; Avrupadan gelen Gotik
sanatn kabul edecek, ama onu ssleyecek ve mslman sanatnn etkileriyle birlikte
benimseyecek ve daha sonra da Baroka sahip karak ondan kendi Churriguerrissimo'
sunu kartacaktr. Tpk, onun gibi slamiyet tarafndan istila edilen, ona zel
tonalitesini veren ve sonra da tedricen slamiyeti, doululuu tafsiye ederek marabutlar tarafndan berberletirilen kuzey Afrika gibi ( 232 ).
Yarmadalarn yksek itleri, bunlarn herbirini, kendi zgnlkleri, kendi lezzeti ve
kendi zel vurgusuyla marjda bir dnya haline getirmektedirler ( 233 ).
Bu yarmadasal birliklerden birinin kendini siyasal dzlemde ifade ettii her seferinde
baz byk deiikliklerin ortaya ktklar grlmektedir. Uzak gemii Makedonya
tarafndan gerekletirilen Yunan birliinin veya Romann krna olan talya birliinin
sonularna baknz. XVI. yzyln banda Katolik krallar spanyol birliini tavnda
dvmektedirler; bu infilk eden bir g olmutur.
nk yarmadalar, Avrupann Asyann veya Afrikann yarmadalar kara
tarafndan kta kitlesine yardan fazla kapal olmakla birlikte, buna karlk denize geni
bir ekilde aktrlar, gl olduklarnda saldrgandrlar ve kendilerini savunamaz hale
geldiklerinde de fethedilmektedirler.
Acaba bunlarn ikier ikier ilgin bir ekilde ortaklk kurarak yaamalarnn nedeni
bu mudur? talya, Roma zamannda, denizlerin efendisi olduundan, bunlarn hepsine
egemen olmu olmakla birlikte bu bir istisnadr; bu istisna bir istisna olarak kalmaktadr.
Genelde yarmadadan yanmada fethi bu genilie sahip olmamaktadr. Bunlar teknele
rin basit birbirlerine yanama eylemine indirgenmektedir. XIV. yzyln sonuyla XV.
yzyln banda Kk Asyann muazzam Balkan yarmadasn ele geirerek byk
Trk fethinin yolunu amas byle olmutur; veya daha hzl bir ekilde VIII. yzylda
Kuzey Afrikay komu beryann zerine atan. Bylece, az veya ok uzun dnemler
iin, yukarda szn ettiimiz, ifte-ktalar meydana gelmitir: Bizansllar ve sonra
Trk mparatorluu dneminde Anadolu ve Balkanlar; Orta ada Kuzey Afrika ve
berya, bu salam bir ortaklktr ( 234 ), fakat 1492deki kopu bunu yzyllar boyunca
yaral hale getirmitir. Bu o denli verimli bir ortaklktr ki, zaten hibir zaman tamamiyle
yok olmayacaktr. Bu kitabn inceledii yzylda iki yeni yanama daha meydana
gelmitir: Bat Akdenizdeki karlamalarn yol at ok saydaki husumete ramen
1559da mhrlenen ve bir yzyldan fazla srecei beklenen birlik olarak spanya ile
talya arasndaki ( 235 ); Balkanlarla, uzun zamandan beri sahipsiz kalm olan u Kuzey
Afrika teknesi -bilindii zere Trkler buraya yarm egemen olmulardr- arasndaki.

Birileri bozulup, dierleri kurulan bu balantlar, bu ifte hayatlar, denizin tarihini


zetlemektedirler. Srasyla fetheden ve fethedilen olan yarmadasal evrenler, hayatlar
nn suskun aamalar boyunca, gelecekteki patlamalar hazrlamaktadrlar. Bylece,
spanyann VIII. yzylda Berberler tarafndan istilasndan nce Magripte nfus art
olmutur; ayn ekilde ok daha sonralar, Balkanlarn Trkler tarafndan fethedilmesinden nce, Kk Asyada tedrici bir ar nfus grlmtr ki, burada tek bana
aklayc olan, gebelikten yerleik hayata gei oluyora benzemektedir. Bunun tersine
olarak btn fetihler, anmadr; talya Romayla birlikte btn deniz lkelerinin devasa
fethini tamamlad andan itibaren nfus azalmasna sahne olmaya balamtr.
Bylece siyasal stnlk ve onunla birlikte dier btn stnlkler, ekonomik olan
gibi, uygarlk alanndaki stnlk de yarmadadan yarmadaya gemektedir. Fakat bu
aktarmlarn hepsi ayn anda olmamaktadr: bunlar bir yarmaday btn balarla ayn
anda, nadiren donatmaktadrlar. Bunun sonucunda bu hareketli dnyalar birbirlerinde
nazaran tasnif etmek olanaksz olmaktadr. unlar, bunlardan daha gl, daha parlak
veya daha gelimiler midir? Cevap zordur. Bylece Magrip, Emile-Felix Gautiernin
kitaplarnda sunduu gibi, en geride ayak sryeni deildir; onun da bir parlaklk, hatta
stnlk dnemi olmutur. Pn Kartacas da tek bana bireydir. Ve spanyollarn VII.
yzylda, Sicilyann IX. yzylda, Msrn X. yzylda fethedilmeleri birey deil midir?
Manevi dzlemde Apuleius ve Aziz Augustinus dnemlerinde Kuzey Afrika Kilisenin ve
Latin kltrnn en byk dayana olmutur. Bu dnemde, talya ona nazaran,
karlatrlamayacak kadar daha az zengindir ( 236 ).
Maltada yaplan nemli arkeolojik kazlar sonunda abucak daraacna yollanan
L.M. Ugolininin varsaymlar ( 237 ), Deniz uygarlnn sanld gibi douda deil de,
M.. ikinci binden olduka nce batda, spanya ve Kuzey Afrikada uyandn ileri
srmektedirler. spanya ve Afrikadan hareketle, uygarlk talya ve Douya ulam
olmaldr. Sonra, ama sonra, hareket tekrar Batya ynelmitir. Gzergh gerek olmasa
bile, kylar ve deniz yollar boyunca, mealenin bir adadan dierine, bir yarmadadan
tekine geiini hayal etmek houmuza gitmektedir. Yzlerce veya binlerce yllk
aralardan sonra, meale eskiden parlad yerden yeniden gemektedir. Fakat artk asla
ayn meale deildir.
Btn bunlar rya mdr? Ancak, bu uzun gemi gecesinde, az veya ok zorlayc bir
fizik yasa rol oynamtr. Deniz hayat, bu g, hereyden nce en hafif paralar, en az
maddi olanlarn (adalar, ky paralar) kavram ve kuzeyin med-cezirli denizlerinin
akllar yuvarladklar gibi, onlar srekli olarak sreklemi ve yuvarlamtr; bu hayal
edilebilir ve muhtemeldir ( 2,s ). Daha gl, daha talepi olan bu btnsel yaam, kendi
hareketinin iine yarmadalar gibi daha ar cisimleri de ekmektedir: bylece denizin
tarihi tonunu ykseltmektedir. En byk anlar, denizin cazibesiyle gerek ktalarn
btn kitlelerini kendine doru edii zamandr. Galyada Caesar veya Elbe tesinde
Germanicus, veya ndste skender veya inde Araplar, veya Nijerde Fasllar.
Bu byk anlarda, tarihin Akdenizi lsz olarak genilemektedir. Bu durumda
onun alann nereye kadar bytmek gerekir? Tek bana zor ve tartmal bir sorun;
belki de en mkemmelinden bir problem olan Akdenizin kendini aydnlatmak sz
konusudur.

SINIRLAR YA DA EN BUYUK
AKDENZ
Bu blm ortaya birok zorluk kartmaktadr. Ancak blm okuyan okuyucu
bunlar farketmeme tehlikesiyle kar karyadr. Ona Akdeniz kylarndan ok uzaklara
doru yaplacak yolculuklar nerilmektedir. Bu yolculuklar yapmay dnecektir.
Fakat bu ayn zamanda, gzlenecek alann zahiren ar bir ekilde geniletilmesini kabul
etmek olmaktadr. Belli bir globale Akdenizin XVI. yzylda Azorlar veya Yeni Dnya
kylarn olduu kadar, Kzldeniz veya ran krfezi veya Baltk ile Nijer azn da
ilgilendirdiini iddia etmek, Akdenizi ar genileyebilir bir mekn-hareket olarak
grmektir.
Ve bu allm snrlamalar reddetmektir. Corafyaclarn en allm, en dar olan
snrlandrmalarn: onlara gre, Akdeniz kuzeyde zeytin snrndan, gneyde palmiye
snrna kadar uzanmaktadr. Kuzeyden gelirken karlalan ilk zeytin aacnda ()
Denize ulalacak ve ilk palmiye grldnde de terkedilecektir. Bu ncelii, hi
kukusuz insan hayatnn belirleyici iisi olan, iklime vermek demektir. Fakat bu
durumda bizim En Byk Akdenizimiz ortadan silinmektedir. Bu Akdenizi jeolog ve
insani corafyaclarn baka trl geni snrlaryla da daha byk izilmi olarak
grmemekteyiz. Bunlar Akdenizi ip biiminde uzun bir blge, dnya kabuunun geni
leine gre basit bir izgi biiminde resmetmektedirler: jeologlar iin Akdeniz,
Atlantikten Hind Okyanusuna ekilen u nihayetsiz yumurtadr, burada tektonik
krlmalarla yeni krlmalar birbirlerine karmaktadrlar; insani corafyaclar iin buras
heryerinde, Azorlardan ok uzaktaki Kemir vadisine kadar olan blgenin baz
karakteristik bitki ve hayvanlarnn bulunduu, paraleller ynnde dar bir alandr.

Tarihin boyutlarnda bir Akdeniz


Oysa, tarihin talepleri asndan, Akdeniz ancak, kylarnn tesine doru dzenli
bir ekilde ve ayn anda btn ynlere doru uzanan, dar bir alandan baka birey
olamaz. mgelerimiz dorultusunda, Akdeniz bir g alan -ya manyetik, ya da elektrik-,
ya da daha basit olarak sonsuza kadar kalsn diye bir kere izilmi ve glge ile k
arasndaki paylam gsterecek bir izginin mmkn olamayaca, nk aydnlatma
alannn srekli olarak bozulaca bir k kaynadr.
Gerekte, artk bitk : 'er veya hayvanlar, engebeler veya iklim deil de, hibir snrn
durduramad, btn engelleri aan insanlar sz konusu olduunda, hangi snrlar

12.
Akdeniz dnya leinde
Kendi ekseni zerinde dnebilen bu haritann ynne gre, vurgu Akdenizin dnya leindeki balantlarnn
zerine srasyla vurulacaktr: Atlantik, Sahra, Hind Okyanusu, Avrupa ile. Allmam ynlendirmeyi yeleyerek
Sahra y Akdenizin zerine yerletirerek, denizin ln muazzaml tarafndan ne denli ezildiinin altn izmek
istedik. Bu l Denizden Afrikann tropikal ormanlarna kadar yaylmaktadr. Akdeniz suyunun rol bu insansz
topraklarn kysnda yer almak, onlar gney Avrupa (buras da kendi hesabna kuzey ormanlarna kadar
uzanmaktadr)dan ayrmak ve eer Kzldeniz, Hind Okyanusu ve ran Krfezi eklenecek olursa, bu ln kitlesini
atlatmaktr. Ulardaki noktal alanlar insanlarn az veya ok erkenden youn bir ekilde iskn ettikleri alanlara
tekabl etmektedirler; bu ayn zamanda Akdeniz'in yksek blgelerinin bunun tersine, boluklarn iaret etmek iin
bir frsat olmaktadr. Okuyucunun btn ynlerdeki bitimelerini ve menzillerini hayalinde canlandraca kara ve
deniz balantlar, En Byk Akdenizin mekn-hareketini yaratmaktadrlar, Harita Jacques Bertin tarafndan
izilmitir.

102

izmeli? Akdeniz (ve ona refakat eden en Byk Akdeniz) insanlar onu nasl yapyorlarsa
yledir. Onlarn ark- felei Akdenizinkini de saptamakta, onun alann geniletmekte
veya daraltmaktadr. Roma, asl Akdeniz dnyasn yar kapal bir sistem halinde ina
etmeyi, buradan kaan yollarn nne set ekmeyi baarm, ama ayn anda da (bu belki
de onun hatalarndan biridir), Avrupann snrlarn eline almay, Hind Okyanusu veya
Afrikann derinliklerine serbeste ulamay ve bu uzak dnyalarla besleyici ve serbest
ilikiler kurmay reddetmitir. Fakat, aslnda nisbi olan bu set ekme olay, Akdeniz
tarihinin kural deildir. Kural, deniz hayatnn kylarndan uzaklara gl etkilerle
yayld ve ard arkas kesilmeyen geri dnlerin bu ilerlemelerin tamamlaycs
olduklardr. Denizden yola kan ve ona dnen, sonra tekrar ondan kaan eyler vardr.
Kastilyann Amerikann beyaz madeninden bastrd kk gm paralar olan
sekizlik sikkeler, XVI. yzyln ikinci yars boyunca Akdeniz pazarlarn istila etmitir;
fakat bu de a acho reales sikkeler Hind ve inde de bulunmaktadr. Bu ya gerek ya da
gayrimaddi, insan, mal dolam Akdenizin etrafnda birbirlerini izleyen snrlar, hareler
izmektedirler. Ayn anda yz tane snrdan sz etmek gerekmektedir: bazlar siyasi
boyutta, dierleri ise iktisat veya uygarln leinde. Goethenin talyaya kavuup,
Akdenizle bulumas, bu konuda ne sylemi olursa olsun, yalnzca Brenner geidinden,
sonra da Toskana Apenninlerindeki geitten gemesi deildir. Daha kuzeyde, Tunann
meydana getirdii u byk kltrel snr zerinde katolikliin ileri noktas olan
Ratisbonnea vardnda zaten Akdenizle karlamam myd? Ve daha da kuzeyde,
Frankfurttan hareket eder etmez, Roemer kenti Akdeniz deil miydi?
Eer dank hayat olan bu geni mekn, bu En Byk Akdeniz kaale alnmayacak
olursa, Denizin tarihini kavramak ou zaman sancl olacaktr. Trafik younlamas,
biriken sonra yeniden aktarlan ve bazen telafisi mmkn olmayan bir ekilde kaybedilen
zenginlikler, Akdeniz kendini bunlarn yaylma alanna gre tartmaktadr. D
kenarlarnda Akdenizin kaderi, kark faaliyetlerinin kalbindekinden ou zaman daha
kolay okunmaktadr. Bir kesimde rahatsz olan denizin genel hayat, baka bir kesimde
mutlaka gerekli olan tamamlamay bulmaktadr; bu a yaayanlarn her zaman
kavrayamadklar ve baz tarihilerin de tandklar izlenimini edindikleri bir denge
yasasna gre olmaktadr. Bylece XV. yzylda Trk ilerlemesi Dou Akdeniz
lkelerini kartrmtr: bu durumda Bat ticareti hibir zaman olmad kadar inatla
Kuzey Afrikaya ynelmitir ( 2 ). Ayn ekilde XVI. yzyln sonunda belli bir ekonomik
ilerleme Akdeniz hayatn, Gney Almanya ve Orta ile Dou Avrupa ynlerine
srklemitir. Burada da kukusuz sz konusu olan, bir eksikliin tamamlanmasdr.
talyann 1620ye, hatta daha da telere kadar hayatta kalabilmesi, bu kuzey ve kuzey
dou ynndeki macera olmakszn anlalamaz. Venedik uzun zaman bu olanaklara
doru alm bir kap olmutur. Aslnda nisbi olan gerilemeye gelince, bu Okyanus ile
Deniz arasndaki uzun mesafe ilikilerinde vaktinden nce ortaya kacaktr. Ksacas,
denizin tarihi, kara kitleleri ile onu yakndan veya uzaktan evreleyen deniz meknlar
iinde eitli biimlerde kaydedilmektedir.

1. Sahra, Akdenizin ikinci ehresi


Akdeniz yanndan, Eski Dnyay Atlantik Sahrasndan Kuzey ine kadar
kateden muazzam l zincirine demektedir. yandan; Sahrann yayld Libya
kylarnn gneyinde; Dnyadaki en gl gebe kitlelerinden birinin ( 3 ) yanndaki
Suriye lnn balad Anti-Lbnan dalarnn dousunda; Orta Asyann al olan
gney Rusya steplerinin ulatklar Karadenizin kuzeyinde. Bu geni n duvarlarn
stnde, birok kervan Akdenize zg trafiklere ulamakta, onlara kendini kabul
ettirmekte ve sras geldiinde onlara tabi olmaktadr. Balantlar sadece Msr veya

XVI. yzylda prestiji yksek Dou Akdeniz ticaretinin getii Suriye gibi ana kaplar
zerinde deil, snrlarn btn uzants zerinde meydana gelmektedirler. 1509daki
spanyol fethinin sonucunda hinterlandndan kopan Oran, XVI. yzyln ortasnda hala
kk bir zenci kle ticaretinin ulat noktadr, ancak bu ticaret gene de nemlidir,
nk yerel yetkilileri endielendirmektedir ( 4 ).
Bylece Akdeniz tarihi alan iinde geni bir l kutbu bulunmaktadr; tpk
dnya kutbunun bulunduu gibi. Akdeniz bu umutsuz kylar tarafndan ekilmekte
kendi sras geldiinde o da onlar kendine ekmektedir;, paradoksu, zgnl
halinde bir ktann kylarnda, muazzam bir su kitlesini geni bir ekilde yaymas
hatta Karadeniz menzili ve Hind Okyanusuyla onu kitlesinin iine katmasdr.

bir
ve
l
ve

Sahra: Yakn ve uzak snrlar


Atlantikten ine kadar olan l zinciri, ran yaylalarnn iki yakasnda ift hale
gelmektedir: Batda scak ller, kuzeyde ve douda souk ller uzanmaktadr. Fakat
bu plak meknlar arasnda sreklilik vardr ve buralardaki kervanclk sayesinde Asya
devesiyle Hecin devesi Anadolu ve randa bulumaktadrlar.
Aikr olan, Akdenizi ncelikle ilgilendirenin geni anlamda Sahra (ran ve
Arabistana kadar olan scak llerin tamam) olduudur. Gney Rusya steplerindeki
yol Asyann merkezindeki souk llere varmakta, fakat sonu olarak ancak denizin
dkkn arkasna kmakta ve XIII. ile XIV. yzyllarda Mool Yolunun ihtiamnda
olduu gibi, arada bir rol oynamaktadr ( 5 ).
Geni anlamda Sahra, hem Afrikal, hem de Asyal olarak Akdenizin yakn
snrlaryla, ondan muazzam uzaklklarda bulunan snrlar arasnda yer almaktadr. Bu
yakn ve uzak snr, kiimizin bir ilk taslak halinde belirebilmesi iin, kabaca izmek
gerekmektedir.
Akdenizin yaknlarnda, geiin nadiren sert olmasna ramen, izilmesi kolay olan
snr izgisi, doudan batya hemen hemen hi kesintisiz olarak, Pencaptan -sonra Irak,
Suriye- Aa Msr ve eitli Atlas gneyleri, Atlas Okyanusuna kadar birbirlerini
izleyen, palmiyelerin uzun blgesinin kuzey snrna tekbl etmektedir. Kaba bir
snrlama iin, bu snr kuraklk snrlamalarndan elde edilecek olanyla edeerli
olmaktadr ( 6 ). Krokimiz (14 numaral ekil) bunu gstermektedir: btn bu palmiye
alan yavaa, ok yavaa, insan tarafndan tesis edilmitir.
Fakat acaba bu azamet gneye ve douya doru nerelere kadar yaylmaktadr? Tabii
ki Denizden binlerce fersah uzaklara kadar. Hayalimizde Nijer kvrmna, Yukar
Nile, dalk Habe lkesine, Kzldenize, Arabistana, rana, ndse, hatta Trkis
tana, Hindistana Hind Okyanusuna tanmak gerekmektedir. Bu l-evren devasa
boyutlaryla bizi arpmaktadr: Akdenizde bir kentten bir bakasna bir gnlk veya bir
haftalk yolculuk gerektiren mesafe, burada haftalar ve aylar gerektirmektedir. 1576
tarihli mutrasnda ( 7 ) Venedikli Giacomo Soranzo randan sz ettiinde, burann gayri
insani muazzamln bir cmleyle kaydetmektedir: burada baka hibir yere kmadan
drt ay boyunca dolalabilir Aloys Sprengerin ( 8 ) eski bilgin kitabnn salad
mesafeler takvimi de bunu aklkla ifade etmektedir: Akdenizden Sahraya gidildike
menzillerin ve boluklarn bymeleri, lein deimesi sz konusudur. Ulamn
ncelii artmakta, hereye egemen olmaktadr. Bu bitmez tkenmez yollar boyunca
tpk denizde olduu gibi pusula ve usturlap yardmyla ilerlemek gerekir diye
kaydetmektedir Didier Brugnon ( 9 ). Bombo meknlarn ar bolluu, toplumlar ve
ekonomileri, heryerinkinden daha masrafl, srekli bir hareket haline zorlamaktadr.

13.
Indsten Atlantie Palmiye yerleim alanlar
Romen rakamlar binyllart, arap rakamlar yzyllar iaret etmektedirler. Balarnda (-) iareti olduunda sa'dan
nceki dneme ait olmaktadrlar. talik rakamlar palmiyelerin belirmesini deil de, belgelerin onlarn farkna
vardklar basit bir tarihi iaret etmektedirler. Bu harita yayn aamasnda olan J.J. Hemardinquer, M. Keul ve W.
Randles tarafndan dzenlenen yetitirilen bitkiler geici tarihi Atlasndan alnmtr. Bu harita insan tarafndan
zorlukla meydana getirilenlerin aikr yavaln gstermektedir: palmiyeler ve yollar ndsten Atlantie olan
geni alandaki palmiye-hurma aac blgesinde, ak bir ekilde birbirlerine balanmlardr.

nsanlarn ar hareketlilikleri, obanlk hareketlerinin genilii, eski ve gl kervan


seyrseferi, kentlerin faaliyetleri, herey bu emredici duruma cevap vermekte, cevap
vermeye almaktadr. Kentler bu ortamda tkenmektedirler. Eer kylerin terkedilmesi Avrupa batsnn bir karakteristii ise, kentlerin terkedilmesi de kurak blgelerin
tarihinin gl izgilerinden biridir. Birka yl iinde l kumlar bir bakenti, evlerini,
caddelerini, su kemerlerini rtebilmektedir ( 10 ). Hereyi yiyen mekn Homerosun
hasat edilemez denizi gibidir, insan buraya ancak yolcu ve geici konuk olarak
girebilmekte ( n ), burada ancak geici olarak konaklayabilmektedir. Buras Denizden
ok daha geni olan susuz denizdir.

Sefalet ve fakirlik
Muazzamlk, boluk, yani plaklk, fakirlik. Bir Arap air tpk parmaklarnn
eirdii iplikleri elinde sk skya tutan becerikli bir eirici gibi, ben de alm iimin
kvrmlar arasnda hapsetmeyi biliyorum demektedir. Bu, Hz.Muhammedin arkada

larndan biri olan Ebu Hureyradr ve Peygamberden sz ederken bu dnyadan, aln


bir kere bile arpa ekmeiyle bastrmadan gt ( 12 ) demitir. Varlkl lkelerin
gbeinde bile, Badatta, ne kadarda ok fakir tpkBinbir GeceMasallan'mn mtevazi
kahramanlar gibi buday unundan yaplma tereyal reklerin dn grmektedir!
Hatta heryerde kara ekmek ve kaba kuskus -maa- yiyememektedirler Maribin
fakirleri: ou zaman kabaca tlm tahl tanelerinden yaplan galetalarla, arpa ve
nadiren de budaydan yaplan ilkel kessera ile yetinmek gerekmektedir.
Fakir lke; susuz. Kaynaklar, nehirler, bitkiler, aalar burada bulunmamaktadr. Sefil bir
bitki rts burada otlak adn almaktadr. Orman nadirden de nadirdir. Kurak
blgeyle birlikte tatan evler balyorsa da, Hindistandan tropikal Afrikaya kadar
bitmez tkenmez kent dizisi aslnda amurdan kamplar dan baka birey deildir.
Kgir inaat, varolduklarnda olaanst aheserler meydana getirmektedirler; bunlar
hibir ahap malzeme kullanmaya gerek gstermeyen bir teknikle, talarn st ste
konulmalaryla ina edilmektedirler. Tahta yoktur: slam lkelerinde deerli sedir
sandklar ne kadar da pahaldrlar. Bunun zddnda olarak, talyan Rnesansnn gzel
mobilyalarn, bfelerini, Toledo sanatnn demir ve altnla iledii yazhaneleri
dnelim. Tahta yoktur: bu durum artk Akdenizde olduu gibi bir kadrga veya tekne
ina sorunu deil de, basit gndelik mutfak sorunu halindedir; iki ta arasnda yaklan
mtevazi kamp oca sorunu. Herey bu oca beslemektedir: birka dal paras, kkler,
kuru otlar, saman, palmiye-hurma aac kabuklar, gnete kurutulmu deve, at veya
sr dks ( l3 ). Ayrcalkl kentler bile bu srekli yoksunluktan kurulamamaktadrlar.
Kahirede kurutulmu hayvan dks veya eker kam saman veya tekne veya
kadrgalarn Kk Asya veya skenderiyeden getirdikleri ok nadir ve ok deerli
odun, yakacak olarak kullanlmaktadrlar. Btn bunlar narin zmlerdir: 1512
Kasmnda ( l4 ), mal gelmediinden subaylarn mutfaklar bile alamaz hale gelmitir.
Kahire evresinde nerede odun bulunabilir ki?
Bu hasm meknda, ounlukla gerek bir anoekoumenos olan bu meknda,
bitkiler, hayvanlar, insanlar hereye ramen, sanki bolua kar yalnzca fizik bir dehet
deil de, ayn zamanda biyolojik bir dehet de varm gibi varolmaya devam etmilerdir.
Bir corafyac byle konumaktadr ( l5 ). Gerekte, drdnc zamann geni salnmlar
ve iklimsel felketleri srasnda insan, tpk btn canl varlklar gibi, ou zaman gafil
avlanm, tuzaa dm, olabildiince uyum salamak zorunda kalmtr. Tortusal
halklar Arabistan Araplarnn arasnda olduu kadar Tuareglerin yannda da
bulunmaktadr. Her hal- krda olaan olarak pek fazla geni olmayan vahalar hari,
insan ancak kk gruplar halinde tutunabilmitir. Srler olmakszn bu oyunu
oynamak olanakszdr. Binlerce yldan beri bu ller, eein, atn, devenin ve Hecin
devesinin vatandrlar. Sahra'da Hecin devesi barol oynamaktadr. Allm formle
gre insan burada devenin asaladr. Ve ln byk tarihi onunla balamaktadr.
Ancak gebelemeyi ve buna paralel olarak daha az yerellemi bir insan varln
mmkn klarak, Hecin devesi insana giderek daha geni ve eitli alanlarn bitki
rtsn kullanma kolayln salamtr, bir iyi bilen ( l6 ) Hecin devesinin
llemenin arac, sorumlusu olduunu ilave etmektedir. Bu olduka mmkndr.
Her hesap yapldktan sonra, deve sahibi srlerinin st, ya veya peyniriyle ok
zorlukla geinebilmektedir; bunlarn etinden de ok az yemektedir. Deve sahibi btn
ktlk gdalarn bilmektedir: Air Tuaregleri ( n ), bata dnnn, mrokba, yabani fonio,
kram-kram tawit taneleri, berdi kkleri ve filizleri olmak zere yirmiden fazla yabani
bitkiden yararlanmaktadrlar ( 18 ). Eer yle denilebilirse, komular Tuburlar ekmekle
rini dum meyvasndan salamaktadrlar Bunlara av rnleri eklenmektedir. XVI.
yzylda henz vahi koyun, eek, sr, deve ve gazel ile antilop bulunmaktadr ve
randaki Fars blgesinde toy ve keklik av canl rekabetlere yol amaktadr ( 20 ). Bir

XVII. yzyl seyyah ( 2I ) Babil (Badat MAK) ile Halep arasnda develere yiyecek
olarak arina, caprier ve lgndan baka birey yoktur ve eek, at, gazel ve geyikten baka
hibir hayvan yoktur, bunlar bazen ca/7elerin (Arapa kafi/a, Trke kafile, kervan
karl) arasndan o kadar byk saylarda gemektedirler ki, yolculuumuz
engellenmektedir diye yazmaktadr. Suriye lnn ortasnda en beenilen av hayvan
bir faredir ve bunun eti, boazna dkn olanlarn peinde olduklar bir yiyecektir ( 22 ).
Bu hayatn gl hayal edilebilir, ama ayn zamanda iir ve hayal gcnn katksyla
cazibelerinin de olduu kabul edilecektir. Tpk bunu bugn kabul eden Irakl bir yazar
gibi Bedevilerin yiyeceklerinden tadan, bunlardan hibir zaman vazgeemez ( 23 ).
Demek ki gebeler otlaklara, bir su kaynandan dierine bir kabotaja baldrlar.
Kurak dnem boyunca hibir sr bir kuyudan 50 km.den daha fazla uzaklaamaz
tanezruft\ann almas bir macera olarak kalmakta, saman ve su stokunu tamak zere
develeri art klmaktadr. Aikrdr ki, en fakir otlaklarn sahiplii iin atmalar
kmaktadr. Grnte res nullius olan bu topraklar iyice belirli, ama korunmalar
gereken geleneksel yasalara tabidirler. Bu nedenle kavgalar ve yamalar eksik
olmamaktadr. Fakat yerleie saldrmak daha da krldr. Suriye ve Msr XVI. yzylda
bu yamalara, bu bcek sokmalarna kar kendilerini iyi savunmamaktadrlar. Pierre
Martyr dAnghiera Katolik Krallarn Sudana gnderdikleri ve 1502de Msra ulaan u
hmanist bunu hemen farketmitir; eer bu saylamayacak kadar kalabalk rk semper
versans, semper in motu, Kendi iinde blnmemi olsayd, gecikmeden Nil lkesini ele
geirirdi ( 24 ). Onlara kar giriilen baarl bir cezalandrma harektndan, eller nasl da
bo olarak dnlmekte veya birka bedevi kadn veya ocuundan meydana gelen fakir
bir ganimetle yetinilmektedir ( 25 ). Gebeler hergn veya en azndan istedikleri zaman,
Halep ( 26 ), skenderiye ( 27 ) veya Kahire kaplarna gelmektedirler. 1518 Kasmnda
devaml artan Bedevi haydutluuna kar haclarn eyalarn korumak zere
Akabeye bir garnizon birlii gndermek gerekmitir ( 28 ).
Yerinde yaplan aratrmalarn nda, iinden bakldnda btn bu l
toplumlar ilk bakta o kadar basit gzkmekle birlikte, karmak rgtlenmeler,
hiyerariler, uygulamalar, gz kamatrc hukuki inalar ortaya koymaktadrlar. Fakat
dardan bakldnda, rzgrn havalandrd ne kadar da byk bir insani toz
tabakas. Karlatrmal olarak, Akdenizde bize ilk bata ne kadar da hareketli grnen
da toplumlar, aniden ar ve kirelenmi olarak gzkmektedirler.

Uzun mesafe gebeleri


ldeki insan gruplar arasnda iki gebe tipini birbirinden ayrmak gerekmekte
dir. nce yer deitirme abalar dk olan dal gebeler: bunlar kat deitirerek k
lde geirmektedirler; bu bugn bile gney Orandaki Ulad Sidi eyh kabilesinin, Aecer
veya Hoggar Tuareglerinin, spanyol Sahrasnda Zemmur Yarna giden Rgeybatlarn durumudur. kinci kategori: yazlar Sahrann dnda, onun stebe benzer snrlarnda
geiren gebelerdir. Bunlar sklkla uzun mesafe gebeleridir. Suriye lnden kalkp
Akdenize ynelen Rvallar; veya mevsimlerin ritmine gre Laguat ile Mays-Haziranda
ulatklar Tiareti'in yksek yaylalar arasnda 800 kilometre kadar salnan Beni Larba
kabilesi; veyahut da Akdenize srtn dnerek, kurak mevsimde Senegal nehri kylarna
giden MoritanyalIlar ( 29 ) gibi.
Bizi yalnzca, mevsimlere gre dzenli olarak, Denize doru geri dnen uzun
mesafe gebeleri ilgilendirmektedir.
Her k, Akdeniz ona yamur getiren. Atlantik bunalmlar tarafndan
edilmektedir. Bu yamur gneye ve douya doru denizin dar snrlarn asmaktadr.

istila

Mekke blgesinde, Akdeniz kkenli k yamurlar, ksa ve bazen de iddetlidirler.


General Bremond Cidde sokaklarnda bir metreye kadar ykselen sular grdm diye
kaydetmektedir. Fakat sulamann dzenli olmas gerekir. Bu yllk yamurlar (daha
uzak blgelerde iki ylda veya drt ylda bir yamur yamaktadr) besleyici stepler;
muazzam, dank, ksa mrl otlaklar yaratmaktadrlar. Uedlerin geni kelti
alanlarnda bile ot birikintileri, birbirlerine 20 metre kadar uzaklktadrlar. K bandan
itibaren bitmeye balayan ot, baharn sonundan itibaren gneyden kuzeye doru
tedricen sararmaya balamaktadr. Bu ot srlerin nnden kamakta ve onlar,
hasattan sonra ulatklar Akdeniz kylarna srklemektedir. Fakat saman ve kuru
otlar hala hayvan yemidir. Yaz bitince, srler bitecek olan yeni ota doru aa
inmektedirler.
Bu gidi geliler glkler olmadan gerekleememektedirler: uzun menziller iin, ya
ilk sonbahar yamurlarndan, ya da son ilkbahar yamurlarndan yararlanmak
gerekmektedir, nk Akdenizde yal mevsim ktan evvel balayp, k sona erdikten
sonra bitmektedir. Ve sklkla meydana gelen gecikmelerin tekrarlamalar ve hibir otu
olmayan menzillerin, l blgelerin alma zorunluunun belirmesi muhtemeldir. Kurak
yllarda (1945 byle bir yld ve zellikle ldrc oldu) gney otlaklar zamanndan ok
nce kurumaktadrlar. Binlerce koyun yol boyunca lmekte, develerin hrgleri
tehlikeli bir ekilde erimekte ve gebeler allm gzerghlarnn dna karak,
hayatlar olan otu aramaktadrlar.
XVI. yzylda gebe obanlar, bugnknden ok daha geni bir ekilde deniz
kylarna kadar gelmekteydiler. Bugn salamlatrlmakta olan, yerleiklerin kurduk
lar engeller, o dnemde henz narindirler. Kk Asyada, Suriyede gebeler kendi
evlerindedirler. Belon du Mans onlar yazn Adana yaknlarnda grmtr ( 30 ). Btn
Magripte, byk gebelik yollar lkeyi gneyden kuzeye kesmektedirler; zellikle
hibir eyin onlara kar savunmad Tunus stebi boyunca veya batda Oran blgesinin
kuru ve geni ak yaylalar boyunca. Her yl Temmuzun sonuna doru, Diego Suarez
uzun zaman garnizon tutaca Oran yaknlarna, Uled Abdala kabilesinin geldiini
grmektedir; bunlar geen sonbaharda deniz kysnda birka tarlaya tohum atmlardr
ve hasatlarn, komu kabilelerin kt niyetlerine kar garantiye almak istemektedirler.
spanyol akmakl tfeklerini kullanan silahrleri tayan develeriyle Araplar grm
olan asker-kroniki de onlar barl bir ekilde gzlemi ve bunu o kadar yakndan
yapmtr ki, onlarn kendi yalarnda kzartlm etlerini piirme ve muhafaza
biimlerini, alcuzcuzulaum (kuskus) yeme ve lebert adn verdikleri eki stlerini
imelerini grmtr ( 31 ).
Tunusta da ayn gidi-geli sz konusudur. Eer AvusturyalI Don Juan Kasm
1573de hi kurun atmadan Tunusu ele geirdiyse, bunun nedeni gebelerin kuzey
Tunusu daha nceden terketmi olmalardr. Bunun tersine 1574 Austosunda Trkler
La Goulette kentini ve kalesini, gebeler yanlarnda olduundan ve metris kazmak ile
tamaclkta onlarn yardmn aldklarndan tr, zaptedebilmilerdir. Yzyllardan
beri tekrarlanan tarih: daha 1270de Tunus ordusu saflarnda hizmet eden gebeler,
mevsim geince (tam da bu srada Aziz Louis lmtr) adetleri gerei gney
otlaklarna dnmekle tehtid ediyorlard ( 32 ).

Stepten ileri doru hareketler ve szmalar


Gebeleri denize doru, sonra da denizden le iten bu geni hareketler, nasl olur
da Akdeniz tarihinin byk zorlamalarndan birini, veya eer tercih edilirse,
ritmlerinden birini meydana getirmez? Eer alalma ve ykselme, med cezir kesinlii
iinde cereyan etseydi, btn isler iyi giderdi. Fakat aralklarla tekrarlanan kuraklklarn

dnda, mekanizmann ayarn bozmak ve gebeliin kendine braklan alanlarla


yetinmemesi iin bin tane neden vardr. Demek ki, yerleikle atmaya girmek iin bin
tane neden bulunmaktadr. Gebe hayata, esas olarak otlak gerekmektedir. Fakat ayn
zamanda, gerektiinde ilenecek topraklar, hatta ona iae noktalar olarak hizmet
edecek ve siyasal inalarnn sleri olacak kentler de gerekmektedir.
Bir rnek: 1550ler civarnda Tunusun l alan olan gney kesimlerinde
abbiyalarn kk devletinin yle byle kark olan tarihi dmlenmektedir ( 33 ). Bu
abbiyalar balangta basit bir gebe kabileydiler. Kesinletirmenin g olduu
koullar altnda, bu kabile kuzeye doru Kayruana, yani zeytinlerin, arpa ve buday
tarlalarnn gerek Akdenizine yaklamay baarmtr; baka gl bir cezbedici olan
bir kutsal kenti de ilave edelim. abbiyalar Tunusun ve krallnn efendisi olan, fakat
Kk Afrikann gerilemesi ve hrstiyan sonra da Trk yabanclarn mdahaleleriyle
hastalanm olan Hafsilerin bozulma ve karklklarndan yararlanarak buraya
yerlemilerdir. Sadece Kayruan kentine dayanan (douda Sahelin byk kentsel
kasabalarn ve muhtemel vergi mkelleflerini ele geirmeyi bouna denemilerdir).
Trkler ve Turgut Reis 155 lde kente girdiklerinde abbiyalar buradan kolaylkla srp
atmlardr. Kknden kopan abbiya devletinin, bu durumda lm hi gecikmemitir.
Kaynaklarn pek fazla kesin olmayan bir ekilde sylediklerine gre, hanedan arkasnda
bir kutsallk izi brakarak, batya doru kaybolmutur; ve hepsi bu kadar olmutur:
hilikten gelen bu hanedan, yerleik hayata trnaklarn geirmeyi ancak bir an iin
baardktan sonra, kaybolmak zere hilie geri dnmtr.
Bin kere tekrarlanan tarih. Bylece XVI. yzylda Trablus evresinde baka gebe
devletleri ayn koullarda ortaya kmlar ve meyvalarn toplamaya frsatlar olmadan,
abucak ortadan silinmilerdir. Fakat gerekte, Fas dnyasn derinden deitirmi olan
El Muravilerin, Merinilerin, Hilalilerin ok byk maceralar acaba baka bir cinsten
midirler? El Muraviler birka yl iinde Senegal kylarndan spanyann kalbine, El
Cidin Valenciasnn surlarnn dibine kadar ilerlemilerdir. Byk bir gebe baarsna
dair, ne de seyirlik bir rnek.
Fakat bu amatal olaylarn, bu kalabalklarn yan sra sessiz istilalar meydana
gelmektedir. Bu, Orta an sonundaki Anadolunun durumudur ( 34 ). Marco Polo bu
lkeden getiinde, kyller Rum landlordlann oturduklar kentlere kar ayaklanm
lard. Buralar slama geince ve saflar Trk gebeliine alnca, kentler de kendi
hesaplarna slamiyete geince, bu biraz nce szn ettiimiz byk dnm
olmutur: yava yava nfusu artan bu dnya, yatmakta yerleiklemektedir ( 35 ).
nk, gebe kk salmaktadr. Vahalarn yar tropikal tarmlarna uyum salayama
yan gebe, kendini bazen Akdeniz yerleikleri tarafndan evcilletirmeye brakmakta,
onlarn basit ou zaman da ilkel ekim yntemleri karsnda eilmektedir. Fas bu
konuda rnekler sunacaktr.
Demek ki yzyllar boyunca stepten Akdenize gei birok kereler meydana
gelmitir. Bugn yerleiklik muazzam ilerlemeler kaydetmitir. Ayn anda, stepten gelen
basklara kar konulan engeller de zellikle glendirilmitir. Ancak 1912de Sahrallar
El Muravilerin cesur giriimlerini, Marabut Ma el Ayninin olu olan Mavi Sultan El
Hiba ile tekrarlamak istemilerdir. Merakee galip olarak girmiler, fakat Fransz
ordusu ksa bir sre sonra onlar le geri atmtr ( 36 ). 1920 ve 1921 de bu kez Cezayirin
gneyinde Fransz yetkililer, alktan len ve hayvan varlnn te ikisini kaybetmi
olan byk Larba kabilesini kamplarda toplama bilgeliini gstermilerdir. Kendilerini
kurtarma konusunda serbest olsalard, bu a insanlarn neler yapabilecekleri tahmin
edilebilir. Ayn ekilde, 1927de T.E. Lawrencen szleriyle Arabistan gebelerinin bir
cins toplaycs olan Necdde, ln isiz ve biriken gleri infilak etme tehditini

tamaktaydlar: Alfred Hettner ( 37 ) ngiliz polisinin denetimi olmasayd, Arap istilalar


yeniden balard diye yazmaktadr. O kadar ki Suriyeden itibaren, tpk eskiden olduu
gibi, Sryani snrlarnda Lbnan yamurlarnn nisbi bolluundan oturu, burann
bugn bile gebeliin bir birikme alan olmasndan yararlanarak, yeni unsurlarn
katlmalaryla byyebilirlerdi.
Baka dramatik rnekler daha bulunmaktadr. 1940tan 1945e kadar, normal ulam
olanaklarndan yoksun kalan Kuzey Afrika, gebe ulamnn sava ncesi yllardakilerden daha geni ve zellikle de kuzeye doru, daha uzaklara kadar yeniden ortaya
ktn grmtr. Benzin yokluundan kamyonlar terkedilmi olduklarndan, buday
eskiden olduu gibi kocaman ifte heybelerle, develerin iki sarlarnda tanmaktadr
lar. Bu heybeler l kadnlar tarafndan ya kei klndan, ya da deve tynden elde
dokunmulardr. Bu ileriye doru hareket kukusuz Kk Afrikada eskinin salgnla
rnn, ilk srada da eksantemik tifsn yaylmasna yol amtr.
Bylece Bedevi ile yerleiin atmas, yalnzca srekli olmakla kalmamaktadr.
Bedevi rahatsz ettii eve, sklkla davet de edilmektedir. Eskiden ve bugn uyguland
haliyle Akdeniz tarm, topraklarn hzl bir anmna yol amaktadr; bu tarm bu
topraklar, gebelerin koyun ve keilerinin yaptklar sylenerek onlarn itham
edilmesine yol aan zarardan daha fazlasn vermektedir. Bu sonuncularn gelmeleri
demek ki, topraklar iin byk bir dinlenme ihtiyacna tekabl edebilir. Bir corafyac
gebe ve yerleik kukusuz uyumaz hasmlardr diye yazmaktadr ( 38 ). Fakat ayn
zamanda bunlar birbirlerini tamamlamaktadrlar; bundan da iyisi, birbirlerini davet
etmektedirler. Hep ayn tarlay ileme konusundaki sama inadyla Teli tesindeki
macerac ifti obanlara bir yol hazrlanmaktadr; fakat iftilerin imparatorluu bir
kez kurulduktan, gvenlik salandktan, ulam dzenli ve kolay hale geldikten sonra,
gebe tpk bugn Tunus stebinde yapt gibi, yerleik hayata kalmaktadr. Tarmn
iyiletirilmesi, rn dnmnn ve ekim deiimi uygulayan ada bir tekniin
yerlemesi, aikr bir ekilde gebe hayat yok etmektedirler. Ticaret, yksek
yaylalarn gmen iftiler tarafndan tarma almas, buralarn buday tarlalar hali
ne getirilmeleri, birka onyldan beri, eskiden buralarda ok sayda olan develi gebele
ri, hemen hemen tamamiyle bu blgeden kovmutur.
Ancak, Akdeniz ile yaknndaki ln atmas, saban ile sr arasndaki rekabetten
daha baka bireydir. Ekonomiler, uygarlklar, toplumlar, sanatlar kar karya
gelmektedirler. Rus tarihilerine gre, stebin btn ileri doru hareketleri, ncel olarak
bu toplumlarn yap deiikliklerine, yani bylece ilkel aamadan feodalize baz
biimlere geie sahiptirler ( 39 ). slamiyetin fetihi hareketlerinde dinsel mistisizmdeki
baz ykselmelerin rol bilinmektedir. Ve nfus artlarnnki de daha az biliniyor,
deildir. Gebe yerleiin btn hatalarndan, btn zayflklarndan, kukusuz
tarmndakilerden ve dier alanlarndakilerden, yararlanmaktadr. yice oturmu
uygarlklarn bu iradi veya gayri iradi su ortaklklar olmakszn, bu salnml dramdan
birey anlamak mmkn deildir.
Emile-Felix Gautier, XVI. yzyl Kuzey Afrikasnn gebeler tarafndan, olaan
dan daha fazla doldurulduunu dnmektedir ( 40 ). Yarmada o dnemde bir dizi
bunalma sahne olmaktadr; Sahra trafiinin bozulmasyla ekonomik kriz; Portekiz,
spanyol ve Trk fetihleriyle yabanclarla yaplan savalarda kriz. Sonuncu fatihler,
Trkler Magripin dousunda ve merkezinde dzeni yeniden salayacaklardr, fakat
uzatmal karklklar dramatik ve devrimci bir durum yarattklarndan, bu dzen gene
de tartmal olmaktadr. Tuat vahalarna kadar kaan Andaluya srgnleri, dinsel
merkezlere kutsal sava ars yapmak ve davranmak konusunda yardm edeceklerdir.
XVI. yzyldan XVIII. yzyla kadar son derece net olan Marabut merkezlerinin gneye

doru ekilmesi olay her hal krda byk bir tarihi olgudur ( 41 ). Bylece, u
beklenmeyen eyin gerekletii grlecektir: sonu olarak le ait olan Sus kkenli
eriflerin Fasta dzeni salamalar. Cezayir, Tunus, Trablus Ocaklarnda XVI. yzyln
sonundaki karklklar, spanyol metinlerinin Alarabes -gebe Araplar anlaynzdedikleri halk arasndaki karklklarla balant halindedir. Bunlar sklkla istilac
Trklere kar kentlerdeki moros ile anlama halindedirler.
Bu durum, XVI. yzyln en son on yl sresince Akdenizin gney kylarnda,
Cebelitarktan Msra kadar salgn halinde ortaya kan kprdanmalarn nemini
aklamaktadr. Demek ki, gebe Kk Afrikada artan bir rol oynamaktadr, fakat
aslnda yzyl boyunca dier unsurlarn ykselileriyle birlikte, gebe yaamn da
ilerlediini sylemek daha doru olacaktr. Zaten sonunda gebe ne Trklerin akmakl
tfekleri ve topular, ne de Fasl eriflerin toplar karsnda hakl kamayacaktr.
urada veya burada yerel baarlar salayabilir, beklenmedik saldrlarda baar elde
edebilir, byk blgelerin ayrlk hareketlerine katlabilir, fakat son sz onun
olmayacaktr. Bunun anlam, askeri adan oyunun kurallarnn deitiidir. O zamana
kadar her zaman galip gelen, kyaslanamaz svari, edeeri olmayan gebe, top barutu
tarafndan devre d braklmtr. Bu, Volga zerindeki Kazan gebeleri veya inin
kuzeyindeki Moollar iin olduu kadar, Afrika ve Yakn Dou kabileleri iin de
geerlidir ( 42 ).

Altn ve baharat kervanlar


Gebelerin sradan tarihini, byk kervan ilikilerinden, llerin bir ucundan dier
ucuna yaplan ve Akdenizi yzyllardan beri, bir yandan Uzak Douya, dier yandan da
Bled es Sudana yani Kara Afrikaya balayan uzun mesafeli yolculuklardan ayrmak
gerekmektedir. Bunlar gebe yaamndan tpk ak deniz yolculuklarnn ky
denizciliinden farkl olduklar gibi, ayrlmaktadrlar. Kervanlar tccarlarn, yani
kentlerin, geni dnya leindeki faal ekonomilerin iidir; bunlar bir lks, bir macera,
karmak bir rndrler.
XIV.
yzyl bunu miras almtr; yaratmad bir arac kullanm, bunu bozulmaks
zn muhafaza etmi ve gelecekteki yzyllar da onu daha fazla bozmakszn kendilerine
mal etmilerdir. Gobineaunun, G. Schweinfurth'un ( 43 ), Rene Caillenin, Brugnonun, ( 44 )
Flachatnn ( 4S ) tasvirleri, Tavernierninkileri tekrar etmektedirler; hatta 1586 ylna
doru Mekkeye giden haclarn muhteem kervann izleyen u ad bilinmeyen
ngilizinkiyle tamamen ayn eyleri erevelemektedirler ( 46 ). Bu kervan Kahireye
fersah uzaklkta Birkada Ramazan bittikten 20 gn sonra olumakta ve 40.000 kadar
katr ve deve ile 50.000 kadar insan biraraya toplamaktadr; mallarn koruma
konusunda kayglar olan tccarlar nde yrmekte ve yol boyunca bazen ipek, mercan,
kalay, buday veya pirin satmaktadrlar, ama bunlar esas Mekkede takas etmektedir
ler; sadece kendileriyle ilgilenme durumunda olan hac adaylar ise, kaygsz bir ekilde
art olarak ilerlemektedirler. Bu, zenginle fakir insanlardan meydana gelen grubun bir
muhafz komutan, kervan reisi bulunmakta, ayrca kervanda rehberler de yer
almaktadrlar; bunlar geceleri yolu aydnlatmak zere kuru odunlar yakp, ellerinde
tutarak ilerlemektedirler. nk, sabahn ikisinden gne doana kadar yry
yapmak, gecenin serinliinden yararlanmak iin tercih edilen bir usuldr. Kzldeniz
kysndaki yamac Araplara kar bir refakat birlii ngrlmtr. 200 sipahi ve 400
asker, ayrca bir sahra topusu ki, bu da 12 deve tarafndan ekilen 6 paradan meydana
gelmektedir, bu topunun amac Bedevileri korkutmak ve Mekkeye girerken bir zafer
girii edasyla grlt yapmaktr; anlatcnn dedii gibi to make triumph

Bu yan-dinsel, yar-ticari ve hzl giden kervann muazzam olduu grlmektedir: bu


kervan Kahireden Mekkeye giden zor gzergh 40 gnde amaktadr. Her seferinde
ar bir koum hayvan bolluu .(Trk ordusunun iaesi iin bir seferinde 30 il 40 bin
kadar deve msadere edildii olmaktadr) ve konvoyun kesin disiplinine tabi olan ar
bir yolcu bolluu dnelim. Bu yolcular kendi olanaklaryla yaamlarn srdrmekte
ve getikleri yerlerden yalnzca su ile mutfak ve hayvanlarn bakm iin gerekli olan
yakacaklardan baka birey talep etmemektedirler. Demek ki, bu masrafl ve gl
aralar iletebilmek iin gelir getirici bir ticaret gerekmektedir. Sahrada tuz, kle,
dokuma ve altn ticareti; Suriyede prestijli baharat, mstahzarat ve ipek toptancl. Ve
bunlarn yan sra tm dzenli ticaretler.
Sahra ticaretinin btn itibariyle, XV. ve XVI. yzyllarla birlikte, hatta
Portekizlilerin byk keiflerinden .sonra da ve onlara ramen bym olmas
muhtemeldir.Kukusuz 1460l yllardan itibaren Portekizlilerin Gine kylarna yerle
meleri, Sahra ticaretinin bir ksmn bu yne saptrmtr; bunun sonucu olarak, tekrar
dneceimiz bir altn bunalm meydana gelmitir. Ancak bu durum XVI. yzylda,
byk Sahra yollarnn deerli madeni Kk Afrika ve Msr ( 47 ) ynne tamaya
devam etmelerini ve buna bal olarak, gneye doru bu altn akmn telafi edici insan ve
mal akmnn srmesini engelleyememitir. Cezayir dayfs Salih Reisin 1556da
Uarglaya kadar uzanan giriimini bu altn sevkiyatndaki kesintilerle aklamak cazip
olacaktr. Veya Paa Cuderin Fasllar ve spanyol dnmeleriyle birlikte ( 48 ) 159lde
Sahray bir ucundan dierine kadar geerek Timbuktuya kadar yrttnden ur,
kukusuz daha nemli olan talan harektn. Bu harekt, yl sonra ngiliz Modocun
Merakee altn ykl 30 katrn geliini grmesini aklayabilir mi ( 49 )?
Belgelerimizin nda bunlar ksmi gsterimlerdir. Habeistandan Msra ve
tersine ynelik ticaretin doal yolu olan Yukar Nil vadisini hareketlendiren ticaret de
ok fazla net bir ekilde belirlenememektedir. Yenierilerin ve sipahilerin serpularna
taktklar devekuu tyleri ite bu yoldan, Trkiyeye kadar ulamaktadrlar ( 50 ). Buras
ayn zamanda bir altn yoludur: XVI. yzyl iin bunun kantna sahibiz. XVII. yzylda
Tavernier bunu hala iaret etmektedir ( 5I ). II. Felipe dneminde Avrupa, Amerikan,
gm rejimine geerken, Trk imparatorluu hala Afrika altnyla yaama
benzemektedir. Ancak, bu altn bol miktarda elde ettii anlamna gelmemektedir, nk
Trkler hrstiyan aleminden giderek artan miktarlarda deerli maden ithal etmeye
balamlardr. Hereye ramen, Trkiyenin yzyln sonunda, u gm blgesi
Safeviler ranna nazaran, bir altn blgesi olarak ortaya kmas ilgintir ( 52 ).
Yakn Douda balca iki kervan blgesi bulunmaktadr: bunlardan biri Suriye veya
Kahireden yola kan Mekke yollarna tekbl etmektedir; dieri de Halepten Dicleye
gitmektedir ( 53 ). Taverniernin sylediklerine gre, Frat deirmenler yznden 1638e
kadar seyrsefer d kalmtr, bu tarih Trk ordusunun Frat uam yolu olarak
kullanmaya balad tarihtir ( 54 ). Dicle ancak Badat yaknlarnda kullanlmaktadr ( 55 ).
ki yol demeti Hind Okyanusuna doru ynelmektedirler; bunlardan biri ran krfezi
ynnde, dieri de Kzldeniz ynnde ilerledikten sonra, Tor ve Svey gibi Msr
limanlarna, bunun tesinde haclarn liman olan ve Kzldenizi Hindistan ve adalarna
balayan seyrseferin son dura olan Ciddeye varmaktadrlar ( 56 ). Bu balantlar
yzyllardan beri vardrlar ve XII, XIII. yzyllarda balam olan mreffeh dnemleri
hala yerli yerindedir. Bunlar deniz tamacl ile kervan, koullara, menzil kaymalarna
ve rekabetlere ramen onlarn sayesinde -ama bunlar korunan sistemin etkin olarak
kalabilmesi iin her zaman ayarlanmaktadrlar- ortak klmaktadrlar. Bu, Akdenizin ve
onu Hind Okyanusuna doru uzatan dnyann, Jacop Burckhardtn gzel ama ar

ncesinde olduu gibi, sonrasnda da Hind Okyanusu kendine ve bir evren ve aa


yukar kendine yeterli bir dnyadr: buday Diu tarafndan, pamuklu kumalar
Kambaiya tarafndan, atlar Hrmz tarafndan, pirin ve eker Bengal tarafndan, fildii,
kleler ve altn gney Afrika kylar tarafndan salanmaktadr. retim ve ihtiyalar
ayarlamak iin gereken herey burada vardr. Hindli dardan keyfe keder olanlar talep
etmektedir: Pasifikden ipek, porselen, bakr, kalay, baharat; Batdan dokumalar ve
bundan da fazlas gm sikkeler. Beyaz sikkelerin srekli art olmasayd Hind
Okyanusunun geni hayat bu kadar da kolay rayndan kmazd. Akdenizin
beyaz madene kar ihtiras olmasayd, belki de bu talep bouna olurdu.
Ar bir basntan kaynaklanan Dou Akdeniz ticareti, doal ve serbest olmann
dnda hereydir. Bu ticaret abalarn birbirlerine eklenmelerini, eer onlar olmasayd,
ilemlerin mmkn olamayacaklar balant noktalarn gerektirmektedir. iddetli bir
darbe olduunda, sistem irazesinden kmaktadr. u Hindden gelen karabiber
uvallarnn veya Hind adalarndan gelen u baharat uvallarnn bir Halep, sonra da bir
Venedik, sonra da bir Nuremberg dkknna ulaabilmek iin ne kadar da ok elden
getiklerini bir dnn.

Vahalar
nsanlarn ve srlerin gebelii, kervan kafilecilii, yry halinde halklar; batl
asndan kurak blgelerin en arpc zellii olarak gzkeni budur.
Ancak l sadece hareket deildir. Eer bu unutulursa, hareketsiz kentler ve onlar
evreleyen bilgin kysel uygarlklarn aheserleri olan nehir suyu, kaynak suyu veya
yeralt suyunun kullanmyla yaratlan deerli topraklar ihmal edilmi olacaktr. Binlerce
yldan beri Yakn Dou insan tarafndan kazanlmakta olan ve Tanr bilir nerede
balam olan, ama ite ok uzun zamandan beri hem Msrda, hem Mezopotamyada
veya randa olduu kadar, Trkistanda, nds kylarnda devam etmekte olan bu
zafer; aktarlan, retilen ve bunlar olurken yenilenen ve zenginletirilen bu zafer Kuzey
Afrika ve Gney Akdeniz ynlerine doru yaylmtr.
Bu vahalar sadece minik dayanak noktalardr. XVI. yzyl Msr ilenen deltalarn
ifte bir eridinden ve insan tarafndan tam fethedilmemi bir deltadan ibarettir.
Mezopotamya Antik ihtiam srasnda, 20 il 25 knrlik bir alan kapsayan verimli
bahelerden ibaretti ( 57 ): harita zerinde hemen hemen hi. Fakat bu vahalar nfus
younlamas, paralel sokaklarn sulama kanallarna kotuklar gerek tarmsal
kentlerin alandrlar. Bu vahalarn hayatlarn anlamak iin gney Cezayirin meyvalk
bahelerinin imgesini bulmak gerekmektedir. Bu baheler toprak duvarlarla rlmtr
ve su konusunda bilgince bir yasamaya, dikkatli ynetimlere ve Akdeniz ovalarndakilerden daha tiranca rejimlere sahiptirler. Hammurabi kanununun dzenlenmi hayatnn
yannda, dirsek temas iindeki Lombardiya pirin tarlalar nedir ki? Hatta Valencia ve
sulamann kat yasalar getirdii dier yerlerde bile bir yar-serbestlik iin yer vardr.
Vaha ise mutlak bir zorlamay dayatmaktadr. Ve en gereinden ovalar gibi, o da ok
fazla sayda insan talep etmekte ve tketmektedir.
nsan burada hasm bir iklim iinde kendini tketmektedir; burada birok salgna ve
bunlarn arasnda stmaya da av olmaktadr. Belon du Mans Msrda yznden o kadar
fazla bcek tarafndan sokulmutur ki, kzamk karyora benzemektedir ( 58 ). Bu hayt
demek ki, srekli olarak bir insan mbayaasn gerektirmektedir. Amerikadan ok
nceleri Sahra vahalar zenci kleciliini tanmlardr. Ayn ey Msr iin de
sylenebilir: bu lke tm tarihi boyunca Habeistan ile srekli bir iliki iinde olmu ve

bunu srdrmtr: buna bal olarak fellahlarn ounu damgalayan kara kan katks
ortaya kmtr. Mezopotamya'ya gelince, buras kendini kuzeyden ve doudan
evreleyen dalara insan katk bakmndan baml kalma benzemektedir. Orta ada
Iran n bir ubesi burada uygarln btn ieklerini serpiltme alan bulmu ve byk
haclaryla, bakentlerini buraya yerletirmi deil midir? Trklerin ilgisizlikleri
yznden Mezopotamyadaki Fars bahelerini ldrdkleri sylenir. Gerekte, randan
kopartlan Mezotopamya, vazgeilmez insani mbayaa kaynandan kopartlm
olmaktayd. Bedevi, artk srlerini bu can ekien dnyann snrlarna srmekte ve
yerleik ra olarak yapt ilkel tarmn burada tesis etmekte hibir zorlukla
karlamamtr.
Bahelerin -ova veya vaha baheleri- srekli olarak yeniden yaratlmak, srekli
olarak i banda olan dmana kar korunmak zorunda olduklar lde, ne kadar da
narin olduklarn lmek iin mkemmel bir frsat: Mezopotamya rneinde, kum,
kanallarn dolmas, setlerin kmesi, art sanki karda ekirge srs varm gibi
korunulmas gereken civar steplerde gebelik yapan u adeta-ilkefler. XIX. yzyln
sonunda bile hibir Mezopotamya ky yoktur ki, obanlarn basknlarn haber vermek
zere kurulmu gzetleme kulesine ve gzclere sahip olmasn ( 59 ). Zaten, Bedevi
vahann tropikal hayatna, hereyden nce bitkisel olan besinlerine alabilir mi? Bedevi,
gebelerin ait olduklar zayf bacakl ve geni gsl u atletik tipten, Alman
antropologlarnn Brustrasse,'sindendir. Vahada yaayan ise Bauchrasse'ye. mensuptur,
Sancho Pana gibi gbekli, bitkisel gdalarla imi bir kyl. Ayn ekilde, Fergana
tarihinden ran kkenli yerleiklerin oynadklar role baknz. Siri Derya vadisini
dzenlemie, ounlukla balta girmemi ormanlarla kapl bayrlarn aalarn yok
etmie, kamlarla kapl bataklklar kurutmua benzeyenler onlardr; bu ileri yapanlar
onlardr, civarda kprdanp duran gebeler ve gebelerin karmak dnyas deildir
(60). *
Kk veya byk btn vahalarn iktidar sleri olduklar konusunda hibir kuku
yoktur. Erken tarihlerde edinilmi olan bu vahalar Dou uygarlnn zerinde
olutuu verimli adacklar olmulardr ve slamiyet, bu Dou uygarlnn doumun
dan binlerce yl sonra bir kez daha canlanmasndan baka birey deildir. Bu vahalar
aalar, akar sular ve glleriyle ilk cennetler olmulardr. Eer birok yararl bitki ve
saban gibi tarm aralar zorunlu olarak burada bulunmamsa da, btn bu unsurlar
burada ok erkenden ileme sokulmulardr. Bunun anlam, Alfred Hettnerin
savunduu gibi, bunlarn Dounun temelinin tm olduu deildir. l hayatnn iki zt
ve tamamlayc unsuru arasnda, corafyaclarn sanki bu ikisi birbirlerinden ayrlabi
lirmi, sanki gebe kentlerin kararl dengesinden belenmiyormu ve kent de gebelerin
kouturmalarndan nasibini almyormu ve zellikle, sanki bu iki unsurun her ikisi de
kendilerininkinden daha byk bir tarihin ortak unsurlar, bilhassa, ln ocuu olan
slamiyetin byk ve zgn tarihini anlamak iin gerekli unsurlar deillermiesine;
grlerinin temeli olarak tercihlerini bunlardan birinin lehine kullanma konusunda
ou zaman inad etmilerdir.

slamiyetin corafi alan


nk slamiyet ldr diye yeniden ileri srmektedir denemeci Esat Bey ( 61 ). ln
boluu, ileke sertlii, ona ikin olan mistisizm, parlak gnee olan saygs, efsanelerin
niter ilkesi; ve bu insani boluun binlerce sonucu. Ayn ekilde, Akdeniz uygarlklar
da denizin boluunun belirleyicilii altnda bym olmaldrlar. Burada teknelerin ve
kayklarn dolam canlanmakta, orada kervanlarn ve ebedi olarak gebe olan

halklarnki. Tpk deniz gibi, l de harekettir, slamiyet harekettir. Vidal de la Blache


cami ve minareler kadar, pazarlar ve kervansaraylar da onun uygarlnn karakteristik
leridir demekteydi ( 62 ). Ve l bu hareketlilie, inkr edilemez insani homojenliini
borludur. Bir Manurya Tatarn bir Beserabya Tatarna yaklatrnz, onlar ayran u
1500 fersahlk aral bouna arayacaksnz, iklimin etkisi azdr, ynetiminki de ayn
ekildedir diye yazmaktayd Baron de Tott ( 63 ).
Ancak, karma ok basite indirgemekten kanalm. slamiyet uyuan ve ayn
zamanda uyumayan insani gereklerin, iaret ettiimiz u corafi snrlar ailesinin
dayattklarnn toplamdr. Daha da sayalm: byk kervan yollar, nehir blgeleri,
nk slamiyet u Sahellerden, Akdenizin karsna yerlemi u yerleik hayat
snrlarndan, ran krfezi boyuna, Hind Okyanusu ve Karadenize ve ayn zamanda
Sudan lkesiyle de temas halinde olan yerlere kadar yaylmtr; Hettnerin baat sayd
vahalar ve buralarn iktidar younlatrmalar. slamiyet bunlarn hepsidir: Atlas
Okyanusundan Pasifik Okyanusuna kadar uzun bir yol Eski Dnyann gl ve kat
kitlesini delmektedir. Roma da Akdeniz birliini kurduunda bundan fazlasn
yapamamt.
Demek ki slamiyet, VII. yzyldan itibaren onu Eski Dnyann birletiricisi yapan
u tarihsel anstr. Bu youn insan kitleleri arasnda -geni anlamda Avrupa, Kara
Afrikalar, Uzak Dou- slamiyet zorunlu geitleri tutmakta ve krl arac ilevi sayesinde
yaamaktadr. Onun istemedii veya hogrmedii hibir eyin transiti yaplmamakta
dr. Merkezde geni deniz yollarnn esnekliinin olmad bu kat dnya iin, slamiyet
daha sonra yeryz leinde muzaffer olan Avrupann olaca gibi, bir egemen
ekonomi ve uygarlktr. Bu yceliin zorunlu olarak zayflklar bulunmaktadr: kronik
insan yetersizlii; yetersiz bir teknik; dinin temel olduu kadar, bahane de olduu i
atmalar; slamiyetin balang dnemi iin souk llere egemen olmadaki, onlar en
azndan Trkistan veya ran yksekliklerinde tutmak konusundaki irsi zorluk. Btnn
zayfl, Cungarya kapsnn civarnda veya arkasnda; Mool ve Trk ifte tehlikesinin
arasndadr.
Sonuncu zayflk: slamiyet ksa bir sre sonra belli bir baarnn, u dnyann
merkezinde olma rahatlatc duygusunun, etkin zmler bulmu olmaktan our
bakalarn aramaya gerek duymamann esiri olmutur. Arap denizciler Kara Afrikann
hem Atlantik, hem de Hindli iki cephesini bilmektedirler, Okyanusun bunlar
birletirdiinden phelenmekte, fakat bundan endie duymamaktadrlar ( 64 ).
XV.
yzylla birlikte muazzam Trk zaferi bunlarn stne gelmitir: ikinci br
slamiyet; bu kez topraa, svariye, askere bal ikinci bir islami dzen. Bu slamiyet
kuzeylidir ve Balkanlarn ele geirilmesiyle de dehet verici bir ekilde Avrupa ilerine
dalmtr. Birinci slamiyet kousunun sonunda spanyaya ulamtr. Osmanllarn
macerasnn kalbi Avrupada yer almaktadr, Osmanllarn zaferinin simgesi olan bir
deniz kenti, ayn zamanda onlara ihanet edecektir. stanbulun yerleikletirme,
rgtleme, planlama konusundaki bu tutkulu inad Avrupa tarzndadr ( 6S ). Bu kent
padiahlarn gereksiz atmalara girmelerine yol aarak, gerek sorunlar onlardan
gizlemitir. 1529da balam olan bir Svey kanaln kazmama; 1538de Portekizliye
kar sonuna kadar bir mcadeleye girmeme ve bir karde kavgasnda, snr alanlarnn
boluunda rana arpma; 1569da Aa Volga havzasnn fethi frsatn karma ve
ipek yolunu yeniden aamama, Akdenizin gereksiz savalar iinde kendini kaybeder
ken asl sorunun byk dnyann dna kmak olduunu grememe: bir sr
kaybedilmi frsat ( 66 ).

2. Avrupa ve Akdeniz
Karadenizden Cebelitark boazna kadar Akdeniz kuzey cephesi zerinde Avrupa
topraklarnn kendine refakat ettiklerini grmektedir. Baka yerlerde olduu gibi, tarihi
eer snrlamak isterse burada da, corafyacdan daha fazla tereddt edecektir. Henri
Hauser Avrupa, kark kavram diye yazmaktayd. Buras tarihin farkl ekilde
iledii varlklardan ve meknlardan meydana gelen ift veya l bir dnyadr. Akdeniz,
Avrupann gneyini gl bir ekilde damgalad lde, bu ayn Avrupann birliine
muhalefet etmekten de geri kalmamtr. Onu kendine cezbetmekte, onu kendi kar
dorultusunda atlatmaktadr.

Kstaklar ve meridyenler ynndeki yollar


Avrupann Akdenizin mavi sular ile, kuzeyin u dier Akdenizleri olan Baltk,
Kuzey Denizi ve Man Denizi arasna yerletirdii toprak kitlesi Batya doru tedricen
daralmaktadr. Bu topraklar meridyenler ynndeki bir dizi yol tarafndan kesilmekte
dirler, bu doal kstaklar bugn bile mbadeleler iin belirleyicidirler: Rus ksta,
Polonya ksta, Alman ksta, Fransz ksta.
Batya doru Iberya yarmadas ayn ekilde yollarla kesilmitir, fakat bu yollar
batdan douya, denizden Okyanusa dorudurlar: Barselonadan Navarraya ve Bask
lkesine Ebro zerinden ulaan yollar byledir; Valenciadan Medina del Campoya ve
Portekize ulaan nemli yatay yol veyahut da Cebelitarktan gemekten kurtulmay
salayan, Alicante ile Malaa ve Sevilla arasndaki kestirmeler de byledirler ( 67 ). Bu
spanyol yollar u an iin bizi ilgilendirmeyeceklerdir. Bunlarn ynelimleri onlar ok
ayr bir yere koymakta ve eski soru hep sorulmu haliyle kalmaktadr: spanya tam
anlamyla Avrupal mdr? Bu durumda jeologlarn Gaskonyadan Kafkasyalara kadar
izdikleri byk hatta geri dnelim. Bizim iin bu hattn kuzeyindeki yollar, Akdenizle
olan balantlar iinde, gerek Avrupa sorununu ortaya koymaktadrlar. Gerek sorun,
veya daha iyisi gerek sorunlar dizisi.
nk Akdeniz meknnn kuzeyindeki bu Avrupann, eer Akdeniz topraklarnn
iddetli bir zddysalar, homojen olmalar gerekmektedir. Gneyin meyva baheleri ve
balarnn karsnda, buras en mkemmelinden youn orman ( 6S ), plak ovalar,
ayrlar, seyrsefere uygun nehirler lkesidir ve Akdenizin gvencesi olan yiyecek
salayc aa ve aaklara nadiren sahiptir. Buras geni alanlar boyunca, tekerlekli
tamann lkesidir, o kadar ki, 1522 sonbaharnda Anversden Bruges ve Calaisye giden
Dantiscus, doal olarak yle yazmaktadr: ex Antverpia per currus ut hic fieri solet,
burada bu durum ne kadar da allm bir eydir ( 69 ). Buna karlk gney katr
kervanlarnn alandr. Gelecekte spanya kraliesi olacak olan Elisabeth de Valois ve
maiyeti, 1560 Ocanda spanya snrna arabalar ve ykleriyle vardklarnda, onlar
Yarmadann kalbine kadar tayacak olan yk hayvanlar konvoyuna aktarlmlard
( 70 ). Yarm yzyl kadar nce, 1502de Yakkl Philippein spanya yolculuunda da
ayn ey olmutur.
Kuzey birann, fermante edilmi tahllardan yaplan ikilerin lkesidir. Daha Tacitus
zamanndaki Germania da byleydi. XVI. yzylda ilk bira imalathaneleri Konstanza
yerleiyorlard ( 7] ); Dominiken rahipleri biray Lorrainee sokmulardr; bira ksa bir
sre sonra, halk arklarnn syledikleri gibi, doal olarak erbeti otuyla ve
Reformasyonla birlikte ngiltereye girmitir ( 72 ). 1590-1591 knda Venediin buday
alm iin gnderdii u ktip, Marco Ottobon, Dantzigde yaz gelince, hepsi de kt
durumda, silahlar iyi olmayan iki yz Hollanda teknesinin ikinci kalite tahllar#// grani

per birra almaya geldiklerim grnce armtr.


Bir Akdenizli iin buralar (ve yalnzca Polonya deili garip lkelerdir, burada arap
bir lks olup, inanlmaz bir fiyattan satlmaktadr. 1513de bir sure Alak Ulkelerde esir
olan Bayard, parasz pulsuz olmasna ramen, zengin solraiar kurdurtmaktadr, fakat
yle gnler oldu ki, arap iin 20 eku harcad Bu lkelerdeki yabanc eer
Akdenizliyse, onlar kaba, incelikleri clmavan barbarlarla meskn kabul edecektir.
Bunlar ou zaman byk bir dinsel itikada sahip (ister Luther ncesi Almanya ( 74 ) veya
I. Franois dnemindeki Normandya olsun) ( 75 ) iyi barbarlardr; ayn zamanda
bunlar drsttrler de (u ayn Marco Ottobon Polonya iin, orada loroin mano senza
pericolo di essere offeso yolculuk yaplabileceini sylemektedir). Ve sonra byk bir
avantaj olarak, hayat burada talyada olduundan daha ucuzdur. Venediklimizin
farkettine gre, Dantzgde adam bana haftada iki taler ile diyebilirim k sabah ve
akam ziyafet ektim ( 76 ).
Fakat genelletirmeyelim. Akdeniz yk hayvannn rastland yegne blge
olmad gibi, kuzeye doru onun devam olan Avrupa da ne birann, ne de tekerlekli
tamann tartlamaz tekeline sahiptir. Baka yerlerde de olduu gibi, Fransada da yk
hayvanlar tamacln byk blmn salamaktadrlar. Arabalar sklkla kentsel ve
arabal vahalarn dk aplar iinde, kent yaknlarnda yolculuk yapmaktadrlar ki, bu
istisna Akdeniz lkelerinin kalbinde de grlmektedir. Ve sonra Akdenizin de ilkel bir
itikada sahip ve hayatn ucuz olduu geri blgeleri bulunmaktadr.
unun yeniden sylemek gerekmektedir: uygarlk kuzey Avrupaya farkl yollardan,
eitli tarihlerde nfuz etmitir; gney yollarndan ok erken ve inkr edilemez bir
Akdeniz vurgusuyla; hristiyan Bat ynnden daha ge, paralel hatlar boyunca, hem
deniz yollaryla (Lbeck hukukunun Baltkta nasl yayldna baknz), hem de kara
yollaryla (Magdeburgun fetihi hukukunun ne kadar uzaklara, ama daha yava
yaylna baknz).
Bunun sonucu olarak Akdeniz dnyas, Avrupa kadran zerinde, kendi karsnda
ne kkenleri, ne de kltrel veya ekonomik dzeyleri bakmndan ayn olmayan blgeler
ve toplumlar bulunmaktadr. Bunlar ne ayn renklere, ne de ayn yaa sahiptirler ve
Akdenizin cezbedici gcn farkl derecelerde hissetmektedirler.
Kabaca, en azndan drt Avrupa grubundan sz etmek gerekmektedir; bu drt grup
kstaklarn byk meridyen balantlarna tekbl etmekte, herbiri az veya ok gl bir
ekilde, zenginliklerin taycs olan scak denize balanm drt tane tarih alan. Bunlar
ayn zamanda birbirlerine de baldrlar, fakat bu gzlemi basitletirmemektedir.

Rus ksta : Karadenize veya Hazar Denizine doru


XVI. yzylda bir Rus ksta olmadn, balant roln oynayan ve Akdenize
doru geni mbadele hareketlerini ynlendiren bir kstan olmadn sylemek ve
hemen hemen de kantlamak kolay olacaktr. Rusyann btn gneyi botur ve yalnzca,
atlarnn hzl admlaryla Kafkaslarn kuzeyi veya Hazar kylar veya Moskova
civarnda -1571 de buray yakmlardr ( 77 )- olduu kadar, korkun bir ekilde
inedikleri Tuna lkelerinin gbeinde de grlebilen ( 7# ), Krm Tatarlarnn gebe
gruplar tarafndan geilmektedir. XVIII. yzyln sonunda Rus iskn hareketinin
burada karlaca, hala bir boluktur; deve ve at yetitiricisi birka yamac gebenin
muazzam gzergh alanlarnn boluu ( 79 ).
Bu yamaclarn saldrlar muazzam stebi (ki burada tek bir kent bile bulunmamak
tadr) korsan seyrseferinin denizi doldurmasndan daha fazla insanla doldurmamak

tadr. Fakat, bunlar bu topran muazzaml karsnda az sayda olmakla birlikte,


buray tehlikeli bir blge haline getirmeye yetmektedirler. Kara tarafndan engebeleri
sayesinde korunan Krma dayanan, burada baz mstahkem yerlere sahip (biri Kefe)
Trkler tarafndan desteklenen bu gney Tatarlarna ancak, tpk Kazan ve Astrakan
Tatarlar iin de olduu gibi, Byk Dk tarafndan boyun edirtilebilmitir. Bunun
nedeni Trklerin, Ruslarn onlarn zerinde sahip olabilecekleri tek stnl giderici
bir ekiue, onlar akmakl tfek ve toplarla silahlandrm olmalardr ( 80 ). Ayn
zamanda, Tatarlar talan harektlarnn sonunda btn Trk ev ve kylerine Slav
hizmetkr ve ii salamaktadrlar. Onlarn gayretleriyle, muazam miktarda Rus ve
bazen de Polonyal kle stanbula kadar ulatrlmakta, ve burada dk bir fiyata
satlmaktadr ( 8I ). Bu insani mal yamalar o kadar byktr ki, Giovanni Botero
1591de bunlar Rusyann dk bir nfusa sahip olmasnn nedenleri arasnda
zikretmektedir ( 82 ). nsan azl belki de, Ruslarn XVI. yzylda Karadeniz kylarna
ulamay denememelerini aklamaktadr; bu gayri-insani lkelerde, kn donmu nehirler
artk askeri birliklerin ilerlemesine engel kartmadklarnda, birka kar-yama
dzenlenmekle yetinmektedirler. XVII. yzyln banda Rusyasadlar, bir cins Uskok
veya Hayduk olan Kazaklar hafif tekneleri silahlandrarak Karadenizdeki Trk
seyrseferini rahatsz etmek zere geleceklerdir. Daha 1602de Polonyal Kazaklar
Tuna azn bir kadrga ile tutmulardr ( 83 ).
Eer Ruslar henz gneye ok yetersiz bir ekilde balanmlarsa, bunun nedeni ayn
zamanda, onlarn bu ynde ilerlemek iin ciddi abalar sarfetmemi olmalardr. Ruslar
kuzeyin ilkel lkeleri, Baltk blgesinin ekonomik geliimi ( 84 ) ve Bat tarafndan
karlarnda olan Avrupa lkeleri -Polonya, Almanya- tarafndan cezbedilmektedirler.
Nihayet bu durumun bir nedeni de, Hazar zerinde eksenlenmi olarak rana
ynelmekte olmalardr. Onlarn hayatn gney deil, gney-dou ynlendirmektedir.
Rusya henz Avrupa deildir ( 85 ), ama o tarihlerde Avrupallamaktadr. Alpler,
Bohemye ve Polonya tarikiyle Bat yollar Moskovaya kadar talyan mimar
duvarclarn, soan bal biimindeki an kulesi yapmclarn getirmektedirler. Batdan
ona top barutunun deerli teknikleri gelmektedir. Polonyallar bu aktarmn tehlikele
rinden yzlerce kere yaknmlardr ( 86 ). ar 1558le 1581 yllar arasnda Narvay ele
geirip ( 87 ), bylece Balta bir pencere anca, Polonya kral Moskof un eline geen
frsatlar karsnda yeniden tutumutur. Moskofu zaptetmenin yegne yolu onu
barbarl ve cehaleti iinde brakmak olacaktr. Kral Sigismond 6 Aralk 1559da
kralie Elizabethe Dantziglilerin Narvaya giden ngiliz teknelerini tutuklamakla, bu
yzden iyi bir i yaptklarn yazmaktadr ( 88 ). Bu kavga uzun srecektir ve yalnzca
ngilizleri kstlamakla kalmayacaktr. 1570 Hazirannda Dieppe limanna kaytl bir
Fransz tekneli olan lEsperence Narvaya giderken Dantzigli sahte korsanlar tarafndan
msadere edilmitir ( 89 ). 1571 de Alba dk, Almanyann ve belki de btn
Hrstiyanln u dmanlarn silahlandrmaya ynelik top ve sava malzemesi ihracat
konusunda Alman Reichstagn uyaryordu ( 90 ). Bu olaylar ve birka tane bakas daha,
Rus ekonomisinin arlk merkezinin yava yava kuzeye yaklatn, fakat geni
alanlarda gneyin ve zellikle de gney-dounun byk yerini koruduunu gstermek
tedir.
Moskovada Rum, Tatar, Ulah, Ermeni, ranl, Trk tccarlar vardr ( 91 ). zellikle
Volga boyunca olmak zere bir trafik bulunmaktadr: inerken askerler, toplar, buday;
karken tuz, kurutulmu havyar bal ( 92 ). 1551 ve 1556da Ruslar tarafndan Kazan ve
Astrakann igal edilmelerinden sonra ( 93 ), nehrin btn yata ele geirilmi ve dzenli
trafik ancak uzun aralklarda Kazak ve Nogay Tatarlarnn talanlar tarafndan rahatsz
edilmitir ( M ). Ayn biimde, Tatarlara yaslanan Trkler Astrakana kadar ilerlemeyi

deneyeceklerdir (Donu Volgaya balayan bir kanal aarak, bylece randa savamak
ta olan birliklerinin iaesini Hazar denizi zerinden salama projesiyle birlikte) ( 95 );
giriimleri 1569-1570de nemli bir Rus direnci karsnda mecra deitirerek sona
erecektir. nk bu gney anteni Moskof devletine gney-dou gebeleriyle ve ran ve
onun eski parasal ekonomileriyle olan ilikilerini salamaktadr; ar parasal vergilerini
bu gney eyaletlerinden salarken, kuzeydekiler onun hzinesine ou zaman yalnzca
deri ve krk salayabilmektedirler ( 96 ). Zaten bu krkler Balkanlar, stanbul ve ran
ynlerine doru nemli bir Rus ticaretini beslemektedirler ( 97 ), nk Trk-Rus ilikileri
1570de Novossiltsofun eliliiyle yumuamtr ( 98 ).
Fakat byk tarih asndan daha ilgin olan, gene 1556-1581 yllar arasnda
ngilizlerin Karadeniz ynne deil de (bir Trk glnde ve iyi korunan bir Trk
glnde mahre bulmak neye yarar ki?) Hazar Denizi ynnde dorudan balant
kurmak iin yaptklar giriimdir. Bu giriimde Akdenizi dolanma ynnde fiili bir
deneme bulunmaktadr; fakat bu deneme Portekizlilerin 1498de baardklar gibi bir su
yolundan olmayp, kara ve deniz yolunu kapsayan karma bir yoldan olacaktr (").
Fiilen yzyln ortalarna doru, ngiliz tekneleri Akdenizden kaybolmular ve
onlarla birlikte, bu yolculuklarn ngiliz tccarlarna saladklar douyla olan
mbadelelerin krlar da yok olmutur. Bu tccarlar artk, Akdenizlilerin ve
beryallarn tekelinde olan Hind ticaretine verimli bir ekilde katlmaktan baka birey
dnmemektedirler. Londrann Merchants Adventurers bu durumda yeni bir yol
bulmak ve bylece Magellann dnya evresini dolamasn kuzeyden tekrarlamak
umuduyla, kuzey kutup blgesine tekneler ve kifler gndermitir. Bu teknelerden biri
olan Chancellors 1553de tesadfen Arhangelskin uzanda olmayan Saint-Nicolas
koyunda karaya ulaacaktr. Bu tesadf kullanma konusunda atlanlmam ve lkenin
kaynaklar olan balmumu, balina ya, krk, keten, kenevir, fok dileri, morina; ynl
kuma ve para karlnda erkenden ngilterenin yolunu tutmulardr.
Moscovie Companie ilkel projenin Rus mekn boyunca gerekletirilebilir olduunu,
Hazar denizi yoluyla baharat, karabiber ve ipee ulalabileceini abucak farketmitir.
1561de bir ngiliz temsilcisi mallaryla birlikte rana gelmi ve birka yl iinde dzenli
yolculuklar abucak tesis edilmitir: birka yl iinde, Dounun btn harikalar, SaintNicolas koyundaki ngiliz teknelerine ylmak zere, Volga boyunca yukar kmaya
balayacaklardr. Gerekten de yalnzca birka yl iinde. Projenin nihai baarszl
siyasal nedenlere ve 1575den itibaren ngilizlerin Akdenize yeniden dorudan bir yol
bulmu olmalarna baldr. Hazar Denizine ve rana ynelik uzun yolculuklar btn
ekiciliklerini kaybetmilerdir. Fakat bu yolculuklar gene de srmektedir: Ruslar balca
Doulu ortaklar olan randa vazgememektedirler ( l0 ); daha sonra 1581deNarvadan
atlnca, byk kuzeyde kendilerine kalan yegne pencere olan Arhangelskle
ilgileneceklerdir ( 101 ) ve ksa bir sre sonra HollandalIlar gemilerini buraya kadar
gndereceklerdir ( 102 ).
Bu arada ngiliz macerasna geri dnelim. Kukusuz bu macerada byk miktarlarda
mallar sz konusu olmamtr (ancak gene de ngiliz tccarlarna iyi krlar salayacak ve
Londradaki spanyollar bir miktar endielendirecek yeterlikte). Ancak bu macera,
Akdeniz hayatnn tm, Okyanus ile Deniz arasndaki trafiklerdeki rahatszlk ve
sonra da Akdenizin kuzeylilere yeniden almas hakknda tanklk etmektedir. Sonu
olarak, ngiliz-Akdeniz ticareti, birka yl sreyle, kendine Rusya zerinden bir geit
amay denemitir. Harekete geirenlerin dncelerinde, bu giriim ok daha nemli
boyutlarda olmalyd; bir yandan Portekiz, dier yandan da Suriye ticaretini tersten ele
geirmek sz konusuydu. 1582de bile, Hazar Denizi zerinden baharat ticaret yolunu
saptrarak, onu stanbulda merkeziletirmeyi hedefleyen bir oluuma izin verecek bir

Trk-Ingiliz antlamasnn yaplmas gndemdeydi. Devasa bir proje, bu kez bir ksm
ngilizlerin elinde olan tekel projesi; fakat bu proje zaten birok nedenden ouru
gerekletirilemez nitelikteydi. lgin olan, Pere Josephin 1630lara doru kendi
hesabna, bu kez Rus servis yolunu kullanmay dnm olmasdr ( 103 ). Kukusuz
Trklerle antlama yapmak iin deil de, tamamen tersine, bu yol araclyla onlarn
konumunu ve ticari ayrcalklarn saptrmak iin. Bu proje de tpk nceki gibi, Rus
kstann Dou Akdenize doru yol olarak deerinin ve buradan da deniz tarihinin baz
kta derinliklerini gzlemede yararnn olduunun altn izmektedir. Bu ayn Rus
yollarnn Orta ada ( 104 ) ngiliz projesinden nce ( 105 ) ve onlarnkinden sonra XVIII.
yzyldaki ( 106 ) baz ilgin talyan projelerindeki rolne baknz; koullarn yardmyla
bu projeler denizin tm trafiini alt-st etme yeteneine sahiptirler.
Ve bu yollar Rus ekonomisinin ritmlerini belirledikleri gibi, bu ekonomiyi dnyann
btnsel hayatna balamaktadrlar. Bu, XVI. yzylda Rus devletindeki fiyat
hareketleri zerinde, yaknlarda yaplan bir incelemenin kantlad durumdur ( 107 ). Bu
fiyatlar Avrupadaki genel dalgalanmalara gre deimektedirler. Bu balant kurul
duktan sonra, XVII. yzyln geni ekonomik gerilemesinin, o dnemlerde toplumsal
karklklar tarafndan yenilip yutulmakta olan, en azndan 1617den itibaren d
baarszlklara sahne olan Rusyann rgtnn bozulmasnda sorumluluk payna sahip
olduu dnlecektir (ar bir temkinlilikle) ( 108 ). Bu felketlere, Volga boyunca Kazak
gruplarnn u veya bu staritzaya (kervan) kar saldrlarna ramen, kayklarn, yk
hayvanlarnn, k gelince kzaklarn faaliyetleri byk yolu canlandrmaktan geri
kalmamaktadrlar ( 109 ).

Balkanlardan Dantzige : Polonya ksta (u0)


Polonyal adn verdiimiz kstak XVI. yzylda Karadeniz zerinde eksenlenmi
veya artk eksenlenmi olmayp, Balkan yarmadasna yneliktir. Batya doru net bir
ekilde sapm olan bu kstak, Baltktan Tunaya ve dzensiz bir ekilde stanbula (belki
de daha telere) gtrmektedir. Acaba, Cenevizliyken Trk olan Karadenizin Polonya
iin cazibesini mi kaybettiini dnmek gerekmektedir? Hem evet, hem hayr. Kefenin
(1475), Kilyann (1484) ve Bialogradn (1484) Trkler tarafndan fethi ( n ), o zamana
kadar faal olan bir toptan ticareti kesintiye urattysa da, Dou Akdeniz ticaretindeki
bunalm da hesaba katmak gerekmektedir. Nihayet, Tatarlarn yznden gney
yollarnn gvensiz olmalarnn da sorumlulukta paylar vardr. Bu durumda, XIII.
yzyldan itibaren Polonyay Dou Akdeniz rnleriyle ve balca karabiber ve
baharatla Karadenizden, zellikle de Kefeden beslemi olan uzun mesafeli bir ktasal
ticaret fakirlemitir.
Fakat eski balant yaamaya devam etmitir: XVII. yzyln ortalarna doru,
Tavernier hala Varovadan Kefeye 50 gn gerektiren bir yolculukla, arabalarla yaplan
bir tamaclktan sz etmektedir ( 112 ). Ancak, bu eski yollar ve Moldavya zerinden
dorudan Polonyaya, dorudan Balkanlara ve hem Trk, hem de Dou Akdeniz
mallarna ulama olana salayan faal yolarn nemi abartlmamaldr. Eer Polonya
lkesi, sylen g g ilgin bir ekilde bir cins serbest mabadele blgesiyse -bundan
minimum gmrk vergisi ve gei hakk denerek serbest gei yaplan bir blge
olduunu anlaynz-, buras ayn zamanda M.de Valencen IX. Charles ve Cathrine de
Medicisye 1572de Polonya hakknda verdii raporda dedg bi iki defa Fransa olan
muazzam bir mekndr da ( 113 ). Karadan yaplan tamalar burada zorunlu olarak,
gzleri fal ta gibi yerlerinden uratan bedellere malolmaktadrlar. Krakovdan Vilnaya
bir last buday tannca, fiyat iki katnn stne kmaktadr ( IR ). Demek ki, su
yollarn maksimum dzeyde kullanmak, dzenli akmlardan yararlanmak (rnein tuz

akm), veya ykte hafif pahada ar mallarn tanmasna arlk vermek gerekmektedir.
te ciddi birok engel.
zellikle de, Moskof devleti iin geerli olan Polonya iin de geerlidir. Polonya da
Baltn fetihi ekonomisi tarafndan kavranm ve daha uzaklarda da buday, yulaf ve
orman rnleri alcs Alak lkelerin talepleri tarafndan ele geirilmitir. Amsterdam,
fiyatlar ve dalgalanmalar uzaktan ynetmektedir ( ll5 ). Bu koullarda Dantzigin rol
bym, hem de snrlanmtr. Danimarka boaznn tesinde en mreffeh ve en
uygun yerdir. 1591 de bir Venediklinin kaydettiine gre ( 116 ), Konigsberg veya Elbing
civarndaki kk yerlerden deil de, i yaplan insanlarn heryerde olduundan ok
daha fazla gvenli, zengin ve daha az barbar olmalar nedeniyle, buradan satn almak
daha uygundur. Para demeleri iin Dantzige, ayn kentte kurulan St.Dominique fuar
srasnda veya Gnieznoya Saint-Barthelemy veyahut da Poznana (Posen) Sanit-Michel
fuarlar srasnda ulamak, nisbi olarak daha kolaydr. Bunun dnda Viyana, Breslau,
Krakov ve bizzat Dantzigde etkin olan Nurembergin mali kolaylkar bulunmaktadr.
Fakat Polonyann azgelimi ekonomisiyle komu blgeler arasnda, Dantzig, kutsalaziz freie handel und, commercier ilkesi uyarnca, smrclk yapmaktadr ve dier
yandan ona egemen olan Amsterdam bu kenti, onu srekli olarak aan bir sistemde
araclk roln verdii snrl bir oyun iinde oynatmaktadr, Dantzigin rol Thorun
(Thorn) ve Lublinde kurulan k fuarlarndan tahl (ve baka rnler, ama zellikle
tahl) satn almaktr. Senyrler hasatlarn bu fuarlarda satmaktadrlar (kn sapndan
ayrlan bu tahl, buzlar zlnce, Nisan-Mays aylarnda tanacaklardr). Dantzig
bunlar depolamakta, ticari kalitesini gzetmekte ve satmakta acele etmektedir, nk
en iyi olaslkla geen yln buday sz konusudur ve onu uzun sre ambarda muhafaza
etmek olanakszdr. Sono bisogni didanaro diye eklemektedir, Ottobon; yeni almlar, yeni
yatrmlar ve hatta Nurembergde olaan % 3 faiz haddi zerinden borlar demek zere
nakit paraya ihtiyalar vardr. Acaba, aralarnda yedi ay yaam^ olan bizim
Venediklinin ylediklerine gre, Dantziglilerin elde ettikleri dk kazancn nedeni bu
mudur? Bundan da fazlas, buday alclaryla satclarnn taleplerinin arasnda kalm
deiller midir? Bu alclar, HollandalIlar, ngilizler, Franszlar, Portekizliler, spanyollar
ve ksa bir sre sonra da Akdenizlilerdir. Sonu olarak, henz geri Polonya ve civar
lkeler pazarlarn maniple etmede yegne ara olan vazgeilmez nakit paray onlara
salayanlarn insafna kalmlardr. Marco Ottobon, Dantzig tahl piyasasnn iki byk
koulunu, yani konjonktrn tanmladnda bunu sylemitir: geen yln hasad,
nk sadece eski buday ticarilemektedir; yolun ksal ve karlk olarak sunduu
nakit para olana yznden, ama ayn zamanda Akdenize yaplan sevkiyatla, yzyln
sonundaki bunalm yllar hari, karlatrlamayacak kadar byk olan, piyasaya
arln koyan Portekiz (berya demeyi tercih ederdim) talebi ( n ). Nihayet, eer
Dantzig bir komisyoncu rolnn zerine yaslanp, denizciliini ihmal ettiyse, bu dk
kr orannn muazzam buday miktar geileri zerinden, 1562den beri ylda aa yukar
80.000 ton zerinden elde ediliyor olmasndandr ( 118 ). Ne olursa olsun, btn Polonya
bu belirleyici kente ulamaktadr; Dantzig Polonyann dnyay sayesinde grd
gzdr; tabii ki her zaman lehine olarak deil.
lkenin arlk merkezi yava yava kuzeye doru kaym olmaktadr. 1569da o
zamana kadar yalnzca hkmdarlarnn ayn kii olmasyla balantl olan Polonya ile
Litvanya arasndaki birlik tamamlanmtr. 1590da bakent Krakovdan Varovaya
aktarlmtr ( 119 ). XV. yzylda henz mtevazi bir dkalk kasabas olan bir kentin bu
ani talihi, gl bir ekonomik ve bunun uzantsnda, siyasal bir baaa yuvarlan ele
vermektedir. Yzyln sonlarnda Polonya; sve ve Rusyaya kars; saltanatnn son

dnemlerinde hem Fransay, hem de ngiltereyi hizaya getirmek iin giriilen harekt
hatrlatan, nceden kaybedilmi spanyolvari bir kavga iinde mcadele edecektir.
R. Rybarskinn ( 12 ) aratrmalaryla gn na kavuan Polonya ticaret istatistik
lerinin tank olduklar zere, siyaset ve ekonomi ayn yne eilmektedirler. Hesap
dengesi Polonyann lehinedir, sermaye birikimi soylulua yaramaktadr; budayn,
avdarn, hayvann (kn besiye ekilen ve soylu kzleri denilen srlar) satmakta ve
kyllerin tketimleri iin imal edilen bira satlarndan bile kr salamakta dikkatli
szlechta'nn lehine. Herey Polonyann bir lks ticaretine, kentlerini ve fuarlarn ziyaret
eden yabanc tccarlara ve skoya kkenli u gezgin perakendecilere, saray evresini
yolculuklar srasnda izleyen, byk senyrler tarafndan korunan, ve tpk Polonyada
olduu gibi ok cmert ve ok muhtaem ( 122 ) mterileri olan byk toprak
sahiplerini tevik ettikleri dnn u smrge Brezilyasndaki Mascates e biraz
benzeyen SzocA:zlere ( 12 ) almas iin biraraya gelmilerdir.
Fakat gneye doru iki tccar blge dikkatimizi hak etmektedirler; biri yakn,
olduka faal; dieri uzak denetlenmesi g.
Moravya ve Macaristan'dan itibaren ksa mesafede hereyden nce sz konusu olan,
artk hi ba kalmam olan bir Polonyaya doru araplarn dzenli akmdr. Heryl
buraya yeni arabn gelmesi, ortaklaa sevin iin bir vesile olmaktadr. Meyhanecilerin
muhtemel hilelerine kar, Krakovdaki her dkkan Moravya veya Macar arab
satmasna gre, dkkan levhasna bir saman demeti veya yeil bir dal asmak zorundadr
( l2 ). Lvvova, gneye yerlemi Macar gmenleri tarafndan retilen Eflk arab
gelmektedir ( 124 )
Bu yakn ticaret, zellikle Bodandan itibaren, canl hayvan da salamaktadr,
bunlarn ou srdr, nk dzlklerin saylamayacak kadar ok koyunu stanbulun
snrsz itahn gidermek zere, dzenli bir ekilde msadere edilmektedir. Bodan
srlar, bir lkenin bu yolla ya Transilvanya (Erdel) kentlerinden, ya da Polonyadan
yerinde imal edilen kaba dokumalar, kyl hayatnn talep ettii zorunlu demir aletleri pulluk demiri, pulluk ba, orak, nacak, ivi- olduu kadar, iplik, ip, kay, koum ( 125 )
gibi eyleri de salad mbadele parasdr. Bu mbadeleler snr fuarlarnda, zellikle
Sniatyn, Sipienizi ve Lintestide yaplmaktadr ( 126 ). Fakat Bodann beyaz srlar
Almanya, Venedik, hatta bir tarihinin ileri srdne gre, Dantzige kadar ihra
edilmektedirler ve bu srlar bu limandan hareketle XV. yzyldan itibaren ngiltere
yolunu tutacaklardr. 1558de stanbuldaki n giliz elisi bir antlama imzalamtr, buna
gre ngiliz ynlleri ile beyaz hayvanlar mbadele edilecek ve bu hayvanlar
Ingiltereye gnderilmek zere Dantzige kadar transit gideceklerdir ( 127 ).
Bu Bodan srlar kuzey yollarnda Podolya, Rutenya, Volinya, Litvanya ve bizzat
Polonya srlarna katlmaktaydlar; olaan trafiin pek ulamad ve sadece
kendilerine yetecek kadar tahl retmekle yetinen btn blgeler hayvan ihra
etmektedirler. Bu hayvanlarn uzun kafileler halinde Poznandan Leipzige, hatta
Frankfurta kadar kendi kendilerin tamak gibi bir stnlkleri bulunmaktadr.
R.Rybarskiye gre ( 128 ) heryl Polonyadan 40 il 60 bin sr yola koyulmaktadr. TrkPolonya snrlarna ilikin belgeler, belki de abartarak, yzbinlerce hayvandan sz
etmekte, fakat bazen benzeri bir dekor altnda, smrge Amerikasndaki kaynaan
hayvan imgesini de uyandrmaktadrlar: bu dekor, insan tarafndan tam ele geirileme
mi meknlar, muazzam bataklklar, kitlesel ormanlar, bitmez tkenmez yollar, bitmez
tkenmez yar-vahsi hayvan srlerinden meydana gelmektedir.

Gneye doru, Krakov, Lwov, Kalasn tesinde, Macaristandan ve burann sk


savalarndan kanan bir ticari cadde Balkanlara ve onun da tesinde stanbula
ulamaktadr. Bu ynde krkler, deriler, biraz amber, Polonya kumalar (ucuz) veya
lks ama reeksport olan kumalar, demir, belki de dk ayarl paralar gitmektedir ( 129 )
Bunun karlnda, Ermeni ve Yahudi (zellikle 1550den itibaren) tccarlar ve Trk
veya Rum tccarlar (stanbullu bir Rum tccar Andrea Karakandella ( l3 ), 1534de
padiahn da desteiyle Polonyann tmnde serbeste ticaret yapma hakkn elde
etmiti) atlar, daha sklkla baharat ve- ipekliler gtrmektedirler. 1538 ylnn St.
Thomas gnnn arefesinde yaplan bir itiraz Krakovda Trkiyeden dnen Polonyal
bir tccarn bandaki skntlar gstermektedir; Stanislas Zijemijanij adndaki bu
tccar dnerken, herbirinin deeri 10 florin olarak tahmin edilen 40 para deve ty
kuma, petias czambeloti mfegras; herbiri 4 florinlik 34 kk para kuma; 102 libre
misket iei; 24 libre misket cevizi getirmitir ( 131 ). Eer ona bor verenle arasndaki
uyumazlk tam anlalrsa, bu adam ona Krakovdan hareket etmeden nce, para ve mal
avansnda bulunmutur.
1530 ve 1531 de ayn ekilde Kamieniecli Ermeni tccarlarn Lublin fuarna Trkiye
kkenli safran ve pirin getirdikleri grlmektedir ( 132 ). 1548de Lublin Trkiye ve
Yunanistandan ithat edilen eitli res aromatica'y muayene edebilme konusunda bir
ayrcalk elde etmitir ( 133 ). O dnemde o kk kent, fuarlarnn tank olduu zere,ok
zel bir talebe mazhar olmutur. Buras gneydeki Lwov ile Varova arasnda, Dantzig
yolu zerinde rahat ve uygun bir konak yeridir ve ayrcalklar olup bunlar savunan
Lwovdan farkl olarak, bu kentin menzil resmi, sklad, almama gibi bir avantaj
bulunmaktadr. Mallar Lubline tccarlarn keyfine gre girip kmaktadrlar. Lwovda
ise, bu mallar indirmek ve sata sunmak gerekmektedir.
Yahudi, Dou Akdenizli ve talyan tccarlarn toplandklar bu sonuncu kente, bu
tccarlarla birlikte gney ticareti akmaktadr. 157 lde Hureanlar firmasnn -Valenciennes kkenli ve Anverse yerlemi tccarlar- bir acentesi, Dantzigden Lwova, sonra da
buradan stanbula gitmitir ( 34 ). Krakova yerlemi yurttalarndan birinin hizmetinde
olan bir talyan, 1575de Lwovdan Malvoisie ve misket araplar satn almtr; tabii ki
bu deerli ikiler, tpk kentte tketilen tatl Yunan arab gibi, Dou Akdeniz
kylarndan gelmektedirler ( 135 ). Nihayet, arabalarn ve tccarlarn meydana getirdii
bir grup olan, kentlerin hanlarnda konaklayan, yetkililerin korumasndan bazen
yararlanan, bazen de yararlanamayan, bazen arazinin ortasnda kamp ateinin etrafnda
da mola veren, adna Polonya kervan denilen ve stanbula ynelik kervan, olduka
dzenli olarak Lwovdan gemektedir. Fakat kzler ( 136 ) veya atlar tarafndan ekilen
bu ar arabalarn Boazii kylarna kadar neler tadklarn her zaman bilemiyoruz.
Uzun yolculuklar hakknda ok ksa anlatlar brakm olan Bolognal tccar
Tomasso Alberti de bu zor yollar zerinde yolculuk yapmaktadr. stanbula denizden
ulamtr; buray 26 Kasm 1612de terketmi, Edirneden gemi, Dobrucay amtr.
Arabaclar Trk olduklarndan, Bayram gn onlarla birlikte komu bir kydeki
ziyafete katlmaya gitmitir. Bu bitmez tkenmez Rumen ovalar seyyahn zerinde
kara zerinde bir denize benziyormu izlenimini brakmtr. Eer daha nce
arabalarn tekerlek izleri onlara doru yolu iaret edemeden silinmilerse, buralarda
kaybolunmaktadr. Seyyahmz Yaa ulatnda kar ya da balamtr. 6 gn daha
sonra ise Lwova ulam, burada mallarn satm, bakalarn satn alm ve ilkbaharda
herbirine 6 at koulmu 60 arabayla yeniden stanbula doru yola koyulmutur. 23
Mays 1613de Balkanlardaki zor geitlerden birinde bir araba devrilmitir. Bu arabada
anta bana 500 olmak zere, spanyol riyali dolu 30 anta, ziblinler ve dier mallar
bulunmaktayd. Herey kurtarlm ve kafile 1 Haziranda stanbula ulamtr.

Tccarmz 21 Haziranda bu kentten gene ayrlmtr. 27 Temmuzda yeniden Lwova


varm, sonra da Krakov, Prag, Nuramberg ve Milano zerinden yoluna devam ederek,
25 Ekimde Bolognaya ulamtr ( 137 ).
Bu renkli ayrntlara ve Polonyann gneye doru olan ticaretinin aikr bir ekilde
ak vermesine ramen, bu gidi gelilerin Polonyay yaknndaki Almanyaya balayan
oklu mbadeleyle kyaslanabilir bir yanlar yoktur. Bu balantlar Oder zerindeki
Frankfurtta krk alcs Nurembergde veya bazen skut-u hayale urayan Wroclawl
(Breslau) tccarlarn ihtirasn kabartan tarife kavgalaryla Silezya zerinden olmaktadr
( 138 ). Ayn ekilde gney ticareti ile Breslau, Leipzig, Nuremberg, Augsburgve gney
Almanyann sayesinde talyaya kotuklar, Venedie gidip, geri dndkleri dikine
ticaret arasnda da karlatrma nesnesi bulunmamaktadr. 1564 Hazirannda Venedik
Signorias Polonya kralnn temsilcisine 100 vcut zrh, 500 akmakl tfek ve 30 ift
tarafl baltann da yer ald koskoca bir silah teslimat yaplmasna karar vermitir ( l39 ).
talyadan ( 140 ) ard arkas kesilmeksizin sanatlar, tccarlar, zenaatkrlar gelmektedir
ler: bu zenaatkrlarn tanesi 1533de Krakovda bir tula oca kurmulardr ( l4 ).
Lks veya sahte-lks kumalar da gelmektedir. Venedik ve Napolide gevek dokumal
ama sonradan aprelenerek sktrlan bir ipekli kuma imal edilmektedir ( l42 ); bu ipekli
robbo epr Polonia adyla bilinmektedir. 1567de ( 143 ) btn Polonyada 15 il 20 botteghe
dItaliari bulunmaktadr ve bunlardan biri ok zengin tccarlar olan Soderinilere aittir.
Fakat yzyl ilerledike, talyadan gelen insanlar ve mallar daha fazla olacaktr; sanki
yzyln sonunda Akdenizin kuzeyliler tarafndan istila edilmesini telafi etmek istermi
esine, talyadan harekete geen bir insan ve mal istilas Orta Avrupa ve daha imdiden
Dou olan blgelere ynelmitir; bu balamda, Almanya boyunca kaydedeceimiz
hareket Polonya iin sylediklerimize benzemektedir. talyan tccarlar Polonyada,
Krakovda, Varovada, Lublinde, Sandomirde, uzun sre heryerdedirler. Onlarn
buradaki varlklarnn byk dnemi XVI. yzyln sonundan XVIII. yzyln sonuna
kadar uzanmaktadr ( l44 ). Bu talyanlardan birinin 1645 ylna ait hesap defteri ( l45 ), bu
tccarn zellikle Lublindeki olmak zere, Polonya fuarlarndaki faaliyetlerini gster
mektedir. Bu defter elden geen ve zerinde oyun oynanan paralar, fiyatlar, miktarlar,
arabayla yaplan tamalar ve Lublinde satlan her kkenden kumalarn aklda
tutulmas zor listesini iaret etmektedir: Londradan gelen verdagio a onde, Floransann
verde piano kadifesi, Napolinin caravaccia neras Venedikten bir raso azuro piano,
Luccadan bir rosa seccha ve bir rosa nero kuma. Bu adlandrmalarn kimliklerini, ne de
ou zaman samimi olmayan kkenlerini belirlemek ok kolay deildir. Fakat bunlar,
tpk Tomasso Albertinin anlar gibi, XVI. yzyln epeyce ncelerine varan talyan
varl hakknda tanklk etmektedirler. talyan tccar, ii, mimar, duvarc, ustalar, ta
yontucular ve askerlerinin aikr bir faaliyet srdrdkleri komu Transilvanya(Erdel)
iin de ayn gzlemler yaplabilir ( 146 ).
Yukardaki ema Polonyann btnsel kaderini anlamaya yardm etmektedir. XVI.
yzylda Polonyada eksik olan ey, kantlar hi de eksik olmayan bir yaam atlm
olmayp, faal ve geni bir parasal ekonomidir. Eer Polonya ekonomisi derinliklerinde
bu kadar narinse ve kral iktidar kullanmndan ok temsil iin varsa ( 147 ) bu durumun
nedeni, Cumhuriyetin toplumsal ve siyasal dzeninden, ayn zamanda nemli para
kaynaklarn toplayabilme glnden ve bunun sonucunda modern bir orduya sahip
olamamasndan kaynaklanmaktadr. Trk ve Tatar ularnda snr savunmas Kazak
lara emanet edilmitir, bir spanyol metni, bandoleros agregados de todasnaciones, btn
uluslardan devirilmi haydutlarn biraraya gelmesi demektedir ( l48 ); ayn metin sava
her zaman hareket halinde ve endieli, ve dnya da yoksunluklara en fazla dayanabilen ve
ayn zamanda dnyann su ilemeye en yatkn halk diye ilave etmektedir. Her hal-

krda, hareketlerinde zgr bir halk ve hi de modern bir ordu deil. 1591 Ocanda,
Moskof snrndaki garnizonlarn cretlerinin denmesi, o srada Varovada toplanm
olan diyetin karsna zlmesi zor sorunlar kartmtr. Askerler bu arada paralarn
beklerlerken, snrn hem bu, hem de teki tarafnda ayrm gzetmeksizin talan ettikleri
blgenin srtndan geinmektedirler ( 149 ); bildiimiz zere bu durum Batnn en zengin
lkelerinde de meydana gelmektedir.
Daha nce de kaydettimiiz gibi, ekonomi Polonya siyasetinin kuzeyle ilgili olmasn
aklamaktadr; yani ticaretin ve Narva ile Baltk iin olduu kadar, iki byk lke
arasndaki belirsiz snr zerinde de meydana gelen atmalarn ynnde. Bunun sonucu
olarak, Polonya siyaseti gneyde tercihan bardr. Trkler ve PolonyalIlar kar
karya gelmekte aceleci deillerdir. 1572de Kutsal Liga mttefikleri Polonyay
padiaha kar itmek konusunda bouna vakit kaybetmilerdir. Trkler ise kendi
cephelerinden, 1573de Anjou dknn Polonya kral olarak seilmesine yardm etmiler
dir. 1590da Trklerle imparatorluk arasndaki savan arefesinde, Ingilizler Trklerle
PolonyalIlar arasnda bir dostluk antlamasnn yaplabilmesi iin mdahale edecekler
dir. Zaten bu iki lke de, kendiliklerinden anlamaya yatkn olduklarn gstereceklerdir.
Ocak 1591 de Polonya Kazaklarnn haklar olmayan zor almlarndan sonra. Padiahn
ikyeti zerine, kral Diyet baronlarnn onayyla cento timpani dezibellini demeyi veya
daha iyisi sunmay kabul etmitir ki, bu 30.000 florin gibi nemli bir tutara ulamaktadr.
Bu harcamay telafi edebilmek iin yalnzca 1591 ylnda adam bana bir florinlik bir
verginin, Krallk Yahudileri zerine salnd da dorudur ( 15 ).
Bylece gneyde bar vardr, ama bu durum tek bana, bugn mzelerde hala
rneklerinin korunduu Trk giyim kuam ile grkemli Trk adrlarnn Polonyadaki
modasn aklayamaz. Acaba gney ynndeki ticari ilikilerin deerini tam kestirememi olmayalm?

Alman ksta : btnsel bir ema


Alman kstandan; Batda Fransadan Douda Macaristan ve Polonyaya;
Kuzeyde Kuzey Denizi ve Baltktan gneyde Adriyatik ve Tiren denizlerine kadar olan
alan iindeki Orta Avrupay anlyoruz. Toplam olarak ok sayda lke, mbadele, yol
dizileri; tpk F.Von Rauersden ( 151 ) aldmz haritann bu konuda verdii ilk fikir gibi
( 152 )- ~
Bu mekn iki hatla snrlandracaz: bunlardan biri Cenovadan (veya en fazlasn
dan Marsilyadan) Londraya; dieri de Venedikten Dantzige ekilecektir. Bunlar
aikr bir ekilde keyfi izgilerdir, fakat ele alnmas gereken genel bir taslak olmaldr.
Avrupann ortasnn meydana getirdii bu geni blok, kuzeyde ve gneyde deniz
kylaryla snrlanmtr. Kuzey Denizi, Baltk, Akdeniz. Veya daha dorusu bu blok, bu
ana deniz meknlar araclyla kendini uzatmaktadr. Bu blokun, kuzey denizlerinin
tesinde svee (XVI. yzyln sonuyla, XVIII. yzyln banda, Venedik ticareti burada
ok ilgin bir ekilde kr olanaklar aramaktadr) ( l53 ), Norvee ve zellikle de, byk
Atlantik macerasna katlm olmakla birlikte, Avrupayla olan salam balarn
kopartmaya hi de niyetli olmayan ngiltereye kadar uzatmann gerekli olduuna hibir
kuku yoktur. ngiliz ticaretinin en nemli ksm kumaa ilikin olandr; bu maln
ihracat koullara gre Emden ( 154 ), Hamburg ( l55 ), Bremen veya Anvers ( 156 ) (ve frsat
ktnda Rouen) zerinden yaplmaktadr. Bylece ngiltere -ve ngiliz kumalar,
rneklerin sadece en iyisidir- yaknndaki ktaya, u an iin ondan ayrdmz u zel
alana, ortak olmaktadr. Kukusuz buras faal bir blge, kara tamacl zerinde
temellenen bir ekonominin belki de saheseri, XVI. ve XVII. yzyllarda daha o zaman

bile patlama halinde olan Kuzey-Gney ilikilerinin bulutuklar yerler olan Champagne
fuarlarnn bir edeeridir.
Kabaca, bu mekn zel bir biime sahiptir: gneye doru Kuzey talya ile
snrlanmtr, Alplerin tesinde ise geni bir ktasal kitle halinde genilemektedir.
Polonya kralnn 25 Temmuz 1552de gnderdii V.Carlos nezdindeki elisi Dantiscusun Anversde sabrszlkla bekledii mektup, hemen hemen 50 gnlk bir yolculuk
tan sonra, ancak 12 Eyllde yerine varabilmitir( 157 ). Baka boyut: MarcoOttobon 1590
k boyunca, molalar da dahil Venedikten Dantzige 39 gnde varabilmitir ( 158 ).
Piemonte, Lombardiya, Venezia ovalarnn birbirlerine bitiik, deniz mahrelerine yakn
dzlkleriyle, Alplerin kuzeyindeki bu geni lkeler arasnda kukusuz hibir ortak yan
yoktur. Gneye doru yollar birbirlerine yaklamaktadrlar: kuzeye doru ise yelpaze
almaktadr. Bylece Alpler Orta Avrupay kaln ve uzun izgiyle ( l59 ) kesmektedir
ler ve her iki yandaki para, yzlm ve yzyllarna gre, nem bakmndan ok
eitsiz olmaktadrlar.
Demek ki Alman ksta srasyla, talya -zellikle Kuzey talya-, Alpler, sonra da
bir yandan Meuse ve Ren, dier yandan da Oder ve Vistula arasndaki Orta Avrupann
muazzam ova ve yaylalardr. talyay takdim etmek gereksizdir. Bu kitap onun
kentlerine ve belirleyici krlarna tekrar tekrar dnmek zere, ok fazla frsata sahip
olacaktr. Fakat, hereyin sanki doalmasna tamamland u sihirli dalar olan
Alpleri birka satr iinde konumlandrmak gerekmektedir. Bunlarn meydana getirdii
duvar Orta Avrupay rahatsz etmi ve burada ok erkenden gedik almtr. Burada
gidi geli ok zordur ve kendiliinden rgtlenmektedir. Bu dalarn toplumlar ve
kyleri, sadece tepelerin almasn ve ltfkr seyrseferi uzaa, kuzeye ve gneye
doru uzatmak zere varoluyora benzemektedirler.

Alpler
Bunun nedeni Alplerin toplumlar, kat kat ekonomileri mekn iinde birbirlerine
ortak klan bir geometriye sahip olmalardr: ekim alanlarnn en st snrnda mezra ve
kyler; dipteki vadilerin kasabalar; nehirlerin deldii yerlerde bazen Lombardiyallarn
bir dkkn ve birka zenaatkr atelvesiyle mtevazi kentler; nihayet evrede ovalarla,
gllerin, rmaklarn ve nehirlerin teknecileriyle temas halinde olan, seyrseferin hzl
admlarla cereyan ettii yerlerde etek kentleri yer almaktadr: Cenevre, Bale, veya Zrih,
Salzburg, Vilach veya Klagenfurt. Suse, Verceil, Asti, Come, Bergamo, Brescia veya
Verona; bunlar ou zaman fuar kentleri (Zurzach, Hail, Linz, Bolzano), sklkla byk
tama irketleri tarafndan hareketlendirilen (Corie, Chiavenna, PlursJ, her zaman kuzey
ve gney arasnda arabulucu kentlerdir, ve dal buralarda gndelik yaam iin
vazgeilmez nitelikte olan rnleri giyim iin harc- alem kumalar, aralar iin
madenler ve hepsinin stnde, hayvan yetitiriciliinde barol oynayan tuzu bulmak
tadr ( 16 ).
Bylece insanlara, hayvanlara, srlere, mallara yer deitirten, tamamen Alpli bir
trafik vardr. Bu gndelik gidi geliin zerinde, ayn insanlar, ayn aralar kullanan ve
zinciri her iki yanndan da aan, bir dieri yer almaktadr. Bu geiler, eer yollarnn
kendilerine saladklar krlar kskanlkla koruyan arabac ve srt hamal kyleri
olmasayd, mmkn olamazlard. Vicenze Alplerinde, Brenta vadisi boyunca yer alan
Primolano 1598de ancak 50 haneli bir vilettadr, burann halknn hemen tamam
arabalaryla yaptklar mal tamaclndan elde ettikleri cretlerle geinmektedirler
( 161 ). Yzlerce dier ky zikredilebilir. Kural, meydana gelmekte olan veya iyi bir ekilde
yerlemi bir yol zerindeki kylerin ibirlii yapmalarn, zahmeti aralarnda paylama-

15. Alman kstandaki yollar


F. von Rauers tarafndan dzenlenmi olan bu harita ok kk bir lekte burada iktibas edilmi olmasna ramen,
XVI. yzyllardaki Alman karayollar a ile Alpar byk yollarn younluunu iyice gstermektedir. Batya doru
Fransa'da da ayn younlukta bir yol an hayalde canlandrmak gerekmektedir; burada Fransaya ait yollarn
sadece en balcalar hatlar halinde iaret edilmilerdir. Byk siyah noktalar tayc ve arabac kylerini
belirtmektedirler. Bunlar Alp yollan zerinde netlikle grlmekte ve anayollarn nemini vurgulamaktadrlar.
Metnimizde sz edilmeyen Prag-Unz balants da bu harita tarafndan aka gsterilmektedir, bu konuda Josef
Janacek, Die Handelsbezehungen zvvishen Prag und Linz im 16. Jahr., Historisches Jahrbuch der Stadt, Linz,
1960 adl makalede mkemmel bir belgelendirme bulunmaktadr.

16. Alp engeli


. amal bu harita Kuzey talyan meknlarnn Alplerin tesindeki topraklara nazaran naI dar olduklarn
lektedir. Bu Kuzey talya Batda, kuzeyde, douda (Dinar Alpleri) duvarlarla evrelenmitir. Byk Alp
3enis, Simplon, Saint-Gothard, Brenner, Tarvi ve birka dieri) engeli krmaktadrlar. Kroki byk nehirlerin
yolu ancak bunlarn seyrsefer tarafndan geni lde kullanlmaya baladklar noktadan itibaren
edir.

menzilleri saptamalarn, yolcularn ve mallarn tanmalarn ve gvenliini


lalarn ve bazen de ek bir cret karlnda onlar hi mola vermeden, gece
z tamalarn, gerektirmektedir. Septimer yolu ( l62 ) bunun iyi ama tek olmayan
ei olacaktr.
noktadan sonra artk bu egdml hareketlerin iinde, herey kendiliinden
a benzeyecektir. K bunlar hi de engelleyememektedir; aksine kzaklarn
n onlara sunmaktadr ( |63 ). 16 Aralk 1537de Verceilli bir tama giriimcisi,
reden ald 132 balya mal, izleyen 4 Ocakta vreede 42 tanesini teslim etmeye
e le temps" sz veriyordu. Venedik Signoriasn Fransada temsil edeck olan
129

Marco Dandolo 1540 Aralnda Mont-Cenisyi tahtrevanda tanarak gemitir ( 164 ).


Gerekte, bu olaya dair olan anlar ktdr, tpk 1577 Nisannda buray aan Girolamo
Lippomanonukiler gibi: Atlar ve katrlar karnlarna kadar karn iine gmlyorlard
ve ancak byk abalar pahasna kendileri kurtarabiliyorlard fakat diye eklemektedir,
Saylamayacak kadar ok insandan meydana gelen bir kalabalk talya, Fransa,
ngiltere ve birou da spanyaya gitmek zere buray amaktadr. Ne tahl, ne de
arab olan Novalesa ky, grevlerinde ihmal gstermeyen marroni rehberler sala
maktadr. Ve Lippomano, bu ykseltilerin Savuas ne kadar da garip bir lke diye
dnmektedir ylda ancak ay gne alan ve buday ekili tarlalarndan le 2 verim
elde eden bu lke ne gariptir ve bu durum inilerin kzaklarla yapld Lanslebourg,
hatta Saint-Jean-de Mauriennee kadar byledir ( l65 ).
Bu bilinen resimlerden ve birok dierlerinden veAloys Schultenin( 166 ), dn dikkatli
bir sabrla Orta a iin derledii dosyalardan ne sonu kartlmaldr? Alplerin 21
geidinden de yararlanlabilir. Ama koullarn buna olanak salamalar gerekir. ok
sayda baar, yar-baar, deneme ve terk tarafmzdan bilinmektedir. Koskoca bir
karlatrmal tarih ve muazzam arivler kendilerini merakmza sunmaktadrlar. Doal
olarak, kentlerinve tccarlarn da syleyecek szleri vardr. XIII. yzylda, o tarihte
devrimci olan Saint-Gothard yolunu Milonolu tccarlar ina etmilerdir; bunun
devamnda Yukar Ren vadisine ulaabilmek iin ayn Splgen, Maloia ve Septimer
geitlerini de kullanacaklardr, sonucu geit XVII. yzylda Valtelinein igaliyle siyasal
tarihte nl olacaktr. Bu birbirlerine fazlasyla yakn geitler aralarnda rekabet etmekte
ve siyasal yahut ticari konjonktrlere, hatta Alplerin uzandaki yollarda meydana gelen
bozulmalara bal olarak, birbirlerini ikme etmektedirler. 1464de Lyon, Kraldan
karabiber ve baharat dorudan elde etme iznini salaynca ( 167 ), bu durum Aiguesmortes
ve Rhne yolunun avantajlarnn sonu ve Mont Genevre, Mont Cenis ve Kk ile Byk
Saint-Bernardn kazanc olmutur. Byk ve minik kavgalar byltele gzlemek
gerekmektedir. 1603de Venedik Grison kantonuyla siyasal bir antlama imzalaynca,
yol Morbegnodan Chiavennaya tamamlanm ve Bergamonun karna olarak
Milanoya doru olan trafiin bir ksmn ele geirmitir; bu durum bir ayrnt zerinde,
Venediin Alp trafiine gsterdii dikkati yeniden bulmak iin bir frsatr ( 168 ).
Aktr ki herey bir gnde yer deitirmemektedir, corafya, deitirilmesi zor
engeller ve srekli avantajlar yaratmaktadr: bylece gl ve nehir yollarn birletirme,
Isere, Bouget gl, Cenevre gl, Constanz gl, Rhone, Ren, Inn veya gney tarafnda
talyan glleri ve zellikle de, zerinde eitli yetki mercileri tarafndan gerilmi
zincirlerin yer ald Adige gibi bir nehir ne odunlarn sudan tanmasn, ne de kaykla
tamacl engeleyebilmektedirler. talyada Anvers hesabna yaplan tamalara ilikin
istatistikler 1534-1545 iin ( 169 ), merkezi konumundan yararlanlan Saint-Gothardn net
stnln iaret etmektedirler: bu geit Cenovaya olduu kadar, Venedie de
gtrmektedir. Douda Brenner geidi Alpleri kesen dier byk yoldur, buras btn
Alp tepelerinin en aladr (1374 m.) ve birbirlerinden uzaklaan iki su yolunu (Inn ve
Adige) kullanma ile Venediin ulam avantajlarna sahiptir. Bunun dnda, ba
bozumu bittikten sonra Veneziann hatta Istriann yeni arabn almaya giden u
kocaman Alman arabalarna -Alplerin bu tarafnda carretoni denilmektedir- ulaan bir
yol sunmaktadr. Bu muazzam trafik Venedik 1597de olduu gibi yasaklamazsa-ki bu
ender bir durumdur-, heryl tekrarlanmaktadr ( 170 ). Venedik olaan olarak bu trafie
izin vermekte ve Marche ile Adalarn daha scak araplarn kendine saklamaktadr.
Brenner, arabn da yardmyla, XVI. yzyldan itibaren ve yzyln sonlarnda daha da
fazla olmak zere, Alplerin en canl yollarndan biridir, ama mutlak bir ncelie sahip
deildir. 1530dan itibaren Salzburg bapiskoposu ( 171 ) o zamana kadar yalnzca bir

saumweg, bir katr yolu ola Tauern yolunu, arabalarn geebilecekleri bir yol haline
dntrmtr; Tirol eyalet devletleri Brenner yanls ve onun savunucusu olarak bu
rekabete kar kmlar, Romallar kral Ferdinand kategorik bir ztlamann iine
-ayrca bouna- ekmeye uramlardr. rnek yeterli olabilir: tek bana bu Alp
yollarnn esnekliini anlatmaktadr; insan onlar ina etmekte, idame ettirmekte,
gerektiinde de deitirebilmektedir.

nc kii, ok ehreli Almanya


Alplerin tesinde ormanlar, daha imdiden byk tekneleri tayabilen geni
nehirlerle kesilen, arabalarn iz brakt ve k geldiinde ok souk olan yemyeil bir
Avrupa yaylmaktadr. 1491de o kadar kar yamtr ki, Nurembergli tccarlar, kendi
kentlerinden Cenevreye kadar kzaklarla gidebilmilerdir ( 172 ).
Bu Almanyaya, gneyden kuzeye meridyenler dorultusunda veya batdan douya
paraleller dorultusunda yaklalabilir. Bu onu, birbiri arkasna farkl biimlerde
grmek olacaktr: fakat onun birok ehresi vardr.
Meridyenleri izlemek, talyadan gelirken, vurguyu en azndan bize gre, Kolonya,
Frankfurt ve Nuremberge kadar uzanan yukar Almanyaya vurmak demektir.
Italyanlkla damgalanm, Alplerin gneyinde imal edilen araplarn mterisi olan bu
blge, yzyllardr Yarmadann kentleriyle, bata Cenova, Milano, Floransa, Venedik
ama ayn zamanda Roma, Napoli ve safran satn alman Aquila ile ve yol boyunca geilen
dier btn kentlerle iliki halinde olmutur. Bylece bu Almanya gney douya doru
Fontego dei Todeschiye bitimektedir ( m ). Bu (Venedikteki) Canale Grande zerinde
Rialto kprs ve meydannn karsnda ina edilmi, hem denetim altnda, hem de
ayrcalkl muazzam bir bina olup, minyatr bir Almanyadr, bu bina 1505 yangnndan
sonra grkemli bir ekilde yeniden ina edilecektir. Alman tccarlarn burada nceden
belirli odalar bulunmakta ( 174 ) ve buralara mallarn depolamaktadrlar. Ve bazen
Fontegonun tavana kadar fistan (futaine, fustian, boylamasna keten, enlemesine pamuk
iplikleriyle dokunan u devrimci kuma) ile dolduu da olmaktadr. Fontegoda ayn
zamanda bakr, kalay, gm, bakr eyalar da bulunmaktadr. Kuzey ynne doru ise,
baharat, karabiber, pamuk, mstahzarat, sdfrchtenin yeniden ihrac yaplmaktadr

e75).
Venedik nl veya daha az nl Alman seyyahlaryla da dolup tamaktadr; Kutsal
Topraklara gitmek zere kentten geen haclar, Jacob Fugger gibi tccar raklar,
Albert Drer gibi sanatlar, srtnda akmakl tfei olduu halde Padua niversitesine
giden ve Venedik polisinin tutuklamay uygun grd u Dillingenli Bernard Mller
gibi niversite rencileri ( 176 ). Cateau-Cambresis (1519) barndan beri svireli paral
askerler ve Wurtemberg landsknecht'len iin byk gnlerin bitmi olmasna ramen
(Alplerin bu tarafnda), askerler de bulunmaktadr. Ama daha sklkla daha basit
insanlar grlmektedir: frn iileri, hizmetiler, yn zenaatkrlar, meslekte Floransallar veya Ferrarelilerle rekabet eden meyhane veya han garsonlar ( 177 ). Venedikte tabii ki
Alman hanlar bulunmaktadr, Beyaz Aslan, Kara Kartal ( 178 ). talyann baka
kentlerinde de bu hanlardan vardr: 1583te Ferrarede II Falcone veya Milonadaki Tre
Rei gibi ( 179 ). Gney Almanya bylece, Kuzey talyann ihtiam, ama ayn zamanda
yetersizlikleri sayesinde ve onun glgesinde, ileri km ve olgunlamtr. Ortak ite,
Gney Almanya tali ilerle grevlendirilmitir, pamuk ilenmesi -XVI. yzyln ersatz
dokumas-, ucuz kumalar, demir, bakr, deri ilemecilii. Eer onun srekli destei
olmasayd, ne Cenova ticareti, ne Venediinki, ne de Milanonun faaliyeti dnlebi
lirdi. Girolamo Priuli 1509da Almanlar ve Venedikliler, eski ticaretimizden tr biz
tamamen biriz diye yazmaktadr ( 18 ). Almanlar ve talyanlar demeliydi.

Bu ortak hayat, bugn bile sadece evlerin n cephelerine bakarak tannabilecek olan,
Italyan uygarlnn ok canl bir ekilde kuzeye doru yaylmasnn kkeninde yer
almaktadr ( m ). Bunun devamnda gney lehine aikr bir smr domutur. Fakat,
Italyan bunalmlar bazen Yukar Almanya iin krl olmulardr. Nuremberge brokar
ve ipek kadife endstrisini getirenler talyadan kaan protestanlar olmulardr ( 182 ).
XIV. yzylda Floransadaki iflaslar Alman tccarlarna baz avantajlar salamtr.
Alman uygarl da gneye doru yaylm, erkenden Adige vadisini piskopos kenti
Trenteye kadar igal etmitir. 1492de piskopos tarafndan bu kentte kabul edilen u
Venedikli yanlm olamaz; yemee Alman adeti uyarnca salatayla balanm, balk ve et
bir arada sunulmu, Bavyera modasna gre bunlarn servisi buday ekmeiyle
yaplmtr ( 183 ).
Eer imdi Almanyaya paraleller ynnde yanamak istersek, Renden yola
kmamz gerekir. Douya doru gidildii lde, Almanya giderek daha yeni, giderek
daha az mamur bir lke olarak gzkecektir. XV. yzylda ve XVI. yzyln ilk
onyllarnda hzl bir madencilik geliimi buralarda bir dizi yeni, anlk ve biimlenmeleri
hzl olan kentlerin yaratlmasna yol amtr. Bu kentler daha sonra, 1530lardan veya
daha dorusu 1550lerden sonra Amerikadan gelen beyaz madenin rekabeti karsnda
gerilemeye balamlardr, XVI. yzyln ortasndaki ekonomik gerileme demek ki bu
durumun tek sorumlusu deildir. Ortaya kan ve yzyln sonuna, hatta daha da telere
kadar srecek olan toparlanma ile, Almanya ve daha da geni olarak Orta Avrupa, ok
biimli bir endstriyel gelimeye tank olacaktr ve Bohemyann, Saksonyann ve
Silezyann keten bezleri bunun en byk blmdr, ama tek olan deildir. Demek ki,
Almanyann (ve komu blgelerin) Lutherin lmnn (1546) ertesinde snmeye
balad doru deildir ( 184 ). Uzun sreli olan Augsburg bar (1555) aikr iyi etkilerin
gelimesine yardm etmitir. Ve hatta douda ok uzaklara kadar klarn yanstan
kentlerin salkl durumlar, hi de yanltmayan iaretlerdir. 1574de Pierre Lescalopier
Transilvanyadaki Alman kentlerine hayran olmutur ve ilk rastlad olan Saksonlarn
Coronestat adn verdikleri Brasov ona kent o kadar gzel ki, evlerin dlar yal boya
ile boyanm ve bylece Mantovaya gelmi olma izlenimini vermitir ( 185 ).
zlenen iki yol bize iki Almanya gsterdi. Alak lkelerle temas edildiinde bir dieri
daha Kuzey Denizi kylarnda Emdende, Bremende, Hamburgda, ortaya kmakta
dr. Bu kentler hem Alak lkelerde (Anvers sonra Amsterdam) kendi yaknlarna
kadar gelen Atlantik hayatndan, hem de bu hayatn yksek ekonomik voltajndan ve
barndan kacak olan uyumazlklardan yararlanmaktadrlar. Daha gl Hamburg
Otuz Yl Savalarnn bile kesintiye uratamayaca byk kariyerine balamaktadr
( 186 ). Bu kentin tccarlar Alak lkelerdeki isyandan yararlanmlardr, Hamburglular
bu atmada tarafsz kalmlar veya Bakan Vilgiusun mektuplarndan birinde dedii
bi iki tarafl oynadklarndan, byk kazan ve kr salamlardr ( 187 ). Zaten Alak
lkeler ve Kuzey Denizinin suyuyla temasta olan bu Almanyadan hareketle byk bir
kazan hazrlanmaktadr ki, bu Germen lkesini derinliklerine kadar sarsacaktr. Baltk
kylarnda, dier elkab arasnda smrgeci de olan eski bir tarikat, ok gzel dekorlar
muhafaza etmektedir.
Bu birbirlerini izleyen gerekler, bir tarihinin Johannes Mllerin ( 188 ) olduka eski
(1908) tarihlerde sunduu imge iinde zetlenmektedirler. Ona gre, eitli Almanyala
rn eskiden Ren zerindeki Kolonyada olan merkezi, douya doru, Bat Almanya ile
Dou Almanya arasnda yer alan, talyanlam gney ile, Atlantiin ocuu olan ve
modern dnyann nefesini hisseden kuzeyin ortasnda bulunan bir Orta Almanyann
kalbi durumundaki Nuremberge kadar kaymtr. Merkezde artk Nuremberg vardr,
Fuggerlerin Augsburgu deil. Btn bunlar bir tarihinin eilimlerini yanstan bir

konuma biimidir. Yaknlarda yaynlanan kitabnda Jean-Franois Bergier: Modern


alarn afanda gney Almanya; kuzey talyadan Alak lkelerden Lyon hatta
Marsilya Fransasndan, mparatorluk Viyanasndan ok daha iyi bir ekilde Bat
dnyasnn cazibe merkezi haline gelmitir ( 189 ) diye yazmaktadr. Tabii ki bu bir
abartmadr. Fakat sonuta, Modernliin eiinde, yalnzca denizin ayrcalkl kylarnda
Lizbon, Sevilla ve Anversde, ticari kapitalizmin yeniliklerini, amatac baarlar
grmemek gerekir. XVI. yzyldaki geliim Avrupay ktasal derinliklerine kadar
ilemitir.

Cenovadan Anverse Venedikten Hamburga:


ulam koullar
Bylece Akdeniz hayat, an koullar gznne alnnca, istisnai olan bir kara
ulam araclyla kavranm, yakalanm ve kuzeye doru uzatlmtr. Lyon ve Viyana
arasndaki Alplerin kuzeyindeki bu meknda herey modernlik, son moda faaliyet
deildir; fakat canl bir kan dolamakta ve eer zellikle inceleme alanmza Alplerin ve
Rhone vadisinin kenti olan Lyon da eklenirse, belki de Fransadaknden daha canl bir
kan. Kukusuz buras birok modern izgileri olan bir blgedir. ok sayda firma burada
gelimi, ayn anda talya, Alak lkeler ve berya yarmadas kentlerinde kk
salmlardr. Biraz kendi ilerine kapank, byk aile firmalar, gerek devler (Fuggerler,
Hochstetterler, Welserler, Affaitatiler), yerlerini daha kk lekli, daha kalabalk ve
zellikle de genel tarihlerimizin sylediklerinden daha faal firmalara terketmilerdir:
yaknlarda haklarnda bir kitap yaynlanan Alak lkelerdeki della Failleler ( 190 );
Nuremberg ve Breslauda Tomiglianiler, Bartolomeo Viatis (ve orta Frst), Viyanada
Pestalozziler, Bartolomeo Castello, Krakovda Montelupiler( 191 ); bunlar sadece yzyln
sonunda yabanc lkelerdeki birka talyan firmasn rnek olarak zikretmek zere
verilmi olan adlardr. Bunlara baka bir ou eklenebilir ( 192 ).
Yeni uygulama: bu firmalar, onlar temsil etmeyi ve onlarn hesabna hareket etmeyi
kabul eden baka tccarlara dayanarak, komisyonla almaktadrlar. Bu daha az
masrafl ilem yapmak demektir. Bir tarihi ( 193 ) Orta tccar saysndaki muazzam art,
XVI. yzyl ticari gelimesinin yeni ve en nemli olayn meydana getirmektedir diye
yazmaktadr. Dier yandan, bu gelime kendini tm Orta Avrupada gstermektedir.
Baz firmalar ulam alannda uzmanlarlarken, bu olgu baka faaliyet alanlarndan
kaynaklanmaktadr. Anvers ve Hamburgda byk tamac firmalarn tanmaktayz:
Ledererlere ( 194 ), Cleinhauslara ( 195 ), Annonilere ( 196 ) ve birok bakalarna ait olanlar
sklkla Alp kkenlidirler. Lyonda ( 197 ) ve Venedikte de gelime ayndr. Bu XVII.
yzyla ait tarihsiz bir Venedik belgesinin belirledii durumdur: Venedikten Lombardiyaya ( 198 ) ve Almanyaya taman mallar tccarlar tarafndan tamaclara (conduttori)
emanet edilmektedirler. Bunlar belirli bir bedel karlnda bu mallar belirlenen yerlere
iyi koullarda ve parti bana saptanan srelerde ulatrmay stlenmektedirler. Bu
conduttori de kendi hesaplarna ykleri kayklarla, arabalarla veya yk hayvanlaryla,
handan hana konvoy halinde gtren spazzodorinin hizmetlerinden yararlanmaktadr
lar. Bu hanlardaki hanclar onlara gerekli hayvan ve arabalar salamaktadrlar ( 199 ). Son
ayrnt: bu conduttori ve kukusuz bu spazzodori Venedikli olmayp, gene kukusuz
kuzeyden ve Alplerden gelen yabanclardr. Her hal- krda, uzmanlama, iblm,
rasyonelletirme vardr. Ayn ekilde, XVI. yzylla birlikte posta hizmeti rgtlenmitir
ve bu i yalnzca, Habsburglarn denetimi altndaki alanda mektup tama tekeline sahip
olacak byk ve nl Tassis ailesi tarafndan gerekletirilmeyecektir ( 20 ). Bunun
sonucu olarak, nakit paradan yana ok zengin olmayan ie yeni atlan tccarlara daha
ak, daha faal bir ticari hayat ortaya kmaktadr ( 201 ). Ayn ekilde, gene bu orta

meknda, kapitalist tipten, belirleyici ( 202 ) bir dokuma endstrisi gelimektedir. Bu


endstri tpk daha nce zikredilen Saksonya ( 203 ), Silezya ve Bohemya ( 204 ) keten bezi
endstrisi gibi, uzak pazarlarla balant halindedir. Alak lkelerdeki savatan
yararlanarak, endstriler Almanyada gelimeye balamlardr; tpk svire kantonla
rnn ipekli ve yar-lks eya retmeye balamalar gibi ( 205 ).
Bu byk mesafeli mbadeleler ancak tama maliyetini telafi edebilecek belli
fiyattaki mallar zerinde olabilirdi: bakr, gm, bakr eyalar, karabiber, baharat,
Dou Akdeniz pamuu (ki Venedik bu maln hep byk ithal ve kuzeye doru yeniden
ihra limandr), ipek, sdfrchte, nihayet ve zellikle her zaman ncelikli olan
dokumalar. Bir yne hareket edenler ngiltere cariseeleri (daha 1513te bir Venedik
belgesi ( 206 ) dnyann neresinde olursa olsun, ticaretin en nemli temellerinden biri
demekteydi), bezler, ayet te ler (Hondschoote, sonra Leydenin) koca taneliler (Lillein),
karma dokumalar (fistan, burat, bombasin), Alman veya svire kentlerinin bezleri.
Dier ynde, talyadan itibaren kadifeler, taftalar, uhalar, altn ilemeli veya simli ipek
kumalar, ok lks kumalar, Anvers firmas della Faille bir tane Venedikte, bir tane de
Veronada ube amtr, bunlar ham ipek satn almakta ve bunlar o kadar ciddi bir
zenle yerinde eittirmektedir ki, rnlerin kalitesi esiz olmaktadr ( 207 ). Firmann i
rakamlar trafiin gerilediine dair bir izlenim uyandrmaktadr, aslnda bunun ok
uzandadr.
Bu mal hareketi para akmlarn harekete geirmektedir. Kuzeyden gneye, gney
den kuzeye ( 208 ). Bylece 1585 ylnn byk olay, o zamana kadar mal fuarlaryla
tannan Main zerindeki Frankfurt kentinin kambiyo kenti ve fuar mertebesine
ykselmesidir. Bylece bu kentin talihi alm olmaktadr. Bu olay bakalar tarafndan
izlenmitir; 1609da Amsterdam Bankasnn (dnya apnda nemi olduu bilinir),
1619da Hamburg Bankasnn, 1621de Nremberg Bankasnn kurulmas ( 209 ). Btn
bu dolam o zaman tam anlamyla ortaya kamam, fakat bu dolamn yollarn,
aralarn ve menzillerini saptamtr.

Ticaret dengesi ve ticari gler


Btn bu siyasal veya siyasal olmayan oyunlardan, btn bu henz kavranlmaktan
ok tahmin edilen konjonktrlerden bir bilano kmakta mdr? Biz bunu tercihan iki
farkna vara indirgeyeceiz: 1. Mbadele dengesinde gneyin lehine bir fazlalk vardr;
2. muhtemelen 1558den itibaren ( 21 ) talyan tccarlarnn tm Almanya boyunca byk
bir istilalar kaydedilmektedir; bu istila Otuz Yl Savalarndaki Alman felketlerine
kadar duraklama benzememektedir.
Bu ticaret bilanosunun kuzeyin aleyhine gereklemesinden daha doal birey
olamaz. Kuzeyin bu kentleri, bu tccarlar, bu zenaatkrlar, gzlerini gney kentlerine
dikmi rencilerdir. Gneyin iadamlar uzun sre yerel cehalet ve gerilii smrm
lerdir. Nremberg kendi dzenledii Orta Avrupa kupasnda ne idiyse, Milano veya
Venedik Nurembergin bizzat kendinde ve baka yerlerde yle olmulardr. Dier
yandan, btn raklklarn bedeli vardr ve bu deme uzun srer. Daha ok sayda ve
birim fiyatlar daha yksek olan gney rnleri, kuzeyden ithal edilen rnlerle
dengelenememektedirler. Bu dengesizlik ve onun sonucunda ortaya kan nakit
demeleri hakknda ele gelir kaynaklara sahibiz: Venedik ve Floransada her zaman
alclarn emrine amade kambiyo senetleri (kuzey lkelerine ekilmi) bulunmaktadr;
Cenevizliler bu durumu iyi bilmekte ve spanya kralyla olan asientolannm gerektirdii
tutarlar bu yolla kuzeyde deme olanan ou zaman bulmaktadrlar. Bu, kukusuz
talya iin lehte bir bilanonun kantdr; daha ele gelir bir kant ise Alman kentlerinin

XVII. yzyldaki srekli ikyetleri tarafndan salanmaktadr. 1620lerde (yani ge bir


tarihte) Augsburg tccarlar byk miktarda has paray talyaya gnderdiklerinden
tr knanmaktadrlar ( 2n ). Ayn knamayla daha sonralar Frankfurt tccarlar da
karlamlardr ( 212 ). Ve daha baka rnekler bulunmaktadr ( 213 ). Hollandallar
Venedii yakaladklarnda, 1607de Cinque Sav/'/nin tanklna gre, bilanolar henz
ak vermektedir ( 214 ).
Bylece Almanya ve genel olarak kuzey, talyann refahna belli bir katk
salamakta, ona destek, avantaj sunmakta ve bu lkeyi samimi bir eklide kendi
faaliyetlerine ortak etmektedirler. Oysa bu faaliyetler XVII. yzyln ilk onyllar
sresince hala canldrlar. Augsburg fiili zenginliinin en st noktasna 1618de
ulamtr ( 215 ), 1628e doru Nuremberg Bankasnn ilerini gelitiine tank olmutur
( 2I6 ). Ve Venedik deme telafileri iin clearing yeri roln oynamaya devam etmektedir,
(Cremonal) bir talyan tccarn ksaca syledii gibi: auf Frankfurt gezogen und.. gen
Venedig remittient, Frankfurta ekilmi ve Venedikte denmi ( 217 ).
Nihayet, bu talyan tccarlarn Alman piyasalarna nfuzu, muazzam bir deneme
olmutur. 1558den itibaren en nde Venedikliler bulunmaktadr ( 2I8 ). Bu tarihe kadar
Fondaco'nun Alman tccarlar Alplerin kuzeyindeki Venedie ynelik atlmlarn -atlar,
silahlar, gda maddeleri hari- tekeline sahip olmulardr ( 219 ). XVI. yzyln ikinci
yarsyla birlikte eski ayrcalklar uygulama d kalmaya balam ve Venedikli tccarlar
Alman pazarlarna giderek daha az mdahele etmeye balamlardr. Sz konusu olanlar
Venedik Venediklilerinden ok, yeni bir tccar kua olan Terra Ferma Venediklileridir.
1550 ylnda 12 yandayken Nuremberge gelip burada bilek gcyle Kochlarn yannda
birinci sray elde eden, bir Bergamolu olan Bartolomeo Viatisin durumu budur ( 220 ).
Burada bezler, Dou Akdeniz rnleri, devekuu tyleri, deve derileri zerinde geni bir
ticaret yrtmektedir; Fontego dei Tedeschi'de birok odas vardr ve Marco Ottobonun
Dantzigteki misyonunun dnda, kendi z karlarn bir yana brakarak Venedik
Signoriasna ok byk olan kredisiyle yardm etmektedir. Yllarla ve ailesiyle ykl
olarak 1664de ldnde, bir milyon florin olarak hesaplanan bir servet brakmtr.
Herkes bylesine seyirlik bir baar kazanamamaktadr, fakat bunlarn da ileri ou
zaman byk hacimleri temsil etmektedir; Kolonyada olduu kadar (ok sayda iflasa
ramen) Nuremberg, Prag ( 221 ) veya Augsburgda, ykselen kentler olan Frankfurt ve
Leipzigde.
Aikrdr ki, bu gmen tccarlar kentlerinin; XVII. yzylda yava yava yeni ana
noktalarn bulan ve belkemii kuzeyle gney arasnda yeni Frakfurt Leipzig hatt
zerinde ve az veya ok Hamburg-Venedik ekseni zerinde olumakta olan bu
Almanyaya uyum salamas iin yardmc olmulardr. talyan tccarlarn yerel ve
bundan da fazla, Alak lkelere mensup tccarlara -Leipzigin 1593te onlara kar
ayakland u Kalvinciler ( 222 )- kar verdikleri mcadele uzun zaman srecee
benzemektedir. 1585te Frankurtta kambiyo fuarlarnn kurulmas srasnda, kentten bu
dnm talep eden 82 firmadan 22 tanesi talyan frmasyd ( 223 ). 1626 tarihli Hollanda
meclisine ynelik bir rapor, Venediklilerin yalnz komularn deil ama bizzat
Almanyay bile her cins Dou Akdeniz mallaryla HollandalIlardan ok daha ucuza
doyurduklarn iaret etmektedir ( 224 ). Kolonya, Frankfurt, Nuremberg, Leipzigdeki
talyan tccarlarnn 1580lerden itibaren daha hissedilir hale gelen varlklar, bu
durumlarn 1600lerin telerine kadar koruyacaklardr. 1633de svelilerin saldryla ele
geirdikleri Nurembergde Venedikliler hala San Marco bayran, dkknlarn koru
mak iin ok yukar dikmektedirler. Bu en azndan, onlarn hep orada olduklarnn
kantdr ( 225 ). 1604de bile Alman fistan endstrilerinin pamuk ikmali tekelini muhafaza
etmekte olan (veya hemen hemen) Venedik, Almanyaya doru karken initekinden be

kat daha fazla tama arac talep etmektedir.


Bylece talya ve onunla birlikte Akdeniz daha uzun sre bu geni meknda kendine
mahre bulmakta ve Alak lkelerin rm savana ramen (veya sayesinde)
Anversdeki roln salam bir ekilde srdrmeye devam etmektedir. 1603de B.C.
Scramelli heyeti ( 226 ) Ingiltereyle olan ilikileri yeniden diriltmitir. Ksa bir sre sonra,
1610da ( 227 ) Venedikle Amsterdam arasnda dostane ilikiler kurulmutur. 1616da
Hamburg prokonsl ve senatrleri Venedikten, kentlerinde bir konsolosluk amasn
istemilerdir ( 228 ). 1599dan itibaren, Hamburgun Cenovadaki konsolosu Sebastian
Koch, ayn zamanda Dantzigli kaptanlarn karlarn da temil etmeyi nermekteydi
( 229 ). Ksacas, tasviri bir tablo bazen ok yanltc olabilirse de, Orta Blge ticaretinin
XVII. yzyln bann olduka telerine kadar, kaplarn her iki ynde de geni bir
ekilde ak tutmu olmas muhtemeldir.

Rouendan Marsilyaya Fransz ksta


Fransz ksta Marsilyadan ( 23 ) Lyona ( 231 ), sonra da Burgonya ( 232 ) tarikiyle
Parise kadar, nihayet daha tede Rouena kadar giden yollar tarafndan resmedilebilir.
Eer daha yakndan baklacak olursa, bu ok basit ilk resmin yeterli olamayaca
grlr.
Lyondan Marsilyaya drt tane yol vardr: Rhone nehrinin bizzat kendisi ki, bunun
zerinde Beaucairede Montpellier ve Narbonne tarikiyle byk spanya yolu izilmek
tedir; zellikle byk bir katr yolu sol kyy izlemektedir; douya doru kaym ikinci
bir yol Carpentras tarikiyle Aixe ulamaktadr; nihayet Alpleri Croix-Haute ve
Sisteronda delen bir baka yol da Aix-en-Provencea ulamaktadr.
Lyondan Parise yol bulunmaktadr; bunlardan biri Loire en azndan Briarea
kadar ( 233 ) ve telerde de Orleansa kadar kullanmaktadr; daha sonra Chalonda ayrlan
iki daldan biri Dijon ve Troyes zerinden, dieri de Auxerre ve Sens zerinden
ilerlemektedirler.
Bundan da fazlas, bu a douya ve kuzeye doru Orta Avrupa yollarna balanmak
tadr. Lyondan iki yol Grenoble veya Chambery zerinden talyaya ulamaktadr,
bunlar tccarlara olduu kadar, askerlere de talya kapsn aan Suse geidinin
tesinde, Mont-Cenisde bulumaktadrlar. Suse Alplerin en faal karayolu duraklarn
dan biridir, buraya katrlar veya o zaman denildii gibi byk arabalar gelmekte,
bunlar buradan yola kmaktadrlar. Gene Lyondan hareket eden bir veya iki yol,
Juralar zerinden Rene ulamaktadr ki, burada Lorraine veya Champagne zerinden
Anverse giden iki yol bulunmaktadr.
Bylece dou tarafndan cezbedilen, bu canl seyrsefer tarafndan yakalanan
Fransz kstann bu yol a nemlidir ve bunu en azndan iki rnekle gsterebiliriz.
Birinci rnek: yaplan hesaplamalara gre, Lyon 1525le 1535 arasnda karabiberinin ve
baharatnn nemli bir blmn hala Mont-Cenisden salarken, gerekte Marsilyann
parlakl henz mtevazi kalmaktadr. kinci rnek: Anversle olan balantnn nemi
( 234 ), Anversden itibaren Fransz tccarlarna ait mallarn dalm ve yeniden dalmn
kapsayc bir ekilde belirten bir haritada gsterilmitir; bu mallar Escaut nehri limanna
kadar karadan veya denizden getirilmekte ve tabii ki bazen Fransa dndaki yerlerden
geliyor olabilmektedirler. Fakat balant aikrdr.
Fransz yol a ayn ekilde gney-batda spanyaya doru da eiktir. Beaucaire
yolunu daha nce iaret etmitim. Faal bir yol Lyondan Bayonnea uzanmakta, Massif
Centrali Limogesda amakta ve burada, Paristen spanyaya ynelen byk yolla

bulumaktadr. Bakentte Saint-Jacques caddesinden itibaren balayan bu byk yol


yalnzca eski Saint-Jacques-de Compostelle hac yolu olarak kalmamakta, ayn zamanda
Fransann XVI. yzyln ikinci yarsndaki en canl ekseni olmaktadr. Bunun gsterimi
Frank Spoonern kitabnda yer almaktadr ( 235 ): btn Atlantik bats, kesin olarak
spanyol gm zincirinin halkalar arasna girmitir ve Bayonne, snr dura olarak
bu zincirin balca menzillerinden birdir -tek deil-. Dier nemli menzil ise,Brtanya
kayklarnn Lizbon ve Sevillay besleyen buday tamalar olgusundan tr
Rennesdir. Gm paralardan yana zengin bir bat ile bakr sikkelere indirgenmi fakir
Burgonya arasnda herhangi bir karlatrma mmkn deildir ( 236 ).
Bu spanyol gm yolu, Lyon iin uzun sre krl olacaktr. Cenevre gibi talyan
kapitalizminin yarats olan -ve yalnzca XI. Louisnin dahiyane yarats deil- Lyon,
btn zenaatlarnn yan sra, fuarlar kenti olarak, Fransadaki talyan tccarlarnn
aktiflerini tamamlayan nakit paralar toplamaktadr. Buras bu nakit szmalarna uzun
sre ve geni ekilde ak bir kap olarak kalmtr. Ve bu rol ok saydaki faaliyetin
talanmasn salamtr. lkenin mali merkezi Lyondan Parise geince, bu durum
Fransz kaderinin byk olaylarndan birini meydana getirecektir ( 237 ). Bu hareket,
nceliin Anversden Amsterdama geiinde olduu kadar nemli, onun kadar
aklanmas g bir olaydr. Ksacas, Fransz kstandan sz etmek, Fransz meknnn
tmn, ama biraz nce, ama biraz sonra, sz konusu etmek demektir. Bundan daha
nceden de kuku duyulmaktayd.

17. 1525-1534 arasndaki baz dkmlere gre Lyon ve baharat


Kaynak: R.Gascon, "Le siecle du commerce des epices Lyon, fin XV* fin XVF siecle," Annales E.S.C., TemmuzAustos; 1960
Trafiklerin Lyonda bulumasndan Marsilya ve Chieriden hareket eden Alp yollarnn ncelikleri bulunmaktadr.

Bu ema izildikten sonra, Akdenizi iikbata ilgilendiren Rhone koridoruna geri


dnebiliriz. Nehri inerken byk bir trafik meydana gelmektedir. Rhone uzanda
kurulmu olan Orange, 1562de nehrin teknecilik olanaklarna ulaabilmek iin,
Camaretye kadar bir kanal kazmay dnmektedir ( 238 ). Bu nehirde esas olarak tanan
mal budaydr, flar iinde yolculuk yapan (bir baka arap lkesi olan Toskanada
olduu gibi) ve Arlesa ynelen Burgonya budaydr. Bu sayede, Provence Akdenize
uzun sre nemli bir tahl ihracat salamtr. Provence buday, Fransa kral iin ou
zaman, Cenova zerinde etki edebilmenin bir arac olmutur. Ancak buna karlk, 1559
ylnn telerinde, birka istisna dnda, rnein buday ykl kayklarn Avignondan
Romaya inmeleri gibi artk nemli bir ihracatn izi bile kalmamtr. Acaba bu tarihten
sonra, Rhone ve Provence budaylar yerel olarak m tketilmeye balanmlardr? Nehir
teknelerinde buday flarnn yan sra, o tarihlerde belki de kmrle snan tek Akdeniz
kenti olan Marsilyada para eden maden kmr brocz"larnn da tandklarn
kaydedelim ( 239 ).
te bir karayolu, nehir trafiine paralel olarak ilerlemektedir: bu karayolu, byk
blm Lyondaki basmevlerinden kan ve koca balyalar halinde talya ve spanya
ynne ihra edilen kitaplarn yoludur; ve ayn zamanda her ynden gelen ngiliz ( 240 ),
Flaman kumalar, Paris ve Rouen ynllerinin de yoludur. Burada eski mbadele
akmlaryla kar karyayz, bu akmlar XVI. yzylla birlikte hereyi nne katp
kovalayan, Katalan rnlerini olduu kadar, talyan rnlerini de karan, Bat
Fransann zenaat retiminin lehine olmak zere kouturmaktadrlar. Bir fuar tccarla
r ve kyl satclar bulutu, gneyin kent ve fuarlarna doru gitmektedir. Languedoctaki Perenas ve Montagnaca yalnzca kuzeyden gelen dokumalar saymak iin sahifeler
gerekir: krmz, siyah, sar, meneke veya kl grisi Paris ve Rouen ynlleri,
Auvergne, Berry, Burgonya ve zellikle deBrtanya bezleri, fakirleri giydirmek, palto
astar yapmak, hastane ilte yz ve araf kesmek iin ( 24 ).
Nehrin k ynnde, nehir tamacl ve katr tamacl ibirlii yapmaktadrlar.
Rhone tekneleri kuzey lkeleri iin byk miktarlarda tuz tamaktadrlar. XI. Louis
dneminden itibaren Montpellier kapitalistleri, daha sonralar Fransz din savalarnn
bile kesintiye uratamadklar bu gelir getirici ticaretle ilgileniyorlard ( 242 ). Gene su
zerinden, Languedoc veya Provencen ham rnleri veyahut Montpellier verdet'si (gri
yeil bir kuma) tanabilmektedir. Olduka arzal, sk sk ukurlarla kesintiye uratlan
karayollarndan, Marsilyann Fransa ilerine doru gnderdii herey yukar doru
kmaktadr: baharat, karabiber, mstahzarat, Berberistan yn ve derileri, Sardinya
peyniri, balk varilleri, bazen incir sandklar, Hyeres portakallar ( 243 ), Trkiye hallar,
Dou Akdeniz ipek ve pirinci, Piemonte elii, Civitavecchia ap, Malvoisie arab ( 244 ).
Bu listeyi, tesadfen korunmu 1543 tarihli bir Marsilya sicil defterine gre dzenledik
( 245 ). Bu dzenleme, bu ticaretin dorudan mterileri olan kentlerin Marsilya ekonomik
alan haritasnda nasl resmolduklarn da gstermektedir. Bu alann ekseni Lyona
kadar olan Rhone kesimidir. Toulouse ynne doru birka nadir sefer dzenlenmekte
dir. Ve Parise kadar olanlar ise ok nadirdir: btn iinde, Marsilya ticareti ieriye
doru bir dizi menzil-konak kent tarafndan yklenilmitir. Bu ticaret denizden az veya
ok uzaklatka silinmekte -Arles, Beaucaire, Perenasda- ve byk Lyon piyasas
tarafndan yutularak nihayet tamamen kaybolmaktadr. Bu gerek, kukusuz Akde
nizin dier kentleri iin de geerlidir: o dnemde bu kentlerden hibiri, ieriye doru
yollanm mallara, yollarnn sonuna kadar refakat edecek lee sahip deildir.
u 1543 tarihli sicil defterinde ortaya kt biimiyle, Marsilya ticaretinin dk
nemde olduu hakknda kuku yoktur. Ancak, kent bu tarihte Provence nehirlerinin
tartlmaz efendisidir: komu limanlar, bazlar ona Arlesdan buday getirmek,

18. Marsilya ve Fransz i pazar. 1543


aret edilen miktarlar ok kabaca hesaplanmlardr

dierleri balk mevsiminin arefesinde Frejusden getirtilen vazgeilmez flan ona


tamak zere, onun hizmetindedirler. Bu dnemden itibaren Marsilya Korsika burnu
zerinde byk bir ekim alan meydana getirmektedir. Fakat hereye ramen,
Marsilya'nn gelimesi 1569 kapitlasyonlarndan veya daha da ak olarak, onu Dou
Akdeniz'le olan ilikilerinde korkun bir ekilde rahatsz eden Venedii hareketsiz hale
getiren 1570-1573 savandan nce meydana gelmemitir. Venediin bu bunalm ; ticaret
filosunun yolculuklarn artrd kadar, Lyon zerinden Marsilya'ya olan Alman
ticaretinin bir ksmnn ynn deitirmesi sayesinde olsa bile. Rhone koridorunun
trafiini artrarak Marsilyann talihinin parlamasna yol amtr (246). 15 80lerde
Akdeniz btn genilii iinde, Foallarn kurduu bu kentin kayklar" ve kalyonlar
tarafndan harmanlanmaktadr.
Tabii ki, Marsilya'nn talihi tamamiyle kstak yollar tarafndan beslenmemektedir
(241). Ayn zamanda deniz trafiinden de beslenmektedir: Marsilya kayklar Cenovann, Livorno'nun, Venediin, ispanya ve Afrika limanlarnn hizmetindedirler.
Bunlar tpk Raguza tekneleri gibi, denizin ve onun i ticaretinin sayesinde yaamak
tadrlar. stelik XVI. yzyl henz Colbertin a da deildir. Marsilya'nn arkasnda
gl Fransz endstrisi yoktur. Fakat daha imdiden Fransa, Fransa ve pazarlar
vardr. Ve ayn zamanda. Fransa'y bir ucundan brne blen ve Marsilya'y ngiliz
ynllerinin veya Flandre ifl>ee'lennn (XVI.-XVII. yzyllar arasnda dokunan ipek
kark ynl serj kumalar) Akdeniz'e kt limanlardan biri haline getiren byk bir
yol da bulunmaktadr. 1563ten sonraki i karklklar bu ticari akmlar kesintiye

uratamamlardr. Ancak 1589dan sonra bunalm ve bozulmalar meydana gelmitir ki,


bu da eer gerekirse, Fransz i bunalm konusundaki btnsel yarglarmz gzden
geirmemize yol aacaktr. ( 248 ).
Fakat kta iin byk bir yol, yalnzca ticari bir yol deildir. Fransz ekseni tuzun
yukar trmanmas veya kuzey ynllerinin aa inmesi olduu kadar 1450li yllardan
sonra, Occitan diline ve uygarlna ramen, Denize kadar sokulan, gneye doru
nfuz eden Fransz dilinin fetihi ilerlemesidir de ( 249 ). XVI. yzylda tccar, sanat, ii,
zenaatkr, tarm iisiyle kark talyanlarn; bolluk iindeki Venediin elisi Girolamo
Lippomanoyu bile heyecanlandran bolluuyla Fransz hanlarnn masalarnn bana
kerkenki halleri rahatlkla hayal edilebilen u binlerce kavgac ve dahi talyann
kuzeye doru klardr da: Venedik elisi, Pariste size dkknlarnda her fiyattan
yiyecek veren meyhaneciler bulunmaktadr: bir teston'a ikiye, bir ecu'yc, drte, ona,
hatta eer isterseniz adam bana yirmiye ( 25 ) demektedir. Bu talyanlar koskoca tarih
blmleri yazmlardr: urada Aa Rhone vadisinin kurutulmas; burada Lyon
Bankas ve borsasnn geliimi; ve blok olarak Rnesans, Reform-kart sanat, Akdeniz
uygarlnn u gl ilerlemeleri.
Fransz krall birok dibe kler ve ste klara tank olmutur. Buras XII.
yzyldan XIII. yzyla kadar Champagne fuarlarnn ncelii sayesinde, Batnn tm
byk hayatn kendine ekmitir. Daha sonra uzun bir glgelenme dnemi gelmitir.
Fakat koridor Yz Yl Savalarnn sonunda ( 251 ), 1450lerden veya daha iyisi,
1480lerden itibaren tekrar canlanmtr. Provence ve Marsilyann zaptedilmeleri, o
dnemde krallk Fransasna Akdeniz zerindeki geni n cephesini salam ve artan bir
Fransz etkisi, Denizin kylarndan itibaren kendini kantlamaya balamtr.
Bu etki balangta byk bir siyasal gn etkisi olmutur; Fransz kltrnn yeni
bir ldamas abucak ona refakat edecektir; Rnesans ve Barok yzylnda nceleri
mtevazi olan bu ldama, aslnda binlerce kk iaret sayesinde grlebilir niteliktedir
ve ileride takn olacak bir etkiyi haber vermektedir. Bar kraliesi, II. Felipenin yeni
evlendii kk Elisabeth de Valois tuvaletlerini bavullarndan kardnda, spanya
sarayndaki kadnlar saran duygu bylenme olmutur. Bu, XVII. yzyla kadar kadn
ve erkek zerafetinin bakenti Venedikte bile kariyer yapabilen Fransz modasdr ( 252 ).
Byk Duacy fethetmek iin Napolide 1559da onu ziyaret etmek zere masrafa giren
Gast markizidir: sahneyi gren Brantome, Madam la Markiz Fransz usul selam verdi
ve sonra grme devam etti. Markiz kzlarna ona (Byk Duacya) Fransz usul
arkadalk etmelerini rica etti; yani glerek, dansederek, oynayarak, Fransa saraynda
yaptmz gibi serbeste, mtevazi ve drste konuarak ( 253 ). Gneyden hareketle
fetihi bir yolculuk yapanlar Fransz arklardr; bu yolculuk, yzyln sonlarna doru
btn ynlerde yaylacak olan talyan operasyla yollarnn karmamas iin, yeteri
kadar erken balamtr. Bunlar kk iaretlerdir ve yzeysele benzemektedirler. Fakat
acaba u XVI. yzyl talyasnda daha imdiden Franszn, en azndan karmak
reveranslarla vcudunu eip bken, ban oynatan, toplum iinde cehennemi bir tempo
srdren, uaklarn nefes nefese brakan, onlar atlatan olarak hayal edildii biimiyle
hayal edilen Franszn, kibar toplumun modeli olmas o kadar da az bir neme mi
sahiptir ( 254 )?

Okyanus Akdeniz Okulunda


Bu Okyanuslar Akdeniz hayatna nasl bitimektedirler ve o da bu Okyanuslarn
muazzam meknlar boyunca nasl davranmaktadr?

Geleneksel tarih, dn btn bu Okyanuslar, blok halinde Denizin bir numaral


dman, daha geni meknn daha kk lektekini kendine tabi klmas olay olarak
sunuyordu. Bu durumu basitletirmektir. Abartma karlnda abartma yaplacaksa,
Akdenizin muazzam komusuna uzun sre egemen olduunu ve gerilemesinin, dierleri
arasnda, bu egemenlii kaybetmesiyle aklanacan sylemek daha iyi olacaktr, unu
tekrarlayalm: tarihi yapanlar corafi meknlar olmayp, tamamen bu meknlarn
efendisi veya bulucusu olan insanlardr.
XVI. yzylda Deniz Atlantik batsna nazaran aikr ayrcalklar elinde
tutmaktadr. Okyanus baars bunu tevik etmektedir: her hal- krda Akdeniz bu
baardan payn almaktadr. Flar dolusu Terre Neuve morinas, adalar ekeri
(Madera, Sao Tome), Brezilyadan gelen eker ve boya tahtas, spanyol Amerikasnn
altn ve beyaz madeni, mid Burnu zerinden tanan Hind Okyanusu baharat,
karabiber, inci veya ipei; Akdeniz bu uzak zenginliklerden, bu yeni trafiklerden payn
almtr. Btn XVI. yzyl boyunca Akdeniz, Kolombus ve Vasco da Gamann
yolculuklarn bir darbeyle iflasa srkledikleri yorgun ve fakirlemi olduu sylenen
u evren deildir. Tamamen tersine, Atlantii ina etmekte ve berya Yarmadasnn Yeni
Dnyasnda kendi imgelerini yeniden kefetmekte ve yanstmaktadr. Bu kitabn ilk
yaynndan sz ederken, Akdenizdeki gnlk yaamn simgesi olan kk eein burada
daha byk bir yere sahip olmamasndan duyduu znty belirten tarihi gibi ( 262 ).
Meksikada eek srtnda geen birka kyly grmek, dayanlmaz bir ekilde Akdeniz
insanlarn ve manzaralarn hatrlatmaktadr diye ilve etmektedir. Oysa, bu hatrlama
iin daha baka frsatlar vardr. Mmkn olduu andan itibaren ekilen buday erken
dikilen Peru ve ili balar, arrierosun katr kervanlar, kiliseler, spanyol kentlerinin
Plaza Mayor'u, berya yarmadasndan gelen ve ksa bir sre sonra vahi bir ekilde
kendilerini retmeye balayan srler, smrge Barokunun artc serpilii... Bu yeni
hayatn tm Akdenizli kklere sahiptir ( 263 ).
Bu balantlar ve bu mbadeleler yzyl boyunca ya Akdenizli, ya da Okyanuslu
tekneler tarafndan salanmtr ve bu bizatihi nemli bir sorundur. Fakat, ortadaki
karlarn farkna varmak yetmez. Bir Atlantik teknesinin veya tccarnn Akdenize
geldii her seferinde, Denizin bir puan kaybedeceini dnmek ar olacaktr.
rnein XVI. yzyln sonunda Napoli kuzey rnlerinin ithal ve Akdeniz rnlerinin
ihra merkezi olarak ne kmasn, bu teknelerin gelmelerine borludur; ayn ekilde
spanyol ynn dorudan Venedie tayan Hollanda tekneleri, XVI. yzyln sonunda
bu sonuncu kentteki ynl dokuma endstrisinin gz kamatrc geliimini ksmen
aklamaktadrlar ( 264 ). Ksacas, her iki tarafn da zimmet ve matlub'unu muhasebeletirmek kolay deildir.

Avrupa ve Akdeniz
Avrupa kstaklar bylece Akdeniz etkisinin balca aktarm hatlarn izmektedirler,
bu hatlarn herbiri etrafnda az veya ok zerk bir kta kitlesini biraraya getirmektedir:
nk, Akdenizin karsnda tek bir Avrupa deil, Avrupalar; birbirleriyle ou zaman
boydan boya, debisi snrl yolarla kt bir ekilde balanm Avrupa paralar
bulunmaktadr.
Fakat, kuzey-gney yollar, nemlerine ramen iinden getikleri lkelerin tm
kitlesini ve halkn ilemeyi baaramamlardr. Mesafeler, ou zaman da engebeler
buna kar kmaktadrlar. Akdeniz ile Kuzey Avrupa arasnda kendilerini dayatan
duvarlar, olumsuz rollerini oynamlardr. Dier yandan, etkiler gneyden kuzeye
doru, srekli akmlar, dalgalar halinde de yaylmamlardr (zihnimizde uyanan imgeler
ne olursa olsunlar). Bu etkiler karalarn ilerine derinlemesine nfuz ettiklerinde, bu

byk ticari yollar izleyen, onlarla birlikte karalarn en uzaklarna kadar sokulan,
meridyen ynndeki dar aralklar araclyla olabilmitir. Ve bazen denizin tarihini
aklayabilmek iin, bu kara ilerine kadar gitmek gerekmektedir.
Fakat bu derin, ou zaman tamamen yabanc topraklarn ortasna tam anlamyla
gmlm -rnein Rusyannkiler- bu hatlar, az veya ok Akdenizli bir Avrupann
zrhndan baka birey deillerdir. Denizin etkisi, ancak kylarndan az bir uzaklkta
bulunan bu esas anayollarn ok saydaki kollar araclyla yaylabilmekte ve genile
yebilmektedir. Sadece bu anayollar zerinde, Akdeniz etkisinin gerek bir alan
bulunmaktadr. Buras ayrcalkl, ama hareketli bir alandr: bu alann yzeyinin
genileyip daraldn grebilmek iin, din, kltr, ve ekonomiyi dnmek yeterlidir.
iktisat tarihinden alnan bir rnek dncemizi net hale getirebilir. Biraz nce
Marsilyadan ve sonu olarak hizmetleri belli bir uzaklktaki baka kentlerle balantl
olan, deniz kenarnda kurulan btn ticari limanlardan sz ediyorduk. Bat ve Orta
Avrupada bu i menzilleri birletiren bir hat Lyondan balayp Cenevre, Ble, Ulm,
Augsburg, Viyana, Krakov, Lwovdan geerdi. Bu ayn zamanda, artc bir ekilde,
kuzey ile gney karm olan ve baklaryla, yaama biimleri kuzey Akdenizlilere ve
geni Mare Internum'a dnk olan kentlerin de listesi deil midir? Bu ortay eksenin
byk bir kabuk balam yara, Avrupa karmaasnn nemli bir belkemii olduu inkr
edilebilir mi? Ve sonunda Akdenize hasm hale gelecek Avrupann bu karma kentlerden
balad inkr edilebilir mi? Reformasyona ak Avrupa, ilerlemeleri saldrgan olan ve
n plana klar Modern alar adn verdiimiz eyi kendi tarzna gre belirleyen yeni
lkelerin Avrupas ( 255 )?
Bunlar sylenirken ok fazla ematik olmaktan kanlmak istenmitir. Avrupa ayn
zamanda kuzey denizleri, geni Atlas Okyanusudur ya. Ve byk keiflerden beri,
Magellan tarafndan Byk Okyanusa Vasco da Gama tarafndan da Hind Okyanusuna balanm olan fetihi bir Atlas Okyanusudur.

3. Atlas Okyanusu
Akdenizin snrlar hakkndaki bir blm, sanki Denizin yalnzca bir uzantsy
m gibi Atlantiin bizzat kendisiyle bitirmek peradoksal gzkebilir. Fakat XVI.
yzylda Okyanus henz tam zerklii iinde varolamamaktadr. Buras yalnzca
insanlar tarafndan kavranmaya ve insanlarn Avrupada kartabildikleriyle yava
yava ina edilmeye balanmaktadr; tpk Robinson Crusoenin evini teknesinden
toplayabildikleriyle ina ettii gibi.

Birok Atlantikler
Bu XVI. yzyl Atlantii, ksmen zerk birok meknn az veya ok mkemmel
biraradalklar, ortaklklardr. Golf Streamin frtnalarla sarsalanan yollaryla bildik
ekseni meydana getirdii ve ilk buluma yerini de Terre Neuve (Newfoundland)n
meydana getirdii, ingilizlerin ( 256 ) ve Franszlarn yatay Okyanusu vardr. spanyollarn
Atlantii Sevilla, Kanarya Adalar, Antiller ve Azorlarn izim yerini belirledikleri ve
hem menzillerini, hem de srkleyicilerini meydana getirdikleri, u elipstir ( 257 ).
Portekizlilerin Atlantii, birinci kenarn, Lizbondan Brezilyaya ekilen; kincisini
buradan mit Burnuna ekilen hatlarn; nihayet ncsn de Hindistandan dnen
yelkenlilerin Sainte Helene adasndan itibaren, Afrika kys boyunca izledikleri u hattn
meydana getirdii, Okyanusun merkezi ile gneyindeki u muazzam gendir ( 25S ).
Ulusal tarihlere bal olan bu eitli Atlantikler, kolayca kendi tarihilerini bulmu
lardr. Belki de, bu zel hayatlar btn halinde balad lde ihmal edilen ve anlamn

ancak hala beklediimiz btnsel bir Okyanus tarihi leinde kazanacak olan, bir
Atlantik daha vardr. stelik, bu hepsinin en eskisidir, bu Atlantik Orta a, hatta
Herakles stunlarndan Cassiteridese -Portekiz, spanya, Fransa, zlanda ve ngiltere
kylar arasndaki, sk ve vahi frtnalara sahne olan bu deniz, esas olarak basit bir
kuzey-gney yoludur, ama Avrupa kstaklarndaki karayollarnn rakibidir- kadar
yaplan Antik deniz yolculuklarnn Okyanusudur. XV. ve XVI. yzyln Atlantiklerinin
hepsi bundan tremilerdir. O bunlar kendi dna atmtr.
Buras aslnda, yolculuklarn g olduu huysuz bir denizdir: Gaskonya krfezi uzun
dalgalaryla ve fkeli sularyla, Akdenizdeki Lyon krfezininki kadar, teyid edilmi
kt bir hrete sahiptir. spanyay gneyden terkeden hikimse, aslnda o kadar da
geni olan kuzey-batdaki Man giriini karmayacandan emin olamaz. V.Carlosun
kk kardei Ferdinand 1518de onu Larerodan getiren filoyla birlikte, hi arzu
etmedii halde kendini rlandann vahi sahillerinde bulmutur ( 259 ). Tpk II. Felipenin
1559 Austosunda yapt gibi, kuzeyden gelirken dorudan doruya Kantabriya
kylarnn derin sulu limanlarna ulalacann hibir garantisi yoktur ( 260 ). ok uzun
sre Polonyann V.Carlos nezdindeki temsilcisi olan eli Dantiscus, 1522de ngilte
reden Yarmadaya bu yolculuun denemesini yapmtr. Akdeniz veya Baltktaki hibir
eyin spanya Denizinin korkun iddetiyle karlatrlabilir olmadn beyan
etmektedir. Bylesine bir deniz yolculuu karlnda dnya egemenliini elde edecek
olsam dahi, bylesine tehlikeli bir maceraya atlmazdm diye haykrmaktadr ( 26 ).
Oysa, dnya egemenliinin bedeli fiili olarak yakn Atlantiin ve Gaskonya
krfezinin tehlikeleriyle denmitir. Bu rendeleyici denizlerin zerinde, Avrupa en ar
deniz rakln geirmi ve dnyay fethetmeye hazrlanmtr.

XVI. yzylda Okyanusun kaderi


Konumuz asndan, Akdenizle olan ilikileri iinde bir Atlantik tarihini izmek
daha yararldr.
Yzyln balarndan 1580lere kadar beryallar, yani Akdenizliler Sevilladan
Antillere kadar byk, enlemesine Atlantii -Pierre Chaununun deyimiyle Sevillann
Atlantii- rgtlemilerdir. Lizbondan itibaren ortaya kan, Portekizlilerin bitmez
tkenmez Okyanusunu da ayn beryallar daha az rgtlemi deillerdir. Birka
Fransz korsann dnda, pratik olarak hikimse bu iyi korunan meknlara mdahale
edememektedir.Kimse giriimlerini kesintiye uratamamakta veya saptramamaktadr.
Sevilla Atlantii Panama kstann telerinde, Potesi madenlerinin liman olan Avicaya
kadar Peru deniz yolunu kavramaktadr. 1564den itibaren Manilla adl kalyon Pasifii
Acapulcodan Filipinlere amakta ve in ekonomisiyle etkin bir ekilde bulumaktadr
( 265 ). Portekizliler, oyuna giri pay olarak deniz seyrfeserlerini Hindistana, sonra
Dou Hind Adalarna, ine ve Japonyaya kadar ileri gtrmlerdir ( 266 ). Bunun
dnda, Afrika ile Amerika arasndaki byk kle ticaretini ve bundan hi de az olmayan
bir ekilde, Brezilyann i yollarn rgtlemiler ve Rio de Platann kk tekneleriyle,
Potesi gmne kaak bir k oluturmulardr ( 267 ).
Bu dnya ekonomisinin muazzam ve karmak bir drenaj sistemi olmasna karlk,
birka arzas, birka yavalamas olacaktr, fakat btnl iinde beryallarn
ekonomisinin bu gelimesi 1580lere, hatta telerine kadar srecektir. Kantlar: Sevillaya gm ve Hindlerden dnen eitli mallarn geliindeki art: deri, boya tahtas,
erguvan bcei -bu sonuncusu, toptanclarn kr iin kavga ettikleri ve rayicini
izledikleri krali mallar arasnda yer almaktadr-. Baka kant: primlerin uzun
zamandan beri Atlantikte, Akdenizdekilerden daha dk olduu Burgos konsoloslu

undaki deniz sigortalarna dair genilemeler ( 268 ). Ve Lizbon, baharat ticareti iindeki
yerini 1600lerin epeyi telerine kadar muhafaza etmitir. Nihayet, protestan korsanl
nn ilk ciddi ilerlemeleriyle durum bozulmaya baladnda, iki dev, Portekiz ve spanya
birlemilerdir. 1580lerde hikimse bunun iki antsal zayfln ortakl olduunu
dnmemektedir.
Bu iyimser tabloya bulutlar, ciddi karabulutlar da eklemek gerekmektedir: yakn
Atlantik, kuzey-gney Atlantii ok erkenden kaybedilmitir. Bu yol birka yzyl nce
Akdenizliler tarafndan fethedilmiti. 1297de Ceneviz kadrgalar Brugese kadar olan
ilk dorudan yolculuklarn gerekletirmilerdi; 20 yl kadar sonra bu rnek Venedik
galere da mercato'\an (1310la 1320 arasnda, herhalde 1317de) ve birok baka tekne
tarafndan izlenmitir ( 269 ). Bu ilerleme (zorunlu olarak neden veya sonu olmakszn)
Champagne fuarlarnn refah dneminin sonuyla akmaktadr; bu ilerleme Alak
lkeler ve ngiltereye ok sayda talyan tccar getirmitir; bunlar buralara igal altnda
bir lkeye olduu gibi yerlemektedirler. Bu denizcilik zaferi talyay hemen ayrcalkl
duruma getirmitir: Dou Akdenizdeki smrgelerine ve kuzeydeki ticari kurulularna
dayanan talya, onu evreleyen geri dnyalardan syrlarak, herkesten daha modern ve
daha zengin hale gelmitir. Bir baka sonu daha, ama bu beklenmedik bir sonutur:
Avrupann Atlatik cephesinin, en azndan baz kesimlerinin -Andaluya, Portekizhareketlenmeleri, fiilen byk keifleri hazrlamtr ( 27 ).
XV.
yzyl ortasnn yava ve gl gelimesi kendini belli ettiinde, bundan avantaj
salayan gene, hem karasal hem denizsel talyan sistemi olmutur. Venedik ve Cenova o
dnemde ngiliz ve Flaman piyasalarna egemendirler. Bu sistem ancak XVI. yzylla
birlikte bozulmaya balamtr. Gerekten de 1550lere doru ( 271 ) Kuzey Denizi, Portekiz
ve Andaluya arasndaki trafik, kuzey teknelerine gemeye balamtr. Yirmi yl sonralar
1568-1569 spanyol-ngiliz bunalm srasnda ( 272 ), beryallar kuzey yolculuklarn
brakmak -veya hemen hemen- zorunda kalmlardr. Kuzeyli yelkenliler bu atlmlarnda, ksa bir sre sonra Cebelitark yolunu tutacaklar ve 1550den nce yarm bir ekilde
baardklar Akdenizin fethini gerekletireceklerdir. Fakat bu trmanma ge olmutur.
1629da anlarn hatrlayan yal bir spanyol (87 yanda), ngilterenin 15 tane bile
sava gemisini yzdremediine tank olduu zamanlardan sz etmektedir ( 273 ).
Burada Deniz iin sz konusu olan ya dolayl, ya da dolaysz, ama Akdeniz lkeleri
iin felket dzeyine ulamayan kayplardr. spanya ve Portekiz byk Atlantik
akmlarn acilen garantiye almak iin glerini seferber etmektedirler. Biscaye rnei
aklaycdr: buras Carrera de ndias'm en iyi teknelerini salamaktadr, kalyonlar
Hind yolunu tutmakta, buna karlk 1569dan nceleri spanyol yn ve gmlerini
Anverse tamakta olan zabra\ax kuzey hatlarnda giderek nadirlemektedirler. Ancak,
bu kt yndeki deimelere ramen, Sevilla ile kuzey arasndaki hayati balant
muhafaza edilmitir. Buday, balk, tahta, demir, bakr, kalay, barut, ynller, bezler,
bakr eya, hereyi tamam tekneler salayan kuzeyliler iin yolculuklarn bedeli tuz,
arap, gmlerin geri gtrlmesiyle karlanmaktadr. Bunun anlam, Yarmadann
bylesine hizmetlerin karln canla bala deyebiliyor olmasdr.
Bylece, kayplar vardr, fakat bunlar, talyan tccarlarna geni bir ekilde ak olan
bir dnya sistemi iinde telafi edilmektedirler. Bu tccarlar ilk balardan beri Lizbon ve
Sevilladadrlar. Sevillay ortaya kartan Cenevizliler olmutur ve bunlar vazgeilmez
ve yava bir sermaye dnmn devreye sokmulardr ki, bu olmazsa Atlantiin her
iki yakasnda da hibir ey yaplamaz ( 274 ). spanyol ekonomisi onlarn mdahalesine
tahamml etmekte ve onlarn yan sra daha sessiz, ama daha nemli rolleri olan
Floransallarn mdahalesine de dayanmaktadr. talya kapitalistleri, Venedikliler ve
Milanolular toplantya katlmakta ve Alak lkelere doru olan belirleyici yollar

ellerinde tutmaktadrlar.Bu kentlerden her ikisine mensup tccarlar Anversde, Nurembergde, hatta dnyann teki ucunda Hrmzde ve Goada bulmak mmkndr.
Ksacas, Akdeniz oyun d deildir. Veya daha dorusu, hibir oyunun dnda deildir.
Hatta Cenevizliler araclyla spanyol imparatorluk mliyesini ve Besanon fuarlar
( 27S ) denilen fuarlar araclyla da Avrupann zirvedeki sermaye hareketinin btnn
elinde tutmaktadr.
Ve bu genel sistemin uzun bir mr olacaktr. Cornelius Hautmannn ynetimindeki
Hollanda teknelerinin gidite 1596da ve dnte 1598de mit' Burnunu dolanmala
rndan nce Akdeniz iin byk bir felket yoktur. O sralar sistem yalnzca, yzyllk
konjonktrn geri dnmesiyle, biraz erken, biraz ge, en canl eserlerinde hastala
yakalanmtr. Bylesine geri dnler srasnda, genelde ilk yakalananlar en ileri gitmi
baarlar olmaktadr. Ancak, bu hareket iinde hibir ey hzl olmayacaktr. En
karakteristik tarihler belki de, spanyol mliyesinin kalbine Portekiz marranolarmn,
tam ihtida edememi ve ou zamanda kuzey kapitalizminin kuklalar olan u novos
christiosun ne ktklar 1620-1630 aras olabilir. Bunlar Cenevizli hombres de
negociosun yannda belirleyici biryer edinmilerdir. 8 Austos 1628de, Havana
yaknlarndaki Matanzas aklarnda Yeni spanya armada y flotas\ HollandalI Piet
Heynin tekneleri tarafndan kuatlm ve ele geirilmitir ( 27 ).
Bu ge tarihler, bizim bak amzdan Yenilmez Armadannki olan, allm 1588
yl kopuunu minimize etmektedirler. Bunun byle olmasnda birka tane arlkl
neden vardr: 1. spanya 1588 bozgunundan sonra-ki bu bozgun dmana, rzgrlara ve
frtnaya olduu kadar, Kuzey Denizinin kumlu kylar boyunca ilerleyebilecek uzman
rehberlerin yokluuna da baldr- da 1597de ( 277 ) ve 1601de ( 278 ) olmak zere Adaya
kar iki sefer dzenlemeye muktedir olmu ve rlandada Elizabethin mliyesini tketen
bir ypratma savan srdrebilmitir ( 279 ); 2. Bu bozgun, genel konjonktrn henz
ykselme dneminde olduu bir srada meydana gelmitir, bu durumda btn yaralar
kabuk balayabilir; 3. ngiliz korsanl kendiliinden yavalamtr, tabii ki rakibe ok
sert darbeler indirmeye devam etmektedir (1596da Cadiz baskn, Ispanyann servetin
den ok, prestijini yaralamtr), fakat adalar ve spanyol kylar yava yava silahlan
maktadr; ngiliz korsanl bir ngliiz tarihinin gsterdii gibi ( 28 ), gelirleri ayran bir
endstridir; spanyaya kar 15 yllk mcadele ve seferden sonra borlar altnda ezilen
Cumberland kontu, masrafl maceralarndan vazgeerek topraklarna ekilmitir:
Artk gemilere el koymay deil de, buday ekmeyi; tekne donatmay deil de, koyun
yetitirmeyi dnmeliyim; 4. ngiltere spanyann zayflamasn hazrladysa da,
bundan hemen yararlanamamtr. nemli ayrnt: ngiltere Katolik Kralla 1604de,
Fransadan alt yl sonra, Birleik Eyaletlerden be yl nce bar antlamas imzalamtr.
Yzyln sonundaki spanyol belgelerinin braktklar izlenimlerin meydana getirdik
leri ereve, ngiltereye kar olan mcadele ou zaman Okyanus boluunda cereyan
etmitir. Man ellerinde tutan ngilizler, Kastilya Adelantado birliklerinin kendi
cephelerinde Cadiz veya Lizbonda hazr olmalarndan nce buradan kmaktadrlar;
ngiliz tekneleri Kanarya veya Azor adalarna kadar, hatta spanyol kadrgalar,
kalyonlar ve kara birlikleri tarafndan korunan Cebelitarka kadar, zorlukla karla
madan gidebilmektedirler. Ancak, iyi mevsimin iyice sonlarnda, ngiliz teknelerinin geri
dnmelerinden sonra, spanyol tekneleri Cebelitarktan Ferroeya kadar kabilmekte
dirler. Sprge harekektlar ou zaman bolukta cereyan etmektedir. Tabii ki, birka
karlama meydana gelmektedir, bazen de karlamada saldr olmamaktadr. rnein
1602 Kasmnda, alt spanyol kalyonu Corogne denizlerini dolamak zere Lizbon
Limanndan ayrlmtr; Yolda onlarnkinden daha iyi silahlanm, manevralarnda daha
cesur birka dman teknesi ile karlamlardr, onlarn yaklamalarna izin vermiler,

birka top atmlar ve sonra yelkenleri fora edip oyundaym gibi kamlardr uazi
scherzando diye anlatmaktadr bir Venedik belgesi ( 281 ). Bu sava masrafldr, fakat
ldrc deildir. Ingiliz ve Hollanda tekneleri Cebelitark boazndan zorla gemek
tedirler. Fakat bu kolay olmamaktadr. Levant Company sorumlularna gre, ngiliz
tekneleri buray daha gvenli olduu iin deniz boazda ok alkantl olduu zaman ve
spanyol koruma kalyonlarnn demirli olmasndan tr onlarla karlamadan, kn
gemektedirler ( 282 ). Ve heryl giderek daha zengin Yeni Dnya filolar sanki onlar
Tanr ynetiyormu gibi gelmektedirler. spanya ve Akdenizdeki ortaklar iin esas
olan budur.

Gecikmi bir gerileme


Daha byk bir Akdenizin peindeki bu son yolculuk, bylece dierleriyle uyum
salamaktadr. Onu kapsayan bu muazzam meknn kalbindeki dar Akdeniz, 1600e
kadar canl, evik, egemen bir ekonomi olarak kalmaya devam etmitir. Byk tarih onu
yzyln bandan itibaren silahlar ve ykleriyle, birden bire terketmitir. Onun iin
gerek gerilemenin anlar daha sonra alacaktr. Bylece bir ilk btnsel emann
taslan izdik. imdi gereken bunun byk hatlarn ve daha da nemlisi, ayrntlarn
ele almaktr.

FZK BRLK:
KLM VE TARH
... Tek bir iklimden dar kmakszn Ulyesses gezileri
J. de Barros, Asia, I, IV, s. 160
Bol bol tasvir ettiimiz bu kaln, kark ve iyi snrlanmam dnya iin insanlarn
bulumalarndan, bir tarihler alam (') olanndan baka bir birlik bulunamaz. Ancak bu
insani birliin tam kalbinde, kendinden daha dar bir mekn zerinde gl bir fizik
birliin, manzaralar ve hayat tarzlarn birletiren bir iklimin rol oynamas belirleyici
olmaktadr. Atlantik bu durumu zttndan aklamaktadr: kukusuz o da insani bir
birliktir; o da bir buluma ve bir alamdr. Fakat Okyanus kompleksinde eksik olan bu
tek renkli kalp, Akdenizin merkezinde parldayan zde a sahip bu dnyadr.
Okyanus, bir kutuptan dierine, dnyann btn iklimlerinin renklerini sunmaktadr.
Zeytin aacnn Akdenizi hi kukusuz kendini dar kta eritleri, denize yapk
bitiik topraklar haline indirgemektedir. Bu mekn, tarihin Akdenizi ve iklim rts
tarafndan ritmlendirilmi olmas nedeniyle, belirleyici olarak kalmaya devam
etmektedir; bu rt o kadar zeldir ki, sadece o Akdenizli nitelemesini tek bana
iaret etmektedir. Bu zorlama nasl olur da uzaklara yansmaz? nk, Akdenize kadar
giden ve ondan kaan btn hareketleri geerken damgalayan o olmaktadr. Ve bu dar
topraklar denizin btn alann evrelemektedirler; demek ki bu topraklarn iklimi bu
alanla snrl kalmaktadr; bunun dnda sv meknlarn da iklimi vardr. Ne kadar da
ok benzer, veya hemen hemen benzerdnya; Yunanistan, spanya, talya, Kuzey Afrika
kadar birbirlerine uzak, kitleleri asndan ok farkl dnyalarn kylarnda
bulumaktadrlar, bu dnyalar ayn solukla yaamaktadrlar; bunlar insanlarn ve
mallarn hibir sla hasretine uramakszn mbadele edebilmektedirler: bu yaayan
zdelikler denizin canl birliini gerektirmektedirler; bunlar gzel bir dekordan ok
daha baka bireydirler.

1. klimsel birlik
Toprak ve su Akdenizinin stnde, aadaki manzarayla ba olmayan (veya hemen
hemen) bir hava Akdenizi uzanmakta olup, bu yerel fizik koullarndan fiilen bamsz
olmaktadr. Buras dardan gelen iki solunum tarafndan ina edilmitir. Bat komusu
Atlas Okyanusununki; gney komusu Sahrannki. Akdeniz kendini aydnlatan
gkyznden bizzat sorumlu deildir ( 2 ).

19. Zeytin akalarndan palmiyelere kadar gerek ' Akdeniz


Palmiyelerin snr birarada bulunan byk palmiyelerin snrdr. Soyutlanm palmye-hurma aalarnn kk
gruplar haJinde yer aldklar snrlar ok daha kuzeyde yer almaktadr (bkz harita 15)

Atlantik ve Sahra
Bu ok iyi kapal olmayan alanda iki ii birbirlerinin pei sra grev bandadrlar.
Sahra kuraklk. lt, muazzam ve mavi gkyzn getirmektedir; Atlantik bulut ve
yamur tamad zamanlar, k smestrine girmi Akdeniz gnde sanldndan
daha yaygn olan u gri sisi, u su toz bulutunu yaymaktadr. lk arkiyat ressamlar
parlak paletleriyle bizi asla yanltamamlardr. 1869 Ekiminde, Messinadan gemiyle
uzaklarken, Fromentin hakl olarak yle kaydetmektedir: "gkyz ak, rgr
souk, sert ve ksa bir rzgr, tente zerinde birka yamur damlas. Hznl, insan
kendini Baltk'ta sanabilir ('). I848in daha ubatnda. Akdeniz knn insan bask
altnda tutan griliinden kamak iin Sahraya gitmitir: bu yl Kasm yamurlaryla
byk k yamurlar arasnda aralk olmamtr ve hemen hemen buuk aydr hi
rahat huzur vermeksizin yamur yamaktadr (J) diye yazmaktadr. Btn Cezayirliler
ya bir defasnda veya baka bir seferinde, kente yeni gelen birinin Cezayir ehrindeki
tufan gibi yamurlar karsnda ne yapacan ardn grmtr.
Herverin ve her zamann gerei. An defteri tutan birinin 24 Ocak I65l'de (5)
kaydettiine gre, Floransada kt hava be aydan ben srmektedir, peravere durato a
piovere quasi cinquc mes. Bir nceki yl (') Capua, tufan gibi yamurlar tarafndan sel
basknna uratlmt. Gerekten de. nehirlerin setleri ykmad, kentlerin sel
basknlarnn dehet ve sararlarna maruz kalmadklar hibir k yoktur. Venedik de
tabii ki birok kereler bu kentlerden biri olmutur. 1443 Kasmnda ( ), kayplar
muazzamdr. quasi mezo million de dm ati; 18 Aralk 16(K)de benzeri bir afet meydana

gelmi, /z'Jzler, setler, evler, zel zemin depolar, kamusal tuz, buday, baharat depolar
muazzam zararlara uramlardr, cor dano di m million doro, bu da geen zaman iinde
fiyatlarn arttn kantlamaktadr ( 8 ).
Kn veya daha dorusu Eyll dnencesinden,Mart dnencesine kadar Atlantik
etkileri zafer kazanmaktadrlar. Azor antisiklonu Atlantik basnlarnn gemesine izin
vermekte, bunlar da birbiri arkasna uzun tek sra diziler halinde, Akdenizin scak
suyuna ulamaktadrlar veya Gaskonya krfezinden gelip bir hamlede Akitanyay
gemektedirler; veyahut da tekneler gibi, Denize Cebelitark boaz ve spanya
kylarndan yanamaktadrlar. Giri kaps ne olursa olsun, bunlar Akdenizi batdan
douya
koar
admlarla
gemektedirler.
K
iklimine
ar
bir
dengesizlik
getirmektedirler. Yamur getirmekte, ani rzgr deiimlerini harekete geirmekte,
mistral, noroit veya borann darbeleriyle, ounlukla kpkten bembeyaz olup, karlarla
kapl usuz bucaksz bir ovaya benzeyen -Bir XVI. yzyl seyyah kl ekilmi
demektedir ( 9 )- denizi nihayetsiz bir ekilde kartrmaktadrlar. Atlantik neminin de
yardmyla Toledonun stnde, El Greconun resmettii kark, patetik gkler, frtna
ve ktan k sorumludur.
Bylece her yl, ou zaman iddetli bir ekilde, Atlantik l gneye ve douya
doru uzaa atmaktadr. Kn Cezayir ularna ve bazen de Sahrann gbeine kadar
yamur yamaktadr. Bat Arabistan dalarnn stne varncaya kadar yamur
dmektedir. l-kart, Paul Morandn yazd gibi Akdeniz deil, tam da Atlas
Okyanusudur.
Bahar dnencesi yaklarken, herey yeniden ve olduka ani bir ekilde
deimektedir; bu Magrip takvimine gre, aalarn alanmalar iin uygun zaman ve
blbllerin akmaya baladklar mevsimdir ( 10 ). Gerek ilkbaharn eli kulandadr:
sekiz kaak gn yapraklarn ve ieklerin birdenbire kmalarna yetmektedir. K
yamurlar sona erer ermez, l bylece denizin meknn en yksek katlarna varncaya
kadar, etraftaki dalar da dahil, igal etmeye balamaktadr. l batya ve zellikle de
kuzeye doru yaylmakta, Akdeniz dnyasnn en ileri gitmi snrlarm amaktadr;
Fransada gney Alpleri her yaz gneyin yakc havasyla dolmakta, Rhone kordonu
geni bir ekilde etkilenmekte, Akitanya havzasn scak hava bir rt gibi kaplamakta ve
ou zaman Garonne lkesinin dnda Armorik blgesinin uzak kylar da ac
kuraklktan nasiplerini almaktadrlar ( n ).
Bylece, yakc yaz hi tartmasz Akdeniz meknnn ortasnda hkm
srmektedir. Deniz artc bir ekilde sakindir: Temmuz ve Austosta araf gibidir;
kayklar aklara gitmekte ve bordalar alak kadrgalar limandan limana endiesiz bir
ekilde dolamaktadrlar ( 12 ). Yaz smestri deniz ulam, korsanlk ve sava iin uygun
zamandr.
Bu yakc ve kurak mevsimin fizik nedenleri basittir. Gnein kuzeye doru yeniden
ykselmesiyle birlikte, Azor antisiklonu yeniden bymtr; kap srglenince siklon
basnlarnn douya doru ilerlemeleri kesilmitir. Bu srg ancak sonbahar
yaklarken alacaktr; ve o zaman da Atlantiin istilas balamaktadr.

Tekdze bir iklim


Bylesine bir iklimin u snrlar, eer bir yandan Sahra kuraklnn yazn ulat
lkelere, dier yandan da Asya ve Afrika boyunca kn muazzam step alanlarnn
ortasnda bile Atlantik basnlarnn getirdii yamurlarn dedii blgelere kadar
uzatlacak olursa, bu snrlar Akdenizin kylarnn epeyi uzaklarnda aramak gerekir.

Fakat bu geni snrlardaki abartmay kim gremez ki? Akdeniz iklimi iaret ettiimiz bu
ilerlemelerden hibiri olmayp, onlarn toplam, akmas, tam bir karmdr. Bu
oluturuculardan birindeki art Akdeniz ikliminin bozulmas, douda veya gneyde
step veya l iklimine gemesi, dier ynde kuzeye doru bat rzgrlarnn ncelikli
olduu bir iklime gemesi iin yeterlidir. Demek ki gerek Akdeniz iklim alan olduka
dar bir blge tarafndan temsil edilmektedir.
Bu arada bu dar blgenin snrlarn analiz etmek zordur. Burada yalnzca fizik
alandakiler olmamak zere, en kk olgulara bile dikkat etmek gerekmektedir; iklimler
yalnzca allm s, basn, rzgr ve yamur rakamlar halinde kaydedilmemekte, ayn
zamanda toprak zerindeki binlerce iaretle kendini belirtmektedir. Andre Siegfried
bunu Ardechele ilgili olarak hatrlamaktadr ( 13 ). Leo Larguier bunu Languedoc ile
Loire arasndaki snrlar iin iaret etmektedir ( 14 ). J.C. Vaudoyer ise eitli Provencelar
arasnda ( 15 ). Hepsi ayrntda gerekler. Btnsel olarak, corafyaclarn tekrarlanan
gzlemleri tartmasz olarak izlenilmeye deer olarak kalmaktadrlar: Akdeniz iklimi
zeytin snrlaryla byk palmiyelerin snr arasnda erevelenmektedir. Bu durumda
bu snrlarn arasnda Italyan Yarmadasn (daha dorusu Apennin yarmadasn)
Yunanistan, Kireniyay, Tunusu ve dier yerlerde genilii 200 km.yi gemeyen bir
genilikteki darky eritlerini kaydetmek gerekmektedir. Akdeniz iklimi ou zaman
bir, kyya inen da etei veya riviera iklimidir Krmda da rastlanlan ky eridi gibi,
denizin etrafnda ince bir kordela-: incir, zeytin, portakal, nar burada heryerde
yetimektedir ( 16 ), ancak her hal- krda Yarmadann gney snrnn tesinde deil.
Fakat bu dar dekor, bizzat darlndan tr, kuzeyden gneye, tpk doudan batya
olduu gibi, reddedilmez bir tekdzeliktedir.
Dnya leinde kuzeyden gneye olan bu deniz nehri, ok fazla kaln olmayan
uzunlamasna bir izgiden ibarettir. Burann en nemli meridyen genilii Adriyatiin
dibinden Trablus kysna 1.100 km.dir; ve bu da zaten anormaldir. Gerekte en byk
genilikler, dou havzas iin 600 il 800 km. arasnda deimektedirler, Cezayirden
Marsilyaya ise 740 km.dir. Deniz ve kta meknlar btn olarak 37 ve 38 Kuzey
enlemlerinin iki tarafnda uzun bir mermi meydana getirmektedir. Enlem farkllklarnn
genilii azdr. Ancak bu farkllk gene de kuzey ve gney kylar arasndaki ztlklar
aklamaktadr; gney kuzeyden daha scaktr. Marsilya ile Cezayir arasndaki ortalama
scaklk fark 4Cdir. 10C izotermi Ocak aynda aa yukar Avrupal olmaktan daha
ok Afrikal topraklar olan gney Ispanya ve gney talyay blen byk eksenden
gemektedir. Akdeniz, kabaca heryerde hissedilir bir ekilde, ayn geometrik iklime
sahiptir.
Doudan batya baz deiiklikler kendilerini belli etmektedirler; bunlar denizin
dousuna doru gidildike Akdeniz neminin daha zayf ve daha ge olmasndan
kaynaklanmaktadrlar.
Bu deiikliklerin herbirinin kendi deerleri vardr. klimbilimcilerin ayrntlara
dikkat ettikleri bir dnemde, Akdeniz onlara hakl olarak, birbirlerinden ayrlmas
gereken bir iklimler ailesi olarak gzkmtr. Fakat bu durum onlarn akrabalklarn,
inkr edilemez birliklerini yok edememektedir. Dier yandan, hemen heryerde ayn
iklimlerin ve ayn mevsim ritmlerinin, ayn bitki rtsnn, ayn renklerin ve jeolojik
mimarinin de yardmyla, tutku derecesine varncaya kadar ayn manzaralarn bulunma
s karsnda kaytsz kalamaz. Sonu olarak bu ayn hayat tarz demektir: Micheletye,
ve Talk Languedoc Filistini hatrlatmaktadr. Yzlerce yazara gre Provence
Yunanistandan daha Yunanldr, en azndan mkemmel Yunanistan Sicilyann u veya

bu kysnda bulunmaktadr.Hyeres adalar eer daha yeil olmasalard Sikladlarn


arasnda yer alabilirlerdi ( 17 ). Ayn ekilde, Tunus gl akla Chioggia lagnn
getirmektedir. Fas, gne altnda daha fazla yanan bir talyadr ( 18 ).
Heryerde, iklimin ve tarihin kz olan, ayn l bulunmaktadr: buday, zeytin,
zm; yani ayn tarmsal uygarlk, insanlarn fizik ortama kar ayn zaferleri. Ksacas,
deniz blgeleri birbirlerinin tamamlayclar deillerdir ( 19 ). Ayn buday ambarlarna,
ayn kilerlere, ayn ya preserine, ayn aletlere, ayn srlere, ayn gndelik meguliyetle
re sahiptirler. Burada tutunan birey, biraz ileride baarl olmaktadr. XVI. yzylda
btn deniz blgeleri balmumu, yn, mortoniniveya vacchini koyunlar retmektedirler;
hepsi istisnasz, Mslman topraklarnda bile, ba ve arap lkeleridir. Kim slam
airinden daha iyi arap iiri yazabilmitir? Kzldeniz zerindeki Torda balar
bulunmaktadr ( 20 ) ve bu balar iraz araplarnn nl olduu uzak rana kadar devam
etmektedirler.
retim zdelii: bu durumda gerekenleri u veya bu deniz lkesinden salamak
mmkndr. XVI. yzylda Suriye buday ve Trakya buday vardr; Napolinin greco
veya latino arab vardr, latino brnden daha boldur ( 21 ), fakat Frontignandan
yklenen birok baka arap fs da bulunmaktadr; Lombardiya pirinci vardr, ama
ayn zamanda Valencia, Trkiye ve Msr pirinleri de bulunmaktadr. Ayn ekilde,
mtevazi kaliteden rnleri kyaslamak zere, Balkan ve kuzey Afrika ynleri vardr.
Demek ki Akdeniz lkeleri aralarnda rekabet etmektedirler veya etmek zorundadr
lar: snrlarnn iinden ok iklimsel dnyalarnn dyla mbadelede bulunmak
durumundadrlar. Bu bir gerektir, fakat XVI. yzyl dk hacimli, mtevazi fiyatl ve
ksa mesafeli mbadelelerin dnemidir. Komular arasnda, insan bakmndan zengin
blgelerle fakir olanlar arasnda durumu olabildiince idare etmek gerekmektedir,
nk en byk sorun, yenilebilecek hereyin ve yenilmesinin yan sra pek fazla zarar
olmakszn tanabilecek hereyin, Provence kylarnn incir uvallarndan, balk, ton,
veya tuzlu et flarna kadar, Msrn bakla uvallarna kadar ve en ok aranan mallar
olan zeytinya ve buday varillerini unutmakszn, hereyin peinde olan kentlerin
beslenmesi sorunudur. Demek ki, retimlerin zde olmas Akdenizin i mbadelelerini
sanld kadar rahatsz etmemektedir. En azndan XVI. yzylda. klimsel birlik ( 22 )
insani adan baka sonulara da yol amaktadr. ok erkenden benzer tarmsal
uygarlklarn yerlemelerinin yollar hazrlanmtr. sadan nce birinci bin yllarndan
itibaren, zeytin aac ve zm asmas uygarl, denizin dou erevesinden batya doru
tamtr. Bu esas birlikleme, alarn en uzandan itibaren yerlemitir. Doa ve insan
anlama halinde almlardr.
Bunun devamnda, XVI. yzylda nereden olursa olsun bir Akdenizli, Denizin
kylarnda asla slasndan ayrlma duygusuna kaplmamaktadr. Evet eskiden, Fenikeli
lerin veya Antik Yunanllarn ilk yolculuklarnn kahramanlk anda kolonizasyon bir
dramd, fakat sonradan byle olmamtr. Bu andan itibaren koloni kurmak, ayn
aalara, ayn bitkilere, gzlerin nnde ayn manzaralara, sofrada ayn gdalara sahip
olmak anlamna gelmitir; bu ayn gkyznn altnda yaamak, bildik mevsimleri
bulmak demektir.
Buna karlk bir Akdenizli lkesini terkeder etmez alamakta ve endielenmektedir:
tpk MakedonyalI Suriyeyi terkedip Frata doru ilerlemeye baladnda, skenderin
askerlerinde olduu gibi ( 23 ); veya Alak lkelerde brouilly du NorcT'da olmaktan
hafakanlar basan u XVI. yzyl spanyollar gibi. Alonso Vzquez ve o zamanlarn
spanyollar iin (ve kukusuz btn zamanlarn spanyollar iin) Flandre ne lavanta,
ne kekik, ne incir, ne zeytin, ne kavun, ne bademin yetitii; maydanoz, soan marulunun

ne z ne de tadnn olduu, inanlmaz birey olarak yemeklerin zeytinya yerine iya


ile piirildii bir lkedir ( 24 ). 1517de Alak lkelere ahs ve levazmatyla birlikte
giden Aragon kardinali de ayn kandadr, Flandre ve Almanyada tereya ve st
rnlerinin ok kullanlmalar nedeniyle, czzam buralarda ok yaygndr ( 25 ) sonucu
na varmaktadr. Gerekte buralar garip lkelerdir! Normandiyann Bayeux kentinde
1529 yaz sresince duraklam olan u talyan kilise mensubu kendini for del mondo
saymaktadr ( 26 ).
te Akdenizlinin bir limandan dierine kolayca dolamasn aklayan ey: sz
konusu olan yeni bir bnyeye intibak veya en azndan bir tanma deildir ve yeni kirac
kendini yeni evde rahat hissetmektedir. Karlatrmak iin, beryallarn Yeni Dnyadaki tketici kolonizasyonlarnn ne hale geldiine baknz. Geleneksel tarih, az veya
ok doru olarak, Peru ve Yeni Ispanyada buday, zeytin ve zm yetitirmeye ilk
uraan kadn ve erkeklerin adlarn muhafaza etmektedir. Hi de deersiz olmayan bir
abayla ve iklim ile topran hasmane tavrna ramen, bu Akdenizliler Tropiklerde
yeniden bir Akdeniz yaratmaya teebbs etmilerdir. Ancak bu aba bouna olmutur:
anavatann tarmsal ve gdasal uygarl, baz geici baarlara ramen, msr, tatl
patates, pulque, daha sonra da eker alkol blgesi olan spanyol-Portekiz Amerikasn
da uygun bir alan bulamayacaktr. Okyanusar ve berya kaynakl byk bir mbayaa
Yeni Dnyada yapay olarak Denizin bu beslenme uygarln srdrmeye yarayacak
tr: bunun sonucu olarak arap, un ve zeytinya ykl teknelerin Sevilla ve Lizbondan
Okyanusun br kysna doru yola kmalar meydana gelmitir ( 27 ).
Fakat bu yeni topraklarda kok salabilen de sadece Akdeniz insan olabilmitir.
Bunun nedeni, belki nceden bir iklimin, Akdenizinkinin sert koullarna alm
olmasdr; bu iklim insan organizmas iin her zaman yumuak deildir ve Akdenizli ayn
zamanda stma salgnlar ve dzenli felket vebaya kar olan savanda da sertlemitir.
Ayn zamanda belki de, anavatannda hep azla yetinmenin byk okulunda okumutur.
Akdenizin sahte konuksever iklimi bazen sert ve ldrcdr. Ve scak denizin
snrlarnn iinde uzak snrlarn insanlarnn yaylmasn nleyen szge o olmaktadr.
Bunlar dnk barbarlar, bugnn zenginlemileri olarak istedikleri kadar buralara
gelsinler: insan yutan yazlara ve malaryaya ne kadar direnebilmektedirler? ( 28 ) Walter
Bauer Sicilyadan sz ederken efendiler gelmekte ve kaybolmaktadrlar; dierleri ise
kalmaktadrlar ve bu szsz bir romanstr ( 29 ) demektedir, ve her zaman ayn olan birromans.

Kuraklk : Akdenizin afeti


Bu iklimin insanlarn hayat asndan eksiklii, yamurlarn yllk dalmndan
kaynaklanmaktadr. Yamur ok yamaktadr, hatta baz noktalarda lsz bir sekide
yamaktadr ( 30 ). Fakat yamurlar sonbaharda, kn, ilkbaharda ve esas olarak
ilkbaharda ve sonbaharda gelmektedirler. Bu kabaca, muson iklimlerinin tersidir.
Muson iklimleri scaklk ve suyun verimli bulumalarn rgtlemektedirler. Akdeniz
iklimi ise, bu nemli hayat faktrlerini, tahmin edilecek sonularyla birlikte, ayrmakta
dr. Yaz smestrinin anl gkleri ar bedeller detmektedirler. Kuraklk heryerde,
akan sularn duraklamalarna veya kurumalarna hkmederek, doul sulamay etkile
mektedir: Akdeniz lkesi, Uedler vefumariler blgesidir. Kuraklk btn otul bitkilerin
duraklamasna hkmetmektedir; bunun sonucu olarak tarm iin olduu kadar, bitkiler
iin de kurakla uyum salama ( 31 ), deerli su dalmlarn en abuk ve en iyi ekilde
kullanma zorunluluunu ortaya kartmaktadr. K bitkisi ( 32 ) buday olgunlamak
ve faal hayat devresini tamamlamak iin Mays veya Haziran ayndan itibaren acele

etmeye balamaktadr. Msr ve Andaluyada ise Nisan ayndan itibaren ( 33 ). Tunus


zeytin aalar, meyvalarn olgunlatrmak iin belirleyici sonbahar yamurlarndan
yararlanmaktadrlar. yle gzkmektedir ki, dry farming ok erkenden ampirik olarak
her tarafta uygulanmtr ( 34 ), ve bu sadece Fenikelilerin yaptklar deneylerden sonra
deildir. Doudan gelen sulama, eitli yntemleriyle birlikte, ok erkenden Akdeniz
alanna nfuz etmitir. Bugn (K. Sapperin haritasna bkz.) {^)Kunstbewasserungsnr
hassas bir ekilde Akdeniz ikliminin snrdr. Bu, sulama tekniklerinin Akdenize
geldikleri yollardan, uzun zamandan beri kurak lkelere uyum salam olan birok bitki
(otul ve aal) de gelmitir. sadan nceki birinci binde, daha nce de sylediimiz
gibi, ba ve zeytin yetitiriciliinin denizin dousundan batsna doru geni lekte
yaylmas gereklemitir ( 36 ). Akdenizin iklimi nedeniyle, aal kltrlere ynelmesi
alnna yazlmtr. Bir bahe olduu kadar besleyici ve tanrsal aalarn da lkesidir.
Buna karlk, Akdenizin iklimi sradan aalar ve bir orman oluumunu tevik
etmemitir. Veya en azndan, onlarn oluumunu garanti etmemitir. Akdenizin ilkel
oluumu olan orman, ok erkenden insanlarn saldrsna uram ve geni lde,
ok geni lde yok edilmitir. Yerine yenisi ya yetersiz bir ekilde kurulmu, veya hi
kurulmamtr. Bunun sonucu olarak, onlarn yerini ormann yozlam biimleri olan
allklar ve makilikler almtr. Avrupann kuzeyine nazaran, Akdeniz ok erkenden
etsiz bir lke haline gelmitir. Chateaubriand Moradan geerken, buras hemen tamamen
aatan yoksundur ( 37 ). plak ve tal Hersekten, ormandan elbisesini giymi
Bosnaya geerken, Jean Brunhesin farkettii gibi, bir dnyadan baka bir dnyaya
geilmekte deil midir ( 38 )? Hemen heryerde odun pahaldr ( 39 ), bazen de ok pahaldr.
Fuarlarn en zengini, montes'den bile zengini (bundan aal dalar anlaynz) Medina
del Campoda, u hmanist Antonio de Guevara btesi zerinde dnmekte ve u
sonuca varmaktadr: btn hesaplar yapldktan sonra odun bize tencerenin iindeki
yemek kadar pahalya malolmaktadr ( 4U ).
Baka sonu: Akdenizde gerek otlaklarn nedreti. Bu durum yamur tarafndan
ykanan topraklarn retken unsurlarn kaybetmeleriyle -aslnda Akdenizin kurakl
bu unsurlarn en iyi muhafzdr- gbre kullanmnn zorunlu olduu kuzey lkeleri gibi
yerlerin zengin tarmlar iin ok gerekli olan, ok yararl bykbalarn, burada az
sayda olmalarna neden olmaktadr. Bykbalara kitlesel olarak ancak Msrda ve
Akdenizin kuzey kysnda nemli Balkanlarda veya dierlerinden daha ok yamur alan
yksek topraklarda rastlanmaktadr. Keiler ve koyunlar (bu sonuncular etlerinden ok
ynleri iin yetitirilmektedirler) et iaesi an kapatmaya yetmemektedirler. Rabelaisnin yol arkadalaryla birlikte Floransann gzelliklerini seyreden,ok kzgn
Amiensli bir rahibe sylettii elenceli szlere bir an kulak verelim. Amiensde diye
aklamaktadr yaptmz yoldan drt kere, hatta kere daha az bir mesafe iinde size
ondrtten fazla ok eski ve lezzetli et kzartmas yapan dkkn gsterebilirdim.
Aslanlara ve africanoslan (kaplan adn verdikleri eyi byle adlandrdnz sanyorum)
belediye saraynn kulesinin yannda veya Philippe de Strozzynin saraynda kirpi veya
devekuu grmekten ne zevk aldnz bilmiyorum. Allahn adna, yal ve iyice kzarm
bir kaz grmeyi tercih ederdim ( 4I ). Akdeniz hakknda, bana dalga geerek yazan bir
corafyac, yeteri kadar et yok, ok fazla kemik var diyordu ( 42 ).
Kuzeyli insan iin daha XVI. yzylda bile, Akdeniz hayvan varl ak verir olarak,
srlar ounlukla sska ve koyunlar dk arlkl olarak gzkmektedir. Montmorency ve ordusu, 1577de, hepsi de Aa Languedoctan gelen 8.000 koyun
yemilerdir. Ortalama arlk st stne hayvan bana 30 libre, yani 12 kg.'dr
(bugnn). Bu sefil bir durumdur ve hayvan hemen hemen hibir ey etmemektedir;
para bana 4 livre, yani koyun basna bir ekden biraz fazla ( 43 ). Valladolidde, 23

Hazirandan 5 Aralk 1586ya kadar kesilen 11.312 koyun zerinden yaplan hesaplama,
hayvan bana ortalama 11.960 kg. et (26 Kastilya libresi) vermektedir. Ayn ekilde, ayn
dnemde kesilen 2.302 sr zerinden yaplan hesaplama birim bana et verimi 148,12
kg. (322 Kastilya libresi) olarak kmaktadr ( 44 ). Demek ki, hayvanlar yeteri kadar ar
deillerdir. Ayn eyler atlar iin de sylenebilir. Akdenizde ok gzel atlar vardr: Trk
atlar, Napolinin kk atlar, Andaluya yk beygirleri, Kuzey Afrikann Berber
atlar, fakat bu atlar hzl, canl binek hayvanlardr ve gelecek yzylda, kuzeyin byk
at, eek ve katrlar karsnda modalar geecektir. Posta menzilleri, modas kendini
kabul ettirecek olan at arabalar, top arabalar iin hayvan gc giderek belirleyici kstas
haline gelecektir. 4 Aralk 1522de Kantabriya sahilinde Codaliada karaya kan
DantiscusnoH tamen tam bonis (diye yazmaktadr) 6 yk hayvanyla Leone doru yola
kmtr, ut sunt apud nos qui plumbum ferunt ex Cracovia in Hungariam" ( 45 ).
Krakovdan Macaristana kurun tayan atlarla olan kyaslama, bir hatay gizleyemeyecek kadar anidir. Zaten bu gney atlar ne yemektedirler ki? Yulaf, ancak Languedoc
gibi baz blgelerde Akdeniz dnyasyla yeni yeni tanmaktadr ( 46 ), ve arpay insan
hayvanlara vermekten ok, kendi yemektedir. Ispanya snrn birkez getikten sonra,
Barthelemy Jolynin bize dediine gre, artk ksa ve itah kesici samana olaan olarak
tabi olmaktan duyduklar memnuniyetsizlikten kineyen u Fransa atlarna acyalm ( 47 ).
Hereyi bununla aklamay arzu etmeksizin kaydedelim ki, eer topra ancak izen
saban Akdeniz tarlalarnda tutunabildiyse, bunun nedeni sadece ekilen topran nitelii
ve narinlii olmayp, ayn zamanda srm hayvanlar olan kz ve katrlarn yeterli gce
sahip olmamalardr da. Yzeysel srmler, ra/eler yedi veya sekiz yla kadar
artrlabilmektedir ( 48 ). Gelecein kantlayaca zere, en iyisi ^tekerlekli ve nden
hareketli pulluun ok byk bir ilerleme arac olduu kuzeydeki gibi, topra daha
derinlemesine srmektir. Languedocta kuzey pulluunun taklidi olan sahte-pulluk
"mousse bu rol oynayamayacak ve pek fazla yaylamayacaktr ( 49 ). Languedocun
zavall aratoresi, istedikleri kadar yorulmakszn alanlarn trmalayp dursunlar, le de
France ve Pikardiya charrueur'\ennin karsnda arlklar yoktur ( 50 ).
Gerekte Akdeniz, tek. bana koullar tarafndan yaratlmamakla birlikte, onlar
tarafndan arlatrlan temelli bir fakirlikle mcadele etmektedir. Gerek veya zahiri
kolaylklara ramen, hayat burada narindir. Herkes Akdenizin tatllna, o kadar
vlen gzelliine kendini kaptrmaktadr -bazen Philippson gibi bu konuda bilgili bir
corafyac bile- ve kuzeyden gelen u yolcular gibi gneten, renklerden, lk havadan,
k gllerinden, turfanda meyvalardan bylenmektedirler. Tpk Vicenzede halkn
sokak yaam, geni bir ekilde nleri ak dkknlar karsnda akna dnen ve parlak
gney ndan evine biraz gtrmeyi dleyen Goethe gibi. Bu konuda ne kadar bilgili
olunursa olunsun, bu k, nee manzaralarna, sefalet ve fizik ac imgelerini ortak
etmekte glk ekilmitir. Gerekte, Akdeniz insan btn abasn sarfederek gndelik
ekmeini zorlukla kazanmaktadr. Muazzam alanlar ilenmeden kalmakta ve ok az
yarar salamaktadrlar. Besleyici toprak, hemen heryerde iki ylda bir nadasa tabidir ve
bu byk verimlilikleri nleyen bir yntemdir. Michelet birkez daha ve herkesten daha
iyi, bizim Provencemzdan balamak zere, bu topraklarn temelden gelen sertliini
anlamtr.
Bu fakirliin aikr bir iareti bulunmaktadr: kuzey insanna her zaman arpc gelen
azla yetinme. Anadoluda bulunan Flaman Busbec, 1555de yle yazyordu: yle
sanyorum ki, gerei yaralamakszn bir Flamann bir gnlk masrafn karlamak iin
gerekenin, bir Trk 12 gn yaatmak iin yeterli oluunu ifade edebilirim... Trkler
mutfan ve ona bal olan herseyin cahilidirler; azla yetinme konusunda ardrlar ve

yemek seme konusuda pek hassas deillerdir; eer tuz, ekmek sarmsak veya bir tane
soanlar varsa ve biraz da ayranlar bulunuyorsa, baka birey istememektedirler, ve
bunlardan bir trl yapmaktadrlar... ou zaman iyice souk suyla st kartrmakla
yetinmektedirler, bununla itahlarn bastrmakta ve byk scaklarn onlarda meydana
getirdii harareti sndrmektedirler ( 51 ). Bu azla yetinme; biraz pirin, biraz gnete
kurutulmu et ve kzde kaba bir ekilde piirilmi ekmein yettii, seferdeki Trk
askerinin en byk glerinden biri olarak sklkla kaydedilmitir ( 52 ). Batl asker daha
talepiydi, belki de ok sayda Alman ve svirelinin rnek oluturmas buna neden
oluyordu ( 53 ).
Fakat acaba Rum, talyan, spanyol kyls, hatta kentlisi bu konuda Trklerden
daha m zordurlar? Theophile Gautier de daha bir yzyl nce, ar krekilik
mesleinden tr kaslanm yakkl kayklarn, kayklar zerinde hemen sadece i
hyarla beslenerek, gnlerce yaamalarndan ararak, bunlarn ok az olan gdalarn
kaydediyordu ( 54 ). Alexandre de Laborde, Itineraire descriptif de lEspagne (1828) adl
kitabnda, Murciada yazn bir tek hizmeti bulmak mmkn deildir ve daha nce ie
girmi olanlarn da ou gzel mevsimin balamasyla birlikte ilerini terketmektedirler.
Bu durumda kolaylkla salata, birka meyva, kavun ve zellikle de krmz biber
bulabilmektedirler. Bu malzemeler gdalarna yetmektedir ( 55 ). Montaigne, herkesi
akam yemeine davet ettim diye yazmakta ve ilave etmektedir (Olay Lucca lcalarnda
gemektedir), nk talyadaki ziyafetler Fransadaki ok hafif bir yemekten baka
birey deillerdir ( 56 ).
Buna karlk, Commynes Venedikteki hereyin bolluu karsnda okuya kapl
maktadr. Yabanc olmann zrne sahiptir. Ve Venedik Venediktir, yani gda
bakmndan ayrcalkl bir kent. Bizzat Bandello, kentin, pazarlarndan labbondanza
grandissime dogni sorte di cose da mangiare" ( 57 ) tarafndan bylenmekten kendini
alamamaktadr ve tanklndan kuku duymamak gerekmektedir. Fakat ok zengin,
konumu ok iyi bir kentin bu lks pazarlarn iae etmenin ne kadar g olduunu, bu
iin Signoriaya ne endielere, ne kadar dikkat sarfna mal olduunu biliyoruz.
Akdeniz edebiyatlarnda sofra zevkine ilikin kk yer acaba farkedilmi midir?
Yemek tasvirleri -tabii eer sz konusu olan hkmdar sofralar deilse asla bolluktan
sz etmemektedirler ( 58 ). Bandellonun yklerinde iyi bir yemek, biraz sebze, biraz
Bologna sucuu, ikembe ve bir kadeh araptr. Altn Yzyl spanyol edebiyatnda,
oyuk karnl tip, allm bir kiidir. Bu tip ultra klasik Lazarillo de Tormes ve kardei
Guzman de Alfarachedr; bunlar Picardiada yere karncalar iin kibarlktan bir krnt
bile drmeden koskoca bir sert ekmek somununu yemektedirler ( 59 ). Ayn Guzman
Allah seni Kastilyadan inen vebadan ve Andaluyadan kan alktan korusun
demeyi uygun grmektedir ( 60 ). Don Quixottenin yemek listelerini veya u ataszn
hatrlatmak gerekir mi? Eer tarla kuu Andaluyadan gemek isterse, yannda yemini
de getirmelidir ( 61 ).
Bahe, meyvalk veya deniz rnleri ne kadar eitli iltifatlar cezbederlerse etsinler,
bugn bile iyi donatlmam bir sofra, rneklerin ou itibariyle yetersiz beslenme
snrnda bir gda rejimi sz konusudur ( 62 ). Bu azla yetinme bir erdem veya zevk
eksiklii -Busbec gibi konuursak- deildir, fakat bir zorunluktur.
Akdeniz toprann halklarna dayatt fakirlikten, burann verimsiz kalkerli
topraklar, tuz felketine maruz kalan geni alanlar, Belon du Mansn szn ettii
ritre ile kapl krlar ( 63 ), yumuak topraklarn nadirlii, ilenebilir topraklarn narinlii
de sorunludurlar. Yalnzca kt tahta sabann ancak trmalayabildii ince toprak
tabakalar rzgr ve afet sularnn insafna kalmlardr. Bunlar ancak insan abasyla

yerlerinde tutulabilmektedirler. Ve kylnn srekli dikkat ve zenini boa kartan


uzun sren bellar dneminde yalnzca kyllk deil, besleyici topran kendi de yok
olmaktadr. Otuz Yl Savalarnn yol at karmaa srasnda, Almanyann kyl halk
perian olacaktr, fakat toprak ayakta kalacak ve onunla birlikte bir yeniden ina olana
da orada duracaktr. Kuzeyin stnl. Akdenizde eer ekilerek korunmazsa lmek
tedir: l ekilebilir alan pusuda gzlemekte ve eline geirince de asla brakmamaktadr.
Topran kyl abasyla korunmas veya yeniden ina edilmesi bir mucizedir. Bugnk
rakamlar bu durumu anlatmaktadrlar: orman, otlak ve zel olarak verimsiz olan alanlar
dnda ilenen alan, 1900lerde talyada topraklarn % 46sn; spanyada % 39,1ini;
Portekizde % 34,1ini ve Yunanistanda sadece % 18,6sn meydana getirmekteydi.
Rodosta bugn 144.000 hektardan 84.000i ilenememektedir ( 64 ). Denizin gney
kylarnda rakamlar daha da felketli olacaktr.
Fakat acaba, bizzat ilenen topraklar ne vermektedirler? stisnai koullar (rnein
sulama) hari, ok az birey; bundan da iklim sorumludur.
Akdenizde hasat, hibir yerde olmad kadar, dengesiz unsurlarn insafna kalm
tr. Eer hasattan nce gney rzgr eserse, buday tam anlamyla olgunlamadan ve
olaan byklne erimeden nce kurumaktadr; veya zaten olgunlamsa, taneleri
dklmektedir: spanyada bu felketi nlemek iin, ok kuru taneler gndz topraa
dkldnden, kyller gece serinliinde buday bimektedirler ( 65 ). Eer su basknlar
kn alak topraklar istila ederse, tohumlar tehlikededir. Eer ilkbaharda gkyz ok
erken alrsa, olgunlamas epeyi ilerlemi olan zm bazen telafisi mmkn olmayan
bir ekilde donmaktadr. Hasttan, son ana kadar emin olmak asla mmkn deildir.
1574 Ocak sonunda Giritte zm iyiye benzemektedir, yamur bol yam, olaandan
fazla ekilmitir. Fakat haber kaynamz taneleri yakan vebal sislere tabi olan bu
lkede bylesine umutlara bel balanabilir mi diye ilave etmektedir ( 66 ). Aripelde ok
korkulan gney rzgrlar, Korfuda olgun zmleri mahvetmitir ( 6V ), bugn kuzey
Afrikann tahl blgelerinde hala korkulan rzgr budur, sirocco adn tayan bu
rzgra kar birey yaplamamakta ve gn iinde btn bir yln emeini yok
edebilmektedir. Akdeniz tarlalarn tehtid eden bu felketler listesine, ekirge belsn da
ekleyelim, hem dn, hem de bugn iin ( 68 ).
Bir hasadn, onu pusuda bekleyen btn bu tehlikelerden, birbiri ardna kurtulmas
nadir bir olaydr. Verimler dktr ve buday ekim alanlarnn snrl yzeyleri de
hesaba katlnca, Akdeniz daima alk snrndadr. Birka kere s sramasnn olmas,
yamur yamamas, insanlarn hayatlarnn tehlikeye girmesi iin yeterlidir. Bu durum
da herey, hatta siyaset bile deimektedir. Macar snrlarnda eer yeterli bir arpa hasad
olacana dair umut yoksa (Akdeniz iin arpann kuzeyin yulafnn edeerlisi olduu
bilinmektedir), Padiahn buralarda fiili bir savaa girimeyeceinden emin olunacaktr:
Sipahilerinin atlarn nasl doyurabilecektir ki? Eer ayn zamanda deniz ambarlarndan
veya drdnde buday da azsa, kn veya ilkbaharda yaplm olan sava planlar ne
olurlarsa olsunlar, savalar hasat mevsiminde zorunlu olarak isiz kalacaklardr ki, bu
ayn zamanda denizin sakin olduu dnem ve byk deniz harektlar mevsimidir. Bu
ktlk durumunda hemen kyl ekiyal ile deniz korsanl, iddetlerini iki katna
kartacaklardr. Bu'koullarda, byk siyasal mektuplamalarda, gndelik hayata
ilikin olarak kaydedilen yegne ayrntnn hasada ilikin olmalarna alacak mdr?
Yamur yad, yamad, buday iyi bymedi; Sicilyadaki tahminler iyi, fakat
Trkiyede rn iyi deil, Padiah buday kna mutlaka izin vermeyecek. Bu yl bir
ktlk yl, bir carestia, o zamanlar denildii gibi bir cherte (pahallk) yl olacak m,
olmayacak m?

Hizmetilerin ba Francisco Osorio 1558de II. Felipeye yazd mektuplarda,


kuzeyde srgnde olan krala Yarmadadaki hava durumlarn uzun uzun anlatmaktadr.
Bu Valladolidli kentli, gn rengine, rnlerin durumuna, ekmek fiyatna ne kadar da
dikkat etmitir. 13 Mart 1558de: ki gnden beri hava burada ak, ok gneli ve
rzgrlyd diye yazmaktadr. Ocak ortasndan beri hi yamur yamad. Ekmek
fiyat biraz artt ve gelecekteki rayicini saptamak iin bir pragmatik yapld. Bu
pragmatik yaynlandndan beri gkyz bulutlarla kapland. te Nisan iin yamur
ummamz iin bir neden. Andaluya ve Estramadura gibi Toledo krallnda da yamur
yad ve hava ok salkl: ekmek fiyat buralarda ok dt ( 69 ). 30 Ekim 1558 buday
rn, bol, kralln tmnde vasat miktarda arap var, ekimler heryerde iyi gitti. Ayn
26snda burada btn bir sabah boyunca lapa lapa kar yad. Daha sonra bolbol
yamur yad, bu ekinlere ok iyi gelecek. Buradaki havalara gre Brkselde havann
ok scak olmayacandan eminim. Ekmek fiyat kralln tmnde dt ( 70 ).
II. Felipe ekim zamanndan itibaren hava dalgalanmalarndan haberdar edilmek
tedir; ekmek fiyatlar yamura gre artmakta veya dmektedir; bu ayrntlar, iktisat
tarihine ilikin baka ayrntlarn bouna arand, mektuplamalarn iine serpitirilmi
lerdir: btn bunlar XVI. yzylda Akdenizdeki gda durumu hakknda aklaycdrlar.
Sadece basit bir ekonomik sorun deil, ayn zamanda hayati bir sorun.
Bunun anlam, aln, insanlar sokaklarda ldren hakiki aln bir gerek
olmasdr. Venedikli Navagero 1521de Andaluyada ylesine bir alk oldu ki,
saylamayacak kadar ok hayvan ld ve lke l olarak kald; ok sayda da insan ld.
ylesine bir kuraklk oldu ki, budaylar yok oldular ve tarlalarda ot bile bulunamaz
oldu; bu yl Andaluyann cins atlarnn byk bir ksm yok oldular ve bugne kadar
(1525) yerlerine yenileri konulamad ( 71 ) diye anlatmaktadr. Bu u bir rnektir! Fakat
yllarn dizisi iinde, nihayetsiz bir ekilde caresteler, her hkmetin buday avna
kmas ve insanlarn alktan lmelerini nlemek iin -her zaman baarl olamadankamusal datmlar rgtledii kaydedilmektedir. Yzyln ikinci yarsnda, zellikle
ar bir bunalm 1586dan 159 le kadar btn Akdenizi etkilemitir ve bu bunalm
Akdenizi kuzey teknelerine amtr. Normal yllarda bile hayat asla kolay, asla bolluk
iinde deildir. XVI. yzyln sonunda ekim alanlar, ba, dutluk bakmndan zengin
olan Toskanallarn, con tutto cio non raccolgono vettovaglie per un terzo dellanno
olduunu dnnz ( 72 ). Veya Guzmann anlats iindeki u cmleyi tartnz:
kuraklk sonucu yl ksrd. Refah yllarnda bile ok almak zorunda olan Sevilla
bundan ok zdrap ekti.
Akdeniz tarihinin kalbinde u zorlamalar rol oynamaktadrlar: fakirlik, yarnn
belirsizlii. Belki de bilgeliin, azla yetinmenin, insanlarn alkanlklarnn nedenleri
bunlardr ve belki de, bazen gndelik ekmek ihtiyacndan baka birey olmayan,
igdsele benzeyen baz emperyalizmlerin de nedenleri bunlardr. Akdeniz zayflklar
n ikme edebilmek iin davranmak, kendi evinin dna kmak, uzak lkelerin katkda
bulunmalarn salamak, onlarn ekonomilerine ortak olmak zorunda kalmtr. Ve
bunu da yaparken tarihini nemli lde bytmtr.

2. Mevsimler
Denizin iklimi, birbirlerinden kesin olarak ayrlm iki mevsimiyle birlikte, Akdeniz
gvdesini her yl sanki nce klklarna, sonra da yazlklarna gidiyorlarm gibi ve bylece
ilnihaye, monoton bir ekilde gelen iki farkl cephede yaatmaktadr. Bize havann
niteliinden, renginden sz eden saylamayacak kadar ok kayt, yllar hesaba katlmak
szn snflandrlabilir. nemli olan yalnzca aylardr ve kk sapmalarla hep ayn

hikye sz konusudur. Yln kaplar ngrld gibi almakta ve kapanmaktadr.


Gn dnmleri ve gne asndaki deimelere Kabilide yln kaplar ad verilmek
tedir. Her defasnda insanlar iin, talihiyle birlikte yeni bir mevsim almaktadr: arpa
ekmei ya da alk ( 73 ).

Ksn
duraklar

K erken balamakta, ge bitmektedir; gelmesinden endie duyulmakta ve bittiine


asla inanlmamaktadr. Bilgeliin tavsiyesine uygun olarak k, takvimin gsterdiinden
nce beklenmektedir, 9 Eyll: esserdo hormai il fine deli estate demektedir bir Venedik
senato belgesi; sonra 20 Eyll: venendo hora il tempo del inverno; 23 Eyll: approximandose el tempo del inverno ( 74 ). Sorun, gafil avlanmamak, galee grossi, tekne, ince
kadrgalar zamannda limana ekmek, askerleri ar miktarlarda yola kartmamaktr.
Herkes kiisel olarak, en kk arzada malignita de la stagioneyi devreye sokacak olan
kiisel salna dikkat etmek zorundadr. Bir dizi afet, snama, kstlama, irdeleme
balamaktadr; bu, insanlar ve nesneler iin g olan stagione horriadr: srekli
yamurlar di e note, ne krlar, ne kentleri saknan su basknlar, tipiler, frtnalar, deniz
frtnalar ve herkes iin acmasz olan souk, zellikle fakirler iin, incommodo omnium et
maxime pauperum ( 75 ). Hastaneler sefillerle dolacaktr. Ve sonra, aalar yeniden
ieklerle kaplandktan veya Montpellier yaknlarndaki ovalar smbllerle maviletik
ten sonra bile, neler olaca bilinemez ( 76 ). 15 Nisan 1594de Bolognada Paskalyadan 5
gn sonra daha imdiden gzel bir ilkbaharn balangcndan sonra, ok kar yad.
Allah yardmcmz olsun ( 77 ). 23 Mays 1633de Floransada 21 Maystaki yamurdan
sonra yle bir souk kmtr ki, comeper ligranfreddi digennariodaki gibi ate yakmak
gerekmitir, ve da karla kapldr ( 78 ).
Bu durumda kendi iine kapanan hayatlardan en fazla etkileneni, en hareketsizleeni,
tarlalarnkidir ( 79 ). Kyl zorla istirahat etmekte, ancak daha nceleri Aristofanesin de
dedii gibi, Zeus bu arada topra slatmaktadr ( 80 ). Havann ak olduu zamanlarda
kyl, eer Ekimde yapmadysa, arpa ekmekte, Aralkta buday tohumu atmakta ve
ilkbahar banda msr ekmektedir. Fakat msr XVI. yzylda Amerikadan yeni
gelmitir. Bunlar aslnda yarnki gibi kitlesel igc, komularn yardmn, Portekizde
denildii gibi por favor almay gerektirmeyen kk ilerdir. Bunlara sebze ekimi ve
birka srm ilemi eklense bile, k bo zamanlarn ve baz bayramlarn mevsimidir.
Hrstiyan lkesinde, Aralkta domuz boazlamak bunlardan biridir. Boccacio hikyele
rinde bundan sz etmektedir ( 81 ). Ocak aynda Kabili dalarnda, k gn dnmnde,
gne devreleri arasndaki ayrl vurgulayan Ennayer bayramlaryla birlikte, gece ge
saatlere kadar sren len sofralar deerli rezervleri tketmektedir; fakat bu hovarda
pisboazlkla, gelmekte olan yl uzlatrmak gerekmektedir ( 82 ).
Karlar tarafndan ablukaya alnan birok da kitlesi, alak topraklara giden srler
ve obanlar tarafndan terkedilmilerdir. Evlerinde kalan dallar, sonbahar fuarlarnda,
artk besleyemeyecekleri gen hayvanlar satmlardr. Bugn bile, Pirenelerin snrnda
( 83 ), kukusuz Montaignein 1581 de ( 84 ) oralardan getiinde Lucca lcalarnda kuzu ve
buzann ucuza satlmasyla ayn nedenle, byle bir durum meydana gelmektedir.
oban tarafndan terkedilen da, ou zaman yolcu tarafndan da terkedilmitir: karl
yksek lkelerden geite insann kendini ve mallarn yitirme riski vardr: Fransz elisi
12 ubat 1578de stanbuldan ( 8S ) Sire, kar burada o kadar srekli ve fazla ki, beni 50
gnden beri kuatma altnda tutuyor ve karar verdiim gibi geen hafta yola kmam
engelliyor. Halepteki Fransz konsolosu Trk Gedoyn, 1624de kn Balkan
dalarnda yapt yolculukta bandan geen beklenmeyen olaylar ayrntlaryla
anlatmaktadr: souktan donmasna veya ay ile kurtlar tarafndan paralanmasna az

kalmtr ( 86 ). Fas Atlasnda, Afrikal Leonun akladna gre, gney hurmalarn


Ekimden itibaren getirmeye balayan tccarlar, dadaki olaanst kar tipileri karsn
da gafil avlanmaktadrlar. Kimse bundan kaamamaktadr. Aalar bile, muazzam
kefenin altna gmlmektedirler ( 87 ).
Bu arada, aadaki blgelerde ulam ou zaman gtr; srekli yamurlarla
birlikte nehirler tamakta, kprleri ykmaktadrlar, o kadar ki diye anlatmaktadr
Bandello hikyelerinden birinde mlkleri Po nehrinin bu tarafnda olan bizim
Mantovallar topraklarndaki ne yiyeceklerle, ne de mallarla vnememektedirler ( 88 ).
1595 Ekiminde, bir Venediklinin yazdna gre, nehir o kadar ykselmitir ki,
Ferrareliler bizim tarafmzdan, setlerle yark amaya girimilerdir ( 89 ). Bir baka
seferinde Tiber tamtr: 1598de, daha 1575de tamir edilmi olan Aemilius
kprsnn yarsn gtrmtr ( 90 ). 1594de ise sra Arnonundur. Bu yl Toskanadaki
nehirler buz tutmu ve meyve aalar birkez daha donmulardr ( 91 ). Baz zellikle sert
klarda Venedik kanallar donmaktadr ( 92 ). En iyi durumlarda bile, XVI. yzylda
yollarn kn korkun bir ekilde amurlanm, ukurlarla dolmu, ubat 1581de
spanyada ( 93 ) veya Aralk 1592de Balkanlarda ( 94 ) olduu gibi -bunlar daha dn o
kadar amurludurlar ki, yolcularn elbiselerinin rengini anlamak mmkn deildir ( 95 )kullanlmaz hale gelen yollarla balar beldadr.

Deniz seyrseferinin durmas


Deniz de dman hale gelmektedir. O kadar ki, denizciler isiz kalmaktadrlar. Roma
dneminde, teknelere Ekimden Nisana kadar k uykusuna yatma emri verilmekteydi.
Gemicilerin ihtiyac bunu gerektirmekteydi ( 96 ). Havari Paulusun deniz yolculuklarna
ilikin olarak, Giritten Botiportusun ad fiemanduma yatkn olmad ( 97 ) ve Paulusu
tayacak olan skenderiye gemisinin Maltada klad ( 98 ) renilmektedir. Yzyllar
sonra, Orta a kentlerinin denizcilik yasalarnda, 1160 tarihli Piza Constitutum
t/jusunda (") benzeri hkmler bulunmaktadr. Piza blgesinde eylemsizlik SaintAndre bayramndan Martn ilk gnlerine kadar zorunludur (tempore hyemalipostfestum
Sancti Andreae... ante kalendas Martii). Ayn zorunluk Venedikte 1284 tarihli denizcilik
yasasnda ( 10 ), 1387 tarihli Ancona denizdik yasasnda da ( 10 ) yer almaktadr. Yasa
koyucu, deney tarafndan yazdrlan tedbir ve korumay yzyllar boyu muhafaza
etmitir. XVIII. yzyln sonuna kadar Dou Akdenizliler sadece Saint-Georgesla (5
Mays) Saint-Dimitri (26 Ekim) arasnda denizde dolamlardr ( 102 ).
Fakat 1450lerden itibaren, denizciliin k engeline kar kazand zaferler artmaya
balamtr. Fakat burada sz konusu olan, henz ksmi ve her zaman tehlikeye gebe
zaferlerdir. Her yl yank uyandran gemi batmalar, kn gcn hatrlatmaktadrlar. O
kadar ki, 1569da Venedik, artk deniz yolculuklarnn yalnzca 15 Kasm ile 20 Ocak
arasnda, sul cuor deliinvernata ( l03 ) yasaklad iin, kukusuz hafifletilmi olan eskinin
savunma yntemlerini yeniden yrrle koymutur. Bylesine konularda geriye
dnmek tabii ki olanakszdr. Bu yeni yasalara o kadar az uyulmutur ki, Signoria onlar
1598de yrrlkten kaldrmak zorunda kalmtr ( l04 ). Fakat alnan nlem gene de
belirtileri ortaya koymakta, bu dnemde bile kn denizcilie neye mal olduunu iaret
etmektedir. 1 Aralk 1521 de Greco rzgrndan tr Adriyatikte birok gemi
batmt, bunlardan tahl ykl olan biri ise, tam da Raguza limannda sulara
gmlmt ( 105 ); 11 Kasm 1538de tek bir keresinde, Barbarosun 38 kadrgas kyya
vurmu ve fkeli deniz tarafndan paralanmtr, olaydan kurtulan insan ve mallar
Arnavutlar tarafndan ya ldrlm, ya da yamalanmt ( 106 ); 9 Kasm 1544de yedi
Raguza teknesi frtnaya kurban gitmilerdi ( 107 ); Ocak 1545te bir greco tramontano
darbesi Adriyatikte, aralarnda 100.000den fazla dka altnyla Suriyeye giden 3

Venedik teknesi de olduu halde, 50 gemiyi batrmt ( 108 ); 29 Aralk 1570de


Adriyatikte meydana gelen en byk talihsizlik srasnda iki buday ykl tekne tam
da Raguza limannda batmlard ( 1Q9 ). Ve ne kadar da ok benzeri baka olay vardr:
1562 Ekiminde Herradura kysnda spanyol kadrgalarnn tmnn meydana getirdi
i filonun batmas; Ekim 1575de denizin lgnl sonucu stanbul nlerinde kyya
srklenen 100 kadar tekne ve 12 kadrga ( 110 )!
Kn kim denize alrsa, unsurlarn insafna kaldn bilmeli, devaml diken stnde
olmal, hava patladnda gece frtna lambalarnn, Guzman de Alfarachen szn
ettii fnnales de borraseann yandn grmelidir ( m ). Yolculuklar yazdakilerden daha
uzun ve hareketli olduklarndan, kt mevsim boyunca nadirlemektedirler. XIX.
yzyln banda Venedik veya Odessada hala Ekimden itibaren, limandan hareketler
seyreklemekteydi ( U2 ). Tabii ki, XVI. yzylda bu i evleviyetle byleydi.
Kukusuz ak gnlerde, kayklar ksa mesafelerde birka saatlik yollar iin tesadfe
koabilirlerdi. Kla mcadele etme yeteneine sahip byk tekneler, kt havaya
ramen, mevsimin daha krl kld yolculuklar gerekletirmekteydiler, fakat btn
itibariyle seyrseferin yavalad aktr. Kadrgalara gelince, bunlar limanlarn en
korunakl yerlerinde, tersanelerin vo/falarnda (o. volte), karada iyi korunmu ve kuru
olarak, tamamen hareketsiz durmaktadrlar ve tayfalar da yar yarya isiz bir ekilde
rmektedirler. Kn dinsel hayatn zerine yansmasyla megul olmu olan Marcel
Mauss (gerekte Eskimolarnkiyle) Chateaubriandn LItineraire'inin bir pasajyla
elenebilirdi. Chateaubriand bu kitapta Fransz Kapsenlerinin balca ikmetghla
rnn, beylerin kadrgalarnn klama yeri olan Napolide (Moradaki Romania Napo
lisi, Ahbolu) olduunu sylemektedir, bu kadrgalar olaan olarak Kasimdan SaintGeorges bayramna kadar burada kalmakta ve o gn denize almaktadrlar; bu tekneler
hrstiyan forsalarla doludurlar ve bunlarn eitilmeleri ve yreklendirilmeleri gerekmek
tedir; u anda Atina ve Mora st olan Parisli Peder Barnabe evkle ve yararl bir ekilde
bu ile uramaktadr ( 113 ). 1806da olduumuza, Batda kadrgalrn fiilen ortadan
kalkm olduklarna dikkat ediniz, fakat Malta veya Douda varolmaya devam edenler
iin corafi belirleyicilik srmektedir; tpk kendini Kanuni Sultan Sleyman dneminde
de dayatt gibi.
XVI. yzylda armadalar, korsan fuste veya kadrgalar klamaya tabidirler.
Herhangi bir Aralk aynda (belki de 1580 ylnnki) Heaedo btn korsanlar Cezayir
dnda veya teknelerinin silahlar sklm olarak limanda klyorlard diye anlat
maktadr ( ll4 ). Ayn ekilde, Aralk 1579da ayn Haedonun tanklna gre reis
Arnavut Memi en el riode Bona, Bone sahilinde, Seybuz aznda klamaktayd ( 115 ).
Filolar asndan, spanyol ynetimi mevsim dnda Trk donanmasnn limanlarda
k uykusunda olduundan emin bulunduundan, kendi teknelerini kullanmaya fazlasy
la eilimlidir. Korsanlar da, denizin tehlikelerinin, yazn byk armadalarla karlama
ya nazaran daha az olduunu dndklerinde, kr umudu grdklerinde ayn eyi
yapmaktadrlar. Fakat spanya hizmetindeki denizciler, bu k yolculuklar konusunda
itiraz etmeye hi ara vermemektedirler. O sralar II. Felipenin deniz generali olan
(amiral deil MAK.) ve tedbirlerini almakta bulunan Melfi prensi, Austos 1561de
Majestelerine hizmet iin duyduum evk beni, kadrgalar kn sefere kartmann,
limanlardan yoksun bitmez tkenmez spanya kylar boyunca onlar batma tehlikesiyle
kar karya brakmak olduunu sylemeye zorluyor. Tekneler kurtulsa bile mrettebat
kaybolacaktr ve zaman geldiinde (yeni mevsimde) hizmet edemeyeceklerdir diye
yazmaktadr ( II6 ).

20,
spanyaya varacakken Tabarka'ya ulamak, Ocak 1597
Cesare Giustiniano Cenovada Cumhuriyet'in kadrgalarndan birine biner. Marsilyann karsndaki kk
Pomegues adasnda mola veren tekne, Mistral onu Creux burnunda gafil avlaynca, Lion krfezini dolamtr.
Guistiniano Cumhuriyetini II. Felipenin nezdindeeli olarak temsil edecei spanyaya gitmek yerine (yani demek
ki Cenevizli iadamlarna sert bir darbe indirmi olan 1596 devlet iflasnn hemen ertesinde), frtna tarafndan
dorudan gneyesrklenmitir. Kadrga Kuzey Afrika kysnda Ceceli i,le Collo arasnda kk birkoya ulam ve
burada alt gn geirmitir, teknede herhangi birzararyoktur. Kadrgann kuzeye ynelmesi mmkn olmadndan
Cenevizlilere ait Tabarka adasna gitmek zorunda kalmtr. Kadrga kullanlmaz hale geldiinden Cesare
Guistinani Sardinyaya bir tccar teknesiyle ulaacak, sonra da nihayet spanyaya varacaktr. Kaynak: Cesare
Guisitinianonun mektuplar, A.d.S. Cenova, Lettere Principi.

Kadrga sava kn mmkn deildir; bu gerei meslekten olanlar, onlarn


gzlemlerine kulak asmayan siyaset efendilerine defalarca hatrlatmak zorundadrlar. O
da II. Felipenin general de la mar\ olan Don Garcia de Toledo, isyan eden Korsikaya
kar Cenovann talep ettii filoyu denize kartmamak iin nedenlerini sralamaktadr.
Ispanyann Cenevizdeki elisi Figueroaya yle yazmaktadr(" 7 ): btn k harekt
larnn tamamen bir para israf olduu aka belirlenmi bir gerektir. Hibir yarar
salanmakszn para israf edilecektir; tpk daha nce olduu gibi ve eer ne nedenle
olursa olsun, bu mevsimde sefere klrsa, srekli olaca gibi. stelik (Penon de
Velezin seferinden dnen teknelerdeki birlikler yorgun olduklarndan) ilkbahar hare

ktlarn riske sokma ve buna bal olarak av glge sanma tehlikesi vardr, veya daha
iyisi, sadk bir eviriyle gvercini bandan yakalamak mmknken, kuyruundan
yakalamak riski vardr. Sz konusu olan yalnzca askeri bir gezi olsa bile, gene de
tehlikeli olacaktr. Piombino kanalndan gemek rktc bir ekilde uzun, belirsiz ve
tehlikeli bir deniz yolculuudur.
Sonu olarak, kurala uymayan kadrgalar felket beklemektedir. Su kesimleri ok
alak olan bu tekneler derin dalgalara ve frtnalara kar dirensizdirler ( 118 ). V.Carlosun Kasm 1541de Cezayiri gafil avlamay denemesinin nedenleri tahmin edilebilir.
Fakat seilen mevsimin Kuzey Afrikallarn Kassem (Kasm) adn verdikleri ve kesim
demek olup, iyi mevsiminden ktsne geii iaret eden bu dnemin ( 119 ) kurban
olmutur. Ocak 1554de Fransa kadrgalar Piero Strozzinin komutasnda Roma
plajlarna doru Marsilyadan ayrlmlardr, bu teknelere un ykl kayklar refakat
etmektedirler. Bir hortum bu kayklardan birkan ve bir kadrgay batrmtr, dalan
dierleri ise, kreksiz ve yelkensiz olarak Marsilyaya geri dnmlerdir ( l2 ). Malaa
civarndaki bu ak koyda, Ekim 1562de spanyol filosunun bataca Herradura felketi
konusuna ileride geleceiz. Dou rzgrlarna ak olan Malaa koridorunda btn
klar, belki de Lion krfezindekinden daha da tehlikelidirler. Kn ve hatta ilkbaharda
buras ok tehlikelidir: Nisan 1570de iki kadrga Malagada karaya vurmam myd ve
dier tanesi aa srklenmemi miydi ( 121 )? 1566da gemi batmalar bildirilmitir
( 122 ). Ertesi yl, ubat aynda hemen hepsi Flandredan silah ve tuzlamalarla ykl olarak
gelen 27 kayk ve gemi Malaa nlerinde batmtr ( 123 ). Lion krfezi de nn boa
kartmamaktadr: Nisan 1569da byk bir frtna, burada, Granada kylarna doru
yolda olan Kastilya Byk Emininin 25 kadrgasn etrafa savurmu ve tam bir felket
olduundan endie duyulmasna yol amtr; rzgr iini o kadar iyi yapmtr ki,
kadrgalarn bazlarn Sardinya kylarna atm ve bu arada Ambrosio Negronun
kadrgas da karaya ancak Pantelleriada ulaabilmitir ( 124 ). Sonu olarak, kt havada
limanda kalmak en iyi zmdr veya Ocak 1603te Carlo Doriann bana geldii gibi,
oraya geri dnmektir: bu amiral, Barselona plajndan kmaya bouna uram,
birok defalar buraya srklenmi ve yelken direkleri krldktan baka, 300 krekisini
de kaybetmitir ( 125 ).

K bar ve gevezelikleri
Demek ki kt hava, byk deniz savalarnda zorunlu olarak ate-kes meydana
getirmektedir. Ve ka arkasn vererek ( 126 ) srdrlmesi mmkn olmayan kara
savalarndaki ate-kes de daha az dzenli deildir. Kukusuz resmi olarak tam bir
duraklama yoktur. Fakat yavalama aikrdr; 1578-1590 dramatik ran sava byledir,
Akdeniz meknndaki veya Akdeniz d mekndaki herhangi bir sava da byledir.
Kasm gnnn (26 Ekim) yaklamas, olaan olarak Trk kara ve deniz seferlerinin
sonunu belirlemektedir, Hammer Osmanl imparatorluu hakkndaki deerli kitabn
da byle sylemektedir ( 127 ). nk sava kendini lke zerinden beslemektedir. Bu
nedenle hasadn yaplmasn veya yaplmak zere olmasn (bu neden dierlerinden nce
gelmektedir) beklemek zorundadr. Hala Trk alannda kalrsak, tarihi Zinkeisen
Trklerin 1456 Belgrad kuatmas hakknda, Haziran ay iinde, yani tam da
budaylarn olgunlamaya balad dnemde, Osmanl kuatma ordusu Belgrada
yneldi diye yazmaktadr ( 128 ). Mevsimlerin takvimi hkmn byle yrtmektedir.
Ksacas, k smestri sakin bir bar dnemidir. Devletleraras sava isiz kalmakta,
kk savalar da ayn duruma dmektedirler, ancak kt mevsim denizde olduu
kadar karada da gafil avlamaya prim verdiinden, istisnai olarak birka sert baskn
olabilmektedir. Prostestan gruplar, 1562de Rousillon snrn kn gemeyi denemi-

21.
19 Nisan 1569 ve izleyen gnlerde bir mistral patlamas
Kastilya byk Komandr' Don Luis de Requesens'n kadrga filotillas ispanya kylarna varmaktadr. Amac;
snr Cartagena'nn gney-batsnda balayan ve Morlsco larn geen yHn Noel gecesi ayaklanmaya getikleri
Granada krall sahillerine ulamaktr; bu durumda kadrgalar asilere silah ve adam tayan Barbaroslu aknlarn
engelleyeceklerdir Mistral filotillay Lion krfezinde aniden yakaiam ve kadrgalarn byk ksmn Sardinya
sahillerine atmtr Aiguesmortes a ulaan bir kadrgann rzgra kar yolculuunu kaydetmek gerekmektedir
Don Luis de Requesens'n kadrgas ayn 27sinde Palamosa varmtr, ama filotilla'y Marsilyada terkederek
ispanyaya yaya dnen askerler daha once gelmilerdir: kadrgalardan biri Pantelleria'ya, bir dieri de 7 Mays ta
Agrigenteye ulatran yolculuklar yapmlardr. Bu kroki Simancasda incelediim ve zetlediim ok saydaki
belgeye dayanlarak. J Gentl de Slva ile Jacques Bertin tarafndan kartlan taslaa gre hazrlanmtr. Oia/n
nasl farkedildiinin ve haber verildiinin de haritasn kartmak mmkndr. Fiili olarak, Cenova kaza hakknda
ispanya nn balca haber ka/na olmua benzemektedir.

lerdir; Eyll 1540'da Cezayir korsanlar, mistralin geri ekililerini tehlikeye sokuyor
olmasna ramen Cebeltark basmay denemilerdir; ponentini kalyonlar veya takviye
edilmi kadrgalarla, ounlukla k biterken Dou Akdenizin alkantl sularna
korsanlk yapmaya gitmektedirler.
Bu kayda deer birey yok mevsimi srasnda, sadece gevezelikler isiz kalmamak
tadrlar. 20 Mart 1589 tarihinde, Venedikteki spanyol konsolosu Juan de Cornoa syle
yazmaktadr: Trklerden hibir haber alamyoruz, k geitleri kapad Hi bu kadar
haberden yoksun kalnmamt ( 1M ) -belki burada kastedilen gerek haberlerdir, nk
bu durum rivayet ve sylentilerin dolamasn asla engelleyememektedr-. K , yolculuk
lar yavalatarak ve askya alarak, en mkemmelinden sahte haberlerin ve ayn zamanda
tehlikesiz kahramanlklarn dnemi olmaktadr. Papalk elisi Alman askerlerinden sz
ederken imdi k olduuna gre, Franszlar kendi keyiflerine gore kahramanlk
yapmakta serbest brakmaktadrlar diye yazmaktadr (").

Bizzat hkmetler iin de, byk projelerin ve byk tartmalarn zamandr.


Kurmaylarn almalar lsz bir ekilde artmaktadr. K, yl dosyalarn mevsi
midir. Bunlara k dosyalar ad da verilebilir ve bunlar tarihiler tarafndan her zaman
ihtiyatla kullanlmaldrlar. Acele etmeye hi gerek yoktur. Tartmak, ngrmek ve
nihayet kt zerinde ina etmek iin iyi bir frsat vardr. u veya bu durum meydana
geldiinde ite yaplmas gereken; ancak ya Trk veya Fransa kral yle yaparlarsa... Ve
koskoca sahifeler mrekkeple kararmaktadr. Tarihilerin sayg ve inanla analiz
ettikleri geni fikirler, muhteem planlar, birok kereler o srada darda Madridde veya
baka bir yerde, dalardan gelen kar rzgr cierzo zincirlerinden boanmken, bir odun
veya mangal ateinin scaklnda, her taraf iyice kapatlm bir odada olgunlatrlmlardr. Bu durumda hibir ey ne ok byk, ne de ok zor gzkmektedir. Alak
lkeleri ablukaya almak, onlar tuzdan mahrum etmek, beslenmelerini saladklar
Hansa budaynn tmn satn almak, spanyol limanlarn onlara kapatmak: bunlar
k projeleridir. 1565-1566da Trklerin Malta nndeki byk baarszlklarndan
sonra, daha henz yeni sona eren yazn deheti iinde yaanrken, La Goulettee 12.000
spanyol ve talyan gnderilmesi dnlmtr ( m ). Oysa bunlar, altml yllarn
geniletme faaliyetlerine ramen, kck presidioya nasl yerletirileceklerdir? buna
kalsn: Bone burnu tarafndaki surlarn altna yerletirilebilirler, nk buras harita
zerinde iyi bir yere benzemektedir. Herey ngrlmtr ve ou zaman olduu gibi
hibir ey yerine getirilemeyecektir. Bu bak asndan yaz daha mantkl olmayp, daha
gereki olmaktadr; veya daha dorusu, yazn olaylar devletlerin her zaman onlar
denetlemelerine olanak olmakszn, kendiliklerinden uzaklara doru kamaktadrlar.
Ancak bu arada kn olumlu bir almas -bir tek- bulunmaktadr: diplomatik
pazarlklar, tartmalar, barl zmler. Bu adan k selim bir duraklamadr. Bu
kitapta incelenen btn bar antlamalarnn k smestrine ait olmalar, yazn
karklk ve tamir edilemez olaylarndan nce yer almalar bir olgudur. CateauCambresis bar 1558-1559 knn toplantlarndan km ve 2-3 Nisan 1559da
imzalanmtr. spanyol-Trk barlar k ortasndadr, 158ldeki 7 ubatta imzalanm
tr; Verviers bar ise 2 Mays 1598de. Oniki Yl bar La Hayede ( 132 ) 9 Nisan 1609da
imzalanacaktr. Sadece 28 Austos 1604de imzalanan ( m ) spanyol-ngiliz bar bu
kuraln istisnasn oluturmaktadr. Fakat bu bar acaba Mart 1603de Elizabethin
lmyle ve Villamediana kontu Don Juan de Tassisnin ngiltere yolculuundan nce
(Haziran 1603) zaten hazr deil midir? Bu arada belirtelim ki, karmak diplomasi
oyununu mevsimlerin basit gidi geliine indirgemek dncemizin dndadr. Ancak
gene de antlamalarn tarihlerinin nemi vardr. Ne zaman yaplmtr? Eer kn
bandaysa hemen hi tartma yaplmamtr; eer kn iyice sonlarndaysa, tartmalar
youn olmulardr: acaba yazn kokusu ve endiesiyle yol aaca muazzam harcamalar
hkmetleri daha aklc klm olmaz m?

Kn sertlikleri
te Akdeniz dinlenme ve bar iinde, bu tatl imgelere bakalar eklenmektedir: Cote
dAzur iin baslm reklam afilerinin vndkleri, szm ona gneli Ocak aylar; veya
kukusuz bldrcnlarn tarlalarda meyva gibi elle topland zamanla ayn dnemde,
yorgun derek gney topraklarnda yamur altnda debelenen, mee palamuduyla
beslenen gmen ku nehirleri gibi -bunlar zellikle Msrda oktur, Belon du Mans
buray kulardan bembeyaz bir halde grmtr ( 134 ).
Gerekte Akdeniz k, tpk Avrupannki gibi, daha az cazip bir gerektir. zellikle
kentlerde olmak zere, fakirler iin byk bir deneyden gemek anlamna gelmektedir. 6
Kasm 1572de Gian Andrea Doria AvusturyalI Don Juana yle yazyordu ( 135 ):

Alteslerinin bilecekleri zere, Cenova topraklarnda buday yetitirilmediinden ve


buday dnda insan beslenmesi iin gerekenlerden de ok az retildiinden, sonu
olarak sadece dalarda deil, kentin bizzat kendinde de ok sefalet vardr. O kadar ki,
fakirler yaamlarn srdrmekte glk ekmektedirler; zellikle ekmek yokluuna, bir
de giyinme zorunluu ve i bulamamann eklendii kn. Mektubu yle sonulandr
maktadr: Yaklaan ilkbahar iin acaba Cenovada on kadrgann krekilerini
oluturmak zere gnll forsalar toplamak mmkn mdr? te bankaclarn
Cenovas ve Akdenizin k iin can skc bir belge ( l36 ).
Akdeniz knn dondurucu olduunu syleyecek kadar ileri gidecek deiliz. Fakat,
ou zaman sylendiinden daha az lktr, ounlukla da nemlidir; zellikle de alt aylk
bir scaklktan sonra, Akdenizlinin ona kar hibir zaman tehiz olamad veya olmay
bilemedii birdenbire ortaya kan bir yabancdr. Heryl sanki deniz souk akmlar
karsnda gafil avlanm gibi cereyan etmektedir. Geni bir ekilde ak, iyi kt stlan,
ama asl nemlisi zemini stlabilir nitelikte olan parke yerine tala kapl evler, soua
kar mcadeleyi ngrmemektedirler. Bunlar kendilerini yalnzca scaa kar savun
ulasm bilmektedirler. Aragonlu Ferdinand, ounluk kanaatinin aksine yazn Sevillada
kalmak, k da Burgosta geirmek gerektiini sylemeyi adet edinmitir ( 137 ): souk
burada ok keskindir ama, hi olmazsa ona kar korunulmaktadr. Ne kadar da ok
seyyah bir Cezayir veya Barselona evinin buz gibi odalarnda, Akdenizde hi bu kadar
mediini dnmtr.

Yaz ve hzl hayat


Parldayan, ou zaman nemli, aalar tomurcuklandran ( 138 ) canl rzgr
estiinde scak ilkbaharla birlikte; uzun srmeyen bu ilkbaharla birlikte (badem ve zeytin
aalar birka gn iinde ieklenmektedirler) hayat hzlanmaktadr. Nisan ay deniz
zerinde, tehlikelerine ramen, yln en faal aylarndan biridir. Tarlalarda son srm
ilemleri tamamlanmaktadr ( 139 ). Daha sonra, ksa bir sre iinde hzl bir ritmle btn
rn kaldrmalar birbirlerinin ardna dizilmektedirler: buday hasad Haziranda,
incirler Austosta, ba bozumu Eyllde, zeytin sonbaharda. Ve tarla srmleri
sonbaharn ilk yamurlaryla birlikte yeniden balamaktadrlar ( 140 ). Eski Kastilya
kylleri, bitkinin kn sert souklarna direnmesini salayacak veya drt yapran
kartabilecek zaman bulabilmesi iin, buday Ekimin ortalarna doru ekmi olmakta
drlar ( l4 ). Birka ay iinde tarmsal takvimin en ykl yapraklar dnmektedir. Her
seferinde acele etmek, ilkbaharn son yamurlarndan veya sonbaharn ilk yamurlarn
dan, ilk gzel veya son gzel gnlerden yararlanmak gerekmektedir. En mkemmeli bile
olsa, Akdenizin btn tarmsal hayat acelenin iaretine tabi olmaktadr. K korkusu
hazrdr: nemli olan ambarlar ve kilerleri doldurabilmektir. Kent evlerinde bile, erzak
gvenli yerlere konulmaktadr ( 142 ); arap, tahl, snma ve mutfak iin vazgeilmez odun.
K gelmeden nce, Eylle doru spanyol obanlar Medinaceli ve baka yerlerde,
ynlerini tccara nceden satmaktadrlar. Maysta bunlar talepi alacakllara vermekte
acele etmek gerekmektedir. Fakat bu avans olarak verilen yarm milyon dka, k iin
gvenliktir ( 143 ). Oran blgesi Araplarnn toprak alt silolar, Apulia veya Sicilya
kyllerinin ukurlan k iin hazrlanmann bir baka yoludur ( 144 ).
Yazla birlikte sava da btn biimleriyle acele etmektedir; kara sava, kadrga
sava, korsan sava, kr ekiyal.
165

Trafik, yollar boyunca faal hale gelmektedir. Karada yolcunun artk tek dman
scaktr. Ama o da gece veya afakla birlikte yolculuk edebilir ( 145 ). Denizde Sahrann
etkisi gzel havay ve bundan hi de daha az nemli olmayan sabit atmosfer koullarn
getirmektedir. Ege Denizinde her yl Maystan Ekime kadar olan rzgrlar, dzenli bir
ekilde kuzeyden gneye doru esmektedirler ( 146 ), bu kuzey rzgrlar erken sonbahar
frtnalarna kadar devam etmektedirler ( 147 ). Baron de Tott Haziranda Girit ile Msr
arasnda bu dnemde denizi hi alkalamadan batdan kuzeye doru esen rzgrlar,
denizcilere Msra ne zaman varacaklarn hesaplama olana vermektedirler demek
tedir ( l41 '). Bunlar daha nceleri, 1550de Belon du Mansn Rodostan skendireyeye
rahat bir yolculuk yapmasn salam olan rzgrlardr. ngrlebilen srelerde olan
yolculuklar, denizin tmnde nisbeten emin ve sakindirler. Yal prens Doria Akde
nizde liman vardr Cartagena, Haziran ve Temmuz demeyi adet edinmitir ( l49 ).

Deniz seyrseferi bu sakin yazlar sresince, bir de hasatlarn mbadeleyi tahrik


etmesiyle de artmaktadr. En byk basnlar hasat, onu izleyen dvme ve meyva
deirme ile ba bozumlarna tekbl etmektedir. Yeni araplarn piyasaya kmas byk
bir ticari dnemdir.En azndan Sevillada la vendeja belli tarihler iine alnm bir cins
arap fuardr: 1597de Medina Sidoniadk 7-19 Ekim aras la vendeja denilen dnem
diye yazmaktadr ( l5 ). Kuzey tekneleri tuz, zeytinya ve denizar mallar kadar,
Andaluya araplarn da almaya gelmektedirler. Cervantes Caloquio de las Perrosda
( 151 ), masum geinen bir ortakla (alguazil) birlikte alan bir fahienin kurnazlklarn
anlatmaktadr. Bu kz Breton\an smrme konusunda uzmanlamtr (bunlardan
Brtanyallar, Ingilizleri, ve genel olarak kuzeylileri anlaynz). Arkadalarndan biriyle
beraber Sevilla ve Cadizde la vendeja baladnda yabanc avna kmaktadr. nk
ba bozumuyla birlikte onlarn avlar da gelmektedir, hibir Breton onlarn saldrla
rndan kurtulamamaktadr. Ba bozumu btn Akdenizde bir ortak sevin, kurallar
dan syrlma, biraz lgnca yaama dnemidir. Baclar Napolide kadn erkek, din
adam veya rahip, kime rastlarlarsa, keyiflerine gre davranmaya armaktadrlar.
Bunun sonucunda birok suiistimal ortaya kmaktadr. Hatta onestita ampiyonu,
putatapar adetlerinin kart Napoli kral naibi Pedro de Toledo,bu kt adetlere kar bir
kararname bile kartmtr ( 152 ). Bu tedbirin etkin olup olmad bize sylenmemitir.
Yaz ile yeni arabn koalisyonuna kar mcadele edilebilir mi; urada incir devirme
vesilesiyle ( l53 ), burada Murcia ovasnda olduu gibi, dut yapra toplama nedeniyle
meydana gelen ortaklaa okulara set ekilebilir mi ( 154 )? Herkesten daha temkinli
olmak zorunda olan Raguzada, ba bozumu yetkililer iin bir teyakkuz ve alarm
durumudur: muhafz birlikleri, surlar, silahl olup olmadklarn anlamak iin yabanclar
ve zellikle de, 1569da Apulilallar, her zamankinden daha fazla dikkatle gzlenmek
tedirler. Rektrlerin dediine gre Apuliallar 7/ pugliesi quali intendiamo essere molti
nelle citt et scandolosi... ( I55 ).

Yaz ayn zamanda bol balk mevsimidir. zellikle ton bal mevsimlik oalmalara
tabidir. Dalyanlar yazn ilemektedirler. Andaluya dalyanlarnn tekeline sahip olan
Medna Sidonia dk, II. Felipe dneminde ihtiyac olan kol emeini toplayabilmek iin
trampet aldrtmaktadr. Tpk bir ordu seferber ediliyornuasma onlar seferber
etmektedir. Boaziinin peri masallarndaki gibi olan balkhaneleri; mevsim deimele
rinde (ktan nce ve ktan sonra) almaktadrlar ( l56 ). Gene kn sonlarnda, balk
mevsiminin arefesinde, 1543 Nisannda Marsilyaya tuzlama zere Frejusden gnderilen
kayklarn btn yk olarak bo flar gelmektedir: 17sinde kaykla 1500 f;
21inde 200; 26snda 600; 30 Nisanda 1000 f ( 157 ).
166

Yaz salgnlar
Fakat scaklklar, ancak kn yatan bulac hastalklar da zincirlerinden boalt
maktadrlar. Baron de Tott vebann ilkbahardan itibaren ortal kasp kavurmaya
baladn ve olaan olarak kn yaklamaya balad zamanlara kadar srdn
kaydetmektedir ( 15S ). Ayn ey Akdenizin tm salgn hastalklar iin sylenebilir
(ancak, kuzey Afrikada salgn olan, yazla birlikte hafifleyen eksantematik tifs hari).
Her zaman olduu gibi, en fazla tehtid altnda olan yerler kentlerdir. Her yaz Roma ateli
hastalklardan lmektedir. O kadar ki, kardinaller, Scarronun dediklerinin aksine ( 159 ),
yalnzca gsterii bir lks olmayan kr evlerine, balarna kamaktadrlar. Fransa
kralnn elisi Rambouillet kardinali Temmuz 1568de Romaya vardnda, Ferrare ve
Vitelli kardinalleri scaktan kamak iin ( 16 ) buradan ayrlmlardr; ve birok dierleri
de bizzat Sixtus Quintle birlikte gitmilerdir. Bu papa daha sonralar sal iin tavizde
bulunarak, olduka kt bir yerde bulunan Santa Maria Maggiore yaknlarndaki
Esquilinenin bir ukurundaki villasna ( 161 ) veya Quirinale zerinde ina edilen yeni
Papalk sarayna gitmeyi adet edinecektir ( l62 ). Daha dn bile, yazn ortasnda Roma
bombo alev alev yanan ve ateli hastalklardan tr lanetlenmi gibi bir kent idi ( 163 ).
Romada, Avignonda, Milanoda, Sevillada, heryerde zenginler, soylular, burjuva
lar, laikler veya kilise adamlar ar scak kentleri terketmektedirler. II. Felipe Escorial
sarayna yalnzca kalmak iin deil, ayn zamanda acmasz Kastilya yaznn ortasnda
serinlik bulmak iinde gitmektedir ( 164 ). Olana olan btn insanlar kapsamna alan bu
yaz g hakknda, onlarn ziyafet konuu, elendiricisi ve kronikisi olan Bandellodan
daha iyi kimse bilgi veremez. Ar scaklar (22 Temmuz-23 Austos) esnasnda,
Milanoda Porta Beatrice yaknlarnda bir bahede olmak; en lezzetli meyvalar yemek ve
un generoso epreziossimo vno 6/a/co imek ne byk mutluluktur ( l65 ). Bandello, geen
yaz Milanoda ar olan scaklardan kamak iin Signor Alessandro Bentivoglio ve
kars, Signorlar Ippolyta Sforza ile birlikte... Addann br tarafndaki konutlarna,
sylenen ekliyle Saraya, gittim ve orada ay kaldm diye anlatmaktadr ( l66 ). Bir
baka keresinde, Bresciann telerindeki Ban Gottardodadr ve burada yemekten sonra
beffe che da ledonne, oaledonnesifanno'lardansz etme frsat olmaktadr ( 167 ). Gene bir
baka seferinde, hikyelerinden birinin kk toplumu, Pinaruolo civarnda ince otlar
olan, yaknndaki suyu serin ve berrak, kanal iinde akyan bir ayrda kamp
kurmutur. Kk soylu topluluklar, baka yerlerde zeytinliklerin altnda, ama hep
emelerin veya akar sularn civarnda yerletirmektedirler. Daha nceki yzyllarda da
Decameronun erevesi, daha o zamanlar byle deil miydi?

Akdeniz iklimi ve Dou


ln mevsimlik ritmi Akdeniz hayatnnkinin tersidir. Gerekten de burada,
hayatn duraklamas veya en azndan yavalamas ktan ok, yazn marifetidir. Yaz ezici
scaklaryla birlikte hereyi durdurmakta, askya almaktadr. Ekim Kasmn tesinde,
hurmalarn toplanmasndan sonra (ayn zamanda Mekkeye hac mevsimidir [Braudel
haccn ay yl ile gne yl arasndaki 12 gnlk farktan tr Miladi ylda her seferinde
baka birgne geleceini unutmu MAK]) hayat, ticaret yeniden harekete gemektedir.
Ancak Tavernier bize kervanlarn zmire ubat, Haziran ve Ekimde geldiklerini
sylemektedir ( 168 ), fakat zmir ve Kk Asya gerek ln dndadrlar. Msra EyllEkimde varan develere gelince ( 169 ), acaba bunlar uzaktan m gelmektedirler? Byk
kervanlar Kahireye Nisan, Mays ve Haziranda ulamaktadrlar ( no ). De Sercey
(tankl XIX. yzyla aittir) kendi cephesinden, Badat ile Halep arasndaki l yazn
167

amann olanaksz olduunu iddia etmektedir. 1640larda Hrmzden hareket eden


kervanclk faaliyeti 1 Aralktan Mart ayna kadar srmekteydi ( m ). XX. yzylda
Orann gneyinde byk kervanlar hala Kasm kervanlardr ( l72 ) ve yeniden balayan
bu faaliyet bizzat Akdenizin Nisan ayndakini andrmaktadr.
Daha kuzeyde, hatta daha batda herey uykuya yatarken, l bylece hareketlen
mektedir. Yazn stebi terketmi olan srler, kendilerini toparlam olan otlaklara geri
dnmekte ve kervanlar yeniden l yollarn harmanlamaktadrlar. Belirsiz mevsim
bitmitir, hayat daha kolay, daha bol ve daha ok allr hale gelmitir. Arkeolog
Sachau, kn Kut el Amarnada insanlar kanallar tamir etmek ve sebze ekmek zere
alrlarken grnce armtr ( 173 ). Aslnda burada, step hayatnn allm ritmine
mkemmel bir uyum gsteren olaan bir halden baka birey yoktur.

Mevsimlerin ritmi ve istatistikler


imdiye kadar tarih yazn tarafndan ok iyi kavranamam olan bu byk sorunlar
kukusuz biraz daha yakndan grmek gerekmektedir. statistiklere bavurmak mm
kn mdr? XVI. yzyl iin bunlar nadir ve yetersizdirler. Ama bunlara gene de
bakmakta yarar vardr.
1543 tarihli Marsilya kaytlarndan kartlan rakamlarla, tuzlu balk iin
Frejusden gelen bo kayklarn, balk av mevsimi arefesinde, Nisan aynn nemini
vurguladklarn gstermitim.
imdi de 1560 yl iin Raguzada akdedilmi deniz sigortalarnn bir dkm ( 174 ).
Bu dkm Nisan ve Mays aylarnn belirleyici roln gn na kartmaktadr.
Herkes teknesini byk yolculuklardan nce sigortalar. Bundan daha tabii ne olabilir?
Livorno portatesi hesap zetleri ( 175 ), teknenin ad ve geldii kentin adyla birlikte,
limana boaltlan ykn ayrntsn vermektedirler. Bu ktlarn sayesindeTemmuzdan
Ekime kadar gelen ipei; Ocaktan Temmuz-Austosa kadar skenderiyeden gelen
karabiberi veya Ekimden sonra Sardinya peynirlerini hesaplamak mmkndr. Herbiri
ayr ayr incelenmeyi Jakeden bir sr mevsimlik hareket, nk Livorno limannn
takvimi, en yakn komusu Cenovannki de dahil, dier Akdeniz limanlarnnkine hi de
benzememektedir ( l76 ). Fakat bu belgelerin sayesinde, bir tek kerede mevsimlere bal
olan ekonomik dalgalanmalar gstermenin mmkn olduunu sanmyorum. Livorno
istatistikleri bu kadar basit bir cevab kartrmaktadrlar, nk bunlar yetersiz,
llerin gerek birliini salamaktan uzak XVI. yzyl istatistikleridir. rnein, en
nemli bilgilerden biri olan, boaltlan maln brt tonajn aylara gre hesaplamak
mmkn deildir. Livorno portate'si ok farkl tonajlarda gemi varlar kaydetmek
tedir: kayk, gondol, galionetti, scafi, lenti, felouque, saete, navicelloni, karamrsel,
tartane, kalyon ve ektiri, bu son iki kategori (kalyon ve ektiri) bu uzun dizinin en byk
tayclarn temsil etmektedirler. Bu teknelerden herbirini, baka birey yapmakszn bir
birim kabul etmek, bize tartmal rakamlar verecektir: bu tpk kilolarla tonlar
toplamak gibi bireydir. Bunlar kategorilere gre tasnif etmek, kalyonlar ve ektiriler
hari, pek fazla birey ifade etmeyecektir; bizim yapmay deneyeceimiz de bu ikisini ele
almak olacaktr.
Bunu belirttikten sonra ite bizi megul eden adan elde edilebilecek rakamlar:
Bu rakamlarn eksik ve yetersiz olduklar grlmektedir: bunlarn saladklar veriler
zerinde almak kolay deildir. Aylk istatistiklere gre, ay dierlerinden daha faal
olarak gzkmektedirler: k knda, stoklarn gerekli eritilme an olan Nisanda; hasat
sonrasnda Temmuz ve Austosta. En az canl iki ay Eyll ile Ekimdir. skelemizde
168

1560DA RAGUZADA DENZ SGORTALARI SAYISI


Aylk dkmler, her x iareti = bir sigorta
(Raguza arivlerine gre)

X
X
X
X
X
X
X

X
X

Mar.
5

Nis.
14

May.
20

Haz.
2

Eyl.
6

Eki.
4

Kas.
7

Ara.
6

Ocak
9

ub.
6

Tem. Au.
15

Nisanda 189; Temmuzda 200; Austosta 201, fakat Eyllde sadece 120; Ekimde ise sadece
130 giri olmutur, d hissedilir derecededir.
ektiri ve kalyonlara ilikin rakamlar byk tayclar ve uzun mesafe yolculuklar
n kapsamaktadr. Bu teknelerin faaliyeti, daha dk tonajl olanlarnkinden farklla
maktadr. Kk tonajl tekneler Nisan, Temmuz ve Austosta alrlarken, kalyonlar
ve ektiriler tersine, en dk rakama Temmuzda ve en ykseklerine de Ocak, 34; Mart,
30; ubat ve Ekim, 23 olarak sahip olmaktadrlar. Kuzey teknelerinin gelmeye
balamalar, Livorno trafiindeki bu kaymay arttracaktr ( l77 ). Temmuz ve Austosta
kayklar buday tamacl iin, portatenin iaret ettii gibi ksa mesafeli ulamlar
stlenirlerken, zaman isteyen yolculuklar byk teknelerle yaplmaktadrlar: Uzak
mallar onlarn hizmet alanna girmektedir.
Livornonun tan olduu, denizin Bat kesminde ve herhalde denizin btnnde
demek ki k engeli uzun ve ksa mesafelerde ksmen almtr. Rodos yasalarnn k
deniz sigortalarn yasakladklar dnemler gemitir: o zamanlar kn yolculuk yoktu
ve olmamalyd. Kuzey koggesinin XV. yzylda ortaya kmas, Akdenizin kt hava
zerindeki bu zaferinin balangc olmua benzemektedir. Daha nce de zaten Venedik
kalyeleri kt mevsimde macera aramaya cesaret ediyorlard ve btn XVI. yzyl
boyunca devam eden gelime, Taverniernin XVII. yzylda unlar yazabilecei kadar,
hzland: Hind denizinde seyrsefer bizim Avrupa denizlerimizdeki gibi her zaman
olmamaktadr ( 178 ). XVI. yzylda yalnzca kadrgalar ve trevleri kt havada
169

1578, 1581, 1583, 1584, VE 1585DE LVORNO LMANINA GRLER

Yllar

1 Ekim - 31 Mart aras


(K smetri) giri yapan
her cins tekne ()

1 Nisan - 30 Eyll aras


(Yaz smetri) giri yapan
her cins tekne ()

Toplam

1578
1581
1582
1583
1584
1585

171
84
199
171
286
147

126
107
177
171
182
160

297
191
376
342
468
307

Toplam

1058

923

1981

() F. Braudel ve R. Romano, op. cit., ek, Tablo I'de yanllkla iaret edildii gibi 181 deil.

LVORNO TRAF AYLIK DKMLER


AYNI TARHLER (')
Yllar

1578
1581
1582
1583
1584
1585
Toplam

27
13
27
22
57
34
180

40
4
27
18
36
27
152

40
5
33
21
31
17
147

49
27
9
7
38
29
37
22
36
46
20
36
189 161

27
15
44
28
55
17
186

30
20
52
27
46
25
200

26
23
19
33
72
28
201

15
10
17
24
31
23
120

7
6
29
27
17
37
39
38
21
30
18
37
130 176

A
6
29
36
33
7
28
139

(') Kadrgalar dahil deildir.

dolamaya ehil deillerdir. Dier gemiler, zellikle de yuvarlak, byk tccar gemileri
iin risk hala byktr ama, k artk yeterli bir engel deildir. Ve teknik gelime, her
geen gn bu riski azaltmaktadr. Zaten bizzat kadrgann ortadan silinerek yerini, kt
havalarda dolaabilecek ve mcadele edebilecek yetenekte dzenli hat gemilerine
brakaca zaman yakndr. Trablus korsanlar, XVII. yzyldan itibaren kn korsan
gemilerini yzdrmekte ve kadrgalarn sadece yazn donatmaktadrlar ( 179 ).
Bu geni sorunlar hakknda Livorno portatesi bizi az bir miktarda bilgilendirmek
tedir. Bunun dnda, yalnzca limana girileri iermek gibi bir eksiklikleri bulunmakta
dr. Trafiin, klara ait yars elimizden kamaktadr.
1507 ile 1608 yllar arasnda, Rohrichtin deerli ve alimane derlemesinde tasvir
edilen 30 kadar gzergh bulunan, Alman haclarn Venedikten itibaren Kutsal
Topraklara yaptklar yolculuklar hakkndaki zet bilgilerden de daha fazla mutlu
olamayacaz ( 18 ). Ancak bunlar, yzyln tm boyunca birbirleriyle karlatrlabilir
nitelikteki yolculuklardr.
170

Haclarn yola kmalar Haziran veya Temmuzda, iyi mevsimin tam ortasnda
olmaktadr: iyice belirli yirmidrt rnekten; bir tanesi Maysta (20 Mays); on tanesi
Haziranda; onbir tanesi Temmuzda; bir tanesi Austosta; bir tanesi Eylldedir. Yafa
veya Trablusama var Temmuz veya Austosta olmaktadr. 23 rnekten bir tanesi
Haziranda, yedi tanesi Temmuzda, onbir tanesi Austosta, on tanesi Eyllde, bir tanesi
Ekimde, Kasmda sfr, bir tanesi de Aralktadr. Kydan Kudse gidi ve kyya dn
Kudste geirilen gn de dahil olmak zere, ar bir hzla yaplmakta ve hafta il
bir ay srmektedir. Ve haclar genellikle kendilerini getirmi olan teknelere yeniden
binmektedirler. Yafa, Trablusam veya Beyruttan hareketler, esas olarak Austos (12
rnek zerinden; Temmuz bir, Austos alt, Eyll iki, Ekim ) aynda olmaktadr.
Haclar genellikle Aralk aynn iinde Venedie ayak basmaktadrlar (13 rnek zerinde
Kasm drt, Aralk yedi, Ocak bir, ubat bir).
Bu birka rakam sayesinde, yaz ve k gidi ve dn yolculuklarnn sreleri
hakknda olduka deerli bilgiler elde edilebilir.
Gidi ve dn yolculuklarnn arasndaki oran hemen hemen birle iki arasnda
deimektedir. Bu sadece mevsimlere bal olarak m ortaya kmaktadr? Yoksa,
dnte yolun tersine dnmesi ve rzgrlardan kaynaklanan bir zorluk mu vardr? Bu
sonuncu aklama pek geerliye benzememektedir. Gerekten de eer 1578 yl iin
verdiimiz 73 rakam ele alnacak olursa, bu sadece gidi yolculuuna tekbl
etmektedir, ama bu aslnda yazn yaplmayan bir yolculuktur: 29 Eyll 1587de
Venedikten hareket eden gemi Trablusama ancak 11 Aralkta varabilmitir ( m ).
Yukardaki zayf istatistikten fazla birey beklememek gerekir: en azndan, k
yolculuklarnn yaz mestrindekilerden daha yava olduklarn ortaya koymaktadr.
Buradaki rakamlar adalarn gzlem ve varsaymlarna cevap vermektedirler. Daha da
fazla gvenlik iin sonuncu bir tablo dzenledik; bu tabloya sadece gidi-geli olarak
ayn tekneler veya ayn tekneler olduklar sanlanlar tarafndan yaplan yolculuklar
alnmtr.

LVORNOYA GELEN KALYON VE EKTRLER


AYNI TARHLER
Yllar

1578
1581
1582
1583
1584
1585
Ay.Top.
Di.Tek.
Top.

9
11
5
0
8
1
34

7
4
1
2
2
7
23

3
3
4
5
6
9
30

3
4
6
1
3
2
19

4
6
0
1
6
0
17

2
3
3
3
2
2
15

1
0
1
0
2
3
7

3
4
1
3
1
0
12

146

129

117

170

144

171

193

189

0
2
4
0
2
0
8

4
8
2
2
5
2
23

3
4
4
1
2
2
16

4
3
6
3
2
3
21

112

107

160

118

Top.
43
52
37
21
41
31

171

VENEDK - KUTSAL TOPRAKLAR YOLCULUKLARININ SRES


GDLER
1507 ..........
1507 ..........
1517 ..........
1520 ..........
1521 ..........
1523 ..........
1523 ..........
1546 ..........
1549 ..........
1551 ..........
1556 ..........
1561 ..........
1561 ..........
1563 ..........
1565 ..........
1565 ..........
1583 ..........
1587 ..........
1604 ..........
1608 ..........
Ortalama:

........................................... 50
........................................... 46
........................................... 29
........................................... 72
........................................... 43
........................................... 49
........................................... 57
........................................... 39
........................................... 33
........................................... 35
........................................... 40
........................................... 47
........................................... 62
........................................... 26
........................................... 40
.................................................. 18
........................................... 26
........................................... 40
........................................... 49
........................................... 44
43 gn, yuvarlak rakam

DNLER
1507 ..............
1507 .............
1519 ...................................
1521 .....................................................
1523 ......................................................
(Kbrsta 18 gn duraklama)
1523 ......................................................
(Hareket Kudsten itibaren)
1527 ......................................................
1553 ......................................................
1561 ......................................................
1581 ......................................................
[1587 .....................................................
1608 ......................................................
Ortalama: 93 gn

86
152
79
92
101
90
80
79
112
118
731
65

AYNI GEMLER TARAFINDAN GD VE DNTE


GEREKLETRLEN YOLCULUK SRELER
GDLER
1507
1517
1521
1523
1523
1608
Ortalama

50 gn
29 gn
43 gn
49 gn
57 gn
44 gn
45 gn

DNLER

D/G ORANI

86 gn
79 gn
92 gn
101 gn
90 gn
65 gn
85,5gn

1,72
2,7
2,1
2,06
1,57
1,47
1,9

Gidi ve dn yolculuk sresi arasndaki fark, yukardaki ortalamalar (43 ve 93)


arasndaki farkla hemen hemen ayndr.

Determinizm ve ekonomik hayat


Bu eserin birinci yaynndan alman bu hesaplamalarn, konulan sorunu iyi
kapsayamadklar ok aikrdr. O zamandan bu yana Livorno portatesi rneini aa
karttm, fakat bu da tartmaya yeni birey eklemedi ( l82 ). Varlklarn bildiimiz liman
kaytlar -Barselonada bunlar ulalmas kolay arivlerde yer almaktadrlar; RaguzaDubrovnikte veriler ancak 1563den ( 183 ) itibaren dzenli ve kolay ulalabilir nitelikte
172

dir; Cenovada ise belgelerin kitlesi aratrcya cesaretini kaybettirmektedir ( 184 )zerinde yaplacak bir aratrmann, sistematik bir incelemenin uzaklara varabilecein
den kuku duymaktaym. Krsal hayat sz konusu olduunda aikr olan mevsimlik
determinizmin, insanlarn ve zellikle de kentlerin iradi hayatlar tarafndan nihayetsiz
bir ekilde yaralanmasndan tr, bu izlenim iyi veya kt, ama muhtemelen iyi bir
ekilde ortaya kmaktadr. K deniz zerinde bir engeldir, fakat kayklar bunu kk
mesafelerde ve byk yelkenliler de byk yolculuklarda amaktadrlar, bunu yaparlar
ken, tehlike durumunda bordadan aa yn balyalar veya buday flar atmak veya
bazen dalga ynnde mekik dokumak, en azndan birsre asembianzadivelocidelfini
zorunda kalsalar bile ( l85 ). K dalarda, zellikle Alplerde bir engeldir, fakat gene de
dzenli bir ekilde aldklarn grdk.
Kn kendi zerine kapanm hayatna dair inkr edilemez kantlar bol miktarda
bulunmaktadr. Herhalde bunlarn en beklenilmeyeni, mudilerinin paralarn kn
rantlara yatran, yazn da bu paralar kralln byk tarmsal rnlerini satn almakta
ve speklasyon yapmakta kullanan u Napoli bankalarnn rneidir ( ltl6 ). Ancak k
byk ev ii almalarnn ve zenaat faaliyetlerinin mevsimidir. 8 Aralk 1583de u
Floransadaki spanyol tccar, u evlilik yoluyla byk dkle akraba olacak olan
Baltasar Suarez, Medina del Campoda mektuplat Simon Ruize, yeteri kadar yn
bulamadndan yaknmaktadr (biraz yn bulmutur ve iyi bir fiyata satmtr):
frsatlarn kaybolduunu grmekten zdrap ekiyorum, nk u anda yln en fazla
allan mevsimidir ve yn bulamadmzdan bo oturmak zorunda kalyoruz ( 187 )
diye yazmaktadr. K retimini baarl bir dzeye ulatrmak, bilgece davranabildiklerinde, kentsel yetkilerin de megul olduklar bir konudur. Kasm 1604de Floransa Arte
della / 0/ 30snn provveditoresinin de syledii budur; imdi souklar ve uzun geceler
geldiinden ve yiyecek dnda, k ve elbiseye ihtiyalar olduundan ( l88 ) ne pahasna
olursa olsun, zenaatkrlara yardm etmek gerekmektedir.
Bylece binlerce istisna mdahale etmektedir: insanlarn hayat evrenin emirlerine
cevap vermekte, fakat ayn zamanda onlar saptrmakta, tarihi olarak az veya ok
yeniden ina edebildiimiz baka alarn iine dmek zere bunlardan kurtulmaktadr.

Duka
6000
4000
2000-

MNMHTA

1561

EE

AO

! 1562

22 Venedik'teki Fondaco dei Tedeschi'nin i hareketleri


Signoriaya yaplan dentilere gre hazrlanmtr. Bu belge, bunun peinden zikredilebilecek yzlerce dieri gibi,
k duraklamasn belki de iaret edebilecek olan mevsimlik farkllklar gstermemektedir. Kk bir ayrnt:
Venedikte yln 1 Martta baladn hatrlatalm.

173

3. XVI. yzyldan bu yana iklim deimi midir?


Sonuncu bir soru sormaya ve ounlukla uyumaz belgelerle dolu bir dosyay amaya
ve olduka tehlikeli bir gazete edebiyatna kulak vermeye cesaret edebilecek miyiz?
Ve bu arada herey deimektedir, iklim bile. Bugn artk hi kimse fizik corafya
unsurlarnn sabitliine inanmamaktadr. Acaba boylamlarda meydana gelen minik
deiikliklere -fakat gene de deiiklik- dikkat ekmeye gerek var mdr? Gerhard Selle
( l89 ) Dou Alpleri kitlesinin Bavyeraya doru gln bir hzla (ylda bir santimetre)
ilerlediini iddia etmektedir, fakat bu hz nevraljik noktalarda heyalanlara, toprak
kaymalarna ve Alp tarihinin zikrettii gerek afetlere neden olmak iin yeterlidir. Uzun
zamandan beri corafyaclarn dikkati, Akdenizdeki sahil hatlarnn tarihsel deiimi
tarafndan ekilmitir. Kukusuz bu corafyaclardan bazlar, Delos adas gibi kesin
rneklere dayanarak, sahil hatlarnn tam sabitlii sonucuna varmlardr ( l90 ). Fakat
buna karlk, Th. Fischer, R.T.Gnther, Alfred Philippsonun almalarna baknz.
Sorulmas gereken soru, tamamen yerel mi, yoksa daha geni boyutlarda deimelerle mi
kar karya olduumuzdur. Agostina Arrigo ( 191 ) ve Dina Albani ( 192 )nin incelemeleri
ne gre, deniz kumsallarnn birbirlerini izleyen oyulma ve dolma dnemleri olmaktadr.
Bylece Sicilyann dou kysndaki Taormina sahilleri boyunca, 15 yllk dnemler
halinde, toprak anmas ve dolgusu dnemleri birbirlerini izleyeceklerdir -nedenini
belirleyemeksizin-, XIX. yzyln ortasndan beri, kuzey Afrika sahilleri boyunca olduu
kadar, Monte Gargano ky eridinde veya Nil Deltas kylarnda da, denizin karsnda
genel bir gerilemeye tank olunmaktadr (bunun tersi, baz durumlarda ktada meydana
gelmekte ve bu hal 1900lerden beri arlamaktadr), hibir ey hareketin birgn tersine
dnmeyeceini garanti etmemektedir. Btn bunlar Danimarkalnn Atlas Okyanusu
nun hayatnda zmeye alt devrevi deimeleri akla getirmektedir ( l93 ).
Belki de iklimsel olgular iin de ayn ey geerlidir: herey deiir ve iklimler de
dierleri gibi deiir ( l94 ). Fakat eer iklim deiiyorsa, bu ounlukla insan hatasnn
sonucunda olmaktadr. urada ormanlarn geni lde yok edilmeleri, burada zellikle
kurak yerlerde felketli sonular douran, sulamann veya ekimin sona ermesi ( l95 ).
Theobald Fischere gre, Sicilya ikliminin Mslman fethinden beri kuraklat, inkr
edilemez. Fakat acaba bunun sorumlusu insanlar mdr, yoksa unsurlar m? Gerekten
de, Goetz deerli Geographie Historiqueinde ( 196 ), Mslman fethinden nce meydana
gelen, yzey kaynaklarnn kurumalarndan sqz etmektedir. Gneyli fatih bu su
bunalmna, bilgince sulama sistemiyle zm getirmitir.
Her hal- krda, bugne ait geni bir edebiyat, dn meydana gelmi olan ve bugn
hala meydana gelmekte olan iklim deiikliklerini kabul etmektedir. Kuzey kutup
blgesinde buz kitlesi 1892-1900den beri gerilerken ( 197 ), ln ilerlemesi Afrikann
gneyine ve kuzeyine ulamtr ( 198 ).
Dnn kitap ve incelemelerinin hepsi, bunun tersine, iklimin deimezlii sonucuna
varmaktaydlar. Ancak delilleri mutlak olarak ikna edici deildi. Partscha dayanarak
('") bize, Tunusun gneyindeki Ceridin ereve deitirmedii, nk kylarnda yer
alan Nefta ve Tozeurn eski Roma kentleri Thusurus ve Neptaya tekbl ettikleri
sylenmektedir. Ayn ekilde, bugnk Nil taknlarnn Antik Nil taknlaryla
karlatrlabilir olduklar ifade edilmektedir ( 20 ). Veya, Minos Giritinin (Girit
sanatnn tanklna gre) florasnn Akdenizin bugnk ilkbahar florasna tekbl
ettii sylenmektedir ( 201 ). Veyahut da, XVI. yzylda Valladolid civarndaki am
dikimlerinin,
sadece
insann
yegne
mdahelesi
olarak
aklanabilecei
ileri
srlmektedir ( 202 ).
174

Bu iddialar -ve dierleri- hibir eyi kesin bir ekilde kantlayamamaktadrlar.


zellikle de sorunu kavrayamamadadrlar. Gemiin u veya bu annda, u andakine
tam benzeyen bir iklim bulmak, bir kant oluturmamakta, iklimin devreyi deimelerini
hi de yanllayamamaktadr. Gerek sorun, devreviliin olup olmadn bilebilmektir
ve yle gzkmektedir ki, giderek bir devrevilik olduu varsaymna doru eilim
artmaktadr. Bu sorunlarda stat olanlardan biri aa yukar otuz yllk bir devrevilik
geree uzak deildir diye sonuca varmaktadr ( 203 ). Biz de, baka devre, buna bal i
devreleri hesaba katmakszn diye ekleyelim.
Bylece iklim hem deimekte, hem de deimemektedir; iklim denge konumlarna
gre-bunlarn da deimediini gsteren hibir ey yoktur ama, eer byle bir deime
oluyorsa herhalde ok yavatr- deimektedir. te bize, byk bir neme sahip olarak
gzken nokta. Franois Simiandn A ve B evrelerine ( 204 ), biz tarihilerin birgn,
zaman zaman daha kuru, zaman zaman daha nemli, zaman zaman daha scak, zaman
zaman daha souk evreler eklememiz gerekmez mi? 1450 yl iin DanimarkalInn bize
sylediklerine veya XIII. yzyldan XV. yzyla kadar Avrupann hayat koullarn
deitiren ciddi iklimsel deimelerin tarihsel varlklarn reddeden tarihiye itiraz
ederken Gaston Roupnelin yazdklarna baknz ( 205 ).
te tartma budur. Akdenize ilikin olarak birka genel iaret ve bir veya iki
varsaymla yetineceiz.
klimsel dalgalanmalar geree benzemektedirler. Aslnda geriye, bunlarn sre ve
ynlerini belirlemek kalmaktadr. En azndan Alplerde, bunlarn izleri grlebilir
niteliktedir. U.Monterine ( 206 ) gre, 1300 yllarndan itibaren dan kuraklamas ve
snmas meydana gelmitir; buna karlk 1600 yllarndan sonra da souma ve artan
nemlilik sonucu buzullarn aa inmesi olay meydana gelmitir. 1900lerden sonra yeni
bir evre meydana kmtr: Alpler yeniden kuraklamakta ve bilindii gibi, buzullar
btnlkleri itibariyle gerilemektedirler. Hohe Tauernde bugnk buzul gerilemesi,
Roma dnemi ve daha sonra Orta ada ilenmi olan ykseklerdeki altn madenlerini
aa kartmaktadr ( 207 ).
te Emmanuel de Martonne tarafndan kabul edilen otuz yllk devrelerin uzanda
yz. Fakat acaba Alplerin bu iklimsel tarihi, bilimsel bir ekilde temellendirilmi midir?
Bu konuda karar verecek durumda deiliz. Buzul bilginleri olaan olarak, sorunu bu
netlikte grmemektedirler (yal Walcher, Nachrichten von Eisbergen in Tyrol, Viyana,
1773 de dhil). te yandan, Alplerin kendi iklim deimelerinden baka, Akdenizin
tmnn iklim deimelerini de kaydettii veya bunlarn onlara bal olduklar kabul
edilecek midir? inde bulunduumuz zaman bunu ilham ediyora benzemektedir, nk
Alplerde olduu gibi Kafkaslarda da, Kk Afrikann gneyinde Sahrann ya lekesi
rol oynamasyla ayn anda, buzullar imdilerde geri ekilmektedirler ( 20l( )
Eer bu ema kabul edilecek olursa, bunun tarihsel sonularn tahmin etmek
mmkndr. En azndan, geree benzeyen 1300 yllar snmasyla birlikte, Alman
gmenlerin Monte Rosa gneyindeki ok yksek bayrlara yerletiklerini farketmek
ilgin olmaktadr ( 2M ). 1900lere doru ayn koullar altnda ve zelikle de u son yirmi yl
sresince, talyan da kylerinden Alplerin ve kuzey Apenninlerin daha yukardaki
ykseltilerine doru olan g farketmek de daha az ilgin deildir -rnein Apuane
Alplerinde ve Val Venostada yeni sabit kyler 1500 il 2000 metre arasnda, stavoli
denilen blgede kurulmaktadrlar (abitazzioni di mezza stagione) ( 2I0 )-.
Bundan da fazlas, eer salam bir taban zerinde olduumuzu ve 1600ler civarnda
gerekten bir ya art ve soukluk ykselmesi olduunu, bunun da zeytinler iin
175

felketli donlara ve 1585 ve 1590daToskanada rn mahvedeni gibi ( 2U ), tekrarlanan


su basknlarna yol atn dnrsek; ve bunu bataklk alanlarn, buna bal olarak da
Sahrann artn hesaba katmakszn yaparsak; insan hayat iin sonu olarak daha zor
koullarn ortaya ktklarn grrz. Toplumsal bir dram olan ve sona ermekte olan
yzyla egemen olan aln gerek kkleri belki de, olduka hafif olsa bile, atmosfer
koullarndaki dzen bozulmasdr. Bu, temkinliliimizi u snrlarna kadar gtrmek
tedir, ama gene de bunu sylemek gerekiyordu. Bitmekte olan yzyln bu dram
hakknda demografik ve ekonomik aklama sknts ekmiyoruz. Fakat hibir ey bize,
iklimin tesadfen de olsa, bir rol oynamad ve genel olarak tarihin bir deiken faktr
olmad konusunda garanti vermemektedir. Bunu belirlemek g olarak kalmaya
devam etmektedir. Birka olgu bunu olduka iyi gstermektedir ( 2I2 ).
XVI. yzylda Rhone havzasnda ok sayda su baskn meydana gelmitir: 1501
Temmuzunda Rhone Lyonda; 1522de Ardechede; 1524 ubatnda Drac ve Isere;
Austos 1 $25de Isere; Ekim 1544de Gier Viennede; Kasm 1544de Rhone ve Durance;
Kasm 1548de Rhone ve Durance; 9 Eyll 1577de Rhone Avignonda; 25 Austos
1566da Durance ve Rhone Avignon tarlalarn istila ediyorlard; 2 Aralk 1570 Rhone
zellikle Lyonda, bu dnemin en korkun su basknlarndan birini meydana getiriyor
du; 1571 Rhone tamas; Ekim 1573de yeniden (Beaucaire su baskn felketi); Eyll
1579da Isere (Grenoblede); 26 Austos 1580de Rhoneun Avignonda tamas; 1578de
Rhoneun tamas (Arlesda), sular Ekimden ubata kadar Aa Languedocun bir
ksmn istila etmilerdir; 1579da Arlesda su baskn; 1580de Arlesda su baskn
(Rhoneun hi bu kadar byk gzkmedii sylenmitir); 5 Ocak 158 lde Avignonda
Rhone ve Durance takn; 6 ubatta sularn yeniden ykselmesi; 1583de Rhone
Camargue sular altnda brakmtr; 18 Eyll 1586da Rhoneun istilas; 6 Kasm
1558de Gierin tamas; 1590da yeni bir istilac takn.
Bu dkm yzyln sonunda ilerin arlat izlenimini uyandrmaktadr. Fakat
bizim bak amzdan, Rhone taknlar Akdeniz iklimindeki deimelerin kt bir
kayddr. Bu arada, yzyln son onyllaryla birlikte, dnemin tanklklarna gvenilebi
lecei lde, yalar artma benzemektedir. 1592de Louis Gollut Republique
Squanoisenda, haddehane ustalarnn ve yeni sujects ... et censes sahibi olmaya
arzulu senyrlerin, ormanlar yok etmelerini tartmaktadr. Ve ilve etmektedir:
bundan yirmi yl ncesinde yamurlar daha sk, daha uzun ve daha boldular ( 2I3 ). Bu,
Dole blgesi iin dorudur. Oysa, ite 1599-1600de Aixdeyiz. Du Haitze yazma
tarihinde yle anlatmaktadr ( 2I4 ): Souk ve kar Haziran sonuna kadar kendilerini
hissettirdiler, bu aydan Arala kadar hi yamur yamad. Ama bu ayda yamurlar o
kadar bol olarak yamaya baladlar ki, toprak boulmua benzedi. te bu kez de,
szm ona Campanella narrazionesine gre Kalabriyadayz: ed' entrando lanno 1559,
venne nova, che in Roma prodigisamento aveva inondato il Tevere, e non sipotettero celebrar
le feste di Natale, e in Lombardia il Po: e in stilo (Kalabriyada bir yerleim yeri) non si
poteron celebrar, la Simana Santa, gli uffcii diviniper lemoltegranpioggie che allagavano
tutte le chiese" ( 215 ). Ferrareli biri gelip de tan olduu Tiber taknlarn anlatnca ( 216 ),
dnyann sonunun geldiine dair belirtilerden, mucizevi iaretlerden dalarda sz
edilmesi iin baka birey gerekmemitir. zellikle de o dnemde, yzyln sonu
yaklatndan ve u mutazione di secolo en durgun kafalar bile altrdndan, etki
daha da byk olmutur. Ertesi yl, Haziran 1601de, tufan gibi seller Balkanlarda
hereyi ykmakta, rn mahvetmekte, felketli basknlara yol amaktadr; bir haberde
Po basknlarnnkine veya Lombardiyann byk nehirlerine benzer denilmektedir
( 217 ). Bir baka haber ise, yamurlar yleydi ki havann ahlknn bozulmu olmasn
dan endie ediliyordu.
176

11. VENEDK KALYONU.


alak kabartmas

Alessandro

Contarini'nin

Padovadak

Sant-Antone

Bazilikasnda

bulunan

kabrinin

12.ve13. ATLANTK DENZ STLA EDYOR. 6 ve 9 Eyll 1964 tarihinde Amerikan uydusu Nimbus A. tarafndan
ekilen fotoraflardan k tanesi, bunlardan biri spanyay dieri de talya ile Yunanistan gstermektedir Bulutlar
Batdan Douya itilmektedirler.

14. ATLANTK YELKENLS. 10 Austos 1512de Brest Goulet'sine yaklan La Cordeliere veya daha dorusu La

Mareschalle adl kk yelkenli.

Olgular bunlardr, ne sonu kartmal? Akdeniz ikliminin yzyln sonuyla birlikte


irazesinden ktn m? leri srdmz kantlarla, bu koskocaman sonu arasndaki
mesafe byk olarak kalmaya devam etmektedir. Bunu itiraf etmek gerekir. Btn dosya
yeniden ve yakndan gzden geirilmeli ve soruturmann her yandan ortaya kartabi
lecei kesin olgular salanmaldr. Sorun konulmu olarak kalmaktadr ve bilgilerimizin
bugnk durumunda, zmenin olanaksz olmasna ramen, bu sorunun ortaya
konulmas gereklidir. Zaten tarihiler bunu tek balarna yapma durumunda deillerdir.
Eer abalarmz onlarn da syleyecek szlerinin ve sorumluluklarnn olduunu ortaya
koyabilirse, zahmetlerimiz boa gitmi olmayacaktr.

Tamamlayc not
Yukarda yer alan ve dn, 1947de bana birka canl tartmaya mal olmu olan
paragrafn znden hibir ey deitirmedim. Okuyucu buna aracaktr: bazlar benim
ok atak olduumu dnyorlardr. Yakn tarihlerde (1958) yaynlanan bir makalede
Gustav Utterstrm ( 218 ), gemie ynelik olarak beni ekingen bulma kibarln
gstermitir. Aratrma bu yolda gitmektedir ve bundan en son ikyeti olacak kii
benim.
Onbe yldan beri esas olan, aratrmann bu belirleyici sorunlar hakknda srm
olmasdr. ok az ey bu denli neme sahiptir. klim deiiklikleriyle, insana d bir irade
roln ortaya koymakta ve en olaanndan aklamalarmzdaki payn talep etmektedir.
Dier yandan, bu deimeler bugn kuku ddrlar.
lk aratrmann taslann kolay yolu-tasvirci ayrntlarn bir derlemesi- iinde,
bilgilerimi tamamladm. Bunlar hereyden nce yzyln sonunun artan sertliine
gtrmektedirler: srekli yamurlar, felketli su basknlar, sert ve allmam souklar.
Luis Cabrera da Kordobann kronii 1602-1603 k iin souklar ve donlar bu k
spanyada o kadar genelletiler ki, havann sertliinden yaknmayan tek bir yerleim
yerini dahi istisna olarak kaydetme durumu yoktur. Sevilla ve deniz kentlerini bile,
zellikle de Sevillay bile mstesna tutmak mmkn deildir; Guadalquivirin donduu
ve burada byle bireyin hi grlmedii yazlmtr. Hibir yerde kn hissedilmedii
geen yl ile ne kadar byk bir fark diye kaydetmektedir ( 219 ). Valenciada ( 22 ) donlar,
1589, 1592, 1594, 1600, 1604 yllarnda birbirlerini izlemilerdir. Srekli yamurlar, su
basknlar, kar yalar. Dnyann sonunun geldii dncelerine gelince bu konudaki
tanklklar Akdenizin btn ve yzyln sonlar iin ok saydadrlar -izleyen yzyln
birok yl iin de ayn durum sz konusudur-, Emmanuel Le Roy Ladurienin yaknlarda
yapt inceleme benzeri olgular iaret etmektedir: Rhone 1590, 1595,1603, belki 1608,
1616, 1624de katrlar, toplar ve at arabalarn tayacak kadar olmak zere gene
tamamen donmutur. Marsilyada deniz 1595 ve 1638de soua yakalanmtr, su
kadrgalarn etrafnda donmaktadr. Languedoc zeytinlerinin donma dizisi tekrarlan
maktadr: 1565, 1569, 1571, 1573, 1587, 1595, 1615, 1624, ( 221 )... Languedocta ve
kukusuz baka yerlerde zeytin aalarnn bu katli yetitiricilerin cesaretlerini
krmaktadr ( 222 ). XVI. yzyln sonu ile XVIII. yzyln ba arasnda, eskiden
olduundan daha fazla souk olduu kesine benzemektedir.
Daha fazla yamur yamtr. Bir tarihi 1590la 1601 arasnda Languedoca ilikin
olmak zere unu kaydetmektedir: ilkbaharda ge ve inat kar yalar, gzel
mevsimin byk souklar, Akdenizde alk ve kuzey budaynn Denize nl
iniinin refakat ettikleri dev yamurlar ( 223 ). Buna karlk 1602den 1612ye, hatta
daha telere kadar bir scak ve k duman gibi ( 224 ) kuraklk ve yamurun kt bir
dalmnn geri gelmesi yaanmtr. Valladolidde 1607,1617,1627de yamur ne kadar
177

da byk bir itiyakle istenmitir ( 225 ); Valenciada Kasm 1615de havia molts mesos que
no ploquia''\ 1617 Ekim ve Kasmnda ( 226 ), no caigo un solo chapparon". spanyann o
dnemde kn rgtleyen, uzun vadeli bir kurakln kurban olduunu ileri sren
Ignacio Olageye dayanarak, bu konuda ok emin olmayalm ( 227 ). Fakat Manann
manzarasnn Cervantes dneminde, sonrasna nazaran daha yeil olmu olmas olasl
mmkn olarak kalmaya devam etmektedir ( 228 ).
Avrupada (Akdeniz dahil) yamurun mekanizmas ya kuzeyden Man, Kuzey
Denizi, Baltk zerinden (btn yl boyunca); ya da gneyden bu kez de sonbahar
dnencesinden ilkbahar dnencesine kadar, Deniz zerinden, Atlantik basnlarnn
izledikleri yollara tabi kalmaktadr. Gustav Utterstrme gre, XVI. yzylda bu ikili
akmn, kuzeyde youn souklar ve buna bal olarak ar havadan oluan antisiklon
alannn sreklilii yznden, bozulmu olmaldr. Kuzey yolu engellenince, Akdeniz
zerideki her seferkinden daha ak hale gelmi olmaldr. Fakat yollardan biri yar
yarya kapannca, dieri niin alsn ki? Ve eer dalgalanma varsa, bunlarn sreleri ne
kadardr?
Bunlar ayrnt ve ksa vadeli aklamalardr. Yeni aratrmalar daha uzaa gitmekte
ve iki makul eilime boyun emektedirler: uzun gsterge dizileri oluturmak; yalnzca
Akdenizin deil, Akdeniz art Avrupann btnnn veya bundan da iyisi, dnyann
tamamnn aklama erevesini geniletmek. Bunu sylerken ngilterede Dr.P.Shoveun
( 229 ); bir corafyacnn Pierre Pedalabordeun ( 23 ) ve bir tarihinin, Emmanuel Le Roy
Ladurienin ( 231 ) rnek almalarna dayanyorum.
Edindiimiz bilgileri sistematik hale getirerek yazmak, haberleri nceden olumu
kalplara gre gruplandrmak -her betimsel ayrnt kendi yerine yerleerek: mevsimlere
ve yllara gre nemlilik, kuraklk souk, scak-, resimselden bir cins niceliksel bilanoya
gemek anlamna gelmektedir. Daha sonra da zde olay dizilerini ayklamak -Ba
bozumu tarihleri, pazarlara yeni zeytinyan ilk geli tarihleri, ilk buday, ilk msr, aa
kesiminden edinilen bilgiler, nehir debileri, ieklenmeler, bir gln ilk buzlar,
Baltktaki ilk veya son buz dalar, buzullarn ilerleme veya gerilemeleri, deniz
dzeyindeki deimeler- iklimin uzun veya ksa deimelerini ortaya kartan kronoloji
leri oluturmak demektir.
Giriimin ikinci aamas, sorunlar ve kaytlar btnsel varsaym ve farkna varlar
iinde erevelemektir. Jet stream varsaym belki de birok dier genel aklamann
kaderine sahip olacaktr: az veya ok uzun bir sre roln oynayacaktr. Bizim kuzey
yarkremizin etrafnda, srekli bir akm, deiken hza sahip bir hava halkas dnya
yzeyinin 20 veya 30 km. stnde dnyor olmaldr. Eer bu halka hzn artrrsa,
almakta ve yerkrenin zerine, tpk bir apkann sahibinin kafasna gmld gibi
gmlmektedir; eer gidiini yavalatrsa, menderesler meydana getirmekte ve kuzey
kutbuna doru daralmaktadr. Bu durumda eer gzlemlerimiz doruysa, jet stream
XVI. yzyln sonunda yryn hzlandrm olmaldr ve Ekvatora, yani buna bal
olarak Akdenize yaklaarak, kendisiyle birlikte gneye yamur ve souk getirmi
olmaldr. Aikr olan odur ki eer farkna var zincirinde hibir eksik yoksa -ki bunu
kimse garanti edemez- ancak o zaman varsaymmzdaki herey kantlanm olacaktr.
Bugnk tartmalarda benimsenmi olan tanmlara gre, XVI. yzyln ortasndan
biraz nce, biraz sonra, Dr.Shovea dayanlarak kk buzul a ad verilen ey
balam olmaldr, bu a btn XIV. Louis Yzyln kapsamna alacaktr.
Muallaktaki sorular nemlerini korumaktadrlar. Acaba uzun bir evreyle mi kar
karyayz? Bu durumda, XVI. yzylda uzun bir souk ve yamur enflasyonu dnemiyle
kar karyayz. Bir an iin bile olsa, herhangi bir kantlama gc atfetmeksizin,
178

Venedikteki commune dzeyine, yani kanal kysnda bulunan evlerin diplerini kara bir
izgiyle iaretleyen sularn ortalama dzeyi hakknda ilgin bir farkna var haber
vermek istiyorum. Bir belge bu dzeyin 1560dan itibaren yzyl boyunca ( 232 ) dzenli
olarak ykseldiini iddia etmektedir. Eer gzlem doruysa -bu konuda kantlar ve
kesinlikler gerekecektir- geriye Lagnnn su dzeyinin sadece atmosferik yalara m
bal olduunu, yerel kazalarn hibir etkilerinin bulunup bulunmadn anlamak kalr.
Btn bunlar bu tankln muhafaza edilmesine engel deildir.
Bir baka soru daha muallakta kalmaktadr: bu kk buzul ann Avrupa ve
Akdeniz hayat zerindeki muhtemel yansmas. Tarihi, tarmsal hayata, kamu salna
veya ulama ynelik bir dizi sorunu bu yeni balk altnda toplayarak bu sorudan kurtulacak
mdr? Bilgelik, bizim iin bu alanlarda hala eksik olan geni ortaklaa aratrmalar
talep etmektedir. Daha imdiden tehis etmenin cazip olmasna ramen, nceden unu
sylemeyeceiz: XVI. yzyln sonuyla birlikte hayvan yetitiricilii bitmi ve daha az
buday elde edilmitir. Souk ve yamur Akdenizi srarla ziyaret ederek, baz
ayarlamalar irazelerinden karmlardr, fakat bunlarn oranlar henz elimize
gelmemektedir. Ve insan da, onun da boyutunun saptanmas gereken, inkr edilemez
sorumluluklara sahiptir. Bylece Emmanuel Le Roy Ladurienin gsterdii gibi, ba
bozumlarnn tedrici olarak gecikmesi tamamen insann eseridir, nk alkol derecesi
daha yksek ge hasatlar elde etmeyi o istemitir ( 213 ).
klim tarihinin kuzey yarkresi leine tek olduu aktr -ve bu alanlardaki en
nemli gelimelerden biri budur-, Akdeniz ikliminin bizzat bu lekte bir sorunlar
btnne bal olduu da aktr. Alaska buzullarnn bugn gerilemeleri, gzmzn
nnde eskiden buzul ilerlemelerinin inedikleri ormanlar ortaya kartmaktadr.
Tokyodaki kiraz aalarnn kesin ieklenme tarihleri (herbiri ayinsel bir bayramla
belirlenmektedir), Kaliforniya aalarn emerkezli tabakalar, btn bu olaylar. ve
dierleri, iklimin tekil tarihiyle birbirlerine balanmaktadrlar. ster bu jet stream olsun,
ister olmasn, bir birlik, bir orkestra efi vardr. Bunun anlam birinci XVI. yzyln
heryerde iklim tarafndan tevik grmesi, kincisinin de heryerde atmosfer deimele
rinden zdrap ekmi olmasdr.

NSANI BRLK : YOLLAR VE KENTLER,


KENTLER VE YOLLAR ( )

kliminin tanmlad haliyle asl Akdenizden, klarn sat daha byk Akde
nize gemek, fiziki bir birlikten, kitabmzn yneldii insani bir birlie gemek
demektir. Bu insani birlik yalnzca doann veya daha zel olarak, Akdeniz suyunun
eseri deildir. Su, ne olduu hakknda sylenilen hereydir! birletirme, ulam,
mbadele, yaknlama, ancak insann bu konuda aba sarfetmesi, bedelini demeye raz
olmas kouluyla. Akdeniz suyu da, uzun sre ayn zamanda ayrlk, almas gereken
engel olmutur. Denizcilik sanat belki de, alarn uzanda, Ege adalar ile Asya
kylar arasndaki veya yakndaki Kzldenizin sakin su havzalarndan kmtr; bunu
hibir zaman kesin olarak bilemeyeceiz. Her hal- krda, zamanlarn banda, denizin
insan tarafndan henz evcilletirilemedii nihayetsiz bir dnem yer almaktadr. Yava
yava, balarn kurarak, insanlarn ve tarihin Akdenizini basamak basamak ina
ederek, bunu yenmilerdir. Fakat iyice belirtelim, bu Akdeniz ina edilmitir ve bu ina
insan eliyle olmutur. Bugn ulatmz hzlarn leinde, zerinde hava kprleri
kurulan basit bir nehirden baka birey olmayan bir anda bile, bir insanlar Akdenizi
ancak, bu ayn insanlarn dehalarnn, almalarnn ve zahmetlerinin onu ina ettii
lde vardr. Akdeniz blgelerini birbirlerine balayan su deil de, deniz halklardr. Bu
sradan gerei yeniden sylemek gerekmektedir, nk bu alanda ok fazla forml ve
imge, keyiflere tabi olarak kaybolup gitmektedirler.

1. Karayollar ve denizyollar
Akdeniz ancak, insanlarn hareketleriyle, bunlarn gerektirdii balantlarla, onlar
bir yere ulatran yollarla birlie sahip olabilmektedir. Lucien Febvre, Akdeniz,
yollardr ( 2 ) diye yazmaktayd; kara ve deniz yollar, nehir ve rmak yollar, muazzam
bir arazi ve dzenli balantlar a, hayatn srekli dalm, adeta organik bir dolam.
nemliolan bunun resimsel yann grtermek, Cervantese venta'dan ventaya spanyol
yollarnda refakat etmek, tccar veya korsan teknelerinin seyir defterlerini okuyarak
yolculuk yapmak veya Verona tesinden gelen byk yk kayklar burchieri iinde
Adigeden aa inmek veya lagnn kysnda Michel de Montaignein bagajlaryla
birlikte Fusinadan Venedie varmak iin suya koyulmak deildir ( 3 ). nemli olan
bylesine bir an ne lde yaknlama, tutarl bir tarih gerektirdiini; gemilerin, yk
hayvanlarnn, arabalarn, bizzat insanlarn hareketlerinin Akdenizi bir, ve yerel
direnmelerine ramen, tekdze kldn grebilmektir. Akdenizin tm bu mekn-

harekettir. Onun kysna yanaanlar, sava bulutlar, modalar, teknikler, salgnlar, hafif
veya ar, deerli veya adi malzemeler, herey onun kanl-canl hayatnn akm iine
alnabilir, uzaa tanabilir, yeniden harekete geirilir, nihayetsiz olarak tanr, hatta
snrlarnn dna atlabilir.
Yollar olmasayd byle mi olurdu? Ancak bu yollar, Halep yolu zerindeki u
kervanlar. stanbul yolu zerindeki (metinde Trke, Meri zerinden stanbula giden
yol) u uzun at, katr, deve dizileri veya Busbecin 1555 ylnda bu yol zerinde farkettii,
stanbula Macaristandan Trkler tarafndan alnm adamlar, kadnlar, ocuklar
tayan u ilerleyen arabalar ( 4 ), yalnzca toprak eritleri veya deniz zerindeki izlerden
ibaret deillerdir. Gerekli duraklar olmayan hibir yol yoktur: bir liman, denize k
olan bir fuar, bir kervansaray veya bir han (metinde Trke); Bat Avrupada tecrit
edilmi, eskiden tahkim edilmi bir ato olan bir han. ou zaman bu duraklar, onlar
olmasalard canl yollarn olamayaca bu konaklar, herkesin ona doru aceleyle
kotuu ve sevile vard, hatta tpk Guzman de Alfrachen Saragossaya girerken (),
gzel antlardan, dzgn asayiten ve belki de hereyden fazla yiyeceklerin bolluundan
tan de buen preciotodo que casi daba de si un o/orde Ita/ia" bylenerek duyduu gibi bir
minnet hissettii byk menziller, yani kentlerdir. Acele etmenin bir nedeni de, ou
durum itibariyle Akdeniz yollarnn kyden kye deil de, bunlarn andan gemesi
dir, kyler kendi istekleriyle yollarn dnda, yukarlarda snaklarda kalmaktadrlar.
Bugn bile, Bulgaristanda veya Anadoluda yolcu ona gerektekinden daha bo ve daha
az nfuslu gibi gelen anayollar zerinde seyahat etmektedir ( 6 ). Dounun byk ticari
yolunu biraz bugnn otoyolu gibi hayal edelim; bu byk yol mezra ve kylere nadiren
temas etmekte ve bir kentten dierine dmdz gitmektedir.
Akdenizdeki insani birlik, ayn zamanda hem bu yol mekn, hem de bu kentsel
mekn; bu hatlar ve g merkezleridir. Kentler ve yollar, yollar ve kentler yalnzca ayn
insani mekn tehizatndan baka birey deillerdir. Biimi, mimarisi, onu aydnlatan
uygarlk ne olursa olsun, Akdeniz kenti yol yaratcdr ve ayn zamanda onlar tarafndan
yaratlmtr. Vidal de la Blache bunu Amerikan kentlerine ilikin olarak sylemitir ( 7 );
Oysa XVI. yzylda Akdeniz mekn (kentlere ilikin olarak bunu yaylmasnn
maksimumunda ele almak gerekir) da azamet ve lszlktr. XVI. yzylda dnyann
hibir blgesi bylesine gl bir kentsel a sunamamaktadr. Alak lkeler ve Yukar
Almanya kentleri (birinciler Akdenizin yansmasyla o kadar aydnlanmlardr ki,
kinciler de gneyli tccar ve denizciler tarafndan o kadar harekete geirilmilerdir ki),
daha kuzeye doru Hansann alkan fakat dank kk kentleri; btn bu kentlerne
kadar gzel ve ne kadar canl olurlarsa olsunlar, kentsel yerleim yerlerinin ok byk
merkezlere sahip, nihayetsiz krlentler halinde birbirlerini izledikleri Denizin kentleri
kadar sk ve karmak btnler meydana getirmemektedirler. Denizin ok byk
merkezleri: Venedik, Cenova, Floransa, Milano, Barselona, Sevilla, Cezayir, Napoli,
stanbul, Kahiredir. Bu son kent ar nfusa sahiptirler; stanbulun o tarihlerde
700.000 nfusa sahip olduu sylenmektedir ( 8 ), yani Paris'ini nin iki ve Venediinkinin
drt kat. Ve bu listeye, genel mbadele oyununa katlan ve nfus rakamlarnn ilham
edeceklerinden daha byk roller oynayan kk kentler kortejini de ilave etmek
gerekmektedir. Belki de, Akdenizin kk kentlerini hareketlilik ve faaliyetleri,
Akdenizdekilerden daha kalabalk, bundan da fazlas, insanlarla daha ikin kentlere
sahip olmasna ramen, Uzak Dounun gerekte neden bylesine dinamik bir kentsel
aa sahip olamadn anlamamza yardm etmektedir. Uzak Dou kentleri ou zaman,
byk kent yaamnn harekete geiremedii muazzam insan ynlarn biraraya
getirmekten baka birey yapmamaktadrlar; eer byle sylemek tercih edilirse, bu
kentler Asvann ekonomik rgtlenmesinden ok, asn nfusunun ifadesi olmaktadrlar
(').
182

Kentler blgesi Akdeniz; bu sradan, bin defa tekrarlanm gerei biz kefetmiyoruz,
fakat bu gerei sonularna balamak gerekmektedir. Yol ve kent dzeni Akdenizin en
mkemmelinden insani dzenidir. Bu hereye egemen olmaktadr. Mtevazi olsa bile,
tarm kente ulamakta, onun komutasna tabi olmaktadr; tabii ki daha byk baarlar
iin haydi haydi byledir. Kentlerin sayesinde, insanlarn hayat doal koullarn talep
ettiklerinden daha hzl olmaktadr. Denizin byk tarihi, btn uygarl onun eseridir.
Ferdinand Lot ( l0 ) Emile Felix Gautierye kar, mslman istilesini dorudan kentlere
baladnda, hakldr. Herey onlara ulamaktadr. Denizin kaderi ou zaman sadece
bir yolun, bir kentin, bir baka yolun, bir baka kentin zararna olmak zere kazand
zafere baml olmaktadr, hatta hereyin byk imparatorluklara ve kara devletlerine
aite benzedii ama henz ait olmad XVI. yzylda bile bu byledir.

23. 1546'daki berya yol a


Kaynak: Gonzalo Menendez Pidal, Los Cominos en la historiade Espana, 1951. Harita, Vafencial Juan Villuga'nn
rehberinde (Medina, 1546) zikredilme sklklarna gre, yollan daha ince veya daha kaln olarak gstermektedir. Bu
farkl ynlerdeki glerin dengesinden Toledonun Yarmadann yol merkezi ve buna bal olarak en kark kenti
olmaya devam ettii ortaya kmaktadr. Byk kavaklar: Barselona, Valencia, Saragossa, Medi/a del Campodur.
1556dan itibaren bakent olan Madridin saati henz gelmemitir.

183

z^-sie>ci yollar
Akdeniz'in yollar, ncelikle de deniz yollar, daha nce de sylediimiz gibi ( M )
cylar boyunca olumulardr. Daha sonra ok sayda karayolu gelmektedir: bazlar
sahillerin yaknlarnda, tpk yollarn, karayollarnn Napoliden Romaya, Floransaya,
Cenovaya, Marsilyaya sonra Languedoc ve Roussillondan geerek spanya ky
yoluna, Barselona, Valencia, Malagaya ulaan kesintisiz yollarn birbirlerine eklenmele
ri gibi, limandan limana koan yollar. Dierleri, tpk Nilin veya Rhone vadisinin doal
yollar gibi kylara dik inmektedirler; Alplere giden yollar, Halepten Frata kadar veya
Kk Afrikadan Sudana kadar uzanan kervan yollar byledir. Victor Berardn
formln alarak, bunlara ok saydaki kstak yollann da ekleyelim. Suriyeden
balayp, Kilikya kaps yoluyla Toroslar aan, Anadoluyu boydan boya geerek
stanbula Eskiehir zerinden veya Ankara uzatmasyla dorudan ulaan kuzey-gney
yolu; veya kabaca dou-bat ynnde uzanarak, Selanikten Durazzoya, Avlonyaya
veya Cattaroya; skpten Raguzaya; stanbuldan Spalatoya (bu sonuncu yolun
XVI. yzyln sonundaki ani ekonomik sramasn zikretmeliyiz) uzanan enlemesine

24. Toskana Apennileri boyunca yer alan yollar


Eski vi Emilia olan byk Rimini-Milano yolu, Apennin engebesini douya doru snrlandrmaktadr, Floransa ve
Lucca ynnde, yarmadann bu dar kesiminde bu yola dik gelen ok saydaki yollar, Yarmadann uzunlamasna
olan yollarn okluu hakknda bir fikir vermektedir. Futa zerinden geen Bologna Floransa yolu bugnn harika
autostrade'sine tekabl etmektedir.
Kullandmz belge Floransa ve Luccadan hareket eden Apenninar yolarn saylmasyla snrldr.
184

yollar; veyahut da, Adriyatikten Tiren Denizine talyan setinin bir kysndan brne
giden yollar byledirler: bu gneydeki enlemesine yollarn en nemlisi Barlettadan
Napoli ve Beneventoya gidenidir (Ariano tepesinden) ( 12 ); daha kuzeyde Toskana ticari
ekseni -Anconadan Floransa ve Livornoya- ve Cenova ekseni -Ferrareden Cenovayaolarak adlandrlabilecek yollar da byledir; bu konuyu kapatmak zere, daha batda
Barselonadan Gaskonya krfezine, Valanciadan Portekize, Alicanteden Sevillaya
olan enlemesine spanyol yollar da byledirler. Tabii ki, bu kstak yollan ayn anda
birok yol anlamna gelmektedirler. Bylece, Lombardiya ile bir yandan Romagna,
dier yandan da Toskana arasnda o dnemde yaayanlar, sekiz zor gzerghtan birini
-zordurlar nk, Apenninleri amaktadrlar- tercih edebilirlerdi: en uygunu topunun
geebilecei yegnesi, en gneyde olan, Riminiden Marecchia vadisi tarikiyle, Arezzo ve
Sansepolcroya kadar ulamaktadr ( n ).
Sralamann tamam olabilmesi iin, ou zaman Akdeniz dnyasnn evresinde yer
alan nehir yollarn ilave etmek yeterli olacaktr. Kuzey talya ovasnn faal su yollar,
Adige, Po ve kollar Adda, Oglio, Minaio byledirler ( 14 ); Rus nehirleri byledirler;
btn Portekiz nehir yataklar byledirler; Sevillaya kadar ve oradan da teye
Kordobaya kadar Guadalquivir de byledir ( 15 ); veya sadece yar Akdenizli olan ve
muazzam tatl su kitlesi deltasnn tesinde de ak denize doru tamamen kark ve
sarmtrak olarak ( 16 ) yaylan Nil; veyahut da gerekten Akdenizli olan, yolcular ve
Aragon budayn Tortosaya kadar tayan dz dipli kayklaryla Ebro, Valencia ve
Granada nehirlerinin bazlarnn aa ksmlar ( 17 ), talyada Aa Arno, Romaya
kadar deniz kayklarna ak olan, yatay dmenleriyle ve nehri yksek kylarna tpk
iskele olarak kyor gibi kullanlan yksek ba ve k taraflaryla ilgin olan nehir
kayklar tarafndan harmanlanan Aa Tiber ( 18 ) byledirler.
Estienne ( 19 ), Turquet ( 20 ), lHerba ( 21 ) rehberlerine dayanlarak dzenlenen haritalar
zerine aktarlabilecek olan btn bu yollar, denizin genel yaam dokusunu vermekte
dirler. Bunlar XVI. yzylda kabaca, Romann veya Orta a Akdenizinin yaylmasn
salam yollardan hi de farkl deillerdir. Fakat bunlarn meydana getirdikleri a ne
olursa olsun, bunlar uzun dnemde deisinler veya deimesinler; kylarn tesinde
Denizin ekonomilerinin ve uygarlklarnn imparatorluunu resmetmekte ve onun
kaderine egemen olmaktadrlar.
Yollarn hayat tkezlenmekte midir? Refaha m kavumaktadr? Ticaretler, kentler,
devletler imekte veya bozulmaktadrlar. Btn byk tarihsel aklamalar, hakl
olarak yol felket ve kazalarn gndeme getirmektedirler. Arthur Philippsona gre ( 22 ),
dmdz hatlar zerindeki seyrsefer, M.. III. yzylda, iskele krlarndann mahrum
kalan Yunan lkelerinin dou havzasnda iflas etmelerine yol amtr. Roma ihtiamnn
sonunda, deerli madenlerin kat Yakn Dou yollarnrn iddetli kazanmlar -bu dn
savunuluyordu- veya denizin genel hareketinin zararna gelien bir Tuna -Ren ticaret
ekseninin u geni faaliyeti -bu da yaknlarda savunulmutur- yznden k srecine
girmitir ( 23 ). Bu ayn genel hareket VIII. ve IX. yzyllarda slamiyetin hizmetine
girince, hemen yer deitiren Akdeniz glerinin tm alan, hrstiyan Baty denizin
besleyici yol ann dnda brakmtr. Nihayet, kitabmzn ilgilendii dnemde
durmak zere, byk keifler Atlantik ve dnya yollarn aarak, Atlas ve Hind
Okyanuslarm srekli bir yol ile birbirlerine balayarak, Akdenizin canl yollarn
tersyz etmiler ve uzun vadede de denizin btnn fakirletirmilerdir. stelik, bu
kitabn ilk eklini kaleme aldm zaman, bu yol balantlarnn nemi kendisini bana
dayatmtr. Bu yol balantlar her tutarl tarihin alt yapdrlar. Fakat kesin rolleri,
ortaya zor sorunlar kartmaktadr.
185

Ulam aralarnn khnelii


1550den 1600e, deniz veya kara ulamnda ilk bakta hibir byk devrim kendini
gstermemektedir: eskisinin ayn gemiler, ayn yk hayvanlar, ayn yetersiz arabalar,
ayn gzerghlar, tanan ayn mallar. Yollar, deniz seyrseferi, hz posta dzeni slah
edilebilir, ulam vergileri azaltlabilirdi, ama hibir zaman devrimci boyutlarda
olmamak zere. Bunun kant, yzyln ok saydaki siyasal ve ekonomik deiimlerine
ramen, kk kentlerin, yani ikincil konaklarn yaamaya devam etmeleridir. Bunlar
eer yaamaya devam ettilerse, bunun nedeni Stendhalin dnd gibi, byk
kentlerin allmam bir msahama ile kkleri kaderlerini idrak etmekte serbest
brakm, olmalar deildir. Bunun nedeni, kklerin kendilerini savunmu olmalar ve
zellikle de, uzun yollar boyunca onlarn atlarna ve hanlarna bavurmakszn yolculuk
yapmann mmkn olmamas yznden, byklerin onlardan vazgeememeleridir. Bu
konaklarn hayat, karayollarndaki hzlarn ortalamasna, deniz seyrseferindeki srelere
baldr; btn bu gerekler, hala ok eski yollara (Roma XVI. yzylda hala yollaryla
Antik ihtiam iinde yaamaktadr) ( 24 ) ve dk tonajl tekneleri (denizin devleri
nadiren 1000 tonu amaktadrlar) kullanmaya devam eden, teknik bakmdan iyi
donatlmam bir yzyl boyunca hi deimemilerdir; bu yzyl ou zaman arabalarndakinden ok, yk hayvanlarnn hizmetine bavurmaktadr ( 2S ). Araba II. Felipe
dneminde bir bilinmeyen deildir, fakat ilerlemesi yava ve nemsiz kalmaktadr -eer
1550 ile 1600 arasnda bir ilerleme varsa-. 188lde arabann Fasta henz bir bilinmeyen
olduunu dnelim ( 26 ). Peloponezde ortaya knn ancak XX. yzylda olduunu;
arabann bir lkeye varnn, J.L. Cvijicin XIX. yzyl Trkiyesine ilikin olarak
syledii gibi ( 27 ), yollarn gzden geirilmesini/yaratlmasn, hemen hemen bir devrim
gerektirdiini aklmzda tutalm.
Bu durumda, olaylar olduklarndan nce sylemeyelim: XVI. yzylda spanya
henz zillerin ald katr koulmu, arabalar lkesi deildir; tpk talyann Romantik
dnemde nl vetturini lkesi olmad gibi. urada burada atlar, kzler veya mandalar
tarafndan ekilen arabalar farketmekteyiz (bazlar az ok gelitirilmi, dierleri henz
ilkel). stanbul yolu zerinde Bursa ovasnda ( 28 ), Konstantin blgesinde (Afrikal Leon
( 29 ) bunu iaret etmektedir), Brenner yolunda ( 30 ), hemen hemen talyann tmnde
araba tekerlekleri dnmektedir. Floransa evresinde arap flar tekerlekli aralarla
tanmaktadr ( 31 ); Cervantes Valladolidin arabaclyla alay etmektedir ( 32 ) ve Alba
dk 1580de Portekizi istila ettiinde, ordusu iin ok sayda corro'nun hizmetinden
emin olmutur ( 33 ). 1606da III. Felipenin saraynn Valladolidden Madride tanmas
kz arabalaryla gerekletirilmitir ( 34 ).
Demek ki arabalar kesin olarak, byk kentlerin yaknlarnda, kitlesel tamalara
ihtiya gsteren ordularn arkasnda hizmet vermektedirler. Pekiyi dier yerlerde?
1560da Napolide Apulia budayn, gney talyann evresini dolaan uzun deniz
yolundan kurtulmak zere, adet olduu zere denizden deil de, karadan getirtmek
dnlmtr; fakat bunun iin kent ile retici blge arasnda araba tamacl servisi
kurmak ve II. Felipenin temsilcisinin Napoli kral naibi Alcala dkne dedii gibi,
procurar de aderear los camnos que vienen du Pulla cerca de Asculi, Apuliadan Asculi
yaknlarna kadar gelen yollar hale yola koymak ( 35 ) ve bunu -gelmek istediimiz nokta
budur- de manera que pudiendose carrtear come se hace en Alemania y otras partes se
trayga el trigo por ellos Napoles, Almanya ve dier lkelerdeki arabalarn kullanlabile
cekleri biimde yapmak gerekmektedir ki, buday karayolundan Napoliye kadar
tanabilsin ( 36 ). Come se hace en Alemania'. demek ki, 1598 ve 1603deki resmi raporlarn,
yolun trafiini ele geirmek isteyen Beneventodaki Papalk kentinin projelerine ramen
veya projeleri yznden yetersiz ve tamamlanamam olarak kalmaya devam eden,
186

Barlettadan Napoliye uzanan u enlemesine yolun ( 37 ) arabalarn eline gemie


benzemesine ramen, daha arabann talyann gneyini fethetmesi, burada Alman
tarzna gre egemen olmas gerekmektedir ( 38 ).
Fransada bile yzyln sonunda, zerlerinde arabalarn dolaabilecekleri yollar ok
sayda deillerdir ( 39 ). Muazzam meknlar boyunca, yk hayvan ncelii elinde
tutmaktadr. XVII. ve XVIII. yzyllarda Avrupann hayranln zerine eken
Osmanl mparatorluunun yol a, her iki kenarnda srler ve yayalar iin bastrlm
topraktan olan ve yolu daraltan ksmlara sahip, ortalar ayak geniliinde ta
denmi dar svari yollar iermektedir ( 40 ). Bu dekor iinde ya hi, ya da hemen hemen
hi araba yoktur.

1600lere doru karayollarna stnlk m?


Fakat gene de bu kt yollarn zerinde, ulam hereye ramen ve yzyln sonuna
doru da artarak yaplmaktadr. Bu artn nedeni ve sonucu, olduka genel bir ekilde
-en azndan Avrupa yarmadalarnda- katr saysndaki bir artla kendini ortaya
koymaktadr. spanyada V.Carlosun ada olan bir tarmc, Alonsa de Herrera ( 4I ) bu
olguyu korkun bir felket saymaktadr; talyada, zellikle Napolide at yetitiriciliini
kurtarmak iin, Napolili zenginlerin arabalarna katr komalarn, byk yaptrmlar
getirerek yasaklamak gerekmitir ( 42 ); Kbrsta 1550lerden itibaren, katr yetitiricilii
at saysnda felkete varan bir azalmaya yol amtr ( 43 ); Andaluyada atlar korumak
iin ok sert tedbirler almak gerekmitir ( 44 ); Balkanlarda 1593-1606 Trk-Avusturya
sava srasnda, hrstiyanlar dier nimetler arasnda katrlara da sahip kmlardr ( 45 ).
Haedo Cezayirden erele katr srtnda giden bir kuzey Afrikaly da bildirmektedir
( 46 ). 1592de, La Goulettede almalarr iin Sicilyadan katr yollanmtr ( 47 ).
XVI.
yzylda, hkmetlerin sava zorunluklar adna sert bir ekilde mcadele
etmelerine ramen, katrn zaferi inkr edilemez. Katr saysndaki art Elizabeth
ngilteresindeki at miktarndaki artla (ekim ve yk hayvan olarak) ayn neme sahip
olmua benzemektedir ( 48 ). Katr, Herrerann spanya iin enine boyuna akld gibi,
yalnzca bir tarmsal ara deildir. O ayn zamanda, ihtiyalar kstl, azla yetinen,
dayankl, harika bir yk hayvandr. Hereyle ilgilenen Rabelais Quart Livre'de daha
gl hayvanlar olan katrlar, dierlerinden daha az narin olup, daha uzun sre
almaktadrlar diye yazmaktadr. Herrera spanyada 600.000 i katrna karlk
400.000 svari katr ( 49 ) olduunu tahmin etmektedir -bundan ulamda kullanldk
larn anlaynz-. Terimleri zorlayarak, katrn bu fethini XVIII. yzylda spanyolPortekiz Amerikasnda meydana geleceklerin modeline bakarak hayal etmek mmkn
dr; burada insani olmayan mekn, insan iin/adna, saylamayacak kadar ok katr
tarafndan fethedilmitir.
Baka bir sorun: acaba katrlar, deniz trafiinin zararna olmak zere gerekleen
kara trafiindeki arttan sorumlu olamazlar m?
Yaryarya su zerinde kurulmu olan Korsika burnunun byk kasabas Erbalunga,
rolnn birka yelkenli sayesinde Burnun etrafnn dnlmesini salamak olduu
dnemde, adeta kk bir kent idi. XVII yzylda bizatihi Burnun kknde bir karayolu
ald ve daha ksa olan bu yol, abucak uzun denizyoluna galebe ald. Bu durumda
Erbalunga abucak geriledi ( 50 ). Eer gerek varsa, bu minicik rnek, karayolunun
denizyoluna kar batan yenik olduuna dair son derece yaygn inanca kar dikkatli
olmamza yol aacaktr.
Ancak bu durum, zellikle kara postaclarnn tadklar haberler ve mektuplar iin
doru deildir. Burada su yolu ancak istisnai olarak kullanlmaktadr. Bu durum ayn
187

zamanda, deerli mallar iin de geerli deildir, nk bu cins mallarn karadan


tanmasnn (kukusuz lks mallar tamacl) maliyeti bu mallarn karadan katlanamayacaklar lde deildir. Bylece, XVI. yzyln sonunda Napolinin ham ipei
karadan Livornoya kadar gelmekte ve buradan da, gene karadan Almanyaya ( 51 ), hatta
Alak lkelere ( 52 ) kadar ulatrlmaktadr. Ayn ekilde, Hondschoote ynl-ipekli
serjleri ters ynde gene karadan, 1540la 1580 arasnda atmtan fazla firmann bunlarn
yeniden datmyla megul olduu Napoliye ulamaktadr ( 53 ).
Nihayet yzyln iyice sonunda, Dou Akdenizde karayolunun belirleyici bir
canlan farkedilmektedir. O zamana kadar kimi yakn, kimi uzak birok deniz ticaret
kanalndan (bunlarn arasnda uzun sre. Karadeniz ticareti de yer almtr) ekmeini
kartm olan Raguza, yzyln son yllaryla birlikte bu trafiklerden vazgemi ve
Adriyatik Denizine kapanmtr. Bunun nedeni, Balkan deri veya ynllerinin artk
buraya gelmiyor olmalar deildir, fakat bunlar artk byk Novi-Bazar menzilinin
tesindeki karayollarndan gelmektedirler. Bu yollar su yollarn ikme etmilerdir. Ayn
ekilde, Kk Asya topraklarnn nihayetinde bulunan zmirin XVII. yzyldaki
parlak talihi ( 54 ), ksmen karayollarnn bir zaferi olarak yorumlanmaldr. nk, ran
Halebin besleyici trafiinin bir ksmn (zellikle randan kaynaklanann) kapmtr,
bunun nedeni belki de Batyla deniz araclyla yaplan mbadelelerin hareket noktasn
daha batya kaydrm olmasdr.
Bu ayn hareket Trkiye ile ilgili olan baz olaylarla yakndan balantl olduundan
tr, bir ksm Venedikli okumu yazm tarafndan aktarlan, Spalatonun macerasn
da aklamaktadr ( 55 ). Venedik Balkan topraklarndaki altra sponda zerinde bir dizi
gzetleme yeri ve kent ile iki tane de ticari balanty elinde tutmaktayd: bunlardan
Cattaro ynnde olan ilki, Venediin stanbul ve Suriye ile olan posta servisini kn
rgtledii nokta idi; bu kez Signoriann sahip olmad bir yer olan kincisi Narenta
az ynndeydi; ok sayda kk tekne kervanlarn bu nehrin azna getirdiklerini, bu
noktadan alarak Venedie tamaktaydlar: Balkan Yarmadasnn yn, deri ve canl
hayvanlar. Bu Narenta-Venedik ticareti, Uskok korsanl, daha sonra da NarentaVenedik hatt zerinde Signoriann varolduunu iddia ettii tekele ramen, kendilerini
dzenli bir ekilde onun yerine ikme eden Raguza ve Anconann rekabetleri yznden
tehlikeye girince, herhalde 1577den ve daha iyisi 1580den itibaren bize dikkat ekici bir
zekya sahip olduu sylenen, Venedie yerlemi Michel Rodriguez adl bir Yahudinin
projelerini ciddiye almay harekete geiren bu olaylar olmutur. Bu projeler Spalato
iskelesini donatmay -o sralar dkn bir kent olan Spalato buna karlk mkemmel bir
limana sahipti ve Balkan Yarmadassnn ileriyle balantdayd- ve Spaltodan
Venedie korunan konvoylar dzenlemeyi hedeflemekteydi. Projeler, rizikolu giriimle
re kar olan bir senatrn muhalefeti karsnda 1591den nce gerekleememilerdir;
bunu Nicol Contarini sylemektedir ve byle olmu olmas mmkndr. 1591 e kadar
Venediin bu areye acilen bavurma durumunda olmad da dnlebilir.
Fakat, zm benimsenir benimsenmez sonular nemli llere ulamtr. Vene
dikliler Spalatoya yeni bir kent ina etmilerdir: gmrkleri, depolar, mallarn
temizlenmesi ve insanlarn karantinaya alnmas iin hastaneler, nk Trk lkesinde
salgn hastalklar sklamtr. Kentin surlarn ve tahkimatn onarmlardr. Trkler
de kendi cephelerinden, Spalatoya ulaan yollar dzene sokmular ve yolculuklar iin
sabit tarihler saptamlardr; bunu o kadar iyi yapmlardr ki, tccarlar byk gruplar
halinde yolculuk yapabilmilerdir -Contarini kervan adn verdikleri ey diye ekleme
nin gerekli olduuna inanmaktadr-. Bu durumda Dalmaya iskelesinde ortaya hemen
bolluk ve zenginilk kmtr: korsanlar denizdeki darbe alanlarn genilettiklerinden,
bylece alan karayolu en uzak mallar bile kendine ekmeye balamtr. Muazzam kta
188

ulamnn son noktas olarak Spalotaya eskiden Suriyeden, randan, Hindden deniz
yoluyla tanan mallarn karadan geldii grlmtr. Demek ki, kendi apnda bir
adeta karayolu devrimi. Contarini, bylece Spalatodan Venedie ... ipek, eitli
aromatik bitkiler, hallar, balmumu, yn, psteki, ciambelotti, pamuklu bezler ve Dou
lkelerinin insan kullanm iin rettii ve imal ettii herey gelmeye balad ( 56 )
demektedir. Venedik ayn yol araclyla altn ve simli kumalarn ters yne gnder
mekteydi. Byk ticari kadrgalar (eskiden Venedik-Southampton yolculuunu yapan
lardan daha ksa, daha alak ( 57 ), fakat Uskok kayklarna kar daha iyi korunan)
Spalato ile Venedik arasndaki ksa trafii salamlardr.
Venediin rakip ve hasmlar bu durumda, onu vurmak iin Spalatoyu vurmann
gerekli olduunu anlamlardr. Yeni balantnn transit ticaretlerine rakip olduu
Raguzallar, 1593 yazndan itibaren Trklerin nezdinde bir ekitirme kampanyasna
girimilerdir. Mays 1593te Bosna Paas nezdine yolladklar elilerine biasmarla
giriimi ktlemesini Venediklilerin btn ama ve niyetlerinin, onlar bir sava
durumunda ele geirebilmek iin, Trkleri ve Byk Senyrn dier uyruklarn bu
iskeleye ekmek olduunu aklamasn tembih etmilerdir. 1596da ( 58 ), Klissadaki
kark durum srasnda (bu kk Trk kentini Uskoklar ihanet yoluyla ele geirmiler
ve Trkler de buray abucak geri almlardr, fakat bu i iin, Macaristan savanda
gerekli olacak byk olanaklar seferber edilmitir), Avusturya ile Papann Venedii
Trklere kar savaa srklemeye altklar srada, Dalmayada Venedik egemenli
inde bulunan topraklarda bu Klissa sava nedeniyle meydana gelen karklklar
esnasnda, Napoli kral naibi dk Olivares ilgin bir ekilde Spalatoyu ayaklandrmaya
veya hi deilse buraya nifak sokmaya teebbs etmitir. Bu Klissa yl Venedie bir dizi
endieye ve Spalato iskelesinde binlerce gle malolmutur. Bu olaydan daha iyi hibir
ey, Dou Akdeniz ticaretinin karann eline gemesinin Venedik iin arzetmeye balad
nemi gsteremez ( 59 ).
Ve eer sz konusu olan geici bir baar deil de, srecek gibi gzken bir
balantysa... Spalato Dalmaya ile Venedik arasndaki ilikinin en byk merkezi
haline gelmitir. te bu ilikiler hakknda baz istatistik veriler: 1586 ile 1591 arasnda
ortalama 11.000 colli mal; 1592 ile 1596 arasnda 16.400 ( 60 ); 1614 ile 1616 arasnda
14.700; 1634 ile 1645 arasnda ( 6I ) 15.300 colli. Aikrdr ki, colli denilen u byk
ambalajlar dzenli bir l birimi deillerdir; aikrdr ki, Spalatoya has olan Venedie
ynelik trafik Dalmayann btnne ait olandan ayklanmamtr (ancak Cinque Savii
Temmuz 1607de yalnzca Spalato iskelesi iin 12.000 balya [balla=collo, oulu colli]
maldan sz etmektedirler; nakit para dnda oltre li contadi in bonasuma)(62). Belgeler
kervanlardaki atlar yzlerle saymakta ve ilerinde Bursadan bile gelenleri olan ( 63 )
Ermeni, Yahudi, Rum,ranl, Ulah, Bogdianallar ve BosnalIlardan ( 64 ) meydana gelen
bir tccar bulutu Venedie ulamaktadr. Spalatoyu 1607 yaznda mahveden veba
srasnda ( 65 ), Venediin yakn balantlarn korumak iin gsterdii zen,- Mora
ynndeki ticaretini canlandrmas; btn bunlar Balkanlarla olan balantlarn yerle
tiini, bunlarn artk geici deil de, srekli zmler olduunu iaret etmektedir.
Karayolunun ticaret trafiini ele geirmesinin nedenine gelince, sorumluluun byk
ksm Uskok, hrstiyan ve mslman korsanlna ait olmaktadr, bundan kuku
duymaya gerek yoktur. Nicol Contarini Tarih'inde iskelenin refahn belirlemitir ( 66 ).
Fakat yegne sorumlular korsanlar deillerdi. Karayolunun artan ve allmadk talihi
-Contarini cosa non pi usata demektedir- baka nedenlere de bal olmaldr. Bu
durum, hereyin fiyat artlar ve belki de trafiin imesi nedenleriyle sarsaland bir
anda, bir maliyet, bir konjonktr sorununu ortaya karmaktadr. Maliyet? Gvenlik
burada roln oynamaktadr; yzyln sonunda dk cretli mrettebat ve ucuz
189

navluna ramen, Venedik teknelerini ar dezavantajl duruma getiren deniz sigortas


priminin yansmasn greceiz ( 67 ). Acaba Trk lkelerindeki kervan tamaclnn
muhtemel dk bedelini hesaba katmak gerekir mi -bu lkelerde de yzyla has oian
fiyat artlar etkilerini gstermektedirler, fakat Batya nazaran byk bir gecikme ile
( 68 )-? Meslekdalarmz olan Trk tarihilerinin kap aralndan gsterdikleri budur ( 69 ).
Her hal- krda yzyln sonunda ve izleyen yzyln banda, Balkanlarda karayolu
zerindeki faaliyetlerin arttna dair kantlar eksik deildir. Raguzaya ilikin olarak
1590-1591 ylnn ( 70 ) ticari ktlar (tam da Spalatonun yldznn ykselmesinin
arefesinde) lke ilerine doru olan trafiin faalliini aa kartmaktadrlar; kentin
yaknnda Trkler iin yeni bir pazar ina edilmesi de bunu bilirlemektedir. Limann u
tarafnda, 1628de daha geni bir karantina salonunun ina edilmesi de kaydedilmelidir
( 71 ). Bizatihi kk olan bu olgular, dier bazlarna eklendiklerinde, karayolundan olan
bu temaslarn Suriye veya Msrdaki deniz duraklarnn ve Dou ile talya arasndaki
uzun deniz tamacln ortadan sildiklerini veya en azndan nemsiz hale getirdiklerini
akla getirmektedirler; bu karayollar Dou Akdeniz tccar ve mallarnn Batya doru
ilerlemelerini hzlandrmlardr; Fonico dei Turchi 1621 tarihinde kurulmutur ( 7: ).
Raguza da, Trk ve Yahudi tccarlann kendine doru olan akmna tank olmaktadr
( 73 ). Eer XVII. yzyl Jorgo Tadice gre ( 74 ) tpk Balkanlarda da olduu gibi, zellikle
talyada vebann yeniden iddetleniine tank olduysa, belki de bu iddetlenme ile
karayollarnn yeniden canlanmalar arasnda bir neden-sonu ilikisi bulunmaktadr.

Bizatihi bir sorun olarak karayolu


Balkanlarda artmakta olan bu karayolu tamacl, ortaya hemen kendi rneklerini
aan bizatihi sorunlar koymaktadrlar. Bu sorunlar hem yapya, hem de konjonktre
ilikindirler. Bunlar XVI. yzyln sonlarnda netlemilerse de, daha nceden de
vardrlar ve daha sonralar da srmlerdir. Ulam aralarnn rekabeti btn
dnemlerin olaydr. Ancak, Modern an balarnn tarihileri olarak bizler ou
zaman denizin veya nehrin bu mcadeleyi kazandklarna, dzenli olarak kazanmak
zorunda olduklarna inanmak hatasna dtk; bir su yolunun rekabetiyle karlaan bir
karayolu bizim iin kaybolmaya veya snmeye hemen mahkm edilmekteydi. Gerekte
arabalar ve yk hayvanlar dayankldrlar ve kolaylkla saf d braklmamaktadrlar.
Bylece, Alman kstann refahnn, dier nedenler arasnda, XV. yzyldan itibaren
araba tamaclnn modernletirilmesine ve hzlanmasna baml olduu inkr
edilemez. Hatta Renee Doeraerd, Anversn XV. yzyln sonu ve XVI. yzyln
bandaki karasal talihinin bir araba yolu trafiini gerekten kapabilmi olmasnn
sonucu olduunu savunmaktadr ( 75 ). Bu durumda Anvers, Almanyann ve onun da
tesinde talya ve Polonyann hareketli hayatyla kendininki arasnda kaynak yapabil
mitir: Anversin bu talihi, geen yzyllarn Akdenizlilerin kuzeye doru fetihi
seyrseferlerinin basit bir dura olan Brugesn denizci talihine kar kmaktadr.
Zaten Avrupann kuzeyiyle Deniz arasndaki rekabet, kara ve deniz yollarnn
birarada yaamalar aikrdr ve paylama, eer her zaman deilse bile, ou zaman bir
yandan ar ve ucuz ile, dier yandan hafif ve pahal arasnda yaplmaktadr ( 76 ) ve bu
durum bize Balkanlardakinden daha ak ve geni grnen bir satran tahtas zerinde
gereklemektedir. Dn savunduum ilk kanya ramen, artk Okyanus yolu ile
hakknda yeniden konuma frsatmzn olaca, kuzeylilerin iniinin, XVI. yzyln
sonunda, Akdenize koan Fransz ve Alman yollarn hemen ve ebediyen geri plana
ittiklerine inanmyorum. Anversli della Faillelar firmas hakkndaki kitabnda Wilfrid
Brulez ( 77 ) bunu kantlamaktadr. 1574 ile 1594 arasnda talyayla ticaret yapan della
190

Faille firmas birok kereler Deniz ile Alp yollan arasnda tercih yapmak durumunda
kalmtr. Karayolunu deniz yoluna tercih etmesinde bir kaytszlk yoktur. ok ayrntl
bir hesap sonucu, kesin olarak kar dorultusunda davrand ortaya kmaktadr.
Karayolunun dezavantajlar yok deildir, fakat nisbeten daha emindir ve salad
ortalama krlar (%16,7) uzun denizyolunun salad ortalamay (%12,5) rahatlkla
amaktadr, stelik denizyolu krlar arasndaki aklk muazzamdr ve %0 (Veya negatif
bir bilano) ile % 200 arasnda deimektedir. Karayolu ok daha uslu olup, maksimum
kr % 30dur.
Tabii ki bu ak rnekte sz konusu olan lks mallardr. Btn itibariyle
heseplandnda hibir ey bize, Okyanus ve kuzey-dou Avrupa yollar zerinde, birine
nazaran dierinde daha fazla (kukusuz, arlk olarak deer ise tartlabilir) mal
tandn gstermemektedir (veya tersi). Her hal- krda, Hamburg-Venedik veya
Lyon-Marsilya gzergh zerinde olduu kadar, stanbul-Spalato gzergh zerinde
de karayolu, faaliyetini muhafaza etmektedir. Belki ancak XVII. yzylla birlikte, kuzey
teknelerinin yaygnlamas, deniz sigortaclnn yaylmas ve yine kuzeyde gl ticari
kumpanyalarn belirmelerini takiben, denizyolu karayoluna galebe alacaktr.
Bu genel eleallarn kendilerine gre nemleri vardr. Bunlar eer pein bir zm
getirmiyorlarsa, en azndan bizim Akdenize ilikin sorunlarmz aydnlatmaktadrlar.

Venediin ifte tankl


imdiye kadar sylenenlerden, XVI. yzyln ikinci yarsnda kara trafiinde bir art
olduu, hatta baz terkedilmi yollarn ihya edildikleri sonucuna kesinlikle varlabilir.
Geriye, ayn dnemdeki deniz trafiinin ne hale geldiini bilmek kalmaktadr. te
yandan, deniz trafii, kara ulamnn dolduraca bir azalmay hi de gstermemektedir.
Tersine. Genel ykselmenin tevikiyle, belli bir denge korunuyora benzemektedir.
Venedik rnei bunu farketmemize izin vermektedir. Spalatonun macerasyla ayn
dnemde, hatta daha ncesinde, Venedik filosunda aikr bir azalma meydana gelmitir.
Bu akas, Venediin gerilemesinin sz edilen unsurlanndan biri olmaktadr.
Domenica Sella bu gerilemeyi 1609da saptamaktadr ( 78 ). Albuto Tenenti bu gerileme
nin n belirtilerini 1592den itibaren grmektedir. Belki de bunlarn ktmserlikleri
ardr, nk fiili olarak liman trafii 1625e kadar, en azndan bizzat D.Sellann
rakamlarna gre, hacim olarak ayn kalmaktadr: 1607-1610, ortalama 94.973 colli
(bunun 15.000 kadar Dalmaya limanlar ve Balkan karayollarndan gelmektedir);
1625, 99.361; 1675, 68.019; 1680, 83.590; 1725, 109.497. Demek ki yabanc tekneler
Venedik filosunun an kapatm olmaldrlar. Ve Alberto Terentinin incelemesinin
ortaya koyduu zere ( 79 ), olaylar gerekten de byle cereyan etmilerdir. Bu inceleme iki
Venedikli noter nezdinde yaplan deniz kazalar kaytlarna dayanmaktadr: Andrea
Spinelli ve Giovan Andrea Catti, her ikisi de deniz yoluyla tamaclk alannda
uzmandrlar ve mmkn mterilerin hemen tamamn kendilerinde toplamaktadrlar.
Bir kaza haber alnr alnmaz, ilgililer sigortalarn kaydettirmek ve sonra da sigorta
tutarn talep etmek zere gelmektedirler. ki yzyln snrndaki belirleyici onsekiz yllk
sre (1592-1609) boyunca, bu kara dizi binden fazla rnek iermitir ve bunlardan aa
yukar 660 tanesi (ylda hemen hemen 37 tane) gemi batmasna veya korsanlar tarafndan
ele geirilmesine tekbl ederken, geriye kalanlar da az veya ok iddetteki kazalara
veya zararlara konu olmulardr.
Bu olduka nadir sondaj hem zaten bildiimiz Venedik denizciliinin gerilemesini,
hem de bir yandan batdan gelirken veya oraya giderken Venedie urayan kuzey
teknelerinin daha imdiden Dou Akdeniz ticaretine katldklarn ortaya koymaktadr.
191

Akas Venediin denizciliinin gerilemesinden sz edebiliriz, ama limandaki toplam


trafikteki bir azalmadan sz edemeyiz; bu gerek bizi u anda megul etmektedir.
Allmadk kk bir ayrnt; bu zor yllar sresince sigorta hadleri yerlerinden
kprdamamlardr ( 80 ), veya en azndan 1607den nce ve Venedik donanmna
ilikin olarak deimemilerdir ( 81 ). ki durumdan biri sz konusudur; ya Cenevizli,
Floransal olup Venedik sigorta dnyasn denetimleri altnda tutan ve gerek lobiler
oluturan u kurnaz para tacirleri kendi karlar konusunda krdrler ve mal, tekne ile
navlunlar tamamen insani duygularla sigorta etmektedirler; ya da biz hesaplarmzda
bir hata yapmaktayz. Varsayalm ki -bu varsaym hemen hemen akla yatkndrortalama sigorta haddi %5 olsun. Sigortacnn kayp ve kazanlar telafi edebilmesi iin,
tam bir felkete karlk yirmi tane olaysz yolculua ihtiyac bulunmaktadr. Bu
fazlasyla hzl hesaplamada, tekneler birbirlerine edeer ve yirmibirincide meydana
gelen felketin de tam olduu varsaylmtr. Bu akas, ar bir basitletirmedir;
hereyden nce, sigortac cephesinden tam bir felket yoktur, nk o da reassrans
yaptrmtr, bu birinci nokta; kurtarlan malarn sahibidir, bu ikici nokta; eer kaza
kurbanna demede bulunursa, genellikle sigorta tutar zerinden bir indirim elde
etmektedir, bu da nc nokta; nihayet drdnc nokta olarak, eer kayp ile kazan
arasoda eitlik salanrsa, ara sre iinde sigorta bedeli olarak toplanan miktarlarn faizi
gerekleecektir. Bu veriler sorunu karmaklatrmaktadrlar, fakat belki de zlmez
hale gelmekten kurtarmaktadrlar. Ksacas ve gelmek istediimiz nokta olarak, gemi
batmalarnn ok saydaki talihli yolculuklar tarafndan telafi edildiklerini dnmek
abes olmayacaktr. Bir yandan kaybedilen 37 tane gemi ve dier yandan da her yl 740
yolculuk ( 82 ). Nihai olarak, Venedik liman genel olarak tahmin edildiinden daha faal
olmal ve XVI. yzyln sonunda, afete uram olduuna inanlan denizcilii, hi de
kansz kalmam olmaldr. 1605de sadece 27 byk tekneye sahiptir ( 83 ), bu bir
gerektir, fakat eer byk teknelerle kkleri arasndaki oran, dier yerlerdekilerle
aynysa, Venediin elinde 200den fazla kk tekne olmaldr (le 10). Her hal- krda
ancorazzo listesinde (1 Eyll 1598-1 Eyll 1599 aras) ( 84 ) muhtemelen Venedik bandral
krkalt tane marciliane saydm ve bunlardan daha kk tekneler de bulunmaktadr.
Kukusuz, bu 1598-1599 ancorazzo'su yalnzca, gerekleen 200 demenin listesini
salamaktadr, fakat bu demelerden herbiri tek bir yolculuk anlamna gelmemekte ve
kayklar hari tutulmaktadrlar. Bu noktada, talihli bir aratrma, ayrnt dzeyinde bile
yaplm olsa, tartmay noktalard. Ortaya konulan sorun udur: kaydedilen denti
bana ka yolculuk dmektedir? Ancak daha imdiden, byk Balkan yollarnn artan
faaliyetlerinin karsnda, hareketsiz veya tembel veya bo bir Adriyatik ile bir Akdeniz
hayal etmek, belki de meru olmaktan kacaktr. Ben tersine, Akdeniz trafiinin yzyln
sonuyla birlikte nemli bir hacime ulatn dnyorum. nk refah iinde olduklar
sylenen korsanlar nereden besleniyorlard acaba? Raguzada Raguzallara ait teknele
rin says kukusuz azalmtr, fakat ite kk kentin kanlaryasndaki kaytlarn
rastlants iinde bir ngiliz, bir Marsilyal, hatta herhalde gemi sahibi olan bir Katalana
rastlamaktayz ( 85 ). Tekne saysnda bir art sz konusudur.
En azndan XVI. yzyl iin kara ve deniz yoluyla ulam arasndaki tartmada,
bunlardan biri yannda tavr koymayalm: refah her ikisinin birden artmasna yol
amaktadr. Ayn zamanda, kazanlm konumlarn kabaca sabit olduklarna, en
azndan bunlarn karlkl deerlerini koruduklarna inanmamz gerekmektedir.
Kara ve deniz trafikleri arasndaki rekabet konusunda Venedik bize dier kk bir
denetim olanan sunmaktadr. Rastlant, 1588 ile 1606 ( 86 ) arasnda Batdan-bundan
spanyay anlaynz- gelen yn balyalarnn listesini bizim iin muhafaza etmitir. Deniz
yoluyla gelen balyalar, talyay katederek karayolundan gelenlerinden ayr olarak ele
alnmlardr. Bu durum ilk hareketi hzlandrmtr; bu, 1598de denizden gelen ynlere
192

15. NGLZLER CADZ' ZAPTED YORLAR (1596), B.N. Paris, 13 702

16. AIR VE HAFF YELKENLLER. Malacca aklarnda kk ngiliz ve HollandalI yelkenlilerin saldrsna urayan
muazzam bir Portekiz gemisi (14 Em 1602). J. Th. de Bry, Indiae Orientalis pars septima Frankfurt, 1606. levha XII

17. ATLAS OKYUNUSUNDA KADIRGALAR VE YUVARLAK GEMLER. Azor adalarna kar giriilen 1585 seferi.
Escorial saraynn Muharebeler salonundaki duvar freskosu. Karada teknelerden kartma yapm birlikler
grlmektedir.

18. YUVARLAK TEKNE. V. Carlos'u Cezayire gtrm olan (1541) geminin geree ok yakn bir modeli
Bayerisches National Museum, Mnih.

tannan adeta tam bir vergi muafiyetinin sonucudur. Bu dorudan tamacl Hollanda
tekneleri stlenmilerdir. Ancak, bu avantajlara ve bu tercihli teknelere ramen,
karayolu Cenova ve bundan da fazla olarak, Livorno tarikiyle yaamaya devam etmekte
ve rakip yola ar basmaktadr. Neden? Bu hemen hemen tahmin edilmektedir.
Hereyden nce alkanlklarn, kazanlm konumlarn arl vardr. Cenevizlilerin ve
Floransallarn Ispanyadaki mbayaalara egemen olduklarn, Simon Ruiz( 87 ) mektup
lamasnn gsterdii zere, Medina del Campodan Floransaya kadar (ve tersi ynde)
bir deme hattnn (gerekte uzaktan kumandal bir kredi mekanizmas) bulunduunu;
Venedikli tccarlarn Floransadan veresiye olarak mal aldklar ve ynn en iyi ksmnn
Floransada kaldn, Venediin geriye kalan ynleri ilediini biliyoruz. Floransann
menzil olma rol, karayolunun sklkla kullanlmasn aklamakta ve hatta belki de XVI.
yzyln sonunda Venedie gelen toplu partilerin byk miktarda olmalar, hammadeyi
serbest brakan Floransa endstrisinin erken ktsne tekbl etmektedir.
te, sorunu zme konusunda, akas tek bana yetersiz kalan iyi bir rnek; bu
rnek iki yol kategorisi arasndaki rekabetin inelastik olmasna ve varolan faktrlerin
karmaklna dairdir. Fakat oranlarn yapsal bir srekliliini tahmin etmek ve belki
de alma varsaym olarak muhafaza etmek mmkndr.

Dolam ve istatistik: spanya rnei


Baka ama daha geni bir rnek, bir dizi kara veya deniz gmryle evrelenmi
Kastilyaya ait olandr; bu gmrkler kylar veya kara snrlar boyunca dank bir
ekilde yer almakta ve kara gmrkleri sz konusu olduunda, bunlarn bazlar Kastilya
lkesinin ilerine kadar girmektedirler. Puertos seeos, kuru kaplar (kara kaplar),
Navarra, Aragon ve Valencia snrlarndaki 39 gmrk karakolunun addr ve bunlar
Kastilyaya ulaan ana ve tali yollara egemen olmaktadrlar: puertos altos, yukardaki
kaplar ise Valencia ynnde olan trafii gzetim altnda tutmaktadrlar. Saylar 46 olan
puertos de Portugal, bazlar dk neme sahip olup, Portekizin karasal girilerini
denetlemektedirler. ki deniz snr boyunca, Gaskonya krfezinde ve Valenciadan
Portekize kadar ki kyda, bir yandan 1559da krallk ynetiminin sahip kt ( 88 )
diezmos de la mar (eskiden buralar Kastilya ahrlar nazrna aitti); dier yandan da daha
mslmanlar zamannda varolan, karmak ve geni bir mali sistem olan Sevilla
Almojarifazgo Mayoru iinde yer alan ok sayda vergi tahsil edilmektedir; bu geni mali
sistem araclyla btn deniz girileri, hatta bazen kara ilerine ok girmi olanlar bile
denetlenmektedir, ama asl arlk bir dizi limandadr (Sevilla, Cadiz, San Lucar de
Barrameda, Puerto de Santa Maria, Malaa...). Bu eski vergilere bir d t Almojarifazgo de
ndias eklenmitir. Bu vergi yalnzca Hindlilerden, yani Amerikadan gelen veya oraya
sevkedilen mallardan alnmaktadr.
Bylece Kastilya gmrk karakollar tarafndan evrelenmitir, bunlar Simancasda
muazzam bir kt ve rakam yn tarafndan temsil edilmektedirler -Ramon Carande
( 89 ) ve Modesto Ulloann ( ,0 ) yaknlarda yaptklar almalarla deerlendirdikleri zereBurada iki dolam, kara ve deniz alanlarn tartabilecek bir terazi var mdr? Hem evet,
hem de hayr. Nisbi devamllk ve genilik hesaba katlnca evet; hatalar byk lekte
birbirlerini telafi ederler. Ama ayn zamada hayr, nk Kastilya mliyesi rakamlar
kartrmakta, bunlarn deerlerini azaltmakta, ama esas olarak burada tank olarak
alnan Kastilya btn hayatn balad Okyanusa ynelirken, Denize srtn
dnmektedir. Her hal- krda bu belgelerden yalnzca byklk sralamalar ve bir
karlatrmadan baka birey talep edecek deiliz.
193

lk sonu, trafiin -ve vergilerin- nemli lde arttklardr. 1) Eer Almojarifazgode


Indiasn 1544 geliri 100 kabul edilirse, 1595 ile 1604 arasnda, yllk ortalama olarak
666ya ykselmitir; 50 ylda 6 kereden daha fazla artmtr ve bu art Huguette ve Pierre
Chaununn aratrmalar tarafndan teyid edilmektedir. 2) 1525 yl iin 100 olarak
kabul edilen Almojarifazgo Mayor 1559da hemen hemen 300e; 1586-1592de 1000e ve
(iirilmi deerle) 1602-1604de belki de 1100e ulaacaktr ( 91 ). 3)Diezmos de la mar iin:
1561de 100; 157lde 300den fazla; 1581de250; 1585de200; 1598de 200den birazfazla.
Daha nceden de bildiimiz zere, yzyln byk denizcilik genilemesi aikr bir
ekilde. spanyann gneyinde kendini hissettirmektedir. 4) Puertos secos: 1556-1566da
100; 1598de 277. 5) Puertos de Portugal biraz daha zayf bir gelime gstermektedirler:
1562de 100; 1598de 234; fakat bunlar tam da yasad uygulamalarn yaygn olduu
yollar zerindedirler.
Ancak eer kara ve deniz gmrklerindeki karlatrmal art hakknda hkm
vermek istenirse, dizilerin farkl uzunluklar yznden, 100 endisini 1560lara tamak
gerekmektedir. Bu endis bu tarihte kara trafii iin 38 milyon, deniz trafii iin de 115
milyon maravedisYk bir mali denti rakamn vermektedir ki, ikisinin birbirine oran le
3 olmaktadr. Eer 1598 rakamlarna baklacak olursa sonu 97 milyon maravedis e
karlk 282 milyondur: le 3'lk oran korunmutur. XVI. yzyln ikinci yarsnda
Kastilya'nn trafiinde iki yol cinsi arasndaki oranda hibir deiiklik olmayacaktr.
Herey ayn ritmde, grafiklerimizin diliyle konuursak, ayn eimde artmtr. te son
rneklerimizden daha net bir ekilde, iki dolam trnn birbirlerine kar belli bir
denge iinde olduklarn belirleyen bir durum: bunlarn btn az deiken oranlar
halinde kalacaktr.

Uzun dnemde ifte sorun


Zaman ve mekndaki zel rneklerden hareketle sonulara varlamaz, zellikle de
genellemeler yaplamaz. Bu alanlardaki tm zmler -bu alanlardaki aratrma bu
dolam trlerinden herbirinin kesin hacmini tanmaktan daha ok, deime biimlerini
anlama veya birbirlerine nazaran deiiyora benzemelerini anlama konusunda inat
etmektedir- bu kitabn ilgilendii 50 yla deil de, en azndan XV. yzyldan XVII.
yzyla veya XVIII. yzyla kadar birok yzyla doru alan've ok geni ve eitli
olmasna ramen sadece Akdenizle snrl olmayan bir soruturma pahasna olabilirler.
Hermann vander Wee ( 92 )nin cezbedici hipotezi, tartmann neyin zerinde cereyan
ettiini iyi bir ekilde zetlemektedir. XV. yzylla birlikte ve Akdeniz ancak Venedik ve
Brugesde bir denizcilik geliimine tank olmutur; ancak XVI. yzylla birlikte u d
atlm bir ktaan ekonomiyi canlandrm, karayollar vedenizyollar da bu dnemde
ayn gelimenin iinde yer almtr. XVII. yzylla birlikte, canl ekonomi veya canl
kalan ekonomi yeniden deniz eritleriyle snrlanacak ve izleyen yzylda herey -kara ve
deniz- ayn admlarla yeniden yola koyulacaklardr.
Bu byk ritmlerin mmkn olduklarn dnyorum. Her hal- krda bize
problematik ereveler olarak hizmet edebilirler. Yzylmz -XVI.- bu anslar ayn anda
iki tablo zerinde datacaktr. A priori kural, buna ilikin olarak, bilinen her karayolu
geliiminin grosso modo bir denizyolu geliimine tekbl ettiini ve tersini, genel olarak
varsaymaktadr. Sadece XV. yzylda talyanlarla ve XVII. yzylda da HollandalIlarla
deniz faaliyetinin tek yanl olmas bir istisnadr. Aikrdr ki, eer hipotez doruysa yerel
aratrmalar bunu teyid etmelidirler. Fakat bu ritmler tabii ki heryerde net bir ekilde ve
ayn anda meydana gelmemektedirler. Tabii ki, Hollandadlar a da baz karayollar
nn hayatn ve gelimesini yok edememektedir. Cinue Savii ( ,3 ) sicillerinde, 8 Mays
1636 tarihinde unlar okunmaktadr: che molte mercancie che venivano per via di mare
194

habbino presso il camino di terra da Genova o Livorno. Demek ki 1636da henz btn
kozlar oynanmamtr. Basitletirici byk hayallere, ancak elimizde kantlar olduunda
inanalm.

2. Denizcilik: tonajlar ve konjonktrler


Akdenizin binlerce teknesini adlaryla, yaklak tonajlaryla, ykleriyle ve gzer
ghlaryla birlikte biliyoruz. Fakat bu ok saydaki tankla egemen olmak, onlara bir
anlam vermek kolay deildir. Okuyucunun bizi birok giriimimizden ve ncelikle de,
sklkla XV. yzyldan XVII. yzyla geerek gzlemin kronolojik alann geniletme
mizden otur mazur grmesi gerekmektedir; bunun dnda ikinci tedbir olarak
Atlantii Akdenize balamamzdan tr affedilmemiz gerekmektedir. Bu allmadk
nlemler kendilerini hakllatracaklardr ve 3 veya 4 tane n kural, tartmay
aydnlatmak zere zorunlu hale gelmektedir.
1. Akdenizdeki gemicilik Okyanustakinden mutlak olarak farkl deildir. Uygulama
lar, sigorta hadleri, yolculuklarn gidi-dn sreleri, farkllamaktadr, fakat kullanlan
ara, yani rzgr tarafndan hareket ettirilen tahta gemi, ayn teknik Snrlara sahiptir.
Belli bir bykl, belli bir mrettebat saysn, belli bir yelken yzeyini, belli bir hz
aamaz. Bir baka aynlk da, Okyanusta ortaya kan yeni bir geminin benzerlerinin
olduka ksa bir sre sonra Akdenizde de belirmeleridir. Kendine has gemi tipleri olan
ve bunlar deitirmekte pek istekli olmayan Venedikte, gene de XV. yzyln sonunda
Marino Sanudonun genlik yllarndan itibaren Karaveller ve XVI. yzyln sonlarndan
itibaren de kalyonlar ve bertoni'ler vardr. Bu dnemde Trkler bile Okyanus tipi
kalyonlar kullanmaktadrlar ( 94 ); bir Alman seyyah olan Schwigger 158 lde stanbulda
ve baka yerlerde grd bu en byk yk teknelerini navisgravis, navis oneraria olarak
aklamaktadr ( 95 ).
2. Denizde olduu gibi, Atlantik'te de kk tonajl teknelerin ezici ve byk bir
rolleri hep vardr. Bu tekneler abucak yklenmekte, ilk rzgrda liman terketmektedirler: bu deniz proleterleri hizmetlerini sklka dk fiyattan satmaktadrlar. 1633
Hazirannda iki Kapsen rahibi, Lizbondan ngiltereye dnmektedirler: Honfleurl bir
naviguela (35 ton) reisi, tuz ve limonla ykl teknesinde yolcu bana 8 livre'e onlar
Calaisya kadar gtrmeyi nermitir Cb). 1616 Nisannda Venedik elisi Piero Guitti
spanyaya giderken Cenovada bir Provence felouque'una binmeyi tercih etmitir; iki
direkli basit bir kaya. Aslnda hzl gitmek istemektedir ve ailesi iin de Alicanteye
giden byk bir teknede yer ayrtmtr ( l)7 ). R.P.Binet 1632de felouque krekli
teknelerin en kdr diye yazmaktadr (**).
Demek ki ounluk dk tonajl teknelerdedir ve bunlarn cins adlar limanlara veya
blgelere veya devirlere gre deimektedirler, Adriyatiin grippi, marane veyamercilianeleri; Provencen felouque veya tartane'lar; liman istatistikleri ise bazen sadece kayk
demekle yetinmektedirler. Bu kk, ok byk ounluu itibariyle yz, hatta 50 tonun
altndaki tekneler Okyanusun olduu kadar, Akdenizin de hareketliliini meydana
getirmektedirler. 1598den 1618e kadar olan Valencia istatistiklerine gre, byk yk
gemilerinin oran 10a 1 dir ("). 1599da Venedikte 31 nave(ya.n\ byk gemi)olduunu
rendiimizde ( lu ), bunlarn yan sra yzlerce kk tonajl teknenin varln da
dnmek uygun olacaktr.
3. XVI. yzyl teknelerinin tonajlar hakknda yetersiz bilgi sahibi olunduunu kabul
etmek gerekmektedir, bundan da fazlas, limanlara giri ve k yapan tekne saylarn
bildiimiz durumda, ortalama tonajlar bilmediimizden, toplam tonaj hesaplayamama
195

durumuna raz olmak gerekmektedir. Andaluya limanlarnn istatistiklerine dayanarak


75 tonluk bir ortalama rakam ileri srmtm ( 101 ). Bu rakam muhtemelen fazla
yksektir. Her hal- krda, iaret edilen tonajlar asla belirgin deillerdir: uzmanlar
bunlar teknelerin llerine gre (ykseklik, en, derinlik) tahmin etmekteydiler.
Herhangi bir devlete bir tekne kiralamak sz konusu olduunda, tabii ki, rakam
kabartlmaktayd ve bu durum spanyol kiralamalarnda aka kabul edilmekteydi.
Fakat, btn herkesin samimiyetle davrandn kabul etsek bile, geriye, salme, stara,
botte, cantara, carray bizim bugnk llerimize dntrme ii kalmaktadr:
nominal fiyatlarn gm gram cinsinden ifade edilmesi bile daha az tesadf unsuru
iermektedir. Hatta nominal tonajlar XVI. yzylda Sevillada azalm ve bu durum
Huguette ve Pierre Chaununun bana baz sorunlar kartmtr. Ben bir sre, XVII.
yzyla ilikin olarak, bir dizi yabanc liman iin, ykleriyle birlikte tekne gelileri
hakknda bilgi veren Fransz konsolosluk belgeleri (A.N. dizi B III) zerinde altm.
Ayn tekne iin -ayn ad, ayn patron, gzergh ve yk iin birbirini tutan bilgiler- ou
zaman bu resmi ktlarda iaret edilen tonajlar, bir limandan dierine, bir konsolosluk
tan ourne deimekteydi. Ksacas, ortaya kartaca tm sakncalarla birlikte,
yaklan alan iinde kalmaktayz.
4. En fazla sayya sahip olan tanklklar tabii ki, byk, ok byk teknelere ilikin
olmaktadr. Bu durum bizi yz ton civarndaki orta ve byk tonajlarn eiine deil de,
1000 hatta 2000 tonlara doru olan st snra yerletirmektedir. Gerekte spanyol
provedoreleri olaan durumda 30 tonluk bir Brton kayna veya Cezayir seferi srasnda
1541 de olduu gibi, en fazla 10 kadar at yerletirilebilen bir caravelle't ambargo
koyamayacaklardr C 02 ) Aslnda arlklarn byk tekneler zerine koymaktadrlar ve
zaten onlar da sylendiinden daha y bir uyum salamaktadrlar, nk spanyol
hkmeti onlara prim, ek navlum veya cmert olanaklar salamaktadr.
Bu durumda 1000 tonluk bir tekne bir canavar ve nadir breydr. Blel bir tabip olan
ve Montpeller'dek eitimi tamamlam olan Thomas Platter ( l03 ) 13 ubat 1597de
Marsilya'da bulunmaktadr. Limanda yalnzca. Marsilyallarn el koyduklar muazzam
bir Ceneviz teknesi ilgisini ekmitir Akdenizde denize indirilmi olan teknelerin en
byklerinden brvd. Bes katl hr evin denizin ortasnda zuhur ettii sylenebilirdi.
Yknn 16.000 kental (800 ton) olduunu tahmin etmekteyim. Muazzam ykseklikte
olan iki buvk diree balanm 8 veya 10 yelkeni vard, direklerin tepesine ip
merdivenlerle ktm. Bu ykselme sonucunda goru aa doru uzanyor ve yaknnda
kentin iindekilere benzer bir ye! deirmeninin donduu If atosuna kadar varyordu.
Bu rnek yzlerce dieri arasnda yeterli olmaldr
5.
Sorun, eer ortalama kavranmak veya onlara ynelerek bu sayede btnler
farkedilmek isteniyorsa, bu tam da bu buvuk tonafl tekneleri belirlemek olacaktr. Bunlar
hakknda ncelikle unlar kaydetmek uygun olacaktr:
a) Rekor kran tonajlar srekli bir art izlememilerdir veya XVIII. yzyln
balarna edeer olarak verilen, XVI. yzyln etkileyici rakamlar yanl olmaldr
cinsinden bir yargya katlmyoruz ( 104 );
b) Byk tekneler uzun mesafe ulamlarna balanmlardr; bunlar uzun sre,
bitmez tkenmez yolculuklar tekellerine almlardr. lve bir izgi: bu teknelerin
arkasnda, talepleri ve olanaklaryla devletler, kentler ve her zaman zengin armatrler
bulunmaktadr;
c) Bu byk yk gemileri hi de seyrek olmayan bir ekilde ar ve hacimli, birim
maliyeti dk ve mantken su yollarna ayrlan mallara baldrlar. Bylece ucuz
navlunlara izin vermektedirler;
196

d) Deniz topuluunun zaten gecikmi olan devriminin getireceklerinden nce, bu


muazzam yzer gvdeler emniyet iareti olmaktadrlar. Kukusuz en hafif tekne kadar,
kt havann tesadflerine ak olan bu byk tekneler, en azndan can skc
rastlamalara gs gerebilirler. Kalabalk mrettebata, teknede bulunan askerlere,
sabanclara, okulara kim kar kabilirdi ki? Byk tekne, zengilerin hizmetindeki
ideal jandarmadr. Venedik Signoriasnn, 1460 Hazirannda, altn fiyatna yava yava
donatt iki byk geminin ina amac da budur: bunlarn spavento a tutti", btn
korsanlara kar birer korkuluk olmalar istenmitir ( 10S );
e) Nihayet, byk tekneler zenginlerin ve tccar kentlerin teviklerine ramen; msrif
hkmetler zerindeki cazibelerine ramen (Fransa kral 1532de Le Havreda bir
smisurata grandezza talche si stima dver esser innavigabile tekne ina ettirmitir) ( 106 ),
rekabeti yok edememektedirler;
f) Kukusuz byk teknelerin tamacln en iyi ve en byk paralarn ele
geirdikleri olmaktadr. Bu dnemler hak tekelleri adr veya XV. yzyln fiilen
tand bu durum, XVI. yzylda spanyol Amerikas ve Portekiz Hindistanna olan
yolculuklarda kurumlaacaktr. Fakat bu tekeller bir takm nedenlerden tr delinmek
te ve bir orta ve dk tonajl tekne bulutu bundan yararlanmaktadr. Kk tonajllarn bu
rvan hemen her zaman mbadelenin ykseldiinin bir iareti olarak gzkmektedir.
Yalnzca byk tekneler varsa, konjoktr snktr; byk tekneler ok sayda kk
yelkenlilerle evrelenmilerse, konjonktr hi kukusuz uygundur. Bu kstas doru olma
konusunda btn anslara sahiptir, ama bu konuya tekrar dneceiz: okuyucu bunu
envanterlerden kurtulma karlnda kabul etsin.

XV. yzylda byk tonajllar ve kk yelkenliler


Akdeniz XV. yzyldan itibaren byk tonajllarn geliimine tank olmutur. O
dnemde Akdeniz denizcilii Denizi boylamasna katetmektedir, sonra da Londra ve
Brugese kadar uzanmaktadr; bu en uzun gzerghlar olaan olarak Cenovann
aktifinde yer almaktadrlar. Bu durum ona byk tonajlara doru olan yarta byk bir
ncelik salamaktadr ( l07 ), stelik Cenova zellikle Kk Asyadaki Foa ap ve Dou
Akdeniz adalar araplar -bunlar dorudan deniz yoluyla Bruges veya ngiltereye
sevketmektedir- gibi hacimli mallarda uzmanlam olduundan, bu ncelii daha da iyi
anlalmaktadr. 1000 tona yaklaan ve sklkla da aan Ceneviz caraquelan, zor teknik
sorunun, uzun sre rasyonel zm olarak kalmlardr.
Venedik bu hareketi byk bir gecikme ile izlemitir. Hereyden nce o, ana
faaliyetinin merkezi olarak kalan Dou Akdenize Cenovadan daha yakndr; sonra
galere da mercalo ( l08 ) sistemi devlet tarafndan rgtlenmekte ve trafii zel yolculuklar
halinde paralara ayrmaktadr: Tana, Trabzon, Romanya (talyanlarn egemenliinde
ki Yunanistan blgeleri M AK), Beyrut, skenderiye, Aiguesmortes, Flandres, Berberistan, Trafego (Hem Berberistan, hem de Msr) kadrgalar bulunmaktadr. Bylece
zorluk ve rizikolar blnm olmakta ve Ceneviz tipi Dou Akdenizden Bruges
dorudan seferler yasaklanarak, mallarn Venedikten gemeleri ve Signoriann sayele
rinde yaad vergilerin toplanmalarna olanak verilmi olmaktadr. Nihayet, Orta
Avrupa kstann yollaryla bulumak belki de-Venedik iin, Cenova iin olduundan
ok daha nemlidir. Ksacas, eer bu srekli uyarlanan karmak sistem yaayabildiyse,
bunun nedeni 1339a doru, XVI. yzyl gerilemesinin meydana getirdii glklerden
domu olmas ve bunu sonucunda en az rastlantya yer veren yollara abucak prim
vermi olmasndandr. Her hal- krda, galere da mercatohr yzyln sonunda ancak
200 il 250 tona ulaabilmilerdir ( 109 ). Zaten bunlar ancak pahal mallar tamaktadr
197

lar: karabiber,baharat, lks kumalar, ipek, Malvoisie araplar... Bu koullarda rizikoyu


eitli tekneler arasnda blmekte yarar vardr. Sadece Flandre kadrgalar, kuzeyden
dnerlerken, amberin yansra yn balyalar, kurun ve Ingiliz kalayyla yklenmektedir
ler, yoksa bo dnerlerdi. Ancak, bir yandan Karadenize dier yandan da ngiltereye
yaplan en uzun yolculuklar, teknelerin tonajlarnn nce artmasna (XIV. yzylda
bunlar 100 ton civarndaydlar), sonra da bu cins teknelerin saylarnn artmasna yol
amtr.
Bunun dnda, serbest veya yar denetimli bir seyrsefer Venedikte galere da
mercato'nun kysnda varolmaktadr. Bunlar byk tekneler, yumurta kabuklar
olup, zellikle Kbrs veya Suriyeden gelmekte olan hacimli pamuk balyalarn
tanmasn salamaktadrlar ( uo ). Pamuk XIII. yzyldan itibaren nemli bir dokuma
tr haline gelmekte, yetersiz yn retiminin ikmesi olmakta ve fistann (keten ve
pamuk karm bir kuma, futaine) gelimesiyle zafer kazanmaktadr. ki pamuk muda's
vardr; bunlardan daha nemli olan birincisi ubatta (yarm dzine kadar gemi); dieri
de ounlukla iki tekneden ibaret olarak Eylldedir. Hacimi balyalar byk tayclar
gerektirmektedir. 1 Aralk 1449 tarihli bir Notatorio di Collegio ( ul ) belgesi gelecek ubat
mudasna katlacak be yuvarlak teknenin ad ve tonajlarn vermektedir: 1100, 762, 732,
566, 550 ve 495 botte, yani aa yukar 250 ile 550 ton arasnda. Bunlar XV. yzyl iin
bile ok fazla nemli teknelerdir.
Byk teknelerin bir baka avantajlar da, kendilerini korsanlara kar savunmay
bilmeleridir. 2800 bottelik (1400 ton civarnda) bir Katalan teknesi Austos 1490da ( ll2 )
Berberistan kadrgalarn karm ve bunlar Sirakza limanna snmlardr. 1497de
( 113 ), Sanudo 3000 botteYY. bir Venedik teknesini, 3500 botte lik bir Fransz barque" n,
4000 botte lik Negrona adl bir Ceneviz nave' sini iaret etmektedir. ki yl sonra, 1499da
( 14 ) Fransz donanmasna katlacak olan Venedik tekneleri hakknda bilgi vermektedir.
30 tekne iin (7 tanesi yabanc), birim ortalamas 675 botte, yani 338 ton civarnda
kmaktadr ki, bu btn XVI. yzyl tarihilerinin gznde anormal yksek bir
ortalamadr. Karlatrma olsun diye; Temmuz 1541 de ( l15 ) Cadiz ve Sevillaya kaytl
52 tekne. V. Carlosun Cezayire ynelik seferinin arefesinde toplam olarak onbin tonu
biraz aan bir tonaj meydana getirmektedirler ki, bu da tekne bana 200 ton kadardr.
Demek ki XV. yzyln byk tonajlar, hatta XVIII. yzyln rekorlar kadar byk
olanlarn tandn kabul etmek gerekir: XVIII. yzylda ine doru ticaret yapan
baz lndiamen ( l16 ) yalnzca 2000 tona ulaabiliyorlard).

Kk tonajllarn ilk baarlar


XV.
yzylla XVI. yzyl arasnda ama biraz ge, ama biraz erken, byk
yelkenlilerin geri ekilmeleri ve dk tonajllarn byk ilerlemeleri meydana gelmitir.
Hareket XV. yzyln ortasnda, 1451 de bir senatrlk tutanann ( ll7 ) daha o tarihte
Suriye ve Katalonya yolculuklarnda kk teknelerin moda olduunu aa kartt
Venedikte bile belirginlemektedir: et ad viagia Sirie et Cathollonia omnes magis
desiderant naves parvas. Akdenizde daha sonra Atlas Okyanusundan gelen kk
tekneler oalmlardr, u Biscaye. Portekiz, spanyol kayklar che prima non solevano
passar il stretto de Zibilterra demektedir 21 Ekim 1502 tarihli ilgin bir Venedik Senato
tutana ( ll8 ). Bu ok ilgin belge bu tarih iin beklenmedik niteliktedir. Eer inanmak
istenirse, Venedik o tarihte ad olmayan bir felketle kar karyadr: dal 1420 sino al
1450 300 tane olan byk tekneleri (bu bir iddiadr) artk yalnzca 16 tanedir. Ve herbiri
400 veya daha fazla botte arlndadr, zaten bunlarn ou da ancak rmeye yarar;
bu byk teknelerin altnda Dalmaya caravelle'leri ve marani'\en de dahil edilse bile,
ok az sayda kk tekne bulunmaktadr.
m

Bu bunalm aklayacak nedenler eksik deillerdir: seyrseferi bozan ykler, ok


dk nemsiz navlunlar; mar de Lionda Languedoc tuzu yklemeye gitme yasa,
yabanc teknelere dorudan Girit arab ykleme konusunda verilen izinler ve sonra bu
yeni gelenlerin Cebelitark boazn getikten sonra yalnzca cittadinin'm deil, ayn
zamanda kadrgalarmzn ve byk teknelerimizin mudelerini tehlikeye atarak devlet
aleyhine de zenginleen yeni gelenler. Bu yeni gelenler byk teknelerdir.
Gelime Okyanusta, Man denizinde ve Kuzey denizinde de ayndr. Aloys Schulte
bu durumu Grosse Ravensburger Gesselschaft hakkndaki ahane kitabnda iaret
etmiti; arand takdirde bu kitapta hereyi bulmak mmkndr (" 9 ). Cenevizlilerin ve
dier Akdenizlilerin byk tekneleri veya autlarnn karsnda, o zamann dnyasnn
genlii ve umudu olan ince ve hafif caravelle'ler zafer kazanmaktadrlar. Andre Satler
1478de Brugesden yle yazmaktadr: Die kleinen haben die grossen Schiffe ganz
vertrieben". Oysa iki kategori arasndaki fark muazzamdr; 1498de 4 nave Anversden
9000 kental mal yklerlerken, 28 caravelle ancak 1150 ton alabilmektedirler.
nce yelkenlinin Denizin byk teknelerine kar; daha hzl, daha az maliyetlinin,
yklenmesi ar olan ve tekelci ayrcalklaryla alana kar bu zaferi. Okyanus ve
Akdenizdeki muazzam bir dnmn balangcdr. Bu dnm 1530l yllara kadar
srm, 1550lerde duraklam (en azndan Akdenizde), 1570lerde tekrar hareketlenmi
ve XVII. yzyla tamtr.

XVI. yzylda Atlantikte


XVI. yzyl Atlantik meknndaki sorun, olaan olarak kt konulmutur. Bu
sorunu yerine koyabilmek iin, berya Yarmadasnn iki tekelini ayr ayr ele almak
gerekmektedir: Sevilladan itibaren Carrera de Indias; Lizbondan hareketle Dou Hind
Adalar civarndaki nihayetsiz deniz balants.
Bu ayrcalkl eksenler zerinde, kiflerin kk tekneleri abucak kaybolmaktayd
lar. Colombusun filosundaki tekneden Santa Maria 280 ton, Pinta 140 ton veNina ise
sadece 100 ton idiler. Elli yl sonra, 1552 emirnameleri artk Kuzey Amerikaya sadece 100
tondan daha byk ve 32de fazla mrettebat olan tekneleri kabul etmekteydiler; 11
Mart tarihli II. Felipenin bir karar bu minimumu 300 tona ykseltmekteydi ( 12 ). Ancak
XVI. yzyln sonlarnda Bat Hindlerde dolaan teknelerin iinde 500 tonluk olanlar
nadir kalmtr, ayn ekilde Guadalquivir zerinde, Sevilla yaknlarndaki San Lucarde
Barrameda engelini glkle aabilen 400 tonluk tekneler de nadirdir. Sadece XVII.
yzyln ikinci yarsndan itibaren 700 il 1000 tonluk tekneler daha sk hale gelebilecek
lerdir ( 121 ) ve bu da Casa de la Contratacion ile Hindlerle ticaret tekelinin Sevillaya
ulamalar mmkn olmadndan bu zorunludur ( l22 )
Giriinde engel olmayan Lizbonda, XVI. yzylda byk tonajl tekneler nadir deillerdir.
1558de Portekiz Hindistanna kral naibi Constantino de Braganay gtren Gara adl
arnin su ekimi 1000 tondur; zaten bu, o dnemde Hind yolu zerinde o zamana kadar
grlm olan en byk teknedir ( m ). 1579da bir Venedik elisinin tanklna
gre, Lizbondaki navi grandisimi 2200 bolte'Ykten (1100 tondan fazla) fazla
drlar ( 124 ). Yzyln sonunda bu tonaj sklkla almtr. Cliffordun 1592de
( l2 -) elkoyduu ve Rarmoutha gtrd Madre de Deus adl caraque, iddia edildiine
gre, su ekimi yznden Londraya kadar kamamtr. Bu tekne 1800 tonu gemekte,
900 ton yk tamakta ve 32 dkme para buna ek olmaktadr; tekne 700 yolcuyu konuk
edebilmektedir. En byk uzunluu 166 ayak, en byk genilii, yani gvertesinden
kincisindeki, 46 ayak 10 parmak olmaktadr; en byk direi 120 ayak yksekliinde ve
10 ayak evre uzunluundadr, omurgas 100 ayak uzunluundadr. 15 Eyllde teknedeki
199

sonsuz mallar ak artrmaya karldklarnda, ngilizlerin hayranlklar henz yatmamtr. 40 yl sonra Partekzliler hala bu byklkte tekneler ina etmektedirler. Bir
seyyah 1634de ( 126 ) Lizbon limannda ina halinde olan 1500 tonelado'luk bir caraquea
hayran olmutur. Anlattna gre, Portekizliler eskiden daha fazla sayda ve daha
byk tonajl tekne yapma adetine sahiplerdi. Bu ite kullanlan kereste miktar
muazzamdr, o kadar ki, birok fersahlk bir orman iki tekne iin yeterli olmayacaktr. Bu
gemilerden birinin ina 300 kiinin almasn gerektirmekte ve ii ancak bir ylda
bitirebilmektedirler; iviler ve dier demir malzeme 500 ton arla kadar varabilmekte
dir. Caraquelar eskiden 2000 il 2500 ton imiler. Direk iin en ykseklerinden 8 tane
akam semekte ve bunu demir emberlerle tek bir direk haline getirmektedirler;
teknedeki mrettebat 400 kiidir.
1664de bile Varenius Geographia Generalis'inde en byk teknelerin beryallarda
olduunu bildirmektedir: Hodie maximal sunt naves Hispanorum seu Lusitanorum quas
vocant carracas ( 127 ). Fakat bu tarihte, 1664de bu arlkta tekneler, mcadeleyi oktan
hafif Hollanda teknelerine kar kaybetmilerdir.
XVI.
yzyldan itibaren bu devler daha az sayda olmular ve hafif yelkenliler onlarn
etrafnda oalmlardr. te bir ikinci manzara bizi megul etmektedir. XVI. yzyl
byk ngiliz maceralarnn, keif yolculuklarnn veya korsan saldrlarnn tekneleri,
ok byk bir sklkla, 100 tondan daha hafif olmulardr ( l28 ). 15 7 2de Drake yalnzca 70
ton su eken Pasea nn bordasndadr ( l29 ), Londral Primrose ( 13 ) ise, 1585 ylnda 150
tonluk bir su ekimine sahiptir. 1586da Cavendishin teknesi srasyla 140, 60 ve 40
ton arlndaydlar ( m ). 1587de spanya kralna bildirilen, Londra kysndaki 14
ngiliz teknesi 80 il 100 ton arasndaydlar ( l12 ). 1664de bile Fransa 30 tondan fazla,
topu topu birka bin tekneye sahiptir ve bunlardan hemen hemen yalnzca400 tanesi 100
tonu ve sadece 60 tanesi de 300 tonu amaktadrlar ( m ). rnein Baltk ynne olan
Fransz balantlarnn ana blm 30 il 50 tonluk tekneler tarafndan salanmaktadr.
XVII. yzylda olduu gibi, XVI. yzylda da denizler ve okyanuslar kk yelkenlilerle
doludurlar. 1560la 1600 arasnda Lbeck tersaneleri, Baaschn inceleme ve hesaplama
larna gre, 2400 tekne ina etmilerdir; bunlarn ortalama tonajlar 60 lasten, yani 120
tondur ( l34 ). Fakat buna ramen gene de Lbeck yapm byk teknelerin varln
bilmekteyiz: patronunun Roqueresbart olduu 600 tonluk La Grande Barque 1595
ilkbaharnda Cadiz koyundadr; 300 tonluk Josue ayn anda San Lucarda demirlidir
( 135 ). Hansa kentleri spanyaya kadar byk tekneler gndermekteydiler ve Sevillallar
bunlar Yeni Dnyaya, Portekizliler de Brezilya veya Hind Okyanusuna doru
yapacaklar yolculuklar iin kiralamakta veya satn almaktaydlar patronu Jean Neve
olan, 20 tane topla donatlm, Hamburg limanna kaytl 160 tonluk FiUbote la
Esperanza Mart 1595deCadizden geerken contratodores de laprovisionde lafrontorade
la cororra de Portugal tarafndan Brezilyaya gnderilmekteydi ( l36 ).
Fakat, Baaschn verdii 120 tonluk ortalama, byk teknelerin yan sra, spanya
yolculuunun korkutamad koskoca bir kk yelkenli kitlesinin varln iaret
etmektedir. 1538 tarihli bir saym, o srada Asturias limanlarnda olan kayk ve
alupadan meydana gelen 40 teknelik bir liste vermektedir, bunlarn ortalamas 70 ton
olarak kmaktadr ( 137 ). 1577, 1578, 1579 yllar iin yaplan, Andaluyaya gelen
yabanc tekneleri kapsamna alan bir istatistik ( l,s ) toplam tonajlar 60.000 ton olan,
yllk 800 tekne rakamn vermektedir ki, bu modern llerle tekne bana 75 ton
anlamna gelmektedir.
Askeri tamalar iin elkonulan byk yabanc tekneler sz konusu olduunda,
rakamlar zorunlu olarak ykselmektedirler; rnein 1595te zikredilenleri gibi. Bunlar
dan 3 tanesi San Lucar ve Cadiz limanlarna ekilmitir. 29 Mart 1595de ( l39 ) saylan 28
200

elkonulan tekne iin ortalama arlk 200 ton civarnda belirlenmektedir; 3 Austosta
envanteri kartlan 37 teknelik ikinci parti elkonulmu teknede -ki bunun iinde bir
nceki partinin bir ksm veya tamam da yer almaktadr ( l40 )- toplam tonaj 7940 ton
olmakta, top says 396 ve mrettebat 665 kii olarak belirlenmektedir; ortalama olarak
her tekne 214 ton su ekimine sahip olmakta, 10 top tamakta ve 20 kadar (tam olarak
18) mrettebat bulunmaktadr. Basitletirirsek, bir topun 20 tona, bir denizcinin de 10
tona tekbl ettiklerini syleyebiliriz. 54 teknelik sonuncu bir partide ( 141 ) toplam tonaj
8360 ton olarak ortaya kmaktadr, yani birim bana 154 ton ki, bu dk tonaj
sonbahar trafiinin sz konusu olmasndan deil de, bu kez limana giren tm teknelerin,
yani urcas, hourques gibi kuzey tipi byk teknelerden, ilgin adl flibotes (bu kelime
korsanlk yapmak anlamna gelen filibustar ile ayn ailedendir ve Franszcadakiflibuster
ile akrabadr) gibi kk teknelere varncaya kadar tmn kapsamna almasndandr:
sadece birka rnek saymak zere, listenin en bandaki tekneleri sayarsak, Stockholm
limanndan 80 tonluk Chien d'Or, Dunkerqueden Fortune, Stockholmden SainteMarie- Konigsbergden Saint-Pierre- Dunkerqueden Charite, Stockholmden Chasseur;
listedeki tekneler arasnda kuzey, Norve, Danimarka, Hansa kentleri, sadk Alak
lkeler tekneleri yer almakta ve bunlar 1586dan itibaren elkonularak Sevilla ve bal
limanlara ekilen gemileri kapsamaktadrlar, ayrca Katolik Kraln Yarmadann
limanlarnda artk grmek istemedii ngiliz ve Hollanda tekneleri de -bunlar bez, tahta,
kereste, buday ykl gemilerdir- bulunmaktadr. Bu tekneler bazen Mantaki ngiliz
denetiminden kanmak iin, skoyann kuzeyinden dolamaktadlar.
Fakat Yarmadadan kovulan ngiltere ve Hollanda gemileri, imdi Okyanusun her
iki sahilinde de daha byk bir iddetle korsanlk yapmakta, kt korunan sahilleri
yamalamakta, Hindlere giden koskoca, muazzam teknelere saldrmaktadrlar. Bu
mcadelelerde oulukla galip gelenler Pigmeler olmaktadr, bunun nedeni bu teknele
rin daha hzl olmalar, denizi ve rzgr daha iyi kavramalar olduka sonralar
Richelieunn (1626) bir adann ( 142 ) aklayaca zere, sahip olduklar toplardr,
nk 200 tonluk bir gemi 800 tonluk bir gemidekiler kadar byk toplar tayabilir;
bu icat denizin en deerli eyi, tpk bceklerde olduu gibi, kk teknelere
beryallarn koskocaman ve fazlasyla yava teknelerini rahatsz etme olanan
salamaktadr. Bu tekneler, bu yzen kalelerden birini ele geirdiklerinde, nce hereyini
yamalamakta, sonra da yakmaktadrlar: hzl korsanlk faaliyetlerinde bu tekneler ne
ilerine yarar ki? 1594te Fikrine bavurulan prens Gian Andrea Doria, Hindler filolar
iin artk daha kk ve daha hzl tekneler kullanlmas tavsiyesinde bulunmaktadr
( 143 ). spanyol Bahriye nezareti deneylerden ders alarak ve hatta 1591de Revengein ele
geirilmesinden nce ( 144 ), kukusuz daha kk yelkenliler ina etmeye girimitir.
Lippomano bu durumu Venedik Senatosuna yollad ve spanyol elisinin de zetini II.
Felipeye gnderdii muhtrasnda bildirmektedir ( 145 ): Katolik Kral ngiliz giriimine
devam etmeye karar verdi. Eski hatalar tekrarlanmayarak, daha kk ve Okyanusa
daha iyi uyum salam, daha uzun ve daha hafif paralarla donatlm tekneler ina
ettirecek bu projenin icram kolaylatrmay ummaktadr Okyanusa daha iyi uyum
salam ve daha kk tekneler: II. Felipe bu kelimelerin altn izmi ve raporun
kenarna unlar eklemitir: geriye doru dnlmesinin iyi olduuna inanyorum ve
bunun P Menendez Marquez tarafndan hatrlatlmas iyi olacaktr. Demek ki sorun
eer Yenilmez Armadann ertesinde zlemediyse, bu yukar makam tarafndan iaret
edilmitir.
Ticari dzlemdeki gelime de ayndr; kkler bykleri bar veya bar
olmayan yollardan kovmaktadrlar. 1579 Austosunda Biscaye Goviernosu bunu
tartmaktadr ( 146 ). Buras kck, ama Okyanusa geni bir ekilde alm bir
devlettir. Burada eski bir kararname, byk teknelerin kkler aheyhine ve ulusal
201

gemilerin yabanclara nazaran tercihli olarak yklenmelerini hkm altna almaktadr:


bunun sonucu olarak Govierno"da olduka uzun bir tartma kmtr. Bu tartma
bize, tm Biscaye demirinin kk gemilerle sevkedildiini, bu teknelerin byklerin
girme iddiasnda bulunmayacaklar heryerde, en muchaspuentas de Francia y Galiciaper
ser pequenos y de pocce agua ( 147 ) ykleme ve boaltma yaptklarn renme frsatn
vermektedir. Byk teknelerle yola klar gecikmektedir, nk bu koskoca gemileri
azna kadar yklemek gerekmektedir. Kkler daha sk yola k olanaklar
salamaktadrlar. Bunlar rizikoyu kesirlere blmektedirler. Byk tekneleri istenmeyen
srprizler beklemektedir. Bu srprizlerden birinden sonra, Signoria ktiplerinden biri
olan Marco Ottobon, 1591 yaznda Venedie buday sevketmek zere Dantzigden tekne
kiralarken, 120 il 150 lastri (240-300 ton) arlndaki tekneleri tercih etmitir:
bunlarn saylar oktur; az yk almaktadrlar, fakat bunun sonucu tahln yolda
bozulma rizikosu azalmaktadr... ve sigorta yaplmadndan, muhtemel kayp daha az
olacaktr ( 148 ). zellikle questi vasselli di mediocre grandezza espediscono pi presto il
viaggio che li grandi ( l49 ), bunlar yolculuklarn byklerden daha hzl bir sevkiyat
iinde yapmaktadrlar. Nihayet nemi olan bir ayrnt olarak, tahl teknenin ambarlar
na a rijuso yklemek mmkndr ki, bu da uval ve f satn almaktan kanma olana
salamaktadr. Gerekten de bu ne kadar da byk bir avantajdr. ( 15 ).

Akdenizde
Atlantiin gerei. Bunu uzun uzadya saptadk, bu gerekliydi, nk bu gerek
Denizin tamaclk tarihini aydnlatmakta, evrimini gstermekte ve teydi etmektedir.
Sorunun daha basit olabilmesi iin, hemen balangta, zellikle Venedii ilgilendi
ren teknik bir devrimden kendimizi kurtaralm, fakat Venedik Venediktir ve nemi
byktr. Daha XV. yzylda bile gl rakipleri olan kalye (galee), izleyen yzyln ilk
30 yl sresince ( 151 ) uygulamada nave tarafndan devre d braklacaktr: byk yk
gemisi, uzun ve gl krekli teknenin yerine gemitir, ancak dieri de zaten
kavranlmas g olan nedenlerden oturu uzun sre yaamaya devam etmitir. Bandellonun dneminde ( 152 ) Beyrut kalyeleri Venedik yaamnn karakteristik bir unsuru
olarak kalmlardr. Kalyeler 1532ye kadar Berberistanla olan balanty salamlar
dr, Msrla olann ( 153 ) ise en azndan 1569a kadar, yani iki kalyenin skenderiye ve
Suriyeye yolculuk yaptklar yla kadar( 154 ). Yzyln sonunda kalye Venedik-Spalato
hattnda hizmette kalmtr ( 15S ); bunun nedeni, bu ksa mesafede yola yatkn bir
teknenin, Uskok korsanln amaya -top ve adamlaryla- ehil bir teknenin gerekli
olmasyd.
Kalye yerini braknca, bu yeri nce kendinden byk ve 600 ton civarnda olup,
sahnenin nn tutan teknelere brakt ( l56 ), bu tekneler ngiltere arap trafiinde,
Deniz buday veya ky tamaclnda veya Suriye yolculuklarnda kullanlmaktayd
J '
lar.
1525de Venedik elisi Navagoro, Cenova ile spanya arasndaki yolculuu 15-16 bin
kantarlk (1 kantar=89 kg.), yani 1300-1400 tonluk yeni bir Ceneviz avesiyle yapmtr
C 57 ); 1553de 1200 botte (600 ton)lik bir Raguza navesi Trkler tarafndan yakalanm,
sonra da Sakz limannda salverilmitir ( l58 ); 1544de Akdenizin en byk nave'si (iddia
zorunlu olarak doru deildir) Messina limannda yanmtr; oda 1200 botte su ekimine
sahiptir ( 159 ); 8 Mart 1565de kocaman bir Venedik avesine Alicante limannda
elkonulmutur, bu 6500 salme'Uk (yuvarlak olarak 975 ton) bir teknedir ve bordasnda 60
top bulunmaktadr( 160 ). Ayn zamanda 450 tonluk bir Ceneviz yk gemisi ile 275 tonluk
bir Portekiz yk gemisine de elkonulmutur ( 161 ). Napolide Sommaria Sicillerindeki ( l62 )
202

1561, 1568, 1569 yllar iin olan, zellikle navelere ilikin bir dizi kayt bize geerli on
tane (be tanesi Raguza teknelerine ait) tonaj salamaktadr. Bunlar bykten ke
doru ve ton cinsinden yledirler: 1000, 700, 675, 450, 300, 270, 190. 1579da Livorno
limanndaki ( 163 ) nave kaytlar u tonajlar vermektedir: Venedie giden ve oradan ipek
ykleyecek olan bir Marsilya nave'si iin 90 ton, Napoliye giden bir hourgue iin 195 ton;
bir Venedik nave'si iin 165 ton; nihayet, kaptan Antonio di Veglia, ad Santo Spirito el
Santa Maria de Loreio olan ve Cenovaya tuz ve yn yknden geri kalan boaltmak
zere giden bir Raguza nave'si iin 1125 ton. 1583de Santa Cruz markisinin Azor
adalarna doru gtrd filoda, herbiri 733 tonluk Katalan, 726ar tonluk yedi
Raguza, 586ar tonluk drt Venedik ve 449ar tonluk iki Ceneviznave's bulunmaktadr
(bu rakamlar herbir gurubun toplam rakamndan elde edilen ortalamalardr) ( 164 ).
1591 de 375 tonluk ( 165 ) bir Raguza teknesi, 1593te Antibesde ina edilen 450 tonluk bir
nave ( l66 ) zikredilmitir; 1596 Ekiminde Cartagena limanna barut ve akmakl tfek
paralar ykl 750 tonluk ( l67 ) bir Raguza teknesi grmtir; ayn yl, Trkler bir yl
nce iala paa tarafndan elkonulmu 350 botteYk (175 ton) bir nave'yi 60.000 ake
karlnda Raguzallara geri satmlardr ( l68 ); 1599da Trapanide 240 tonluk bir
Raguzanave'si demirlemitir ( l6g ); 1601de 600 tonluk bir Raguza nave'si Santa Maria di
Montenegro tuz ykldr ( 17() )
te grldug zere, XV. yzyln rekor rakamlarnn olduka uzandayz. Bu
byk tonajllar krizi Venedikte, Raguzada ( m ), kk yelkenlilerin kendilerini
kantladklar tm Akdeniz boyunca aikrdr. Gerekten de, Venedikte fiyatlarn
yasaklayc ykselileriyle birlikte, zel kiilerin byk tekne ina ettirmeleri olanaksz
lam tr, bu durum zellikle Trk-Venedik savann bunalmndan klmaya baland
1579 ylndan itibaren belirgindir. Resmi bir belge bu durumu kesinletirmektedir( 172 ):
1573den bugne kadar (4 Kasm 1581) hereyin fiyat o kadar artt ki, artk hi kimse,
herkesin bildii gibi, baz nadir istisnalar dnda byk gemiler ina ettirerek macera
aramak istemiyor; u anda sadece yedi byk teknemiz var. Bu tarihten sonra byk
tekne inaatlar ancak, srekli artmak zorunda olan devlet sbvansiyonlaryla yaplabilir
hale gelmitir: bu sbvansiyonlar 500 botte'den yukar tekneler iin 2.700 dka iken,
1581 de 3.500e km, daha sonra da 4.000 ve 4.500e ulamlardr ki, bu 400 tonluk
tekneler sz konusu olduunda, ancak inaat maliyetini karlayabilmektedir. 1590l
yllarn tesinde, 800 il 1.000 botte'Yk tekneler iin sbvansiyonlar 8, 9,10 bin dkaya
kadar ulamaktadr ( 173 ). Bu, yzyln sonu iin iaret ettiimiz bunalmdr. Mfetti
Foscarininin 1577de grevinden ayrlrken bildirdiine gre, Giritte de ayn bunalm
yaanmaktadr( 174 ). Eskiden Giritliler Latin yelkenli byk kalyonlarla dolamaktayd
lar: erano scuole, nelle quali si facevano debunoni marinari, bu okullarda kadrga
ynetmeye ehil usta denizciler yetitirilebilirdi,ama bu sonradan kan navigando alla
vela quadra navili zerinde deil.
Bu kk tekneler sadece Giritte ortaya kmamlardr; biraz nce, biraz sonra
btn deniz onlar tanyacaktr, tpk bir ngiliz kaptan olan RobertoTortonun uzman
olduu XVII. yzyldaki Livorno vascelli quadri\tn gibi ( m ) Deniz trafiinden 1 ;bir
zaman kaybolmayan bu tekneler, blgelere gre ok eitli biimler almlardr.
Adriyatikte, Sanudonun ( 182 ) dneminde Venedie 22 gnde yeni Girit arabn getiren
u kk kalyelergr/p/Nnin yerine geen marciliane veya balangta, XV. yzylda Istria
yakacak odunlarn ve talarn tam olan, sonra da daha uzun gzerghlarda
kullanlan marani zafer kazanmlardr. Marciliane, naveye nazaran daha bodurdur,
ama ayn miktarda yelkene sahiptir, pupas karedir, burnu ise ok dardr. 1550lerden
itibaren bunlar Apulia ticaretine (zeytinya, buday) katlmlardr. Bu tekneler XVI.
yzyln sonunda Adriyatik ticaretini kk tonajllarn elinden almlar, sonra da dar
203

SPANYA LMANLARINDA SAYILAN VEYA ELKONULAN


TEKNELERN ORTALAMA TONAJLARI 1551-1554

TARHLER

TEKNE
SAYISI

TONLATO
OLARAK BRM
AIRLIK

27 Haziran 1541

12

170

Temmuz 1541

52

202

14 Eyll 1541

24

170

Cadiz, San Lucar, Puerto


de Santa Maria ( 178 )

(1550)
muhtemelen 1541

27

190

Sevilla ( 179 ) las naos que


estan en el rio de Sevilla

Nisan 1552

23

267

1554

31

237

LMANLAR

Cadiz ( 175 )
Cezayir Seferi
Cadiz ve Sevilla ( 176 )
(naos ve urcas) Cezayir
Seferi
Malaa ( 177 )
Cezayir Seferi

Btn Guipuzcoa ve
Biscaye limanlar ( 18 )
(yeni tekneler)

denizin telerine doru, Venedik adalarna ilerlemilerdir. 1602de Venedik, bazlar drt
direkli olan ve 140-150 tona kadar ( 183 ), hatta 250 tona ( 184 ) kadar ulaan 78 marciliane'ye
sahiptir. Karakteristik bir iaret olarak, yalnzca marcliana'larn girebilecekleri limanla
ra sahip olan Ferrare dkal bu limanlar geniletmeye girimektedir ( 185 ). Ancak,
Signoria bu gemilerin talihine 1589dan itibaren ( 186 ) engeller kartacak ve 1602den
itibaren de Zantaya kadar gitmelerini yasaklayacaktr. Bu darbeyle, saylar 1619da
38e dmtr ( 187 ). Bu durum Venediin hereye kar ve ramen byk tonajllar
korumakta inat etmi olmasnn kantdr. 1630-1632de bile, Dou Akdenize yapt
yolculuk srasnda Stockove Venedik ticari teknelerinden sz etmektedir ( 188 ): o kadar
ar ve o kadar kt ina edilmilerdir ki, en kk rzgrda bile seyredemezler, bu da
onlarn stanbula gelmeden nce veya drt ay yatmalarna yol amaktadr. Bunun
tersine, Provence gemileri kk ve hafiftirler ve bu sayede en hafif rzgrda yola kma
frsatn karmamaktadrlar.
204

1570li yllarn tesindeki Marsilya ykseliini binlerce nedenle aklamak mmkn


dr, bu kente kadar Fransz, ngiliz veya Alman mallarnn Rhone yoluyla akm,
Trklere kar yaplan 1570-1573 savanda Venediin devre d kalmas, ok Hrstiyan
Kral ile Trkler ve Barbaroslar arasndaki Entente Cordialem ona salad iyi kt
ayrcalklar. Bu durum ayn zamanda, Marsilya ve Provence teknelerinin incelii
sayesinde de olmutur; Livorno adlandrmasnn verdii isimlerle nave, kalyon, tartane,
saete veya kayklar sayesinde. Bu adlar, nave ve kalyon bile aklmz kartrmasn:
Sainte-Marie Bonaventure adl bir nave 1597de ( 189 ) 700 kantar (60 ton kadar)
ekmektedir; Saint-Marie Bonaventure (Marsilya teknelerinin ou hu ad tamaktadr
lar) adl bir tekne 150 ton arlndadr. 5 Mays 1596da Pedro de Leyvann Trapanide
elkoyduu nave byk bir tekne deildir, "invertague sunt in ea coralla... et alia ( l9 ).
1591 de Trablusamda seyreden Marsilya kalyonlarfnn tonajlar bilinmemektedir
( |g ): patronunun Nicolas Sicart olduu La Trinite (5 Nisan 1591) kalyonu veya
patronunun George de Bellet (5 Nisan 1591) olduu La Foy kalyonu, veya skende
rundan (7 Mays 1594) ykleme yapan u Saint-Victor kalyonu. Kukusuz bunlarn
eskinin Provence dknn grkemli kalyonlaryla karlatrlabilecek hibir yanlar
yoktur ( 19; ). 1612de Suriyedeki Venedik konsoloslarndan biri 400 bottelik Marsilya
gemilerinden bahsetmektedir ( 193 ). Marsilyal bir gemi sahibinin dedii zere, bu tekneler
sklkla, Cagliari ile- Livorno arasnda bakla, deri, peynir tayan bir galeonetto
olmaktadrlar ( l94 ). Marsilya saeteler yzyln sonunda 30 il 90 ton ( 19S ) arasnda
ekmektedirler. 1593 yaznda Antibesde 3.000 salme'lik (450 ton) bir nave ina edildiyse
de, bunun yarsnn Giovanni Vivaldo adl bir Cenevizliye ( 196 ) satldn kaydedelim.
Dier yandan kayk, tartane, saete, kalyon ve galionetti, Marsilya gemi ve nave'leri
XVI. yzylda denizi yava yava doldurmaya balamlardr. Hibir kuzey Afrika
liman, hibir spanyol, hibir talyan liman yoktur ki, bunlar rhtmlarn eitli
mallarla istila etmesinler. Venedikte bu tekneler hizmetlerini 60l yllardan itibaren
kabul ettirmilerdir. Denizin btn uzunluu boyunca bu tekneler koca filolar halinde ve
byk teknelerin hmn ekerek yolculuk yapmaktadrlar. 1574de ( l97 ) bir Raguza yk
gemisi bir Marsilya ovesini ele geirdikten sonra, onu yamalayp, batrp, mio da
dahil mrettebatn tmn boduysa, bunun nedeni kazan hrs kadar kskanlk da
deil midir? nk byk Raguza yk gemileri tama krizinden muzdariptirler. Bunlar
henz doudan batya Sicilyadan spanyaya kadar btn deniz boyunca dolamakta
drlar. II. Felipenin armadalarnn pei sra, yzyl tamamlanrken Atlantikte macera
aramakta ve yok olmaktadrlar. Fakat 10 yl, 20 yl getikten sonra Raguza da, tpk
Venedik gibi, hatta ondan da fazla, Adriyatik kare ayrna geri ekilmitir.
Btn bunlar ne esrarl, ne de istisnai hibir yan olmayan ritmlere gre gerekle
mektedirler. Marsilya yzyln sonunda ok sayda ama dk nitelikli tekneye sahiptir;
oysa 1526da I. Franoisya verilen bir dilekede ayn kent limannn bykgemi,tekne,
kalyonlarla donandn ve bunlarn Suriye, Msr ve Berberistanla ( 198 ) ticaret
yaptklarn bildirmekteydi. Demek ki, Marsilya yzyl boyunca deimitir. Raguza, bir
tann sylediklerine gre, 1574de ('") hala Adriyatiin en byk teknelerine sahiptir;
ayn kent XVII. yzyldaki uzun bir karanlktan sonra, 1734-1744lerde denizcilik
yaamna yeniden balarken, Adriyatik ve Adriyatik d yollara ok sayda kk tekne
sokacaktr: nave, polacre, fregaton, marciliane, felougue, patache, vachette tartanelle,
trabaccoli. Gerekten de, adlar, biimler, donanm, tekneler deimilerdir ( 20 ).
Fiili olarak, XVI. yzylda mbadele artnn rn olarak kk tekneler heryerde
ortaya kmaktadrlar. Bunlar Aripelin hafif tekneleri olduu kadar, Provence (sadece
Marsilya deil) kayklardr da. 1559da Venedikte ancorazzo deyen sekiz karamrselden en azndan be tanesi Midillili reisler tarafndan ynetilmektedir ( 201 ); ou zaman da
205

bunlar kuzeyden gelen tekneler, onlara verilen adla bertoniler olmaktadrlar. Bu


sonuncular iki dalga halinde, 1550den nce ve 1570den sonra gelmilerdir, hikyeleri
nin en ilgin yan XVI. yzyln birinci ve ikinci soluu arasndaki bu yirmi yllk arzadr.
Fakat, bu sorunlarn gerek boyutlar yava yava farkedilmektedir. Herey burada
rol oynamaktadr: fiyatlarn ykselii, artan refah, dn maliyeti, konjonktr dalga
lanmalar... Ne adn bilmeksizin, ne de belgenin kesin tarihini bilmeksizin -mutlaka
XVII. yzyl bana ait olmaldr- sylevine sahip olduumuz bir Venedikli de byle akl
yrtmektedir ( 202 ). Evet eski gzel gnlerde, modesto guadagno'nu iyi insanlaryla
herey daha iyi gidiyordu. O gnler, herkesin kar peinden kotuu bugnden
farklyd. Bugn 100 dkaya alnan birey eskiden 25eydi. Sonu: artk kk
Venedik tekneleri yoktur, Franszlar, ngilizler, HollandalIlar liman con loro navili
minori istila etmektedirler; bunlar mallara daha yksek fiyat vermekte, dierlerinin
seyrseferini batrmaktadrlar. Sadece tuz ve pamuun dn navlunu, savorna iin
tanrsal bir ltuf olduu Kbrstan onlar uzaklatrabilmek ah bir mmkn olabilse! Ey
byk teknelerin ve be ayda biten yolculuklarn eski gnleri! Bu sylev -ok ksaltlm
olarak- bir Venediklinin kendi kentinden, Akdeniz uzun mesafeli yolculuklarna,
tekellerine verilen zarar nasl hissedebileceini ve uzun zamandan beri ard arkas
kesilmeyen fiyat artlarn nasl hissedeceini yanstmaktadr.
Fakat gerekte Venedik ekonomisi bahriyesiyle ayn anda iflas etmitir. Ve XVI.
yzylda Akdenizi istila eden kk tekneler bulutu, tersine, bu kentin zenginliinin,
Atlantik proleterlerinin hizmetini talep edebilme ve deyebilme olanann iaretidir. Bu
nemli soruna geri dneceiz ( 203 ).

3. Kentsel ilevler
t

Ne kadar prestijli olurlarsa olsunlar, Akdeniz kentleri de btn dierleri gibi ayn
dzenlemelere tabiydiler. Baka yerlerde olduu gibi, bunlar da mekna yol a
araclyla el koymalar, yklerindeki kopular, srekli uyum salamalar, yava veya
ani deimeleriyle birlikte yaamaktadrlar. Bu ar kovanlar uzaklarda, ok uzaklarda
yeni oullar oluturmaktadrlar. te Potoside bir Raguzal, Diuda bir bakas ( 204 ) ve
dnya zerine dalm binlercesi. Bir atasz pek de haksz olmakszn, dnyann
heryerinde hep bir Floransalnn bulunmasn istemektedir. te Transilvanyada bir
Marsilyal ( 205 ), Hrmzde Venedikliler ( 206 ), Brezilyada Cenevizliler ( 207 )...

Kentler ve yollar
Pazar ve yollar olmayan kent yoktur; bunlar hareketle beslenmektedirler. stan
bulun kalbi bazestandr ( 208 ), bu arnn 4 giri kaps, tula kemerleri, sradan
mallar ve deerli rnleri, fuardaki hayvanlar gibi yoklanan esir pazar vardr; alclar
esirlerin yzlerine tkrp, boyal olup olmadklarn anlamak iin sonra da silmektedir
ler ( 209 ). Pazarn yerleim yerinin merkezinde -ve bu durumda sanki herey doal olarak
oraya akmalym gibi kentin en alak kesiminde- veya yerleim yerinin dnda
olmakszn -bu Dinar blgesindeki Trk isknnn durumudur, buradaki btn kentler
Mostar, Saraybosna vb. pazarddrlar ( 21 ), bu daha dn Tancadaki durumdur da
( 211 )- hibir nemi yoktur. Yeri veya biimi ne olursa olsun, bir pazar, bir ar, bir kent
ok sayda hareketin nihai noktasdr. Cezayirde, odun ykl olup, bunlarn arl
altnda kaybolan eekler yakndaki Atlastan gelip, Bab-el Uede, kuzey kapsna
gitmektedirler ( 2I2 ); Mitica veya byk gneyden gelen develer Bab-Azun, gney
kapsnn nnde konaklamaktadrlar; limanda korsan, ticaret tekneleri kaynamakta
olup, bunlar Bonedan ham tereya, Marsilyadan bez, ynl kuma, kereste, Cerbeden
zeytinya, spanyadan Itriyat yklenmi olarak buraya gelmilerdir. Bu saydklarmz
206

25.
stanbul byk ars, XVI.-XV11.yzyllar
stanbul byk ars, aa ykar bugnk Kapal ar nn bulunduu yerde olup, kentin ticari faaliyetlerinin
kalbini meydana getirmektedir. ar ncelikle iki Bedestenden meydana gelmektedir (kelime Bezzazistan
kelimesinin bozulmu biimi olup, bu bozulmadan sklkla kullanlan Bazestan kelimesi ve tahmin edilecei zere
ok eitli yazl biimleri tremitir; kelimenin kkeni bez dir, ilke olarak buras bez tccarlarnn arsn ifade
etmektedir). Eski Bedesten Fatih Sultan Mehmed tarafndan stanbul'un fethinden sonra ina ettirilmitir. Buras
merkez binas olup 4 kaps ve iki ana soka bulunmaktadr, arnn iinde cevahir bedesteni szleri okunmaktadr.
Yeni olannn ad ise Sandal Bedestenidir (sandal: yar ipekli bir kuma). Bu kitlesel iki yapnn etrafnda bir dizi
tccar ve zenaatkr sokaklar yer almaktadr. Kaln izgiler hanlarn avlularn iaret etmektedir (Kelimenin Batdaki
geerli biimi khandr). buralar kentin ve sarayn iaesi iin yakndan denetlenen byk depolardr. Toptanclar
mallarn buradan satmaktadrlar. Plan Osman Ergin tarafndan izilmi (19S) ve Robert Mantran'n sk sk
zikrettiimiz kitabnda iktibas edilmitir.

yalnzca ak denizde talan edilen hrstiyan mallardr; ayrca esirlerin iadesinden elde
edilen ve Valencia, Cenova ve baka yerlerden gelen paralar da bu tekneler getirmekte
dirler. Btn bunlar Cezayiri beslemekte, ina etmektedir. Her kent yuttuu, kendi
kar dorultusunda durdurup sonra yeniden sald hareketlerden meydana gelmekte
dir. Ekonomik hayatn imgeleri, hareketlerin, yollarn ve yolculuklarn imgeleridir. XVI.
yzyl yazarlarnn teknelerle veya az ok gvenlikle dolaan tekne ykleriyle kyasladk
lar kambiyo senetlerine varncaya kadar bu byledir, bir deniz sigortas olan ve onlarn
syledikleri gim rizikoya orantl olan agio bu durumun sonucu olarak ortaya kmtr.
Yol balantlar engellenen kentler lmekte veya can ekimektedirler. Tpk
1528deki Floransa gibi: kentin gney balantlar 1527 Roma yamasndan beri
kopuktur, bu nedenle Floransa her hafta Romal mterilerinin ona salamakta
olduklar 8.000 dkay ve Napolililerin almlarnn bedeli olan 3.000 dkay kaybetmek
tedir ( 213 ). Kuzey ynnde de felketler sz konusudur, nk Fransa ynndeki btn
yollar Cenovann yznden; Almanya ynndekiler de Venediin yznden kesilmi
lerdir. Bu durumda Floransa o fine, o doro panni garbilerinin retimini azaltmak
zorunda kalmtr ( 214 ) ve yaayabilmek iin kaaklk yollarna bavurmak ve Fransa ile

Lyon ynne, Asola tesinde Mantova, hatta Triesteye kadar mal ihra edebilmek iin
deniz yolunu kullanmak durumunda kalmtr; hatta karayolundan Almanya ynne
ihracat yapabilmek iin bile nce deniz yolunu kullanmtr. Kentlerin ilikilerini
bozmak ve bu karmak hayatlar mesafeli dengelerini canlarnn istedii gibi tehlikeye
atmak, mekn ve kudret bakmndan zengin olan karasal devletlerin ayrcaldr.
Cenova Fransay isyan eden KorsikalIlara yardm etmekle itham etmektedir, fakat bu
ithamlara fkelenen Fourquevaux ubat 1567de, eer Fransa Cenovaya zarar vermek
isteseydi, bu, dolayl eylemlere ihtiyac olur muydu diye yazmaktadr. Eer byle bireyi
isteseydi, kendi evinde sknet iinde, Ceneviz ipeklilerini ve dier mallar yasaklar ve
Provencellara Cenova arap ve budayla besledikleri sahil eridiyle ticaret yasa
koyard ( 21S ). 1575te Cenovadaki karklklar esnasnda, daha ktsnden endielenen
Ispanyann ilk tedbiri bu kente Sicilya buday ambarn kapatmak olmutur ( 216 ).
Btn maddi ve gayrimaddi varlklar kentlere yollardan gelmektedirler. Bunu yar
Alman yar talyan Augsburg kenti hakknda sylemitik; hatta kent, mimari bak
asndan Cenova ve Venedik vehesine bile sahiptir; biri Lech nehri boyunca, dieri ise
Vertach boyunca, Floransada Rnesans, kente doru Toskanann btnnden gelen
sanatlarn akm biiminde ortaya kmtr; Romadaki Rnesans ise, Floransal ve
Umbrial sanatlarn Ebedi Kent doru akmlar olmutur. Kyden kye, kentten kente
giderek, urada yarm braklm bir kubbeyi tamamlayarak, burada bir resmi boyaya
rak, ilk inaat ustas tarafndan terkedilen kiliseye kubesini ekleyerek ilerleyen talyan
Rnesans, abucak yaylmaya hazr bir dnya olmasayd, gerekletirdiini gerekletiremezdi. Daha sonra Barok adn vermenin adet olduu talyan mir ari unsurlar,
yeteneklerini icra etmek iin ok uzaklara kadar giden ve arkalarnda kyl veya kentli
heykeltra kuaklarnn ssleme ve dekor modelleri olarak kullanacaklar tohumlar atan
Alplerin duvarclar ve ta yontucular ( 217 ) tarafndan oraya buraya tanacaktr.
Kentler haritas doal olarak, btnl ve ayrntlar itibariyle yol haritasyla
akmaktadr. Tarentodan Bari zerinden Anconaya kadar ve Anconadan Bologna,
Modena ve Parma zerinden Piacenzaya kadar giden ve Po kysnda duran eksen, bir
kentler dizisidir. Ayn ekilde, daha ilgin ve daha az sklkla zikredilen dier yol; Medina
del Campodan (Valladolid) Burgos ve Bilbaoya uzanan u zellikle faal kentleri
birletirmektedir: fuarlar kenti, II. Felipenin 1560a kadar bakenti, yn tccarlarnn
byk merkezi ve bitirmek zere denizciler ve tayclar kenti. Yol bu kentlerden
geerken, dnen halnn iilere datt gibi, onlara ihtiyalarn datmaktadr.

26. Venediin Kalbi


D. Beltrami, Storia della populazione di Venezia..., 1954, s. 39 ve 53'ten alnan yandaki iki harita ayn sorunu ortaya
koymaktadrlar: kentsel meknn rgtlenme sorununu. Okuyucu ynlenmek iin ncelikle ortasndan Venediin
eitli mahallelerini blen hattn getii Byk Kanal tanyacaktr, daha sonra Byk Kanal aan yegne kpr olan
Rialto limannn bulunduu minik kareyi, San Marco meydann, Kuzey-batya doru tersaneyi temsil eden beyaz
lekeyi; gneye doru kentin geri kalanndan geni Zattere kollaryla ayrlan San Giorgio ve Giudecca adalarn
tanyacaktr; Byk Kanal ile Zattereler arasndaki burun gmre tekbl etmektedir. Kentin alt mahallesi
unlardr; San Marco, Byk Kanaln sa kysnda .ve Rialto limannn sanda San Polo; Castello (Tersane);
S Croce (sa kydaki nc mahalle); kuzey cephede Yahudi mahallesinin de bulunduu Cannaregio; Dorsodura.
Kentin merkezi San Marco ile Rialto arasnda yer almaktadr, ikinci planda, kprnn tesindeki dkkn lekesinin
ortasnda Rialto meydan beyaz bir leke tarafndan temsil edilmektedir ve buras tccarlarn gndelik buluma
yeridir. Kuzey batda anormal bir nfus younluuna sahip olan getto ayrmcla sahne olmaktadr. Mahalleler
kilise cemaatlerine blnmlerdir ve bunlarn snrlar duruma gre iki haritadan birinde daha belirgin olmaktadr.

208

1586 Nfuu
Her nokta 10 kiidir

1661 'd dkknlar


Dkkn bana 1 nokta.

21)9

Bat Akdenizde byk kentlerin, evrensel yol olan deniz kenarnda sklamalarna
karlk, ulamn karayollaryla ve daha dk verimlilikte saland ilerde de
seyrekletikleri ak bir gerektir. Akdenizin gneyine ve dousuna doru ise, bunun
tersine slam kentleri ok gl l yollarnn kesin arsna tekbl eden kara ilerine
ekilmilerdir.

eitli yollarn buluma yeri


Tamam yol kavaklarnda olan byk kentler zorunlu olarak sadece bunlarn
bulumalarndan domamaktadrlar (rnein Piacenzann inkr edilmez bir ekilde Po
ile Via Emiliann bulumalarndan domu olmasna ramen). Fakat bunun sayesinde
yaamaktadrlar. Ders kitaplarna bile giren bu formle gre bunlar nemlerini corafi
konumlarndan salamaktadrlar. Yollarn bulumas bazen ulam aralarnda bir
deimeyi, zorunlu bu dura iaret etmektedir. Arlesda Rhone filolar Martigues, Boue
ve Marsilya ynne tamalar salayan Provence sahilinin ky tamacl yapan
tekneleriyle bulumaktadrlar. Veronada, inite katr kervanlarnn veya Brenner
arabalarnn balantsn kuran Adige seyrseferi balamaktadr. Trablusgarp, Tunus
veya Cezayirde kervanlar deniz kenarnda durmaktadrlar. Halep, yerleme yerinin
kaynaklarndan ok, Akdeniz ile ran krfezi arasnda ( 218 ), Jacques Gassotnun dedii
gibi ( 219 ), Hind mallar ile kumalar ve batdan gelen dier mallar arasndaki bir
antrepo ihtiyacndan domutur. Badattan gelen kervanlar burada Lbnan engebele
rine kar durmakta ve yklerini katr, at veya eek kervanlarna devretmektedirler, bu
kervanlar ise ayn zamanda batl haclar yakndaki Kuds-Yafa gzergh zerinde
tamaktadrlar.
Tanm gerei, btn limanlar kara ve su yollarnn kesitikleri yerlerdedirler. Hi bir
liman yoktur ki, bir karayolunun veya bir tatl su yolunun son noktasnda kurulmu
olmasn -zellikle karayolunun, nk Akdenizde akarsu yataklar az blmlerinde,
med-ceziri olmayan bir denize karmalarndan tr, tehlikelidirler-. Bunun dnda,
Akdeniz kylarnn arkasnda, karayolu engebe tarafndan engellenmektedir; demek ki
kta ynne bir atlaktan yararlanmayan liman olamaz. Cenova yaknlarndaki Apennin
dalarnda, biri de i Giovi yolu olan bir dizi engebe zerindeki iziklere sahiptir;
Cenovann kaderi bu belirleyici boaza balanmtr. Arzal, vahi, erkenden kck
denizci yerleim yerlerinin olutuu bir kyda yer alan Cenova, uzun sre bir ky
demesek bile, ikinci snf bir kent olarak kalmtr. Kukusuz krfezinin en u burnunda
iyi korunakl bir konumdayd, ama ktadan soyutlanm, Orta an byk ticari yolu
olan ve Apenninlerin kuzeyinden Romaya kadar sokulan u via Francigeray\a iyi bir
ekilde kaynamt. Cenova itibarna ancak denizdeki slam ncelii gerilemeye
balayp, Avrupa trafiine ilgi duyan ve da yollar konusunda uzman kuzey insanlar
(zellikle Astililer), bu kente deniz trafiinin krn toplamaya geldikleri tarih olan XI.
yzylda kavuabilmitir. Cenova karayollar ile denizin bu bulumasndan, de i Giovi
boaznn deerlendirilmesinden domutur ( 22 ). Zaten karayolunun Cenova nezdindeki nemi hep devam etmitir. Venuta di marenin yan sra hep venuta di terra da olmu ve
her iki ynde krl mbadeleler gereklemitir. Cenova teknelerinin olduu kadar, kent
sokaklarnda tpk ta bir ose zerindeki keiyolu gibi kendilerine tahsis edilen tuladan
yollar izleyen u katr kervanlarnn da ocuudur.
Bu ikili ehre, btn limanlarn ehresidir. Marsilyann Rhone yoluyla balants
vardr, Cezayir merkezi Magriple dayanma iindedir, inkr edilemez bir ekilde deniz
tarafndan yaratlan Raguza bir an iin bile kylarn birletirdii geni Balkan
dnyasnn dnda kalmamtr. Eskiden Srbistan gm madenleriyle ilgilenmi ve
maden karm merkezleriyle arasndaki kent ve fuarlarn iaelerini salamtr; skp,
210

Prilep, Prizen, Pe ( 221 ). XVI. yzylda bu kentin douya doru olan kara ticareti inkr
mmkn olmayan bir arta tank olmaktadr ( 222 ). Raguzal tccarlar Bosna ve
Srbistanda Vidine kadar yaylmaktadrlar; Tuna eyaletlerinde de rol oynamaktadrlar;
stanbula ynelik bir araba tamaclnn hareket noktas olan skpte ( 223 ) kalabalk
bir koloni oluturmaktadrlar; uzun zamandan beri buraya girilerinin Karadenizden
gelen Cenevizli tccarlar tarafndan gletirildii Bulgaristana szmaktadlar; bunlar
Belgradda Macaristan seferinden dnen Trk subaylarna ngiliz kuma satarken
grmek mmkndr; ayn Raguzallar geerken hrstiyan elileri konuk ettikleri
Edirnededirler; ve tabii ki stanbuldadrlar da. Raguzann XVI. yzyldaki artc
gc Balkan ilerine yerlemi tccar kolonilerine baldr; bu tccarlar yzlerce
dkknda veresiye ve pein ngiliz, Venedik veya Floransa ynllerini satmaktadrlar.
Raguzann gc ayn zamanda obanlarn dahi ayaklarna giderek pazarlk eden -Raguza arivlerinde bunlarn uzun ve dar hesap defterlerinden bazlar muhafaza
edilmektedir- deri ve yn alcs tccarlarn yolculuklarna da baldr.
Raguzann yaam, Kuzeyde Saraybosnaya veya Karada ve Arnavutluk dalarn
aarak, dou ynndeki en nemli merhale olan skpe ulaan korkun yollar
olmakszn, dnlemez niteliktedir. Raguza iki hareketin buluma noktasdr; bunlar
dan biri Balkan yollar tarafndan meydana getirilmektedir, dieri ise denizin snrsz
yollarn kullanmakta ve XVI. yzylda Raguzallar istisnasz btn Akdeniz lkelerine,
bazen Hindistana sklkla ngiltereye ve bildiimiz kadaryla bir kere de Peruya kadar
ulatrmaktadr.

Yoldan bankaya
Yollar ve mbadeleler, iinden kentlerin ktklar yava sreli iblmn mmkn
klmlardr; bu kentler krlardan yar yarya kurtulmulardr ve bu srekli kuatmay
ancak tekrarlanan abalar sayesinde kaldrabileceklerdir. Bu abalar da kendi ceplerin
den, bizzat kentlerin iinde farkllam faaliyetlerini eyleme geirmeyi, onlar bizzat
kendi ilerinde, tabii ki ancak ok kaba olarak dzenli emalara uyan bir ekilde
dntrmeyi sona erdirmi deillerdir.
Bu ok deikenli sre iinde, herey aikr bir ekilde, heryerde hazr ve nazr,
ncelikli, rgtleyici bir ticari faaliyetten itibaren harekete gemektedir. Bu gerek
Venedik, Sevilla, Cenova, Milano, Marsilya...da aikrdr. Sadece birka dokuma
endstrisi kuruluuyla, birka sabunhaneye sahip olan bu sonuncu saydmz kentte, bu
durum inkr mmkn olmayan bir gerektir ( 224 ). Douda kendi ynl ve ipekli
kumalarnn yan sra Floransa ynlleri ve kadifelerini, Flandre ve ngiltere ynlleri
ni, Milano ve Almanya fistanlarn ve yine Alman kkenli bez, kap kacak ve bakr
pazarlayan Venedik iin de ayn durum sz konusudur. Cenovaya gelince, bu kent iin
Orta adan itibaren atasz gibi u sz sylenmektedir: Geruensis ergo mercator.
Demek ki tasniflerimizde bir tccar kapitalizminden sz etmek ve bununla yzyln
evik, daha imdiden modern ve tabii ki etkin ekonomik hayatn ifade etmek, terimi
yanl kullanmak olmayacaktr. Herey bu kapitalizmin baarsna ulaamamakta, fakat
bir ok ey onun dinamizmi ve cazibesine tabi olmaktadr. Byk ticaretin, uzun mesafe
ticaretinin emirleri, sermaye birikimi, srkleyici bir rol oynamaktadrlar. Cenova,
Floransa, Venedik veya Milanoda endstriyel hayat, zellikle yeni ve devrimci pamuk ve
ipek alannda ticari konjonktrn ukurlat noktalarda canlanmaktadr. Paul
Mantouxnun klasik tezi daha XVI. yzylda gereklemitir: ticaret endstriyel hayata
rehberlik etmekte, onu ortaya karmaktadr. Ve kuraln mbadele, tama, yeniden sat
olduu Akdenizde, bu durum heryerde olduundan daha belirgindir.
211

Bu ticari hayat hereyi tevik etmekte, tpk rzgrn taneleri uzaklara srkledii
gibi, endstriyel faaliyet tohumlar da dahil, hereyi tamaktadr. Fakat bu taneler her
zaman serpilebilecekleri topraklar bulamamaktadrlar. 1490da, bir Floransal olan
Pietro del Bautella Raguzaya larle di fabricare i panni alti di lanay ( 225 ) getirmitir;
1525de ise bu kez lkeden biri, olan Nicol Luccari tarafndan ipekilik sanat
getirilmitir ( 226 ). Oysa, bu endstrilerden hibiri byk bir talihe mazhar olamayacak
lardr ve Raguza kendi tketimi iin bir miktar ynl retmek ve kentten transit geen
kumalardan bir ksmn boyamak veya yeniden boyamakla yetinecektir. Marsilyada da
ayn denemeler yn ve ipek iin 1560lara doru yaplmtr ve Boteronun ipee ilikin
olarak sylediine gre ( 227 ), uygun nitelikli su yokluu yznden bu faaliyetleri
srdrmek mmkn olamamtr.
Ticari ve endstriyel ilevler ok kabaca birbirlerini izlemektedirler ( 228 ); belli bir
ekonomik yalanmadan sonra, kinciler birinciler tarafndan harekete geirilmektedirler
(tabii ki ok sayda olan dier koullarn arasnda). Gney Fransann endstriyel kenti
Montpellierdir ( 229 ). Bu kentin arkasnda koskoca bir gemi, kazanlm bir zenginlik,
yatrlacak sermayeler, daryla hayat verici bir temas bulunmaktadr. Colbertin XVII.
yzylda yapmak istedii, yani Fransz Dou Akdeniz ticaretinin gerisinde bir ynl
dokuma endstrisini gelitirme arzusu, zaten baka frsatlardan tr, uzun zamandan
beri kendiliinden olumaktadr. Venedik endstrisi XIII. yzylda gelimitir; fakat
ayn anda daha hzl bir ritmde bymekte olan Signoria ticaretinin etkisiyle bu Orta a
endstrisi d ticaret hacmine nazaran nemsiz hale gelmitir. Venediin byk
endstriyel atlm ge tarihlerde, tezghtan atelyeye geilirken, arzulanmayan ama
yzyln konjonktr tarafndan ynlendirilen ve talep edilen giriimin etkisiyle, XV.
yzylda, zellikle de XVI. yzylda ortaya kmtr. Venedik endstriyel bir liman olma
eilimine girmitir. Ve belki de yalnzca, bir sonraki yzylda Fransa ve kuzey
Avrupann baars bu dnmn mkemmellie ulamasn engellemitir ( 23 ).
Eer geni aml endstri kentsel faaliyetin bir ikinci aamas gibiyse, belki de
bankaclk ncsudr. Bir kentin ocukluundan itibaren, kukusuz btn faaliyetler
daha o zamanlar hareket halindedirler; bu arada altn ticareti ve dierleri. Fakat bu
ticaret ancak gecikmeli olarak zellemektedir; zerklik ve btnsellik alannda en son
doacak olan odur. Uzun sre herey karklktr: mal, atelye, banka birbirlerine
karmakta, ayn elde toplanmaktadrlar. Floransada Galileoya bor veren Guicciardini Corsiler; Sicilya buday, ynl kuma ve karabiber satyla da ilgilidirler; defteri
kebirleri korunmu olan Capponiler ayn zamanda arap tamacl, tekne sigortasyla
olduu kadar, kambiyo senedi alp vermekle de meguldrler; yarmdan daha fazla
bankac olan Mediciler, XV. yzylda ipek ileme atelyelerine sahiptirler.
lerin bu okluu ve karkl, rizikolarn aklc dalm olarak eski bir kuraldr.
Para ticareti, yani zel kiilere yaplan dnlemeler (az veya ok klk deitirmi
olarak, nk Kilise faiz karl borcu yasaklamaktadr) kentlere ve hkmdarlara
aka yaplan para avanslar, yatrmlar (Floransada denildii gibi accomandite), deniz
sigortalar. Bu tamamen mali ilem dierlerinden syrlmakta ok fazla sknt ekmitir.
lk mkemmelliine ancak XVII. yzyln sonlarnda Amsterdamda ulaabilecektir.
Ama bu durum XVI. yzyln daha imdiden bankacl yksek bir dzeye
ulatrmasn ve spanyann hombres de regocies adn verdii, adeta uzmanlam
bankaclar giderek daha fazla saylarda retmesini engellememektedir. Bunlar Fran
sann XVIII. yzyl anlamnda daha ok, devlet hizmetinde maliyecilerdir. Oysa
XVI. yzyldaki olgu yalnzca birka kentte, tam olgunluklarna ulam eski tccar
kentlerde kendini ifade edebilmektedir. Bankalarn ve bankaclarn XIV. yzyla, hatta
212

XIII. yzyla kadar geri gittikleri Venedikte byk ticaret firmalarnn Avrupa ve
Akdenizi, ngiltereden XIII. yzyldan beri denetimleri altnda olan Karadenize kadar
ellerinde tuttuklar Floransada; Micheletnin ( 231 ) demesine ramen bir kent olmaktan
nce bir banka olmayan ama buradaki Casa di San Giorgio'nun Orta an tand en
gelikin kredi kurumu olduu Cenovada. leri boyutlara ulam bir aratrma, kenti
XV. yzylda ( 232 ) daha imdiden ada, zamannn nnde, gndelik olarak kambiyo
senetlerinin cirosuyla ve bankaclarn agosuyla, daha o zamanda bile svariyi ileri srme
sanat olan ricorsa antlamasyla megul olarak gstermektedir. Sevilla ile Yeni Dnya
arasndaki vaktinden nceki rol, spanyayla 1528deki kesin ittifak ise geri kalan
tamamlamlardr: Cenova XVI. yzyln ikinci yarsna damgasn vuran u enflasyon ve
refah dalgasnn ykselmesi iinde, dnyann birinci para kenti haline gelmitir -bu
yzyl Cenovann, malla uramann soylu bir faaliyet saylmad kentin yzyldr-.
Nobili vecchi frsat ktnda ap veya yn veya spanya tuzlar zerinde speklasyon
yapmaktadrlar. Fakat ticareti nobili nuovVye brakmakta ve altn ile gm, rantlar
ve spanya kralna bor verme oyunlarn kendilerine saklamaktadrlar.
Ancak, bu ok basit tabloyla aikr bir eliki iinde olarak, o dnemde Avrupann
birok yerinde, adeta yeni kentlerde ok sayda para merkezi ortaya kmaktadr. Fakat
acaba bu ani ve nemli serpilmenin arkasnda ne gizlidir? Kendi de bizzat bir gelenek
olan talyan bankasnn basit bir oul vermesi. Daha Champagne fuarlarnda Sienallar,
Luccallar, Floransallar veya Cenovallar ellerinde sarraflarn terazisini tutmaktaydlar;
XV. yzylda Cenevrenin daha sonra da Anvers, Lyon ve Medina del Camponun talihini
salayanlar gene onlar olmulardr. 1585de Main-zeri-Frankfurt mbadele fuarlarn
kurduunda, burada da vardrlar. Haberleri olmayanlarn gznde meslekleri tabii ki
esrarl, hatta eytani bir yana sahiptir. 1550lerde bir Franszn geldiklerinde ad geen
lkelerden kck bir kredi, divit, mrekkep ve ktla birlikte kambiyo senetlerini bir
lkeden dierine aktarmaktan baka bireye sahip olmakszn sadece kiilerini getiren
elleri bo u yabanc tccar ve bankaclar (yani talyanlar)n karsnda az ak
kalmtr ( 233 ).
Ksacas btn Avrupa boyunca; uyank, faal bir mektuplamayla bilgi edinen kk
bir insan grubu, senet ve nakit mbadelelerini elinde tutmakta, bu sayede ticari
speklasyon alanna egemen olmaktadr. Ancak maliyenin yaylmas karsnda
gzlerimizin fazla kamamasna izin vermeyelim. Bazlar endstriyel, bazlar da bir
ou gibi hemen mali olan tccar piyasalar arasnda byk derece farklar vardr.
1580de Portekiz spanyaya balandnda, spanyol iadamlar tamamen ticari olan
Lizbon piyasasnn teknik gerilii karsnda aknlk iinde kalmlardr. Marsilyada
XVII. yzyl balarnda bile yatrmlar Lyon, Montpellier ve Cenovadan gelmektedir
ler. Ticari olarak ok baarl olan Raguza, talyan kentlerinin mali tabiyeti altndadr:
XVII.
yzylda btn serveti rant olarak ya Napoli, ya Roma, ya da Venedie
gitmektedir. Venedik rnei daha da aklaycdr. Cinque Sav/nin Ocak 1607 ( 234 )
tarihli uzun bir raporu, bugn kapitalist adn verebileceimiz btn faaliyetlerin
burada Floransallarn ellerinde olduunu, bunlarn kentteki evlerin bazlarna sahip
olduklarn, ayrca kenti beyaz maden asndan besleyen ve sarraflk mesleini ellerinde
tutan Cenovallarn da bu alandaki ikinci unsuru meydana getirmekte olduklarn iaret
etmektedir. Cenovallar ve Floransallar Venedik zerine senet ekerek Venedikli
kreditrlerin bol miktarda olan paralarn kambiyoda deerlendirmektedirler (esas
olarak, Besanon fuarlar denilen ve Piacenzada kurulan fuarlarda). Bylece kentin
kullanlabilir nakdine elkonulmas olay vardr. Piemonteli Giovanni Botero 1589da
Cenova ile Venedii taraf tutmakszn kyaslarken bunu farketmektedir. Cenovada para
tacirlerinin servetleri muazzam miktarlarda artmtr, fakat kenti besleyen faaliyetlerin
zararna olmak zere. Kentin endstriyel yaamnda (dokuma, gemi ina) yavalama
213

vardr; oysa arti btnl iinde olduka


getirmekteydi. Byk rakibinin yannda
kalmakta ve henz hemen tm zenaatlar
arasndaki servet fark ne kadar bykse
mutsuzdur ( 235 ).

fakir olan Cenova


Venedik daha az
kendi yapmaktadr.
de, Venedik halk

halknn hayatn meydana


gelimi bir kent olarak
Bununla birlikte, iki kent
Cenova halkndan daha az

Kentsel devre ve gerileme


Eer kentsel hayat aamalar halinde geliip, oluuyorsa, yine aamalar halinde
gerilemektedir. Kentler, ekonomik hayatn kalp atlarna gre domakta, gelimekte,
gerilemektedirler. Ve gerilerlerken de, birbirlerini izleyen paralar halinde, kudretlerini
meydana getiren eyleri terketmektedirler. Cenovada ilk olumsuz iaretin (Raguza yk
gemilerinin varl), byk kentlerin u ilk zenginlikleri olan tamacl etkilemesi bir
rastlant mdr? te yandan, zincirin tam kar ucunda en uzun sre direnenin, gelime
konusunda en sonuncu srada yer alan bankaclk faaliyetlerinin olmas da bir rastlant
mdr? Cenova ve Venedik, XVIII. yzylda gerileme srelerinin en alt noktasndalarken bile, hala altn kentleridir. Barselonann en azndan XVI. yzyldaki dram,
gemiinin bir sonucu, abucak oluan ama sylenenlere karn bankaclk dzleminde
zenle tamamlanmam bir zenginliin bedeli deil midir? Daha o zamanlar Capmanynin farkettii zere ( 236 ) kenti XVI. yzylda felceden, para, mbadele vegiro yokluu
olmutur.
Bu farkna varlarn snrnda, endstriyel bir aamann gelimesinin ou zaman bir
kentin hareket yaamndaki bir rahatszln iareti olduunu, ve endstrinin bir bak
asndan, bu dolam rahatszlna kar bir cins cevap olduunu sylemeli miyiz? Her
hal- krda, denizden uzak kentlerde -ve bu yzden karayolu kentleri olma mesleklerin
den rahatszlk duyan; ister ipekiliin vatan Lucca, ister Milano, Come veya isterse
bizzat Floransa olsun- endstrinin nev- nema bulmasn grmek semptomatik
olmaktadr. Veya ayn durumu ister Floransa, ister Venedik olsun, XVI. yzylda
tamaclk veya mal alannda tehdit altnda olan kentlerde grmek de semptomatik
olmaktadr. Nihayet, bankacln da kaynann ticari ve endstriyel zorluklarda
olduunu mu sylemeliyiz? Sonu olarak bir faaliyet ancak zorunlu olarak uyumlu
olmad faaliyetlerin zararna olmak zere zuhur etmektedir. Bu, hereyi aklamak
kastndan ok, hzl bir bakla kentsel dinamizmin problemlerinin tmne bakabilmek,
amacyla sylenmitir.

ok eski bir tipoloji


Taslan izdiimiz bu genel kentler tipolojisi zorunlu olarak eksik kalmaktadr.
Herey kentlerin varoluunu karmaklatrmaktadr. Her kent kendine zg bir
ekonominin iindedir. Bu durum, dar bir ap iinde kentin kendi kryla; egemen olduu
veya tabi olduu komu kentlerle iliki iinde olmasn gerektirmektedir. Ayn durum
geni apta mesafelere gre, ya btn Akdeniz, hatta daha Byk Akdeniz leinde
balantlar anlamna gelmektedir. Nihayet, siyasal hayatn konjonktrleri vardr. XVI.
yzylda bu konjonktr kentlerin eski bamszlklarn ykmakta, geleneksel ekonomile
rin temellerini sarsmakta, yeni yaplar yaratmakta ve bunlar dayatmaktadr.
XVI. yzyl Kastilya kentleri tipolojisi zerine bir almay tamamlam olan bir
tarihi ( 237 ), almasnn sonunda yle bir ayrma ulamaktadr: Granada ve Madrid
214

gibi brokratik kentler -bu gibi kentler o kadar abuk boy atmaktadrlar ki, bo gezer bir
halkn iaesi buralarda ou zaman kazaya uramaktadr ve 1615 tarihli bir mektupla
mada burada gnlerce ekmek ktl olduu ve sokaklarn, ellerinde paralar olduu
halde ekmek arayp bunu per lamor di Dio ( 238 ) istediklerinin grld bildirilmek
tedir-; Kordoba ve Segovia gibi endstriyel kentler (u anlamda ki, modern endstri
buralara sadece Almanyaya zg olmayan verlagsystem'in kapitalist biimleriyle
yerlemektedir); Cuenca gibi endstriyel ama zenaat trnde endstriyel kentler;
Salamanca veya Jerez de la Frontua gibi civarlarndaki kr tarafndan ayakta tutulan,
onlar tarafndan istila edilen tarmsal kentler; Guadalajara gibi Kilise kentleri; Soria gibi
bir koyunculuk kenti... XVI. yzylda ayn zamanda, tpk denizde sava gemilerinin
tccar gemilerinden pek ayrlmadklar gibi, dierlerinden pek farkl olmayan birka da
askeri kent bulunmaktadr. Bu tasnifler, ele alnmas gereken kiilerin eitliliklerini
ortaya koymaktadr. Dier yandan, tipleri ne olursa olsun, birinci dereceden nemli
kentlerle tali neme sahip kentler arasnda ayrm yapmak ve (Avrupaya zg bir yap
iinde) esas kent ile ikincil kentlerin nasl karlkl davranlar iinde olduklarn grmek
de gerekmektedir.
Zaten, iine kapatlmak istenilen ereve bir kez saptandktan sonra, her kii buradan
hemen kmaktadr. Para ticaretine kt bir ekilde balayan (ama bankalar olan) Sevilla
ayn zamanda hem brokratik, rantiye, hem de zenaatkrdr; lks burada haklarn talep
etmekte; birok fakir ailenin paylatklar evlerde yl halde yaadklar hemen tahmin
edilecei bir proletaryay ayakta tutmaktadr -tpk amar suyu ve sabun imal edilen
Triana mahallesinde olduu gibi ( 239 )-. Salamanca krsaldr, fakat ayn zamanda nl bir
byk niversite kentidir. Parlak bir niversite kenti olan Padua, ayn zamanda krsal bir
merkezdir. Eskiden (1405den nce) buraya egemen olan Carrare senyrleri, Venedie
kar yrttkleri mcadelelerinde rakiplerindeki pahall devam ettirebilmek iin
kent knda tavuk, et tavuu, kaz, yumurta, gvercin, sebze ve meyvalardan vergi
almaktadrlar. Kantlarnn ok bol olduu bu kentsel muhafazakrlk rneklerinden
biri olan bu durum, Venedie zarar vermesine ramen, onun tarafndan 1460a kadar
( 240 ), yani Paduann San Marco Cumhuriyetine boyun emesinden ok sonralara kadar,
devam ettirilmitir.
Ancak, Padua kendi krnn ortasnda sanki suya batm gibi kalmaktadr ve 1509da
Bayard ile arkadalar onu tarmsal ilere boulmu olarak grmlerdir: Sadk
hizmetkr chaque jour se recuelloit force foings, et en ce quartier la font les charretees
grandes de sorte que au passer en une porte, elle y entrent quasi force" ( 24 ) diye
anlatmaktadr. Brolettoya alan San Stefano kapsnn son derece dar bir geit meydana
getirdii Bresciada da ayn manzara grlmektedir, o kadar ki, quando vi si trova
qualche carro di feno o paglia o legne, per li on ponno transitar gli uomini ( 242 ). Ayn
manzaraya deilse bile, ayn geree, Apuliann kk bir kenti olan ve faal fuarlara
sahip olan Lucerada da rastlanmaktadr. Bu kent ayrca Vico markisinin buraya atad
capitono\a.T sayesinde en byk derdine sahip olmakta ve bunlardan yaknmak iin tm
nedenlere sahip bulunmaktadr. Bu capitanolar ldrmekte, almakta oyun oynamakta
ve son melanet olarak da izin verilen tarihten nce, ok sayda domuzu kentin
topraklarna, dier citadini'nin zararna olmak zere yolladlar... bu ii yaparken de bu
domuzlar yznden buday, su ve otlaklarda meydana gelecek zarar hi hesaba
katmadlar ( 243 ). Bylece ok sayda domuz bizzat kent surlarnn iinde yetitirilmek
tedir. Askeri savunma sanat veya yneticilerin drstlkleriyle uyumaz nitelikte olan
bu tarmsal manzaralar, XVI. yzyl kentlerinin kendi krlarna doru her taraftan nasl
da ak olduklarn ortaya koymaktadr. Zaten baka trl nasl yaayabilirlerdi ki?
215

4. an tanklar kentler
Faaliyetlerin paylarnn her zaman zgr bir biimde dald bu eitli kentleri,
imdi hepsinin birden katld bir gsteride sorgulamak, Akdeniz XVI. yzylnn ikinci
yarsnda heryerde ayn veya hemen hemen ayn bir konjonktre tabi olduklar lde,
tekrarladklarna kulak kabartmak gerekmektedir. Olduka yakndan tandklarmz
hakkndaki tanklklar birbirlerini tutmaktadrlar: kentlerin nfuslar artmaktadr; bu
kukusuz hi de eksik olmayan, gn gnne meydana gelen ktye gidilere ramen
olmaktadr; fakat kentler uzun dnemde salkldrlar, nk gvdeleri genilemektedir;
kentler her hal- krda bunalmlar ve zorluklar atlatmaktadrlar; ancak hepsi de
kendilerinden daha hzl byyen devletlerin onlar kuatarak, boyunduruk altna alarak
ve hatta onlar uzaktan sarsalayarak, zgrlklerini kstladklarna tank olmaktadrlar.
Yeni bir siyaset ve ekonomi a kendini haber vermektedir. Bu adan Akdeniz
erkencidir.

Nfus art (244)


XVI. yzyl kentsel nfus hareketleri hakknda tarihilerin derleyebileceklerinin
binde birini -ve hala- bilebilmekteyiz. Ancak btn hakknda hemen hemen gvenilir
tehisler koymak mmkndr. Bu konuda daha kesin bir fikir verebilmek iin Kastilya
kentlerine ilikin bir nfus hareketi grafii veriyoruz ( 245 ). Burada konuulan dil aktr:
btn olgular -istisnalar kural teyid ederler- XVI. yzyln sonuna kadar net ve srekli
artlar iaret etmektedirler.
talya ( 246 ), Avrupa ve Asya Trkiyesi ( 247 )ne ilikin rakamlar aa yukar ayn eri
tarafndan temsil edilmektedirler -grosso modo-. Ar bir riske girmeksizin, bu lkelerin
tanklklarn Akdenizin tmne, hrstiyan olduu kadar mslman Akdenizinin
tmne yayabiliriz. Bu, Akdenizde olduu gibi Avrupada da uzun XVI. yzyln
karakteristiidir; yani hereyin veya hemen hemen hereyin ona baml olaca, insan
saysndaki bu arta yol am olmak.
Bu nfus ykselii hareketi iinde btn kent kategorileri eit durumdadrlar;
kkler gibi orta aptakiler de; en nemlileri gibi kabacalar da, zenaata dayal olanlar
gibi sanayici olanlar da, brokratik olanlar gibi tccar olanlar da... Paris, Londra,
Madrid ve hatta stanbul gibi baz ayrcalkl kentlerde art veya kararl dengeye
rastlanrken, geri kalan kentlerin tmnn geni bir gerileme srecine girmeleriyle
belirlenen XVII. yzyldaki azalma srecinde olduu gibi ( 24S ), kentler arasnda bir
farkllk bulunmamaktadr. XVI. yzylda karmza beklenmeyen hibir ey kmamak
tadr; bu dnemde tm kentlerin ayn anda faalletiklerini, Veronada olduu kadar
Venedikte, Paviada olduu kadar Milanoda da kamusal veya zel inaat antiyelerinin
kurulduunu; zenaatlarn Cuencada olduu kadar Segoviada da canlandklarn;
Napolideki Mandracchioda olduu kadar Sorrento veya Amalfi plajlarnda da tekne
yapm faaliyetlerinin hzlandn grmekten aknla dmemekteyiz. O dnemde sz
konusu olan genel bir ilerlemedir ve nfus art tm kentsel evrenleri damgalamaktadr.
Bu durumda kentler hiyerarisi, kentsel yaam dzeyine ilikin bir harita, ne kadar kt
olursa olsun -nk maliye rakamlarndan (milliones) hareketle dzenlenmitir-, yerin
den hi kprdamayan bu belirleyici kentleraras corafyay iaret etmektedir ( 249 ). Byk
kentler yerletikleri yerlerde yksek fiyatlar, yksek cretler, ^itrinleri daha gzel
dkknlar gibi avantajlarla birlikte kalmakta ve uydu kentler onlara bakmakta, onlarn
etrafnda dnmekte ve onlardan hizmet grmektedirler. Avrupa ( 25 ) ve Akdenizin bu
ok karakteristik gne sistemleri hi de bozulmayacaklardr.
217

Fakat grlt kartan ve ok canl bir kla parlayan deiiklikler de zuhur


etmektedir ve bunlarn varl da olduka mantkldr.
Hereyden nce bir nfus art asla tek bir ynde etki etmemektedir; bu hareket
srasyla g ve rahatszlk, denge veya narinliktir. Birok eski baars yerinde
kalmakta ve bazen de arlamaktadr; XVI. yzyl onlar yokedebilmek faziletine ne de
gcne sahip olamamtr, ikinci olarak, kentler dnyay ynetme konusunda tek
balarna deillerdir. Avrupa ve Akdenizin XI. yzyldan XVI. yzyla kadar olan ilk
genilemeleri srasnda, o zamana kadar ayrcalkl olan hkmranlklar tartmal hale
gelmitir. Eski yzyllar sresince gelimekte yava kalm fakat Modern an aniden
ileri ittii devletler vardr. Nihayet, krlar, ounlukta kalmaya devam etmektedirler.
Belki de bunlar XVI. yzylda besledikleri kentlerden daha yava ilerlemektedirler.
Buralardaki nfus art, rakamlandrmann tam olarak mmkn olmamasna ramen,
kesindir ( 25 ). Bylece kentler bir tepeye ulamlar, hatta onu biraz da amlardr.
rnein lmlerin mmkn olduu Veneziadaki ( 252 ) gibi XVII. yzylda nfus
gerilemesi olduunda, kentler civarlarndaki krsal alanlardan daha hzl bir ekilde
nfus kaybedeceklerdir. XVIII. yzylda herey deiecek midir? M. Moheau ( 253 ) o
dnemde krsal Fransadaki nfus artnn kentsel Fransadakinden daha hzl olduu
nu ileri srmektedir. Bu hzl kyaslamalar XVI. yzyl kentlerinin hem belirleyici, hem
de narin kaderlerinin anlalmasna yardm edeceklerdir.

Eski sefaletler, yeni sefaletler:


ktlklar ve buday sorunu
XVI. yzyl kentsel evrenlere her zaman glmsememitir. Alk ve salgnlar
kentlere, her seferinde katlanan darbeler indirmilerdir. Tamann yaval ve yasakla
yc fiyatyla, hasatlarn dzensizliiyle, her yerleim yeri yln her annda alk
tehlikesiyle kar karyadr. En kk bir fazla yk kenti perian etmektedir. Trento
meclisi nc ve son kez toplandnda (stelik bu kent, Veronann zaman zaman
ikmal yapt Bavyera buday yolu olan byk Brenner ve Adige yolu zerinde yer
almaktadr), meclis yelerinin karsna hemen, Romann da hakl olarak endie
duyduu zor bir iae sorunu kmtr ( 254 ). Gerekten de, Akdenizde ve Akdeniz dnda
ktlk sradan bir kazadr. Kastilyada 1521 deki alk Fransaya kar olan savan
balar ve Communerosun ierideki ayaklanmalaryla akmtr. Portekizde Byk
Ktlk Yl ad verilen u yl sresince ekmek yokluu soylular ve baml kylleri
korkudan lgna dndrmtr. 1525te korkun bir kuraklk Andaluyay iflas
ettirmitir. 1528de alk Toskanada zincirlerinden boanmtr: Floransa kendi krsal
alannn a kyllerine kar kaplarn kapatmak zorunda kalmtr. 1540da dram
tekrarlanmtr: Livornoya Dou Akdeniz budayyla ykl olarak gelen teknelerin
blgeyi kurtarmalarndan nce Floransada yeniden kaplar, kapatp, krlar kendi
kaderlerine terketmek planlanmtr; fakat mucize gereklemi ve gemiler gelmilerdir
( 255 ). 15 7 5te, stelik tahl bakmndan ok zengin olan Romanyada srler kitleler
halinde lmler, Mart aynda insan omuzuna kadar ykselen kar ya karsnda gafil
avlanan kular elle yakalanabilir hale gelmilerdir, insanlara gelince, onlar da bir lokma
ekmek iin birbirlerini ldrmlerdir ( 256 ). 1583te ise felket btn talya zerine
km, ama insanlarn alktan ldkleri Papalk devleti zellikle etkilenmitir ( 257 ).
Ancak, olaan olarak blgelerin btnn kapsamna alan deil de, kentsel alklar
sz konusudur. 1528 Toskana ktlna zelliini veren husus, bunun Floransa civarn
daki tm blgeye yaylmas, ve biraz nce.sylediimiz gibi, snmak isteyen kylleri
kent dna srmenin gerekmesidir. Ayn ekilde, 1529da Perrugiada 50 mil apnda bir
blge iinde hi buday bulunamamtr. Bunlar ender felketlerdir. Kyller hemen
218

tamamen, onlar bireysel olarak yaatacak eyleri kendi topraklarndan salayabilmek


tedirler. Bunun tersine, kent surlaryla snrl olan kentsel alklar, XVI. yzylda an bir
sklktadrlar. Hi de fakir bir blgede yer almayan Floransa, 1375 ile 1791 arasnda 111
kere ktlkla kar karya kalrken, ayn sre iinde yalnzca 16 iyi hasada tank olmutur
( 258 ). Messina veya Cenova ( 259 ) gibi budayn yeniden datld limanlar bile korkun
ktlklara sahne olmulardr. XVII. yzyln balarnda Venedik hala iaesi iin
milyonlarca altn sarfetmektedir ( 20 ).
Demek ki, ihtiyalar ve aralar nedeniyle, byk buday alclar kentler olmakta
drlar. Birincisi, her trden iae frsatyla ilgilenme olanan sektirmeyen ve XV.
yzylda bu nedenle Fransa, Sicilya ve Kuzey Almanyaya ynelmi olan; kincisi ise,
Dou Akdenizde buday ticaretine girien, 1390dan itibaren Trklerle toptan tahl
ticareti, yapan, ama ayn zamanda Apuliadan Sicilyaya kadar dier tahl salayclarna
da buvuran Venedik veya Cenovadaki tahl siyaseti konusunda koca bir kitap
yazlabilir. Venediin bunun dnda srekli dzenlemeleri olmaktadr; zellikle 1408,
1539, 1607, 1628 yllarnda ( 261 ) kendi krfezinin dna her trl buday kn
yasaklamtr.
XVI. yzylda biraz bycek hibir kent yoktur ki, Venedikte verilen garip bir
ekilde modern bir adla bir Buday Dairegine sahip olmasn (Venedikteki bu Dairenin
ilgilendiimiz dneme ilikin belgeleri kayptr). Burada sz konusu olan harika bir
rgttr ( 262 ). Daire yalnz.ca buday ve un girilerini denetlemekle kalmamakta, ayn
zamanda kent pazarndaki satlar da dorudan denetlemektedir. Un ancak, biri San
Marco, dieri de Rivoaltoda ( 23 ) olan kamusal alanlarda satlabilirdi.Doge hergn
depolardaki stok miktar konusunda haberdar edilmek zorundayd. Venediin bir yllk
veya sekiz aylk budaynn kald anlalr anlalmaz, hamen haberdar edilen Meclis
tedbir almaktayd; ihtiyatlar bir yandan Daire, dier yandan da kendilerine hemen nakdi
avanslar verilen tccarlar tarafndan salanmaktayd. Frnclar da gzetim altnda
tutulmaktaydlar; bunlar halka has budaydan yaplm beyaz ekmekler arzetmek
zorundaydlar; ekmein arl iaenin ktl veya bolluuna gre deiirken, o
dnemde tm Avrupa kentlerinde kural olduu zere, birim fiyat sabit kalmaktayd.
Btn kentlerin bylesine bir Buday Dairesinin tam aynna sahip olduklarn
sylemiyoruz; bylesine bir Daire sadece Venedikte vardr, ancak farkl adlara ve farkl
rgtlenmelere sahip olarak hemen heryerde buday ve un brolar bulunmaktadr.
Floransada Abbondanza Mediciler tarafndan deitirilmitir (bu hanedan dardan
tahl iaesini bizzat kendi ellerine almtr), fakat kk devler konusunda 1556
6owdosunun telerine kadar srmtr (bu tarih genellikle onun faaliyetinin sonu olarak
grlmektedir) ( 24 ). Comede iae grevi belediyenin Consiglio Generale'sine bir Uffcio
dAnnona'ya ve Diputati di provizione\ere ait olmaktadr ( 2S ). Bu rgt bamsz bir
biimde varolmadnda, buday siyaseti ya kent ynetiminden, ya da kent hkmetin
den sorumlu olanlara emanet edilmektedir. Ktl tanmaktan kurtulamayacak kadar
kt bir konuma sahip olan Raguzada, iae sorunlarn gzetenler bizzat Cumhuriyetin
rettoreleri olmaktadr. Napolide ise bu grev bizzat kral naibine ait olmaktadr ( 26 ).
Ktlk tehtid eder: bu durumda tedbirler heryerde birbirinin benzeridir. Birinci perde:
tehlike an alar almaz kentten buday kartlmas yasaklanmakta, muhafz says iki
katna kartlmakta, eldeki olanaklar saylmaktadr. Eer tehlike arlarsa ikinci
perde: tketici saysn azaltlmaya giriilmekte; kent kaplar kapatlmakta, veya
yabanclar kovulmaktadr; bu hareket Venedikte allm bir eylemdir, ama eer
yabanclar kente kendilerine ve maiyetlerine orantl buday getirirlerse ikmet izni
verilmektedir ( 267 ). Marsilyada 1562de ( 268 ) Reform uygulayan kiliselere mensup olanlar
kentten atlmaktadr: bu, Huguenot\axa dman olan kent iin ifte kazantr. Napolide
219

1591 ktl srasnda felketin faturasn niversite demitir: kapatlm ve renciler


ailelerinin yanna gnderilmilerdir ( 269 ). Daha sonra, 1583 Austosunda ( 27 ) Marsil
yada olduu gibi, buday genellikle vesikaya balanmaktadr.
Fakat doal olarak ve hereyden nce, mmkn olduunca tahl bulabilmek iin ava
klmaktadr; ncelikle allm buday salayclarna bavurulmaktadr. Marsilya
olaan olarak hinterlandna ynelmekte ve Fransz kralnn ltfunu talep etmekte, veya
ok aziz ve sevgili dostlan Arles konsllerine, hatta Lyon tccarlarna bavurmak
tadr. Hatta bazen Lyonun telerinde Burgonya buday ambarna bavurmak ve
buradan da tahl Marsilyaya kadar tamak gerekebilmektedir. Bu durumda Shomne
et du Rosne nehirlerinin ykselmi sularna ramen tekneler kprlerden... fazla bir
tehlikeye maruz kalmadan geebilmektedirler ( 27 ).
1577 Austosunda Barselonada, enkizitrler II. Felipeye, hi deilse kiisel
kullanmlar iin biraz Roussillon buday gndermesi iin yalvarmaktadrlar ( 272 ).
Ertesi yl ( 273 ) Valencia enkizitrleri Kastilyadan buday ithal etmeyi talep etmektedir
ler, zaten bu talep 1559da yenilenecektir. Bu arada kt bir hasat bekleyen Verona,
Serenessimadan (Venedik) Bavyera buday almasna izin vermesini istemektedir ( 274 ).
Raguza Hersek sancana dnmekte, Venedik Padiahtan Dou Akdeniz buday
ykleyebilmek iin izin istemektedir.
Her seferinde pazarlklar, mbayaalar, muazzam harcamalar meydana gelmektedir.
Tabii tccarlara verilen szlerle, denen primleri hesaba katmakszn ( 275 ).
Eer btn giriimler baarszlkla sonulanrsa, en byk kaynak olan denize
dnmek, tahl ykl tekneleri gzlemek, bunlara el koymak ve daha sonra da ykn
bedelini hak sahibine, tartmasz olmas mmkn olmadan, demektir. Marsilya,
birgn limanna sokulacak kadar ihtiyatsz iki Ceneviz kayna elkoymutur; 8 Kasm
1562de bir firakateyne, kentin aklarnda rastlayaca tm buday ykl teknelere
elkoymasn emretmitir ( 276 ). Ekim 1577de, yneticiler Dou Akdeniz ve Apulia
budayyla ykl tekneleri Messinada boalttrmlardr ( 277 ). ae asndan ok
martlm bir konumda olan Malta valyeleri dzenli olarak Sicilya kylarn
gzetlemekle yetinmektedirler: bu konuda Trablus korsanlarndan farkl davranma
maktadrlar. Kukusuz fiyat demektedirler, ama teknelere korsan gibi kmaktadrlar.
Ve belki de hi kimse bu kt uygulamaya Venedikten daha fazla bavurmamaktadr.
Skntya dmesinden itibaren, artk buday ykl hibir tekne Adriyatikte gvenlik
iinde deildir. Raguza Vecchiaya bir veya iki kadrga gndererek, Raguzallarn
burunlarnn dibinde Volo, Selanik, hatta Arnavutlua komu limanlardan buday
yklemi olan teknelere elkoymakta tereddt gstermemektedir. Veyahut da ayn
Venedik, Apulia kylarnda buday ykl tekne aramaya gitmekte ve bunlan Korfu
veya Spalatoda boaltmakta, veyahut da dorudan Venedie gtrmektedir. Kukusuz
Venedik iki kere yerletii Apulia kylarnda tutunamam ve bu ltufkr buday ambar
ve arap ile zeytinya mahzenini kaybetmitir. Ama ne beis! Zorunlu olduu her
seferinde kendine gerekeni, bar veya iddet yoluyla almak zere buraya gitmektedir.
Napoli istedii kadar spanya nezdinde hakl, ebedi ve yararsz gerekelerle itiraz etsin:
Venediin elkoyduu bu tekneler ounlukla Napolinin kendi ihtiyac iin kiralayp
ykledii gemilerdir. Venediin bu elkoymalar fakir insanlarn kaynad Napoli
kentinde ayaklanmalara yol ama tehlikesini tamaktadrlar ( 278 ).
Btn bu iler nihayette ok klfetlidirler. Fakat hibir kentin bu ar yklerden
kanmas mmkn deildir. Venedikte muazzam zararlar, bir yandan tccarlara
nemli primler deyen ve dier yandan da eline geen buday ve unu sklkla al fiyatnn
altnda satan Buday Dairesinin hesabna yazlmaktadr. Korkunun yneticileri daha

220

liberal deil de, daha asi hale getirdii Napolide durum daha da vahimdir. Floransada
a byk dk kapatmaktadr, Korsikada Ajaccio, Cenovadan bor almaktadr ( 279 ).
Kurularn iyi yneten Marsilya bor almakta, fakat hep ileriyi dnd iin, hasat
arafesinde tahl giriini yasaklamakta ve eer varsa eski stoklarn elden kartmaktadr.
Birok kent ayn yola bavurmaktadr.
Zor olan bu siyasetler her zaman tesadflere bamldrlar. Buna bal olarak ac
ekilmekte ve dzensizlikler meydana gelmektedir. Ac ekenler en fakirlerdir, ama
bazen bir kentin tm ayn kadere maruz kalabilmektedir. Kurumlar ve bizzat kentsel
hayatn temelinde dzensizlikler ortaya kmaktadr. Bu dar birimler, bu eskinin
ekonomileri acaba yeni alarn leine uygun mudurlar?

Eski sefaletler, yeni sefaletler:


salgn hastalklar
Endie verici ziyareti veba iin mkemmel olmayan ama konukan bir harita
yaplabilir. Her kentin yanndaki rakamlar, afetin ortaya kt yllar gsterebilir.
Hibir kent bu n saymdan, bu afilemeden kendini kurtaramamaktadr. Veba olduu
gibi ortaya kmaktadr: yzyln yaplarndan biri olarak. Dou kentleri ou zaman
vebann tekrarlanan darbelerine, dier kentlerden daha fazla maruz kalmaktadrlar.
stanbulda, Asyann tehlikeli kaplarnda, afet srekli olarak yerlemitir. Buras
salgnlarn byk potas olup, hastalklar Batya buradan yaylmaktadrlar.
Ktlklarla birleen bu afetler, kent nfuslarnn srekli olarak yenilenmelerine yol
amaktadrlar. Venedik 1575-77de o kadar korkun bir veba salgnnn darbesini
yemitir ki, kent nfusunun 1/4 veya 1/3n temsil eden 50.000 kii yok olmutur ( 28 ).
1575 ile 1578 arasnda Messinada 40.000 kii lmtr. 1580de vebadan sonra tm
talyay kapsamna alan bir hayvan hastal salgn km ve bu del montone veya
castrone ( 28 ) hastal sramalar halinde insan saln tehtid etmitir. adalarn
verdikleri bu rakamlar, ou zaman bizzat bu abartlmlklaryla, yaanan deneylerin
dehetini belirlemektedirler. Bandello, Milanoda Ludovico Sforza dneminde 20.000
kurbandan sz etmektedir ( 282 ). Bir baka haber kaynana gvenmek gerekirse, 1525de
Napoli ve Roma nfusunun 9/10u yok olmu olmaldr ( 283 ); 1550de gene Milanoda
nfusun yars yok olmutur ( 284 ); veba 1581de Marsilyada geriye sadece 5.000 kii
brakm ( 285 ) ve Romadan da 60.000 kiiyi gtrmtr ( 286 ). Bu rakamlar doru
deillerdir, fakat hibir yanl olmakszn, hijiyen ve tp bilgilerinin henz salgna kar
iyi bir koruma salayamad bir dnemde, bir kentin nfusunun drtte ve te birinin
aniden yok olabileceini iaret etmektedirler ( 287 ). Ve bunlar, llerin yld sokaklar,
ok fazla olduklarndan tr gmlemeyip el arabalarnn iine ylan cesetlere dair
allm hikyelerle akmaktadrlar. Bylesine afetler bir kenti iflas ettirmekte,
yenilemekteydiler. Veba 1557de hzn kaybedip Venedii terkettiinde, arkasnda
bambaka bir ynetici zmresini brakmtr. Muazzam bir deiim meydana gelmitir
( 288 ). 15 8 4de Napolide vaaz veren -acaba tam bir tesadf m?- bir frate di San Domenico,
Venediin bir sreden beri kt bir davran iinde olduunu, nk genlerin
yallardan ynetimi aldklarn (poiche i giovanni havevano tolto il governo a vecchi)
savunmaktayd ( 289 ).
Bu yaralar erge kapanmaktadrlar. Eer Venedik 1576dan sonra tamamen
toparlanamadysa ( 29 ), bunun nedeni yzyllk konjoktrn XVII. yzylla birlikte kt
ynde salnmaya balamasdr. Gerekten de, veba ve dier salgnlar ancak maddi ve
gdasal zorluklar dneminde ar olabilmektedirler. Batnn ok uzun zamandan beri
bildii eski bir gerek olarak, alk ve salgn el ele tutumaktadrlar. Gene ok uzun
221

zamandan beri, her kent aromal bitkilerle dezenfeksiyon,veballara ait eyay atele yok
etme, mal ve insanlarn karantinaya alnmalar (bu ii balatan Venedik olmutur), tabip
istihdam etme, salk karnesi uygulamas -spanyada cartas de salud, talyada fedi di
sanit- gibi yntemlerle felkete kar kendilerini korumay denemektedir. Zenginler
selametlerini her zaman hzl bir kata bulmaktadrlar. Felket haberi alnr alnmaz,
bunlar komu kentlere veya ou zaman da deerli kr evlerine kamaktadrlar. 1587de
Marsilyaya vardnda Thomas Platter ( 291 ) etraf bu kadar fazla iftlik ve tatil eviyle
evrili bir kent daha grmemitim diye yazmaktadr. Bunun nedeni, veba salgn
olduunda (her lkeden gelen ok sayda insann varlndan tr bu sk bir olaydr)
kent halknn kra kamasdr. Kent halk sznden zenginleri anlamak gerekmektedir,
nk fakirler salgna yakalanan kentte kalmakta ve o andan itibaren de kuatlmakta,
kukuyla baklmakta ve biraz uslu dursunlar diye yaplan cmertlikler sayesinde
dardan iae edilmektedirler. Rene Baehrelin ( 292 ) kaydettii gibi, derin snfsal kinlerin
kkeninde yer alan eski bir atma, buradan kaynaklanmaktadr. 1478 Hazirannda ( 293 )
salgn Venedie ulamtr; olaan olduu zere kentte hemen hrszlklar balamtr; bir
Ca Balastreo yesinin evi tamamen boaltlm ve bir Ca Foscari deposu ile Rivoaltoda tccarlar konsoloslarnn brolar da ayn kadere uramtr. Byle olmutur,
nk hoc tempore pestis communiier omnes habentesfacultatem exeunt civitatem relictis
domibus suis, aut clausis aut cum una serva vel famulo. 1656da Cenovada Capuein
Charitable'm tanklna gre, olay kelimesi kelimesine ayndr ( 294 ).
Ancak XVII. yzyln ilk yarsnn byk salgnlar-1630da Milano ve Verona; 163031de Floransa, 1631de Venedik, 1656da Cenova ve hatta 1664te Londra- bir nceki
yzyldakinden farkl bir vehamete sahibe benzemektedirler. Demek ki kentler XVI.
yzyln ikinci yarsnda nisbeten daha az sert deneylerden gemi olmaldrlar. Akla
hemen aklamalar gelmektedir: nemlilik ve souun artmas, talya ile Dou arasnda
daha dorudan ilikiler. Fakat acaba Dou neden felkete daha fazla maruz kalmakta
dr.
Kentler XVI. yzylda sadece vebaya av olmamaktadrlar. Zhrevi hastalklar, araki
hummas, dizanteri, tifs onlar kedere bomaktadr. Hastalklar daha da narin olan u
gezginci ehirler ordular da muaf tutmamaktadrlar. Macaristan sava srasnda (1593
1607) ungarische knarnkheil ( 29S ) ad verilen bir cins tifs Trklere ve Macarlara
dokunmazken, Alman askerlerini mahvetmi ve ngilitereye kadar btn Avrupaya
yaylmtr. Kentler bu hastalklarn ieret edilen menzileridir: 1558de Venedikten
itibaren izlenebilen bir grip bu kentte halkn tamamn yoketmeyip, ama trpanladktan.
Byk Meclisi bir darbede boalttktan -ki veba kendi hesabna bu ii hibir zaman
becerememitir- sonra Milano, Fransa, Katalonya ve sonra da bir sramayla Ameri
kaya ulamtr ( 2% ).
Salgnlar, kentlerin sarsntl ve dzensiz hayatlarnda, ancak XVIII. yzylda sona
erebilecek olan fakirlerin maruz kaldklar u toplumsal katliamlarda sorumluluk
payna sahiptirler.

Vazgeilmez gmen
Allm bir baka izgi: kentlerin proletaryas kendini ancak yenilenen gler
sayesinde devam ettirebilir ve a fortiori artrabilir. Kent, her trl ie aday ebedi dal
gmenden baka, talebine yetecek kadar, her ynden gelen bir proleter ve macerac
kitlesini cezbetme ayrcalk ve zorunluuna sahiptir. Raguza, emek-gcn civarndaki
dalardan salamaktadr. Diversa deForis sicillerinde, 1550lerde ylda ortalama 3 dka
altn karlnda ve ounlukla da szleme sresinin sonunda denmek kaydyla, 1,2,
3, 7 yllna ie giren hizmeti raklarnn saylamayacak kadar ok szleme nshalar
222

okunabilir. Bylesine bir famulus efendisine partibus Turcicorum olarak hizmet etmeyi
taaht etmektedir; bunlarn hepsine yiyecek ve giyecek verilmekte, stne de efendileri
nin mesleini renme ( 297 ) veya szlemelerinin 5,8 veya 10 yl sonra sona ermesi halinde
bir prim alma vaadini elde etmektedirler ( 298 ). Metinlerin birey sylememelerine
ramen, bunlardan ne kadar kentli olmaktan ok, Raguza krnn ocuklar, hatta az
ok Trk uyruu olan Morlachilerin ocuklardr?
Marsilyadaki gmenlerin en tipik olan Korsikal, zellikle de Capocorsinodur.
Sevillada gmen (heryerden gelen Hind yolculuklar merakllarnn dnda) srekli
proleter. Moriscosdur. Andaluyadan gelen bu insanlar byk kentte kaybolmaktadr
lar, o kadar ki, yneticiler yzyln sonunda artk dalarn deil de, ngiliz kartmasyla
balantl olarak bizzat kentin kendisinin ayaklanmasndan endie duyacaklardr ( 299 ).
Cezayirde yeni gelenler hristiyanlardr ve bunlarn says korsanlk ve esaret yoluyla
artmaktadr; Andaluya veya Aragondan kaanlar (XV. yzyln sonu ve XVI. yzyln
banda); adlar bugnk Tagarinler mahallesinde hala sren zenaatkr ve dkknclar
(3); hepsinden fazlas zaten nfusun ilk temelini salam olan yakndaki Kabili
dalarnn Berberleri bu gmen kalabaln artrmaktadlar. Haeodo bunlar sefil,
zenginlerin bahelerini apalarken, frsat ktnda milis ordusunda bir yer elde etme
ihtirasn beslerlerken gstermektedir: ite ancak asker olurlarsa doyuncaya kadar
yiyebileceklerdir. Osmanl mparatorluunun btnnde, devletin denetim ve yasakla
ryla, esnaf kurulularnn phe duymalarna ramen, hibir kent yoktur ki, talihsiz veya
ar nfuslu krlardan kesintisiz olarak gmen kabul etmtsin. Bu kaak ve umutsuz
emek gc, baheleri, ahrlar ve evleri iin hizmetkra ihtiya duyan zenginler iin
bunlar ucuza salamann bir kaynadr. Bu sefiller klelerle bile rekabet etmektedirler

O
Yeni gelenlerin akn ettikleri Lizbonda en sefiller zenci klelerdir. 1633de bunlar
15.000den fazladrlar ki, kentin nfusu o sralar 100.000 civarndadr. Bu zenciler onlar
iin hasr ve renkli elbiseler giyme frsatn yaratan Nuestra Senora de las Nieves bayram
srasnda kent sokaklarnda geit yapmaktadrlar. Bir kapsen rahibi beyazlarnkinden
daha dzgn ve gzel vcutlara sahiptirler ve plak bir zenci giyimli bir beyazdan daha
gzel bir grnme sahiptir diye kaydetmektedir ( 302 ).
Venedie gmen, civar kentlerden (orada tannmadan kalma, darda tutulma
karsnda nasl bir hayal krklna uradn, yzyln ortalarnn bir yazar olan
Cornelio Frangipane biraz uzunca anlatmaktadr) ( 303 ) ve yaknlardaki krlar ile
dalardan gelmektedir (Tiziano Cadorelidir). Eer Friouli insanlar -Furlani- hizmetilik
ve ar iler iin, hatta kent dndaki tarmsal faaliyetler iin en uygunlarysa, kaka
ocuklarn hepsi veya hemen hepsi Romagna veya Marchiadan gelmektedirler. Mays
1587 tarihli bir rapor ( 304 ) tutti li homeni di mala qualit, o la maggior port edi loro che
caprita in questa ci sono Romagnoli e Marchiani demektedir. Bu istenmeyen ve
genellikle kaak olan ziyaretiler kente geceleri, dzenli balantlar araclyla
szmakta, ve bu ii yaparken ou zaman akmakl tfekle, roda ile silahlanm insanlar
kayna almaktan kanmayan herhangi bir barcaruol't bavurup kendilerini iyilikle
veya zorla Muranodaki Giudeccaya veya baka bir adaya tatmaktadlar. Bu
gelimeleri yasaklamak sululuu frenleyecektir, fakat bunu salayabilmek iin srekli
bir gzetim ve yerinde alan bir haberalma rgt gerekmektedir.
Venedik mparatorluu ve komu blgeler ayn zamanda kendi insan hasatlarn da
salamaktadrlar: eline abuk ve kanl kskanlklar olan Arnavutlar; Rum milletine
mensup saygn Rum tccarlar ( 305 ) veya ilk yerleme zorluklarn aabilmek iin kadn ve
kzlara fahielik yaptran, sonra da rahat refahtan tat almaya balayan fakir eytanlar
( 306 ); Dinar dalarnn Morlachi\tn\ Riva degli Schiavoni yalnzca yola klan bir nokta
223

deildir. Yzyln sonlarna doru Venedik ranl, Ermeni ( 307 ) ve Trklerin gelmeleriyle
hibir zaman olmad kadar doululamtr. Trkler XVI. yzyln ikinci yansdan
itibaren Marco Antonio Barbano saraynn mtemilatndaki binalardan birine yerle
miler ( 308 ) ve XVII. yzylda bir fontico dei Turchi kurulmasn beklemektedirler.
Venedik bylece, ayn zamanda Portekiz asll Yahudi ailelerinin Kuzey Avrupadan
(Flandre veya Hamburgdan) Douya gitmek iin kullandklar bir merhale haline
gelmektedir ( 309 ). stelik Venedik srgnlerin, sonra da bunlarn ardllarnn snadr.
Bylece 1574te skender beyin ardllar hala orada yaamaktadrlar: rk burada
srmektedir... namuslu aralarla ( 3I ).
Bu vazgeilmez gmenler her zaman zor durumdaki veya dk nitelikli insanlar
deillerdir. ou zaman kendileriyle birlikte, kentsel hayat iin en az onlar kadar gerekli
olan yeni teknikleri de getirmektedirler. Sefaletleri deil de, dinleri yznden kovulan
Yahudiler, bu teknik transferi konusunda istisnai bir rol oynamlardr. spanyadan
atlan Yahudiler, nce Selanik ve stanbulda perakendeci tccar olmular, sonra da
ilerin yava yava gelitirerek, ticaret alannda Raguzallar, Ermeniler ve Venediklilerle
rekabet edecek noktaya gelmilerdir. Beraberlerinde Dou Akdenizin iki byk kentine
matbaa, yn ve ipek endstrileri ( 3n ) ve baz sylentilere inanmak gerekirse, sahra
topunun kundaklarnn imal srlarn getirmilerdir ( 3I2 ). Bunlar sonu getiren armaan
lar olmulardr. Ayn ekilde, Trk iskelesi olan Avlonyada servet yapanlar da,
Anconadan IV. Paul tarafndan kovulan Yahudiler olmutur ( 3I3 ).
Byyen ve inaat faaliyetlerini genileten kentler tarafndan cezbedilen birka
gezginci sanatdan ibaret olsalar da, baka nitelikli gmenler de bulunmaktadr. Veya
tccarlar, zellikle de Lizbon, Sevilla, Medina del Campo, Lyon ve Anversi canlandran,
hatta yaratan talyan tccar ve bankaclar. Kent, proleteri cezbettii kadar, bunlar da
ekmektedir, ama tamamen farkl nedenlerle. Tarihiler tarafndan o kadar ok tartlan
koskocaman inurbamento sorununda ( 3I4 ), yakndaki kente gidenler sadece fakir
contadini olmayp, ayn zamanda senyrler ve zengin toprak sahipleri de olmaktadr.
Karlatrma nesnesi olarak, bu konuda Brezilyal sosyolog Gilberto Freyrenin gzel
almalan ne kadar da aydnlatc olmaktadr. Brezilyann ilk kentleri fazendiros'u ve
hatta evlerini bile sonunda kendilerine ekmilerdir. Kente doru tam bir tanma sz
konusudur. Akdenizde de herey sanki kent btn ato sahipleriyle atolar bir hamlede
kendine ekiyormu gibi cereyan etmektedir. Tpk Maremmede atosu ve Sienada
saray olan ve Bandellonun bize bu saray nadiren kullanlan zemin kat, ipein muzaffer
kn yapt debdebeli yatak odalaryla tasvir ettii, Sienal senyr gibi.
Bu saraylar zenginlerin kentlerin dna yeni bir gn, u tarlalara, meyva bahelerine
ve balara geri dn, Venedik ( 315 ), Raguza ( 316 ), Floransa ( 317 ), Sevilla ( 3l8 )da ok
aikr olan ve XVI. yzylda olduka genelleen u burjua ak hava arayn
nceleyen bir tarihin tanklandr. Fakat bu g mevsimliktir: krdaki evine sk sk dnse
bile, kentte kendine saray ina ettirmi olan senyr artk bir kentlidir. Kr evi artk
fazladan bir lks ve ou zaman da bir moda sorunudur. 1530da bir Venedik elisi olan
Foscari Floransallar kalabalklar halinde gidiyorlar; 20.000 dka kazandklarnda,
bunun 10.000ini kent dndaki bir palazzo iin sarfetmektedirler. Bu konuda herbiri
komusunun modasn izlemektedir... O kadar ki, kent dnda saylamayacak kadar ve
ok ihtiaml, ok debdebeli saraylar yaptrmlardr ki, bunlar ikinci bir Floransa
meydana getirmektedirler diye yazmaktadr ( 319 ). Ayn durum Sevilla iinde geerlidir,
XVI. ve XVII. yzyllar novelas' kent civarndaki villalardan ve buralarda dzenlenen
grkemli trenlerden bol bol bahsetmektedirler. Lizbon evresindeki, aalar ve canl
sularla dopdolu quintas da tamamen ayndrlar ( 32 ). Tabii ki bu zevkler, bu kaprisler
yerlerini daha makl ve daha byk sonular olan kararlara brakabilirlerdi. XVII.
224

yzylda, bundan da fazla olarak XVIII. yzylda Venedikte zengin kentlilerin toprak
mlkiyetine dnmelerinden sz etmek gerekmektedir. Venedik, Goldonilerin anda en
gzel kentsel saraylarnn harabe haline dnmelerine gz yummu ve btn lks Brenta
kylarndaki villalarda younlamtr. Yaz gelince, kentte yalnzca fakirler kalmakta
dr, nk zenginler topraklarna ekilmilerdir. Zenginlerin sz konusu olduu her
seferindeki gibi, moda ve kapris hereyi aklamamaktadr. Mlk sahibinin yanamala
rnn, Provenceda denildii gibi basiidesin yannda oturduklar villalar ve kr evleri,
ayn zamanda kentsel para lehine elde edilen topraklarn toplumsal fethinin kilometre
talardr. Ve bu muazzam hareket kyllerin verimli tarlalarn da darda brakma
maktadr. ok sayda kyl szlemesinin resmi sicillerde muhafaza edildii Raguzada
Languedocta Provenceda bu konuda herhangi bir kukuya yer yoktur. Robert
Liventnin tezinde grdmz, Durance kysndaki u Provence commune'nn
haritas bu durumu ilk bakta gstermektedir. Rognes kynn topraklar XV.
yzyldan itibaren ve izleyen dnemlerde bundan da fazla olmak zere, herbirinin
olduka geni topraklar olan basildelerle dolmutur; XVI. yzylda bunlar/oramlere
yani Rognesda oturmayan mlk sahiplerine aittirler. Bunlar ounlukla Aixin
zenginlemi kiileridir ( 321 ).
Bylece kentler ile krlar arasnda akmlar ve kar akmlar meydana gelmektedir.
XVI. ve XVII. yzylda krlardan kentlere olan akm, zenginlere ilikin olarak bile, ste
kmaktadr. Bu dnemde senyrler kenti haline gelen Milano ton deitirmitir. Ayn
dnemde iftlik sahibi Trkler kylerini ve baml kyllerini terkederek yakn kentlere
gitmektedirler ( 322 ). XVI. yzyln sonunda ok sayda spanyol senyr Kastilya
kentlerine, zellikle de Madride yerlemek zere, krlarn terketmektedirler ( 323 ). II.
Felipe ile III. Felipenin saltanat dnemleri arasndaki iklim deiiklii ok sayda
dnmn nedeni olurken, ayn zamanda spanyol soyluluunun o dneme kadar
yalnzca geici olarak ikmet ettii kentsel ereveye geliine de baldr. Acaba bu
durum Temkinli Kraln ardl dnemindeki, u feodal denilen tepkiyi aklamakta
mdr?

Kentsel siyasal bunalmlar


Kentlerin iine dtkleri bu zorluklar, bulank tarihleri, gn gnne hayatlar,
yzyl ilerlerken onlar acmaszca iine soktuu siyasal atmalarn dramatik grnt
sne sahip deillerdir. Ancak bu seyirlik tarihi, lsnn dna kartarak bytmeye
lim. Ve zellikle de, o an insanlarn ister cellat ister kurban olsunlar, Pizallarn
Floransallar yarglarlarken gsterdikleri iddet gibisinden, o an insanlarnn
duygularyla yarglamak sz konusu olmayp, onlar ten veya tyora benzeyen
sreci anlamak gerekmektedir. nk devletler baarya ularlarken, kentler tpk
boyundurua girmeden nce de olduklar gibi, belirleyici olarak yaamaya devam
etmektedirler.
Vekayiler ve siyasal tarihler nihayetsiz bir kentsel felketler listesi iermektedirler.
Darbe yiyenler yalnzca kurumlar, adetler, yerel kasntlar olmayp; ayn zamanda
ekonomi, yaratma becerisi, bizzat kentsel cemaatlerin mutluluu da olmaktadr. Ancak,
yklanlarn ou zaten ayakta durmuyorlard ve atmalar ou zaman grnte bir
drama yol amakszn, dostlukla zmlenmi ve bazen ac olan yeni meyvalar
olgunlatrmak iin ok zaman harcamlardr.
lk iaretleri grebilmek iin en azndan, birok kereler ok zel bir erkencilik
gsteren talya iin, XV. yzyln balarna kadar geriye gitmek gerekmektedir. 1404
Nisannda Venedikliler tarafndan ele geirilen ( 324 ) Veronann, birka yl iinde iki
bklm olduu grlmtr; 1405te Piza Floransann olmutur ( 325 ); 1406 Kasmnda
225

Padova Venedikliler tarafndan zaptedilmitir ( 326 ); daha sonra Milanolunun snrnda


1426da Brescia ve 1427de Bergamo ayn kadere urayacak ve artk batya doru
Venedik Terra ferma' snn her zaman uyank ileri karakollarn meydana getireceklerdir
Yllar gemektedir: i bunalmlar, bitmez tkenmez kavgalar, onlar nceleyen ve
izleyen ekonomik zorluklar bizzat Cenovay sarsalamaktadrlar. 1413ten 1453e kadar
olan 40 yl iinde bu kentte 14 ihtilal patlamtr ( 328 ). Av caziptir, onu 1458de Fransa
kral yakalam, sonra da 1464te Sforzalarn sras gelmitir; Cenova efendilerinden
kurtulmu, sonra da onlar geri armtr; nce Sforzalar, sonra da Fransa krallarn.
Bu arada Karadenizdeki imparatorluunu da elinden karmaktadr. Daha yaknndaki
Livornoyu da kaybetmitir. Bu bel ve karklklara ramen toparlanabilmesi bir
mucize olacaktr ( 329 ), bunun iin lkesinin yarsn I. Franoisnn Fransasna vermi,
sonra Andrea Doria ile birlikte 1528de Ispanyayla birlik olarak Fransaya ihanet
etmitir; ve bu durumda oligarik bir anayasa meydana getirmitir ( 33 ). Fakat daha bu
tarihten nce, kendine ait olan muhafaza edecek ve bakalarnnkilere elkoyacak kadar
gldr. 1523te Cenova milis askerleri Savonay ele geirmilerdir; 1525le 1526
arasnda ( 331 ) galip gelen avnn stne atlm, dalgakran tahrib etmi, liman
doldurmu, daha sonra Trklere balanmak isteyenlerin kentte karttklar bir isyan
denemesinden sonra ( 332 ), 15 2 8de ehrin kulelerini tahrib etmi ve kendi kalelerini ina
etmeye girimitir ( 333 ). Fakat, bu tarihte byk felketler zaten meydana gelmilerdi.
1453te, birok nedenden tr simgesel olan, stanbulun fethi meydana gelmitir;
1472de Barselona Aragon kral II. Juann birlikleri karsnda teslim olmu; 1480de
Fransa kral savamadan Provence ve Marsilyann efendisi haline gelmi; 1492de
Granada dmtr. Bunlar byk devletlere kar srekli bir mcadeleyi srdremeye
cek kadar narin kentsel devletlerin kaybedi srelerinin byk anlardr. Artk oyunu
srkleyen byk devletlerdir. Yzyln banda, kentler baka kentleri ele geirerek
topraklarn geniletiyorlard: Venedik Terra Ferma'sim oluturmakta, Milano Milanese'yi yaratmaktadr, Floransa Toskana olacaktr. Ama artk galipler Trk, Aragonlu,
Fransa kral, Aragon ve Kastilya ortak krallar alacaklardr.
Tabii ki bu alevin yeniden parlad anlar olmaktadr, fakat o kadar ksa ki: 1406da
fethedilen Piza 1494de yeniden zgr olmu, 1509da tekrar boyunduruk altna girmi
bunun zerine halk tarafndan terkedilmi ve bu insanlar kitleler halinde Sardinya,
Sicilya ve dier blgelere gitmilerdir ( 334 ). Baka yerlerde de yeni ateler yanmaktadr:
1521de Vilalarda Kastilyann gl ve vakur kentleri dzene sokulmutur. 1540da
Guerra del Sale, mali ve zafersiz sava esnasnda Papa-hkmdar karsnda boyun
eme sras Perugianndr ( 335 ). Ayn dnemde, 1543de Napoli blgesi kentlerinin
felketli borlanmalar, tek bana bu kentlerin son zgrlklerinin kaybedilmelerine
yetmitir ( 336 ). Abruzzelerdeki Aquilada kent, en azndan Philibert de Chalonun buray
1529da 40 millik bir evre iinde ( 337 ) tm castelli ve geitlerinden temizlemesinden beri,
malul bir gvde haline gelmitir. XVIII. yzyln banda burada garnizon tutan bir avu
spanyol askerine komuta eden Alonso de Contreras ( 338 ) yerel yneticilere utanmazcas
na kt muamele etmektedir. Bu ncelik kavgas, bir bakma, iki yzyldan beri
yenilenen yangnlarn son yalazlarndan birini iaret etmektedir.
Bu uzun bunalmla birlikte kaybolan nedir? Kendi kaderine egemen; baheleri
meyvalklar, balar, buday tarlalar ve yakndaki sahiller ile karayollarnn ortasnda
iyi korunan kent, Orta a beldesi kaybolmutur. Ve bu kent, genelde tarihin
manzaralar ve gereklerinin kaybolduklar gibi, arkasnda artc sreklilikler braka
rak silinmitir. Venedik Terra Fermas zgrlkleri, ticaret resimleri ve yar zerklikle
riyle bir kentler federasyonu olarak kalmaktadr. Montaignein gzleriyle bir minnack
226

Cumhuriyetin askeri uyankl karsnda ok fazla glmsemeden seyredilebilecek olan


ayn dekor Luccada da grlmektedir. Bundan da iyisini grmek iin Raguzada
duraklamak yeterlidir. XVI. yzyln ortasnda bu kent XIII. yzyl Venediinin yaayan
bir hayalidir ve eskiden talyann tccar sahillerinde ok sayda olan u kentsel
devletlerden biri olarak kalmaya devam etmektedir. Eski kanunlar hi dokunulmakszn
ve zenle dzenlenmi olarak yerli yerlerindedir; bugn bile bunlara tekbl eden deerli
ktlar orada durmaktadrlar. Biz tarihiler XVI. yzyln belgelerini hibir zaman
yerlerinde bulamadmzdan yakndmzda; ihmalkrlklar, yangnlar, tahribat ve
yamalar sularz; bunlar rollerini oynamlardr. Ama bundan daha fazla, kentsel
devletten karasal devlete geii ve bunun sonucunda hereyi alt-st eden kurumsal
uyumsuzluklar sulayalm. Burada kent-devlet henz titiz uyanklyla ortada yoktur
ve karasal devlet de henz onu ikme etmemitir. Belki Medicilerin aydnlanm
istibtadlannn geii hzlandrd Toskana hari. Fakat, Raguzada hibir ey dei
memitir, herey Rettorelerin saraynda hayranlk verici bir ekilde hizaya sokulmutur:
yarg belgeleri, teyid sicilleri, mlknameler, diplomatik yazmalar, deniz sigortalar,
kambiyo senetlerini kopyalar. Eer XVI. yzyl Akdenizini anlamak ansna sahipsek,
buna Raguza teknelerinin btn alan, slamiyet Hrstiyanlk arasndaki tm blgeleri,
Karadenizden Herakles stunlarna ve daha da telerine kadar dolatktan sonra geri
dndkleri bu ayrcalkl yerde kavumaktayz.
Acaba bu gerek midir, yoksa sahte bir dekor mu? Raguza Trklere hara demeyi
kabul etmitir. Tek bu koul sayesinde, Balkanlarn her tarafna dalm dkknlarn,
zenginliklerini ve kurumlarnn deerli mekanizmasn kurtarmtr. Yzyln belirsiz
zamanlarndan tarafsz olarak yararlanmtr. Zaten bu tarafszlk kahramanca ve
beceriklidir. Savunmas iin yelesini kabartmasn, davasn savunmay ve ateli bir
katolik olarak Roma ve Hristiyanlk yannda tavr koymasn bilmektedir. Trke kar
kararl bir ekilde konumaktadr. Cezayirlilerin haksz olarak elkoyduklar u Raguzal
tekne sahibi yaknmakta, barp armakta, ulumaktadr, o kadar ki, Cezayirliler
birgn onu, boynuna ip balayarak denize atmlardr. ( 339 ). Tarafszlar her zaman
baarya ulaamamaktadrlar.
Her hal- krda ve tartmasz olarak Milanese blgesinin yle byle gizli himayesi
altndaki Luccann durumu sahte bir dekordur. Buras Cervantesin safa syledii
zere, talyada spanyollarn sevildii yegne kenttir ( 340 ).
, Fakat istisnalar kural teyid ederler. Kentler XV. ve XVI. yzyllarn uzun siyasal
bunalm karsnda hi darbe almakszn yaamaya devam edememilerdir. Kentler
karmaann etkilerine maruz kalmlar ve bunlara uyum salama zorunluuyla kar
lamlardr: bu, hepsi birarada olmak zere, boyun emek, ihanet etmek, tartmak,
kaybolmak, toparlanmak, teslim olmak veya kendini satmak (Cenovann yapt gibi)
veya Floransann aklc olmaktan ok muhteris bir ekilde yapt gibi mcadele etmek;
veyahut da mcadele etmek ve tutunmak (Venedik bunu insan st bir ekilde
yapmtr), anlamna gelmitir. Fakat yaamaya devam edebilmenin bedeli uyum
salamak olmutur.

Ayrcalkl nakit kentleri


Devletler ne hereyi alabilirler, ne de hereyi omuzlayabilirlerdi. Bunlar yeni ve
insanst grevlerine yetmeyecek kadar ar makinelerdi. Okullarda yaptmz ayrm
larda ortaya kan territoriale denilen ekonomi kentsel denilen ekonomiyi bomakta
gecikmektedir. Kentler srkleyici olarak kalmaya devam etmektedirler. Bylesine
kentlere sahip olan devletler onlara almaya ve tahamml etmeye mecburdurlar.
227

stelik, bamsz kentlerin bile karasal devletlerin meknlarna yaslanmak zorunda


olmalarndan tr, bu anlama doaldr.
Toskanann tamam tek bana,Medicilerin zenginler zengini Floransasn destekle
mekten acizdir. Toskana, kentin buday tketiminin te birini bile karlayamamakta
dr. Arte della Lana dkkanlarna raklar Toskanann yksek blgelerinden gelmekte
dirler,ama ayn zamanda Cenova, Bologna, Perugia, Ferrare, Faenza, Mantovadan da
( 341 ) gelmektedirler. 1581-1585e kadar Floransa sermaye yatrmlar (accomandite'ler)
Avrupann tmne yaylmakta ve Douya kadar uzanmaktaydlar ( 342 ); Floransal
tccar kolonileri btn nemli yerlerde bulunmaktadrlar ve beryada genel olarak
sanldndan ok daha belirleyici bir role sahiptirler; Lyonda egemen ve XVII. yzyln
banda bile Venedikte birinci durumdadrlar ( 343 ). Byk dk Ferdinandonun tahta
kmasndan (1576) itibaren yeni mahrelerin aranmas belirginlemitir. San Stefano
kadrgalarnn keif gezileri veya Brezilya veyahut Hindlere ulaabilmek iin Hollanda
lIyla giritii ortaklk da daha az merakl deildir ( 344 ).
XVI.
yzyln b byk kentleri evik ve tehlikeli kapitalizmleriyle, dnyann
tmn kavrayacak, smrecek boydadrlar. Venedik yalnzca Terra Fermas veya
inatla smrd kylar ile adalardan meydana gelen imparatorluuyla aklanamaz.
Fiili olarak Venedik, Trk imparatorluunun koskoca kitlesinden beslenmektedir.
Sarmak yapt aalardan beslenir.
Cenova da bolluk iindeki hayatn beslemek iin Bat ve Doudaki fakir sahilleriyle
veya deerli ve baarctc mlk Korsikayla yetinmemektedir. XV. ve XVI. yzyllar
daki dram yalnzca siyasal kaderinden kaynaklanmamaktadr, bu sadece bir sonu ve
ou zaman da bir grntdr, dram Cenovann bir imparatorluu kaybedip bir
dierini oluturmasdr. Ve kincisi oirincisine hi de benzememektedir.
Cenovann birinci imparatorluu esas olarak tccar kolonilerinden meydana
gelmiti. Bu konuda W.Sombartn Orta a talyan kentlerinin kukusuz Suriye, Girit,
Kbrs, Cenevizlilerin 1566ya kadar kalacaklar Sakz adas iin doru olan geni toprak
mlklerinin olumasyla sonulanan feodal ve tarmsal yaylmalar hakkndaki dnce
lerini bir yana brakalm. Fakat Cenovann servetinin esas, stanbulun tesinde, Bizans
mparatorluunun snrlarnda, Kefe, Tana, Soldaya ve Trabzonda kurduu koloniler
dir. Bunlar denizar ticaret merkezleridir. Kuzey Afrika sahilinde, Lomelliniler
tarafndan rgtlenen XVI. yzylda hala canl ve garip bir ticari kale olan Tabarka ise,
mercan avclnn masals krlarn Cenovaya aktaran bir baka denizar merkezdir.
Cenovann Batya ynelik ikinci imparatorluu, sadece elde tutmann yeterli olduu,
Milano, Venedik ve Napolidekiler gibi ok eski ve gl tccar kolonilerine yaslanmak
tadr. 1561 'de Messinadaki buday, ipek^baharat trafiinden Ceneviz kolonisi byk
pay almaktadr. Bir konsolosluk belgesine gre, bu pay resmi olarak ylda 240.000
ekdr ( 345 ). Akdeniz etrafnda bu trden on, yirmi otuz koloni bulunmaktadr.
Fakat Cenovann XV. yzylda meydana gelen Doudaki felketlerini telafi ettii
imparatorluk, spanyol lkesinde, Sevillada, Lizbonda, Medina del Campoda Valladolidde, Anversde, Amerikada yerlemitir. Sevilladaki kolonisinin belgesi 1493te
Cenova ile Katolik krallar arasnda imzalanan antlamadr ( 346 ); bu belge Ceneviz
kolonilerine milletlerinden bir konsolos semeleri, consulem subditorum suorum, ve
istediklerinde deitirebilmeleri hakkn vermektedir. Bu Bat kolonileri, tam da spanya
Amerikadaki byklnn arefesindeyken, onun maliye ve fnans alanna ok
derinlemesine kk salm olarak, gerei sylemek gerekirse, bankac kolonilerinden ok
ayrdrlar. Cenova doudaki ticari felketini batdaki mali bir zaferle telafi etmitir.
228

Cenevizliler Amerika ynndeki Sevilla toptan ticaretini cambios sanat araclyla


yaratacaklar; byk tekelleri, tuz ve yn alanndakileri, ok erkenden ellerine geirecek
ler; bizzat II. Felipenin hkmetini yzyln ortasndan itibaren ellerinde tutacaklardr.
Ceneviz zaferi mi? Hem evet, hem de hayr. 1579da Piacenza fuarlarnn yaratlmasyla
halkalar tm Bat dnyas zerine yaylan bu para imparatorluu, dn olduu gibi
Londra piyasasnn gcn oluturmaktadr. Bu imparatorluk,Nobili vecchinin impara
torluu olup, onlar tarafndan 1528den itibaren sk bir ekilde elde tutulan mutsuz ve
yeni soylularn varlna ramen, halk ihtiraslarna ve 1575deki frsata ramen,
dorudan kente ait deildir. Bu dnyay yutan olaanst toprak aristokrasisi, XVI.
yzyln en byk kentsel atlmn meydana getirmektedir. O dnemde Cenova bir
harikalar kentine benzemektedir. Artk kendine ait bir donanmas veya en azndan
yeterli bir donanmas yoktur; ortala Raguza yk tekneleri, sonra da Marsilya kayklar
dolumaktadr. Cenova Karadenizdeki kolonilerini, sonra Dou Akdenize ynelik
ticari ilemlerinin merkezi olan Sakz 1566da kaybetmitir. Fakat carattidelmarelehn
1550-1650 arasndaki sicilleri hala Orta Asya ipeinin, Rusyann ve Hazaryann
beyaz balmumunun tpk XIII. ve XVI. yzyllarda olduu gibi, Cenovaya kadar
geldiini iaret etmektedirler ( 347 ). Trk artk ona traite des bledz buday ticareti hakk
tanmamaktadr, ama Cenova frsat bulduunda Trk buday yemektedir. XVII. yzyl
ekonomilerin bir ie ekilmelerine tank olurken; o muktedir ve saldrgan olmaya devam
etmekte, 1608de limannn serbest olduunu iln etmektedir ( 348 ). Bunlar bizatihi basit
bir mucize olmayan, parann yaratt harikalardr. Herey bu zenginler zengini kente
gelmektedir. Satn alnan bir Raguza teknesinin ( 349 ) birka carati'si ve ite bu
Dominante'nin hizmetindedir. Marsilyaya bir miktar para yatrlmakta ve btn
Provence kylarnn kayklar hizmetlerini sunmaktadrlar. Ak ipek Asyann derinlikle
rinden Cenovaya kadar neden gelmesin ki? Bunun iin birazck deerli maden yeterli
olmaktadr.
Dier yandan Cenova, 1570-1580li yllardan itibaren mali dnyann ayrcalkl
aileleri olan Grimaldi, Lomellini, Spinolar ve birok dierlerinin denetimi altnda,
Amerikann beyaz madeninin yeniden dalm merkezidir. Bu aileler Cenovadaki
yksek ve muhteem saraylarna yatrmadklar paray, Milano, Napoli, Monferrato
inferiore'de (Cenevizin fakir dalar bu emin plasmanlar salayamazlar) toprak veya fef
almna; veyahut da spanya, Roma veya Venedikteki rantlara yatrmaktadrlar ( 35 ).
Halkn igdsel olarak, bu gururlu tccarlardan nefret ettii, II. Felipenin frsat
ktnda uak muamelesi yapt ve mallarn msadere ettirdii spanyadaki ( 351 )
ktlklerinin listesini dzenlemek gerekmektedir. Marksist bir tarih kitab ( 352 )
Nuremberg tccar kapitalizminin Bohemya, Saksonya ve Silezyada yol at ykntla
rn bir bilanosunu dzenlemi ve daryla balantlar kesin olan bu blgelerin
ekonomik ve sosyal geriliklerinin sorumluluunu, buralara gayrimeru yollarla giren bu
kapitalizme yklemitir. Ayn mahkeme belki spanyadaki Cenevizliler iin de kurulabi
lir: bunlar bir spanyol kapitalizminin geliimini kitlemilerdir; Burgoslu Malvendalar
veya Medina del Campolu Ruizler yalnzca ikinci dereceden kiilerdir ve Eraso ve
Garnicadan sca scana bu grevlere atanm olan Aunon markisine varncaya kadar,
II. Felipenin mliyesinin sorumlularnn hepsi satn alnabilir ve satn alnm kk
insanlardan ibarettirler.
Bylece byk devletler ve mparatorluklar mekn ellerine geirmekte, fakat ite
buralarn ekonomik azametini tek balarna smrmekte ksa bir sre sonra aciz
kalmaktadrlar. Bu acz kapy kentlere ve tccarlara yeniden amaktadr. Dierlerinin
iddialarnn arkasnda servet yapanlar, bu kentler ve bu tccarlardr. Ve devletler daha
kolaylkla efendi olacaklar yerlerde, kendi evlerinde bile, gerek uyruklarnn karsnda
229

bile ayrcalklar tanmak durumunda kalmaktadrlar. Ayrcalkl kentlerin ykselen


tehlikelerine baknz: Katolik kraln evinde Sevilla, Burgos ( 353 ); ok Hrstiyan kraln
evinde Marsilya, Lyon ve hikye byle srp gitmektedir.

Krallk ve imparatorluk kentleri


Demek ki karasal devletlerin elkoymu olmalarna ramen, ekonomik konjonkt
rn dalgalar ve bizzat devletin onlara terkettii grevler tarafndan tanan XVI. yzyl
kentlerinin, bazlarnda lsz olmak zere insan ve zenginlikten yana bymelerinde
alacak birey yoktur.
Madrid rneiyle yetinebiliriz: gecikmi bir bakent olarak 1560ta Valladolidin
yerine gemi ve 1601 ile 1606 arasnda ncelii ve kt talihi gene buraya devretmitir.
Fakat Madrid en aaal gnlerine IV. Felipenin asi ve muktedir saltanat dneminde
(1621-1665) ulaacaktr. Ayn ekilde Roma rneine de bakabiliriz (bu rnek imdi
gzel bir kitap tarafndan aydnlatlmtr) ( 354 ), fakat Roma hereye ramen ok farkl bir
konuma sahiptir. eytanla, yani byk devletle anlama yapm olarak Milano ve
stanbul kukusuz daha temsil edici rneklerdir. Bunlarn ok erken antlama yaptkla
rn farkediniz; Napoli Reame'nin douundan, kukusuz Batnn tand ilk aydn
lanm mstebit olan slahat II. Federico (1197-1250)den itibaren ( 355 ); ve stanbul
Avrupa henz ne Tudorlarn gl ngilteresini, ne XI. Louisnin birbirine eklenmi
Fransasn, ne de Katolik Krallarn patlayc spanyasn tanmazken. Osmanl devleti
gcn kabul ettiren ve belli bir tarzda -1480de Otranto yamasyla- VIII. Charlesdan
14 yl nce talya savalarna balayan ilk merkezi devlettir. Nihayet, Napoli ve stanbul
Akdenizin en kalabalk iki kentidirler, kukusuz her ikisi de gzel kentsel canavarlar,
muazzam asalaklardr. Londra ve Paris ancak sonradan zuhur edeceklerdir.
Asalaklar: bir devlet bir para ve olanaklar younlamasdr; hizmet etmekten ok
rantiye olan bakentler bu younlama sayesinde yaamaktadrlar. Demek ki, en
mkemmelinden kentsel asalak olan Romann aln teri dken bir kent olmasn istemek
iin, Papa Sixte Quint gibi deli olmak gerekmektedir ( 356 ). Bunun kant, bylesine
bireyin gerekli olmad mdr? XVII. yzylda Roma aylak yaantsn srdrecek ve
esas itibariyle gereksiz olan ( 357 ) bymesi, alma hayatnn acmasz disiplinine tabi
olmakszn devam edecektir.
Hrstiyan dnyas iinde Napolinin bir ei yoktur. Nfusu -1595te 280.000Venediinkinden iki kat, Romannkinden kat, Floransannkinden drt kat ve
Marsilyannkinden dokuz kat daha byktr ( 358 ). Btn Gney talya onda nihayetlenmekte, ou zaman ok zengin olan varlklaryla, tedavisiz sefiller olan fakirlerini
orada biraraya getirmektedir. Nfusunun ar fazlal, o dnemlerde ok sayda lks
eya imal etmesini aklamaktadr. XVI. yzylda Napoli eyalar bir bakma, bugnn
Paris eyalar gibidir: danteller, rme kordonlar, ss eyalar, srma eritler, ipekliler,
ince ynller, her renkten ipek kokartlar, ince bezler. Bunlar Kolonyaya kadar heryerde
( 359 ) ve bol miktarda bulunmaktadrlar. Venedikliler Napolideki iilerin bete drd
nn geimlerini ipek ilerinden saladklarn iddia etmektedirler ve Arte di Santa
Luciamn uzaklarda bile ok nl olduu bilinmektedir. Santa Lucia ipeklileri ad verilen
para kumalar Floransada bile satlmaktadrlar. 1624te spanyada masraflara ilikin
olarak kartlan ve Napolinin ipek ve ipekli ihracatna kar ynelebilcek kanunlarn
tehtidi, yllk 325.220 dkalk mali geliri tehlikeye sokmutur ( 36 ). Fakat dier birok
endstri i bandadr veya ar emek gc hesaba katldnda, duruma uyum
salayabilir.
230

Engebeli ve krsal geni kralln btn eyaletlerinden kente doru byk bir kyl
akm olmaktadr. Bunlar yn ve ipek sanatlar; Pietro de Toledo dneminde balayan
ve ondan ok sonraki tarihlere kadar srdrlen kamu inaatlar (bazlar ancak 1594te
bitirilebilmilerdir) ( 361 ); soylu evlerinde gerek duyulan hizmetler -nk moda, senyrlerin kentte oturmalarn ve burada lkslerini sergilemelerini emretmektedir-; tarafndan
cezbedilmektedirler; bunlar olmadnda kyller hizmetkr ve dilenci gruhlaryla
birlikte, saylamayacak kadar ok kilise mensubunun evlerine gvenebilirler. Her
mevsimde ulalmas kolay olan ( 362 ) bu mahrece doru koarken kyller, ayn
zamanda olduka ar olan senyrlk zorlamalarndan da kurtulmaktadrlar. Bu ykler
senyr ister bir soylu, isterse her zaman sata amade olan toprak ve Unvanlar satn alm
biri olsun -sklkla u Cenevizli tccarlar gibi- hep ar olmaktadrlar. Atasz kent
havasnn zgr kldn sylemektedir, ama bunun anlam mutlu veya iyi beslenmi
kld deildir. Demek ki kent durmakszn bymekte: Otuz yldan beri diye
anlatmaktadr 1594 tarihli bir muhtra ( 363 ) kentteki ev ve insan says artm, ikibin
kadar yeni yol kazanm ve yeni mahalleleri hemen hemen eskilerine e sayda yeni
binayla dolmutur. Fakat daha 1551de arazi speklasyonu San Giovanni a Carbonara
kaps civarnda Alife prensinin bahesinin yaknndaki SantElmoya kadar olan alanda
ina edilmi olan yeni surlarn her iki tarafn da kapsamna almtr ( 364 ).
Bu muazzam yerleim alannda, iae sorunu zorunlu olarak ortaya kmaktadr ve
ba rol oynamaktadr. Eskiden beri tamamen beledi bir hizmet olan iae sorununu
artk 1550den beri atamakta olduu Erzak Emini (Annona) araclyla denetim altnda
tutan bizzat kral naibinin kendidir ( 365 ). Bu grevli mbayaa, stoklama, frnclar ve
gezginci zeytinyaclar gibi kimselere mal tahsisi ilerini yrten gerek bir iae
bakandr. Kent tek bana, bu ak veren iae ynetimini yklenmekten acizdir. 1607de
gvenilir bir kaynak, kentin ayda 45.000 dka harcadn, oysa gelirlerinin yalnzca
25.000 dka olduunu bildirmektedir ( 366 ). Buday, zeytinya ou zaman perakendeci
lere zararna satlmaktadr. Borlanma a kapatmaktadr, ama hangi acnacak
koullarda. Napolinin yaama srr, 1596da toplam olarak 3 milyon, 1607de 8 milyon
dka olan bu akta ksmen gizlidir ( 367 ). Acaba a stlenen krallk btesi midir?
Yoksa grbz ve hala basit bir ekonomi mi? Veyahut da, ona kuzeyin buday ve
balklarn getiren kuzey teknelerinin ( 368 ) Napolinin faaliyetlerini gdlemesi ve
gndelik hayatn kolaylatrmas mdr? Gndelik hayat her zaman rahatszlklara maruz
kalmaktadr; ister ime suyu yetersizlii (1560da bu madde Formale sularndan
salanmaktadr) ( 369 ), ister yollarn bakm veya ister liman trafii nedeniyle olsun.
Demirli tekneleri koruyan mendirek yzyln sonunda pler, lam akntlar, ev veya
kamu binas inaatlarnn dktkleri topraklar yznden o kadar dolmutur ki,
1597de bu konuda ciddi olarak dnmek gerekmitir; dnlen buray temizlemek
deil de, yeni bir mendirek ina etmektir ( 37 ). Muazzam Napolinin sz konusu olduu
her seferinde gerekte herey oranszlktr: bu kent ithal ettii dier erzakn dnda heryl
Apuliadan gelen 40:000 salme buday yemektedir. Sylendiine gre 1625te Napoli
30.000 kantar eker (1.500 ton kadar) ve 10.000 kantar bal ithal etmekte ve bunlarn
byk bir miktarn siropato, paste ve allre cose di zucaro biiminde yeniden ihra
etmektedir; fakat tabii ki yoksullar bunlardan yememektedirler ( 371 )Bu hayatn btn hakkndaki bilgilerimiz kttr. spanyol yneticilerin muazzam
kentin bymesini yavalatmay dndklerini ( 372 ), fakat bu konuda gerek tedbirler
almaya bir trl karar veremediklerini bilmekteyiz: acaba hereyin sonunda, koskoca
kralln nihayetsiz kaynamas iin bir emniyet supab olan bu kenti yok etmek ok
aklc myd( 373 )? Demek ki Napoli u ar nfuslu ve endie verici kent olarak kalmaya
devam edecektir; burada hibir zaman dzen kurulamamakta ve geceleri en gl, en
becerikli olanlar kentte kanun koymaktadrlar. Hatta, byk bir istekle yazan spanyol
231

askerlerinin abartmalarn da kaale alsak bile ( 374 ), buras gerekten dnyann btn
kentlerinin en artc, ok tatl bir ekilde aklsz olandr. Tabii ki kt nnden
anlaldndan ok daha alkandr, ama bu n de haksz yere kazanlmamtr. Bir
keresinde kenti doldurmakta olan serserilere kar ( 375 ), bir baka keresinde de o
zamanlar Lazzaroni erevesinde yer alan ve kentte ok sayda bulunan bunlarn
dayanma rgtlerine kar operasyon dzenlemek gerekmitir ( 376 ).
Napoli gney talyann, Reamemn boyutlarna tekbl etmektedir; stanbul ise ok
abuk oluan muazzam Trk mparatorluunun imajna uygundur. Kent btn kitlesi
itibariyle bu evrimin erisini izlemitir: fethin hemen ertesinde, 1478de belki 80.000
kiilik bir nfusa sahiptir; 1520 ile 1535 arasnda 400.000; yzyln sonunda ise,
Batllarn sylediklerine gre 700.000 kiilik bir nfusa ulamtr ( 377 ). Bu daha sonra,
XVII. ve XVIII. yzyllarda Londra ve Parisin ne olacaklarn haber vermektedir.
Siyasal lksn her trden ekonomik paradoksa ve ncelikle de olanaklarnn ve kendi
retiminin stnde yaama lksne izin verdii u ayrcalkl kentlerin ne olacaklarn.
Zaten tpk Paris ile Londra gibi ve ayn nedenlerle stanbul, XVII. ve XVIII. yzyllarda
hibir gerileme belirtisi gstermeyecektir.
stanbul bir kent deil, bir ylma blgesi, kentsel bir devdir. Yerleim yeri onu, ona
ramen blmekte ve hem ululuunu, hem de zorluklarn meydana getirmektedir. Tabii
ki ululuunu. Hali -ou zaman kt hava koullarnn hkm srd Marmaradan
ve cezalandrc deniz nne sahip olan Karadenize kadar yegne emin snakolmakszn, Boazii olmakszn, ne Konstantinopolis ne de onun mirass olan stanbul
kavranabilir. Fakat, kentsel mekn birbirlerini izleyen su yzeyleri ve ok fazla geni
sahil eridi tarafndan blmlere ayrlmtr. Bir denizciler ve kayklar topluluu
binlerce sandal, kayk mavna, perame ve skdarla Avrupa kylarnda hayvan tayan
tekneleri hareket halinde tutmaktadrlar. Rumelihisar ve Beikta Boaziinin
gneyinde iki mreffeh sandalc koyuaur ( 378 ); biri mallar, dieri hayvanlar tamak
tadr. Bu nihayetsiz, yorucu kentin btnln salayan emek iin her zaman i vardr.
1574de stanbula gelen Pierre Lescalopier bunu kaydetmektedir: Peramelerde,
efendilerinin izniyle kurtarmalklarn kazanan hrstiyanlar (esirler) vardr ( 379 ). tane
kentsel gruplama iinde Konstantinopl veya Stambul veya stanbul en nemlisidir.
Buras Hali ile Marmara arasnda yer alan ve kara tarafndan ifte bir surla kapal olan
u gen kenttir, zaten bu surlar ok iyi deillerdir( 380 ), bu surlarn her yerinde ok
sayda harabe bulunmaktadr ( 381 ). Bu surlar 13 il 15 mil uzunluundadrlar( 382 ),oysa
Venediinkiler sadece 8 mildirler. Fakat bu kentsel alan aalar, baheler, meydanlar,
emeler ( 383 ), ayrlar, gezinti alanlaryla kapldr ve kurun atyla kapl 400den
fazla cami bulunmaktadr. Bunlarn herbirinin etrafnda ak alanlar yer almaktadr.
Sleymaniye Camii nndeki ak alan, medreseleri, ktphanesi, darifas, imareti,
darlkurras ve baheleriyle tek bana bir mahallenin kaplad alan igal etmektedir
( 384 ). Nihayet evler birbirleri zerine skk, alak la turquesque biimde ahap
olarak, kerpi ( 385 ) ve iyi piirilmemi tulalarla ina edilmilerdir. n duvarlar uuk
mavi, pembe, sar renklerle badana edilmitir ( 386 ). Sokaklar dar, dolambal ve
eitsizdirler ( 387 ), bunlar her zaman tala deli deillerdir ve ou zaman da
yokuludurlar. Bu sokaklarda yaya veya atl olarak dolalmakta, araba asla kullanl
mamaktadr. Kentte yangnlar sktr ve saraya bile sramaktadrlar. 1564 sonbaharnda
7.500 ahap dkkn bir anda yanmtr ( 388 ). Bu byk kentin iinde kendi bana bir kent
olan Bedesten, Lescalopiernin dediine gre bir Saint-Germain fuar gibidir.
Lescalopier bu arnn gzel talardan yaplm merdivenleri ve ok gzel elbise
paralar ve altn veya simle ilenmi pamuklu amarc dkknlarna... ve gzel ve
kibar hereyine baylmtr ( 389 ). Bir baka byk ar da Atpazardr ( 39 ). Nihayet,

hepsinin en deerlisi olan, kentin gney burnundaki saray: buras birbirlerine eklenmi
bir saraylar, kkler ve baheler btndr. Kukusuz stanbul hereyden nce
Trklerin kentidir, onlarn beyaz sarklar bu kentte egemendir. XVI. yzylda olduu
gibi XVII. yzylda da kent nfusunun % 58i. Bunun ayn zamanda anlam, bu kentte
mavi sarkl Rumlara, sar sarkl Yahudilere ok sayda ve bunlardan baka Ermeni ve
ingenelere de rastlanddr ( 391 ).
Halicin teki kysnda, Galata gney sahillerinin meydana getirdii eridi igal
etmekte herbiri akta bir kadrga ina edebilecek uzunlukta olan,iyi bir ekilde
kmbetlenmi aa yukar yz kadar yatayla Kasmpaa tersanesiyle devam
etmektedir ( 392 ) ve daha gneyde de top ve barut yaplan Tophane ile bitimektedir
( 393 ). Galata yalnzca Batl tekneler tarafndan ziyaret edilen bir limandr; Yahudi
komisyoncular, dkknlar, antrepolar, arap ve arakn su gibi aktklar nl meyhaneler
burada bulunmaktadrlar, arkada, ykseklerde Pera balar bulunmaktadr ki, Batl
temsilciler iinde ikmetghn burada ilk kuran Fransz elisi olmutur. Pera olduka
byk, kalabalk, alafranga ina edilmi, halkn Latin ve Rum tccarlarn meydana
getirdii zenginler kentidir; bunlar ounlukla ok zengin olup, Trk usulne gre
giyinmekte, grkemli evlerde oturmakta, karlarn ipek ve mcevherlerle donatmak
tadrlar. Biraz fazla ssl bu bayanlar olabildiince dzgn srdklerinden ve btn
varlklarn giyinmeye ve btn glerini parmaklarna taktklar yzkler ile balarna
taktklar, ou zaman sahte olan talarla sslemeye tahsis ettiklerinden, olduklarndan
daha gzel grnmektedirler ( 394 ). Seyyahlarn birbirine kartrdklar Galata ve Pera
bu arada Orleansa benzeyen bir kenttir ( 395 ). Rumlar ve Latinler burann efendileri
olmann uzandadrlar, fakat orada yaamakta ve istedikleri gibi ibadet edebilmektedir
ler. zellikle "iyon exerce en ceste ville la religion catholique en toute liberte jusues aux
processions italiennes des battus et, la feste Dieu, les rues tapissees soubs la garde de deux
ou trois janissaires auxquelles on donne quelques aspres ( 396 ) (Katolik dini bu kentte tam
bir serbestlik iinde, talyanlarn dayak yiyenler ayinine varncaya kadar uygulanmakta
dr, Corpus Christi gnnde caddeler iki veya yenierinin korumas altnda
sslenmektedir, onlara da birka ake verilmektedir).
Asya kysnda skdar ( 397 ), dier ikisinden farkl bir nc kentin balangcdr.
Buras stanbulun kervan duradr ve muazzam Asya yollarnn nihayet ve balang
noktasn meydana getirmektedir. Buradaki kervansaraylarn ve hanlarn says bu
durumu nceden iaret ederken, At pazarnn bykl de ayn grevi yapmaktadr.
Deniz zerinde skdarn iyi bir snak salayan bir liman yoktur: mallar, talihe
gvenilip aceleyle karya geirilmek zorundadrlar. Bir Trk kenti olan skdar
baheler ve hkmdar ikmetghlaryla doludur. Padiahn burada byk bir saray
vardr ve onun sarayndan kp firkateynle Asya kylarna elenmek zere gidii tam
bir gsteri olmaktadr ( 398 ).
stanbul yerleiminin tasviri, eer tabloya d mahallelerin en nemlisi olan Eyb
katlrsa tamam olacaktr. Halicin mahrecinde, Kthane deresinin aznda bulunan
Eybe Boaziinin iki kys boyunca Trk, Rum, Yahudi kylerinin; bahvan, balk,
denizci kylerinin krlentini de eklemek gerekmektedir; Boaziinde ok erkenden
zenginliklerin yazlk ikmetghlar, ta zeminli ve ahap tek katlaryla yallar ina
edilmilerdir; bir kydan dierine hibir komuluun mahremiyeti bozamayaca bu
Boazii evlerinde ok saydaki cumbasz pencereler sonuna kadar almaktadr ( 399 ).
Bu zevk ve bahecilik evleri ( 40 ) ni Floransa kr evleriyle karlatrmakta yanl bir
yan yoktur.
Sonu olarak muazzam bir kentsel birikim alan. 1581 Martnda, Msrdan gelen
buday ykl sekiz gemi onun ancak bir gnlk ihtiyacn karlayabilmilerdir ( 40 ).
233

1660-1661, 1672-1673 ( 402 ) yllarna ait baz rakamlar, onun geen yzyldakinin ayn
olan itahnn boyutlar hakknda konumaktadrlar. Kent gnde 300-500 ton buday
tketmekte, bu tketim 133 frna (asl stanbulda 84 frndan 12 tanesi francala
kartmaktadr) i salamaktadr; ylda aa yukar 200.000 sr tketilmektedir ki,
bunun 35.000i pastrma yapmnda kullanlmaktadr; ve (fakat rakamlara inanmadan
nce iki veya defa okumak gerekmektedir) hemen hemen 4 milyon koyun ve 3 milyon
kuzu yenilmektedir (tam olarak 3.965.760 ve 2.877.400). Bunlarn stne flarla bal,
eker, pirin, uval veya torbalarla peynir, havyar ve denizden getirilen 12.904 kantar
erimi tereya (7.000 ton kadar) sarfedilmektedir.
Doru olamayacak kadar kesin, tamamen sahte olamayacak kadar resmi olan bu
rakamlar nem sralamalarn saptamaktadrlar. Kukusuz stanbul, mparatorluun
muazzam kaynaklarndan lsz bir ekilde beslenmekte ve bu ii titiz, otoriter ve
ekonomiyi ynlendirici bir hkmet tarafndan rgtlenen bir sistem dahilinde yapmak
tadr. ae alanlar, ulam aralarna, narha, gerektiinde bavurulan zoralma gre
saptanmaktadr. Sert bir dzenleme mallarn hangi stanbul iskelelerine boaltlacakla
rn saptamtr. rnein, Karadeniz buday Unkapanna gelmektedir. Fakat tabii ki
ticaretin tm bu resmi biimde olmamaktadr. Kent, kendi arlyla muazzam bir
cazibe merkezi meydana getirmektedir. Buday ticaretinde, kk Karadeniz tamac
larn smren madrabazlar ile Boazn Avrupa kysndaki Yeniky veya Tophanede
oturan, muazzam servetlere sahip olan, toptanc, Ege Adalarndan Bat Avrupaya
buday kaaklna defalarca bulaan Trk ve Rum tekne reislerinin rollerini farketmekteyiz ( 403 ).
Bylece stanbul mparatorluun binlerce rnn, art Batnn kuma ve lks
eyalarn tketmektedir; bunlarn karlnda kent hibir ey, veya hemen hemen hibir
ey vermemektedir -limandan transit geen yn balyalar, koyun, sr veya manda
derileri hari-. stanbulun byk k limanlar olan skenderiye, Trablusam, daha
sonra da zmirle karlatrlabilecek bir yan yoktur. Bakent zenginlerin ayrcalndan
yararlanmaktadr. Bakalar onun iin almaktadrlar.

Bakentlerin lehine olmak zere


Ancak ok byk kentlerin nihayetsiz yarglanmasnda, ekince koymakszn
tamamen kar taraf tutmak mmkn deildir. Veyahut onlarn da varolma nedenleri
nin olduupu ve tarihinin onlarn hayran olunas entellektel ve siyasal aralarn
saysz iln edebileceini hemen iaret etmek gerekmektedir. Bakentler her uygarln
scak seralardr. Bunun dnda, bakentler bir dzen yaratmaktadrlar. Ve bu dzen
Avrupann baz canl blgelerinde vahi bir ekilde eksiktir: eitsiz kitlesi nedeniyle
hibir kentin ynetim sistemini kabul ettiremedii Almanyada; eitli kentsel kutup
lar arasnda paralanm u talyada. Ulusal veya mparatorluk oluumundan
kaynaklanan birlikler tarafndan yaratlan kentler ve kendi hesaplarna bu belirleyici
birimleri yaratmaktadrlar. Londra ve Parise baknz. Bunlar az ey midir?
spanyada, Yarmadann birlii gl bir bakente sahip olamamtr. u arzulanan
keyfi ve geometrik Madrid kentinin lehine olmak zere 1560da Vaaladolidin
terkedilmesi, belki mkemmel bir hesap olmamtr. Tarihi J.Gounan-Loubens ( 404 )
epeyice nceleri, II. Felipenin en byk.hatasnn bakentini Lizbonda kurmamas
olduunu iddia etmitir, Temkinli Kral burada 1580 il 1583 arasnda ikmet etmi ve
sonra da nihai olarak terketmitir. Kral buray bir cins Napoli veya Londra haline
getirebilirdi. Bu eletiri beni her zaman ok etkilemitir. II. Felipe Madridde, iradeyle
oluan kentlerde keyfi olarak bakentlerini sabitletirecek olan u hkmetleri hatra
234

getirmektedir. Escorialdeki II. Felipe, Versaillesdaki XIV. Louisdir. Fakat tarihi


yeniden ina etmek, daha iyisi olmadndan, evcilletirilmesi g muazzam bir konuya
alma, bir delillendirme biimi, bir oyundan ibaret olmaktadr.
XVI.
yzylda bu dierlerinden ayr kentler, bakentler ortaya kmaktadrlar, fakat
onlarn nihai olarak barole ykselmelerini grecek olan bir sonraki yzyldr. nk,
ekonomik gerilemenin en hzl dneminde, akntya kar refahn artrabilecek, kendini
kabul ettirebilecek yegne giriim, o dnemde, kukusuz Modern Devlet idi. XVI.
yzyln sonundan itibaren bzlme emareleri gzle grlr hale gelmitir ve ne olursa
olsun, ekmekleri garantiye alnm kentlerle, sadece kendi ekmekleriyle geinenleri
arasndaki farkllama ekillenmeye balamtr. Bu sonuncular daha imdiden, ekono
mik hayatn akntsna gre duraklama zamanlarn tanmaktadrlar; sular durulmakta
ve bu kentlerin arklar daha yava dnmektedirler.

Daha imdiden konjonktr


Kentlerin dinamik tarihi bizi her hal- krda balang konumamzn dna
kartmtr. Bu birinci kitapta, sabitliklere, srekliliklere, bilinen ve kararl saylara,
tekrarlara, Akdenizin yerleik konumlarna, kaya kitlelerine, sakin veya sakin olarak
hayal ettiimiz sularna kar dikkatli olmak niyetindeydik. Kentler motorlardr ve
dnerler, hareketlenirler, nefesleri kesilir ve yeniden ileri doru harekete geerler. Bizzat
bunlarn arzalan bizi ikinci kitabmzn konusunu oluturan u hareket dnyasna
sokar. Evrim ve konjonktrden sz edilmektedir ve bu ii yaparken bize nceden kader
izgisini tahmin etme izni vermektedirler: birok iaretin haber verdii sona ermekte olan
XVI. yzyldaki ve XVII. yzyln artraca u bzlme. Motorun ateleme sisteminde
bir avans vardr, acaba bu nerme 1500-1600 kentsel motorlar iin yaplabilir mi? Fakat
yeni yzyldan ok nceleri gaz pedal skmtr: arzalar, kukulu grltler artmakta
dr, hersey henz ilerliyor olsa bile.

KNC BLM

ORTAK KADERLER
VE BTNSEL HAREKETLER
Bu eserin birinci blmndeki amacmz mekndan hareketle tekrar, yavalk ve
sreklilik olan aa kartmakt.
Hareketsizi veya adeta hareketsizi aratrrken, ilke olarak XVI. yzyln ikinci
yarsyla snrlandrlm bir soruturmann zamansal kalplarn amakta ve hatta
zamanmz da dahil, baka dnemlerin tanklklarna bavurmakta tereddt etmedik.
Victor Berard, Odisseus manzaralarn, kendi yaad dnemin Akdenizinin heryerinde
bulmutur. Oysa yzyllar ve yzyllarn tesinde yeniden buldumuz, yalnzca Phaishes
adas Korfu veya Lotophagoi adas Cerbe olmayp, ou zaman insandr, bizzat
Ulyssesin kendisi (').
Bu uzun sre (longue duree) tesinde ikinci bir kitap, tarihi daha bireysellemi bir
ritm iinde yakalamak zere kendini nermektedir: bu, gruplarn, ortak kaderlerin,
btnsel hareketlerin tarihidir. Bir toplumsal tarih: burada herey insandan yola
kmaktadr; Maurice Halbvvachsn terimleriyle, nesnelerden deil de insanlardan;
veya daha iyisi, insann nesnelerden hareketle ina ettiklerinden sz edilmektedir.
Aslnda bu ikinci kitap elikili ifadelere karlk vermektedir, toplumsal yaplarla,
yani anmalar uzun zaman alan mekanizmalarla ilgilenmektedir. Ayn zamanda
bunlarn haketleriyle de ilgilenmektedir. Ve nihai olarak, mesleimizin gndelik dilinde
yap ve konjonktr ad verilen hareketsiz ve hareketli yavalk ve ar hz konularna da
karmaktadr. Bu iki gereklik, hakiki ayrm kendilerine borlu olduumuz iktisatla
rn ( ; ) bildikleri zere, deien ile inat eden arasnda sonsuz olarak paralanan gndelik
hayatta birbirleriyle ortaktrlar.
Fakat bu emsalsiz gsteriye tek bir abayla ulamak ok kolay deildir. Blmlerimiz
zorluu paralara ayrmlardr ve birbiri ardna ekonomilere, devletlere, toplumlara,
uygarlklara, vazgeilmez araclara, nihayet savan eitli biimlerine ilikin sorunlar
ele alacaklardr. Ancak okuyucu burada yanlgya dmemelidir. Btn bunlar, birbiri
ardna, tek bir admda ulaamadmz tekil bir anlamaya ynelik abalardr.
Gerekte bu rahatlk salayc blmleme kendini dayatmaktadr. Zihin iin tatmin
edici olmamakla birlikte, en az tekrarla en iyi aklamaya izin vermesi kouluyla, her
plann deeri vardr.
() Gabriel Audisio,, Sel de la mer, 1936. s. 177 vd.
(-) Jean NVeiller bak asn Les preferences natonales de structure et le desequlibre struturel, Revue deconomiepolitiqu\
1949da ilan etmitir. Buna ok kereler geri dnmtr, zellikle Revue d Economie internaiionale. c.II, 1950 ve, Leconomie
Internationale depuis 1950, I965te. Ortaklaa eser, Sen s et usage du terme structure dans les sciences humaines et sociales, 1962,
Mouton, s. 148 vdda iyi bir zet vardr.

EKONOMLER:
YZYILIN LS

Oyuna girerken, XVI. yzyln lsn, ekonomik oranlarn kefetmek gerekmek


tedir. Amacmz, Lucien Febvrein Rabelais (*) adl kitabnn son blmnde XVI.
yzyln zihinsel alet kutusunun envanterini kartrken, bildik sorunlar, onlar bozan
yanl zmlemelerden kurtarak -zmler yanltr, nk bunlar dnemin entellektel olanaklar ve dzeyiyle elimektedirler-, yzyln lsn elde etmek isterken
sahip olduunun ayndr. Ayn ekilde, ekonomik aletlerin ve XVI. yzyl insannn
gcnn snrlarnn neler olduklarn, buradan itibaren Akdenizde fiilen neler ina
ettiini veya ina etmeyi denediini incelemeden nce, geni izgiler halinde belirlemekte
yarar vardr.

1. Mekn, bir numaral dman


7

Bugn mekn bize yetmemekte, etrafmzda daralp durmaktadr. XVI. yzylda ise
ar boldur ve bu zenginlik hem avantaj, hem de engeldir. Edebiyatn Akdeniz hakknda
tekrarlad btn temalar iinde insann ls olarak deniz en fazla hayal krkl
getirenidir. Sanki insann ls bir keresinde ebedi olarak verilmi gibi! Akdeniz hi
kuku yoktur ki, XVI. yzyl insannn lsne gre deildir: bu yzyln insan, tpk
daha dn XX. yzyl insannn Pasifiin yayld alana tam anlamyla egemen olamad
gibi, Akdeniz meknna zorlukla egemen olabilmektir.

Yazanlar iin: gidi gelilerde kaybolanlar


Bu durumu kavrayabilmek iin hayatlar tehlikeye girmi olan insanlarn yaknma
larn dinlemek yeterlidir. Yazanlar, posta srelerinin uzunluunu yana yakla dn
mektedirler. Imparatorienin kardei II. Felipeye srrn at zere, le que sepierde en ir
y venir ( 2 ). Cevap vermekte geciktii del Vicoya hitap ederken Calvin yle itiraf
etmekteydi ( 3 ): "... en pensant combien longtemps mes lettres demeureroient par ehemin, je
ne say comment f ay este lasehe macuitter de mon debvoir plusieurs fois...
(mektuplarmn yollarda ne kadar uzun zaman kalacaklarn dndke, bilmiyorum
ama, birok kereler grevimi yerine getirmekte gevek davrandm). Bir mektup abuk
geldiince alc bu ie armaktadr. Hmanist Antonio de Guevara bir dostuna
yazarken Valenciadan Granada gibi uzak bir yere ularken mektubunuz iyi bir posta
arabasna dm, nk Cumartesi gn yola kmasna ramen, buraya Pazartesi
gn vard demektedir. Valladolidde Kastilya Ahrlar Nazrnn bir mektubu da ona
rekor bir zamanda ulamtr: Sanki hala taze bir balk gibi geldi. Bu imge onu
izlemektedir, nk yllar sonra Los Velez markisine mektubunuz bana en hzl posta
arabasyla, buraya B^yonnedan getirilen yayn balklarndan daha taze olarak ulat
diye yazmaktadr ( 4 ). Bu istisnalar her zaman olduu gibi, kural teyid etmektedirler.
Byk bir istekle byk dncelere sahip olduklar kabul edilen siyaset adamlar ve
eliler de ou zaman bir postann gelmesi veya gelmemesiyle ok megul olmulardr. 24
ubat 1575te D. Luis de Requesens Anversden, II. Felipenin Paristeki elisi D. Diego
de unigaya yazmaktadr: Senyrlerinizin Ispanyadan gnderilen mektuplarla
aralarnn nasl olduunu bilmiyorum; bana gelince, geen 20 Kasmdan beri Alak
lkelere ilikin olarak Kraldan hibir ey renemedim... Majestelerinin servisleri bu
olaylardan mthi etkilenmiler ( 5 ).
Gelen veya gelecek olan postaclar beklemek bir bamllk, bir kbustur. Olaan
postaclarn bile saatleri, hatta gnleri belli deildir. Chantonnay, Aralk 1561 de ( 6 ) bir
satten brne Flandre olaan postacsnn gemesini bekliyorum diye kaydetmitir.
Kukusuz bu kbus yalnzca Katolik Kraln elilerine ait bir ayrcalk deildir.
Rambouillet Kardinali IX. Charlesa ( 7 ), bize yollanan mektuplarn ulamasn abukla
trma konusundaki gayretler bounadr, nk posta yneticileri Majestelerinin
paketlerini ulatrmakta lagar ve zensiz davranmaktadrlar... bu durum o kadar
vahimdir ki, sz edilen paketler bazen Saraydan Lyona gidene kadar bir ay veya alt
hafta zaman gemektedir. Sonu olarak, bunlar aldmda, ok byk zntme
ramen, bunlar deerlendirme mevsimi veya emirleri yerine getirme frsat kamk
olmaktadr demektedir. Ayn yaknmalar Fourquevauxda da grmekteyiz. 1567
Ocanda Madridden yazarken ( 8 ) Cinq ou six courriers portant lescusson du Roy,
habitants dudit Lion qui courent parfoispour iordinaire de Rome, sadvouent estre M. de
Nemours quand ils couren. Cest afin davoir meilleur traictement des maistres de poste.
Fakat postaclar her ulustan bankaclarn paralar ve havaleleriyle de ilgilenmektedirler.
te bunlardan biri venu en diligence ces Jours passer vers gennevois ) suivantz ceste Court
(spanyol) leur porter les lettress dautres hanquiers gennevois, residantz aud.it Lion. Ancak ok
Hristiyan Kraln mektuplar yolda kalmaktadr. Tpk eskiden mektuplama mestres des
Landes"2in ( 10 ) skntda olup, bunun sonucunda inanlmaz gecikmelere maruz kalmas
gibi. II. Henrinin spanyadaki ajan olan Longlee, ubat 1584te iki haftadan beri
hkmetinden hibir haber alamadn ( u ), fakat Valladolidden gelen birok (mektubun)
Burgosda... durduklarn bildirmektedir. Demek ki, binlerce kaza ve olay: ya iki kiiarasnda
olaan bir mektuplama yaplamamaktadr ( l2 ); ya normal yollar kesilmitir, ya da
haydutlarn kol gezdiinin .haber verilmesi zerine postaclar artk geceleri yolculuk
239

yapmamaya karar vermilerdir. Her seferinde, uzaklarda meydana gelen beklenmedik


kazalar: Napoli kral naibi, Temkinli Kraln hkmetinden hibir talimat almadan
beklemekte, artk Alak lkelerdeki durumun ne merkezde olduunu hi bilememekte
dir; Marsilyadaki Venedik elisi talyadan altm gn hi haber alamamtr ( 13 ).
Kukusuz burada sz konusu olanlar, insanlarn hatalarndan, koullarn cilvelerin
den veya kt havadan kaynaklanan anormal rneklerdir, fakat bu tekrarlanan ve hep
gergin olan bir durumu arlatran bir anormaPdir. Mesafeye kar mcadele srekli
dikkat gerektirmektedir, ama ayn zamanda tesadf ve ansa da baldr. Denizde uygun
bir rzgrn kmas, havalarn bir iki gn gzel gitmesi sayesinde, bakalarnn alt ayda
gerekletiremediklerini, bir veya iki haftada yapmak mmkn olmaktadr; Belon du
Mans Marmaradan Venedie 13 gnde gitmitir, oysa ou zaman bu yolu yapmak iin
alt ay gerekmektedir ( 14 ). Ayn ekilde, sapmalarn daha kk olduu karada bir sava,
bir alarm durumu, yollar amur deryasna eviren bir yamur, tepeleri almaz hale
getiren bir kar ya karsnda, en makul menziller bile yetersiz hale gelmektedirler.
Mekn her zaman ayn byklkte deildir. T ersine on, yz farkl byklk vardr ve hi
kimse yola karken hangi menzillerle ilerlemek zorunda kalacan nceden bilemez.
Gerekte, XVI. yzyln insanlar tm yavalklara boyun emilerdir. spanyadan
talyaya gnderilen bir mektup, yolunu Bordeaux ve Lyon zerinden olduu gibi,
Montpellier ve Nice zerinden de arayabilmektedir. 1601 Nisannda IV. Henriye
Venedikteki elisi M. de Villiers tarafndan gnderilen bir mektup Fontainebleauya
Brksel zerinden ulamtr ( 15 ). 1550-1560 dneminde Portekiz kralnn Romadaki
elileri, mektuplarn ou zaman Anvers zerinden gndermilerdir ( 16 ). Bunu anlam,
gzerghlarn srelerinin, uzunluklarnn deil de, niteliklerinin ve posta servisinin
sklnn fonksiyonunda olduudur. Ve stelik burada da alkanlk geerlidir: veya
drt gnlk farklar etkili olmamaktadr. 1587 ylnnsonunda Bearn prensine bal
protestanlar Limousini igal edince, Paristeki Bernardino de Mendoza ile II. Felipe
arasndaki dzenli balant kesilmitir. Bu durumda postann yeni gzerghlar kullan
mas gerekmektedir, ancak ne yazk ki bu gzerghlar boyunca rgtl posta hizmetleri
yoktur, por donde no hay postas. II. Felipe yle yazmaktadr: hzlln nemli olduu
koullarn dnda, mektuplarn drt veya be gn kazanmaktansa, emin yollardan
getirilmeleri daha nemlidir ( 17 ).

Denizin boyutlar: birka hz rekoru


zerinde alabileceimiz rakamlar birbirlerinden ok farkl olmaktadrlar. stelik
bunlar ancak nadiren homojen diziler oluturmaktadrlar. Sonu olarak, denizin en
kk boyutlarn veren istisnai hzlar aklmzda tutarak, mesafelerin saf durumlar
hakknda iyi kt bir fikir edinebiliriz ( 18 ).
Byk hzlar, gnde 200 km. veya daha fazlas, ancak deniz zerinde gerekletirilebilmektedir ( 19 ); iyi havalarda ve tercihan takviyeli kadrgalarla. rnein AvusturyalI
Don Juan bylesine bir durumda, Haziran 1572de Messinadan yola karak Katalonya
kylarna (Palamos) 6 gnde varmtr ( 20 ). An dramatik idi: Don Juan iin sz konusu
olan, ona II. Felipe tarafndan verilen, donanmann byk bir ksmyla birlikte
Messinada herhangi bir faaliyete girimeksizin kalmas emrini ne pahasna olursa olsun
yerine getirmekti. Kadrga iyi donatlm olarak yolculuu tek bana yapt; Toskana
kaynakl bir mektuplamada belirtildii zere tekne sempre per golfo senza toccar terra
( 2I ) (hep ileriye doru dmdz ve karaya hi ayak basmadan) ilerlemitir, yani dmdz.
Bu macera tek deildir. ki yl nce ve kn (Aralk 1570de) Gian Andrea Doria,
Cenovadan Palamosa 5 gnde gelmitir; mesafe ve hz daha dktr, fakat alan
240

engeller ayndr ( 22 ). Ayn ekilde 60 yl nce, Orandan Canthagenaya olan 200


kilometrelik mesafe, Kardinal Cisneros tarafndan 23 Mays 1509 arambasnda tek bir
gnde almtr. Como si tuviera el viento en la manga ( 23 ), sanki rzgr ceketinin
kolunda emrinin altndaym gibi mucize bir yolculuk. Bu aa yukar, Belon du
Mansa gre, gn geceden daha az bir sre gerektiren Rodos ile skenderiye
arasndaki mkemmel yolculuklarda ulalan hzdr ( 24 ). Yalnz belirtelim ki, bu
yolculuk basit tccar tekneleriyle yaplmaktadr.
stisnalar bir yana braklrsa, karada byk hzlar denizdekilerden daha nadirdir,
fakat daha dzenlidirler; ylesine ki, posta balantlar iin, daha pahal olmasna
ramen, karayolu denizyoluna tercih edilmektedr. Avrupadaki en byz hzlar,
muhtemelen Gabriel de Tassisnin posta rgtne mensup postaclar tarafndan via
Tyrol, talya-Brksel gzergnda kaydedilmilerdir. Bu gzergh zenle incelenmi,
menziller en aza indirilmi ve zellikle Eifel blgesindekiler olmak zere, iyice bilinen
kestirmeler dzenli olarak kullanlmlardr. Zaten bu yolun hatt da bizatihi bir
rekordur. Ve bu yolu meydana getiren 764 kilometre bebuuk gnde almaktadr ki, bu
gnde ortalama 139 km. katetilmesi demektir ( 25 ). Denizin istisnai byk hzlarnn
uzandayz, ama kta yollarnn olaan hzlarnnda ok stndeyiz. rnek olarak
sylersek, Saint-Barthelemy katliamnn (24 Austos 1572) sansasyonel haberi Paristen
Madride gnde 100 km. hzla bile gidememitir: haber Barselonaya 3 Eyllde varmsa
da, spanyol bakentine ancak yedisi akam ulaabilmitir ( 26 ).
Byk haberlerin yaylmalarn izlemek de olaanst hzlar grmenin bir baka iyi
yoludur, bu haberler adeta kanatldrlar.
Lefkoenin 9 Eyll 1570de fethedilmesi stanbulda 24 Eyllde duyulmu; haber
Venedie, Raguza tarikiyle 26 Ekimde; Madride ise 19 Aralkta ulamtr ( 27 ).
7 Ekim 1571 tarihli nebaht savann haberi Venedie 18 Ekimde Napoliye
24nde, Lyona 25'inde, Paris ve Madride 31inde varmtr ( 2S ).
7 Mart 1573te gizlice varlan Trk-Venedik bar antlamas Venedikte 4 Nisanda
ayi olmu, ( 29 ) Napoli 8inde, Palermo ve Madrid 17sinde haberi duymulardr ( 30 ).
25 Austos 1574te La Goletta ve Tunusun fethedildikleri haberi Viyanaya,
diplomatik bir grevle stanbulda ayrlp, Bulgaristan, Eflk ve Erdeli geerek
Habsburglarn bakentine yorgunluktan bitkin bir vaziyette giren Pierre Lescalopiernin
kente geldii tarih olan 1 Ekimde ulamtr. Haber onu hayallere srklemitir:
Trklerin bu zafer kazanm donanmalarnn stanbuldan yola kn, bizzat kendi
yola kmadan sadece iki hafta nce, 15 Maysta grmtr ( 3I ). O yollarda srterken bu
donanma ne kadar da ok i baarmtr!
Lefkoe, nebaht, Venedik, Tunusun etrafnda haber dalgalarnn yaylma izgileri
ni izen bu menziller, en iyi olaslkla ancak kaba lmlere olanak vermektedirler.
Bylece, acaba ilk rnekten hareketle, Akdenizin 99 gn uzunluunda olduu mu
sylenecektir? Bu rakam ardr. Gerekte, Lefkoeden yola kan haber kuatma
altndaki adadan zorlukla kurtulabilmitir ve Venediin de bu haberi Batya doru
aktarmakta hibir acelesinin olmad su gtrmez. Zaten tm lmler dikkatli olmay
gerektirmektedir, nk tek bir rakama hapsolduunda doruluk kaybolmaktadr. Ve
hereyden nce acaba ne llmektedir? Haber dalgalan, mektuplarn kouturmas;
bunlar mekna kar mcadelenin yalnzca bir blmn meydana getirmektedirler.
241

Ortalama hzlar
Eer rekor hzlar bir yana braklp da, ortalama hzlar aranacak olursa glk ok
daha artmaktadr. Bu ortalamalar oluturacak belgelere sahip olsak bile, acaba ayn
yolculuun sresinin bir, iki, , drt, hatta yedi veya on kat deitii bir ortamda,
bunlara fazla bir anlam yklenebilir mi? nemli olan bu alm yelpazenin, bu yolculuk
sreleri arasndaki nemli akln yap deerine sahip olmasdr. ada ulam devrimi
yalnzca hzlar artrmakla (olaanst bir biimde) kalmam; ayn zamanda eskiden
unsurlarn dayattklar belirsizlikleri de ortadan kaldrmtr (bu da nemlidir). Kt
hava, bugn sadece yolcularn az ok rahatlaryla ilgili bir unsur haline gelmitir. Kaza
olmad takdirde, zamanlar zerine etki edememektedir. XVI. yzylda ise btn ulam
zamanlar ona bamldr. Dzensizlik kuraldr ve aknlk yaratmamaktadr. Ocak
1610da Ingiltere'ye varan u Venedik elisi, 14 gn sreyle Calaisde hibir teknenin
almaya cesaret edemedii kudurmu denizin karsnda bekleyecektir (i2). Ayn ekilde,
kk bir rnek de Venediin 1618de Padiah nezdine yollad balyoz Francesco
Contarininin bana gelenidir ( ). Balyoz geni ve s Meri nehrini 6 saatte ve byk bir
zahmetle amtr. Haziran 1609da stanbula varan bir Venedik kadrgas, kt
havann yatmasn beklemek zere Sakza snarak, ak Santa Anastasia plajnda 18
gn kalmak durumuna dmtr ( 34 ).
Demek ki bu garip ortalamalardan ve sahte basitliklerden ok ey beklemeyelim.
Bunlarn tek avantajlar nedir? Basitletirmek, hayal gcne hitap etmek, her zaman
hereyi nasl da alt st ettiini kestiremediimiz ada ulam devriminin tesinde
gemie dnlmesine izin vermek. Bu ortalamalar kaale almak, II. Felipenin bir ada
iin, bir yolculua kma dncesinin ne anlama geldiini kavramaya yarayacaktr.
stanbulda skenderiyeye Denizin almas, molalar da dahil, 15 gn kadar
srmekteydi; yani duraklamalar hesaba katlmazsa 8 gn ( 35 ). anakkalenin kndan
Sakza kadar iki gn seferde kalmak yetmekteydi ( 36 ). 1560n Ekim veya Kasmnda bir
Raguza kadrgas Messinadan yola karak skenderiyeye /ra hovigiorni" varmt, ve
bu sre bir rekor saylmamt ( 37 ).
Denizi merkezi blgesinde amann sresi mevsimine, teknesine ve gzerghna gre
deimekteydi. Maltadan Trablusgarpa 9 gnde giden ayn kayk, Trablusgarptan
Messinaya 17 gnde gemiti ( 38 ). Nisan 1562de bir kadrga, Trablustan Sicilyann
gney kysndaki Sciaccaya 6 gnde gitmiti ( 39 ). Tunusla Livorno arasnda yaplan bir
dizi yolculuk (1600de bir, 1608de iki, 1609da sekiz, 1610da iki) u sreleri vermektedir
ler: alt, yedi, sekiz, dokuz, dokuz, dokuz, on, onbir, oniki, on, ondrt, ondrt, yirmi,
yani ortalama olarak yaklak onbir gn. En hzl iki yolculuk -alt ve yedi gntahminleri yanltmaya niyetliymiler >i, birincisi Ocak 1600de bir kadrga, kincisi de
Temmuz 1609da bir kayk tarafndan gerekletirilmitir ( 40 ).
Marsilyadan bir yandan spanyaya, te yandan da Kuzey Afrikaya yaplan
yolculuklarn sresine dair bilgilere sahip deiliz. Bunlar ou zaman gizlice yaplan
yolculuklardr. ok Hrstiyan Kraln elisi dAramon, krallk kadrgalaryla ve gzel bir
havada (en azndan yolculuun ikinci gnnden itibaren) Balear adalarndan Cezayire 6
gnde gitmitir ( 41 ). Cezayir-Livorno arasnda 1609da yaplan iki ve 1610da yaplan bir
yolculuk, srasyla on, onbe ve be gn srmlerdir ( 42 ) -5 ve 15 gn arasndaki fark
kattr-.
Uzun mesafelerin farklar daha da nemli hale gelmektedirler. Ekim-Kasm 1570de
( 43 ) bir Venedik teknesi Kandiyeden trantoya 12 gnde gitmitir; Mays-Haziran
1561 de ( 44 ) bir bakas Kandiyeden Kadize, hemen hemen Denizin tamamn bir
ayda amtr. Oysa Temmuz 1569da iki Cezayir kadrgas stanbula 72 gnlk bir
242

seyirden sonra varmlardr; 7 Ocak 1564te skenderiyeden yola kan bir tekne
Messinaya 5 Nisanda varm; yolculuu seksensekiz gn srmtr. XV. yzylda
Venedik-Yafa aras yolculuklarn normal sreleri, bir tarihinin tahmin ettiine gre
40-50 gn kadar olmaldr ( 45 ). Biz Venedikten Kutsal topraklara yaplan yolculuklarn,
daha yksek bir ortalama veren dkmn yaynlamtk ( 46 ).

Haberlerin esneklii
(Pierre Sardellaya gre)
I
skenderiye
Anvers
Augsburg
Barselona
Blois
Brksel
Budapete
Burgos
Calais
Kandiye
Kahire
stanbul
Korfu
am
Floransa
Cenova
Innsbruck
Lizbon
Londra
Lyon
Marsilya
Milano
Napoli
Anabolu
Nuremberg
Palermo
Paris
Raguza
Roma
Trani
Trento
Udine
Valladolid
Viyana
Zara

II
266
83
110
171
345
138
317
79
62
56
41
365
316
56
387
215
163
35
672
812
26
871
682
295
39
118
473
95
1053
94
205
552
124
145
15

III
19
13
19
16
53
24
39
13
15
16
13
46
39
17
103
58
41
9
78
225
7
329
180
56
11
23
62
18
406
14
82
214
15
32
28

IV
89
36
21
77
27
35
35
42
32
81
10
81
45
102
13
15
16
69
52
25
21
8
20
60
32
48
34
26
9
30
7
6
63
32
25

V
65
20
11
22
14
16
18
27
18
38
7
37
19
80
4
6
7
46
27
12
14
3
9
36
20
22
12
13
4
12
3
2
29
14
8

VI
55
16
12
19
10
10
19
27
14
33
8
34
15
76
3
6
6
43
24
13
12
3
8
34
21
25
12
14
4
12
3
2
23
13
6

VII
17
8
5
8
4 '/ 2
9
7
11
12
19
3
15
7
28
1
2
4
27
9
4
8
1
4
18
8
8
7
5
1 '/ 2
4
1
/ 2
12
8
1

VIII
323
200
240
237
222
111
271
245
116
163
266
226
214
271
390
300
150
159
266
325
150
300
200
188
262
312
171
280
266
300
300
400
191
162
600

I. Venedikle ilikide olan yerleri, II. Gzlenen rnek saysn, III. Normal durum saysn, IV. Gn olarak
maksimum zaman, V. Gn olarak arlkl aritmetik ortalamay, VI. Gn cinsinden normali, VII. Gun cinsinden
minimum zaman, VIII. Minimum zaman= 100 taban zerinden hesaplanan normal zamanlar veya baka bir ifadeyle,
minimum zaman ile normal zaman arasndaki oran; gstermektedir.

243

Livorno portate'leri ( 47 ) kesinlik konusundaki paylarn sunmaktadrlar. skenderi


yeden Livornoya yaplan be yolculuk (1609da iki, 1610da bir, 1611de iki tane) u
rakamlar vermektedirer: yirmi, yirmialt, yirmidokuz, otuziki, ellialt, yani ortalama
olarak otuz gn. Bunlar, spanya-Livorno-skenderiye yolculuk sresi iin en
ktsnden toplam olarak 52 gnlk bir sre vereceklerdir ( 48 ), ama biz bu rakamn bir
ortalama olduunu sylemeyeceiz.
Ortalamalardan sz ederken, kabaca varabileceimiz sonu, Akdenizin meridyenler
ynnde almas sz konusu olduunda, bir veya iki haftann gerektiidir; ve eer
deniz uzunlamasna alacak olursa, iki veya aylk bir sreden bahsetmek gerekmek
tedir. Ekleyelim ki, bu boyutlar 17. yzylda ve hatta daha sonralar da ayn
kalacaklardr.

Mektuplarn ayrcalkl durumlar


Bu pek fazla tatmin edici olmayan yaklaklklarn yerine, tabii ki homojen bir l
dizisi tercih edilecektir. Bu durum hkmetlerin, elilerin, tccarlarn ve zel kiilerin
mektuplar (gene onlar) tarafndan bol bol salanmaktadr. Venedik Signoriasndaki
olay ve davranlardan her zaman haberdar olan Marino Sanudo 1497den 1532ye kadar
gelen mektup ve haberleri byk bir zenle kaydetmitir ve bylece ortaya 10.000 tane
kadar kullanlabilir veri kmtr. Pierre Sardella tarafndan istatistik kurallara tabi
tutulan bu muazzam kitle ( 49 ) biraz nce verilen tablonun ve ondan trettiimiz haritann
elde edilmesine olanak vermitir. Ancak, Venedie doru giden bu haberlerin tanklkla
rn kesinlik iinde yorumlamak ve onlara fazla soru sormamak gerekmektedir.
Btn aklyla ortada olduu zere, bunlarn ltkleri mekn, her trden
izotropiden yoksun heterojen bir mekndr. Eer Paris-Venedik aras yarap olarak
alnp, Venediin merkez olduu bir daire izilecek olursa, yuvarlak bir izortrop uzay
izmi oluruz; bu uzayda haber (tpk yava bir k gibi) emberin her noktasndan
merkeze doru edeer bir ekilde yaylacaktr. Tabii ki, gerek hi de byle deildir:
haber Alpler, Man, deniz gibi engeller karsnda ayak srmektedir. Ve byk hzlar
insanlarn, onlarn hesaplarnn ve gereklerinin keyfine tabi olmaktadrlar. 1497den
1532ye kadar Venedik ok Hrstiyan Kraln kararlarna, Fransadan kan sylenti ve
haberlere ok balanmtr. Bu deerli mallar, Paristen hareketle ona doru komakta
drlar.
Bu hareket halindeki haberler olanaklar tarafndan yumuatlp, harita zerinde
tespit edilince yalnzca birer uydurma olmaktadrlar. Bunlarn gerek yolculuklar
korkun bir ekilde deikendir; sre yelpazesi ok aktr (bkz. VIII. stun: en azn
olaana oran); eer karlatrma en fazla ile en az arasnda yaplacak olursa, yelpazenin
akl daha da artacaktr. Kk bir srpriz: dzensizlik katsaysnn alan mesafe ile
ters orantl olduu grlmektedir. Baka durumlarda daha da arlamaktadr, fakat
denizin sahneye kt heryerde bu olaandr. Zarann rekor krmas (le alt) bylece
aklanabilmektedir; bu kent aslnda iki koulu yerine getirmektedir: Venedie yakn
olmak; ve ondan, misafirperverlii belirsiz olan Adriyatikle ayrlm olmak.
Ksacas, bu hesaplamalardan hareketle btne ait bir rgye, karlatrmalar ve
salamalar iin bir tabana sahip olmaktayz. Tek hatas, veya baka bir gzlemciye gre
tek nitelii, bylece saptanan srelerin hzl olmalardr. Bunlar zengin Venediin canl
dikkatini, hatta olanaklarn ortaya koymaktadrlar. Bunlar bir uyar sistemine tekbl
244

etmektedirler. Paris, Valladolid, stanbulda neler olup bittiini Dilmek Venedik iin bir
merak deil, bilgeliktir.
Kaytlar deitirilecek olursa canllk da asla ayn olmayacaktr. Bylece, II.
Felipenin brolarnda Avrupann btn kentlerinden gelen mektuplar ylmaktadr.
Kurala gre, sonuncu sahifenin (la carpeta) arkasna ( 50 ) gnderili ve aln tarihlerinin,
bunlar kadar deerli ama daha nadir olarak da, cevabn tarihinin kaydedilmeleri
gerekmektedir. Bylece yzbinlerce veri hesaplaycnn sabrna sunulmu olmaktadr. II.
Felipe Kordoba, Lizbon, Saragoza, Barselona veya Valenciaya yapt, birka iyi
bilinen yolculuk dnda, 1559da Alak lkelerden dndkten sonra Kastilyann
merkezinden dar admn atmamtr. Eer ona mektup gnderenlerin konumlar veya
mektuplarn gzergh zerinde baz belirsizlikler ortaya kyorsa da, bu kukular
giderilebilir niteliktedirler.

28. Venedie doru giden haberler

Haftadan haftaya ezaman erileri, kroki zerinde, hepsi de Vened ie gitmekte olan mektuplarn yolculuklar iin
gereken zaman kabaca iaret etmektedirler.
lk harita P. Sardella'nn (bkz, dn. 49) almalarna dayanlarak 1500, daha dorusu 1496-1534 yllar iin izilmitir.
kinci ve ncler ise Londra Record Offtcede muhafaza edilmekte olan Venedik elyazmas gazetelerine gre
dzenlenmitir. Ayklama benim iin F.C. Spooner tarafndan yaplmtr.
Gri hatlar ortalama hz arttka kalnlamaktadrlar.
Bir haritadan dierine farkllklar, u veya bu eksene gre ok nemli olarak gzkebilirler. Bunlar aktalitenin
gereklerine bal olarak mektuplamalarn artmasndan kaynaklanmaktadrlar. Kabaca, sonuncu haritann yava
lklar birincisininkiyle uyumaktadr, oysa ikinci haritadaki sreler bazen net bir ekilde daha az olmaktadrlar.
Gsterim belirleyici deildir. lk olarak, hzlarn karlatrlmas, ayn sra numarasna sahip ezaman erilerim
snrlandran yzeylerden itibaren yaplmaktadr. Fakat bu yzeyler yeteri kadar kesinlikle belirlenmemilerdir
Ancak, bunlar stste getirmek denenirse, ok kabaca ayn genilikte olduklar, bir kntnn bir girinti tarafndan
telafi edildii grlecektir. Km2 cinsinden alanlardan gndelik hzlara geite, tedbirin elden braklmadn
sylemeye gerek yoktur.
245

(1733 -1705

vened ge do g

en haberler

Bu verilerin arasnda, Venedii koordinat sisteminin merkezi olarak alan Pierre


Sardellann lmlerinin benzerlerini bulmak cazip olmaktadr. Madrid-Venedik
gzergh iin (Sanudo lmlerindeki Valladolid-Venedik gzerghyla edeer oldu
una dikkat edelim), Ispanyann Venedik nezdindeki temsilcilerine gre XVI. yzyldan
bu gzergh iin kalan 40 veriye gre, en ksa sre 22 gndr (Sanudonun 12 gnne
kar); en uzunu ise 85 gndr (ok fazla sapma unsuru gsteren 145 gnlk bir rnei
bir kenara braktm). Arlkl olmayan aritmetik ortalama 40 olmaktadr (P.Sardellann arlkl ortalamas olan 29a karlk). stanbul-Venedik aras mesafe iin ayn
yllara ait 16 gzlem, 29 gnlk en dk sre ile 73 gnlk en uzun sre rakamlarn
vermektedirler; ortalama ise 41,5 gn civarna kmaktadr ( 51 ). Bu sefer P. Sardellann
rakamlarna daha yakn olmaktayz (gerekte bunlar ok daha geni bir tabana gre
oluturulmulardr), fakat hep onlarn stnde kalmaya devam etmekteyiz. Sonu:
yzyln sonunda Akdenizin byk ekseni zerindeki ilikiler artk acaba ne Venedik, ne
de spanya iin yzyln bandaki kadar gerekli ve endie uyandrc deiller midir? Buna
olumlu bir cevap vermek, yeterli kant olmakszn riske girmek olacaktr.
Her lal- krda, Sardellann hesaplarnda olduu gibi, bizimkilerde de Venedik, ok
kaba olarak Madrid (veya Valladolid) ile stanbul yolunun ortasnda yer almaktadr:
bizim onamalarmz 40 veya 41,5 iken, Sanudonunkiler 29a karlk 37 olmaktadr, yan
80 veya 66 gnlk bir evren ki, her hal- krda skenderiye-Livorno sresi ile LivornoCarthagena sresini keyfi olarak toplayarak bulduumuz 52 gnden daha uzun bir sre
olmaktadr ( 52 ). skenderiye-Carthagena mesafesinin uygun olmamasnn karsnda,
stanbul-Venedik-Madrid gzergh da akl yrtmeyi basitletirmektedir. Fakat denizi
ok kesin olarak lmekten, hatta bunu ok deerli siyaset ve ticaret mektuplar
araclyla bile yapmaktan vazgemek gerekmektedir.

Haber, lks mal


Lks mal haber, arlndan fazla altn etmektedir. Venedikteki acentesi Ferrare dkne
mektup bana bir dkadan daha isteyen hibir postac yok diye yazmaktadr ( 53 ), stelik
mektuplarn tanaca mesafe de Ferrare ile Venedik gibi birbirine yakn iki kent aras
kadardr. XVI. yzyln banda Venedik ile Nuremberg arasnda tarife ( M ), gzerghnn
uzun veya ksa olmasna gre deimektedir; 4 gn, 58 florin; 4 gn 6 saat 50 florin; 5 gn, 48;
6 gn 25 (P. Sardella tarafndan saptanan rekorun, bu sonuncudan iki gn daha fazla
olduunu kaydedelim). yle gzkmektedir ki, burada sz konusu olanlar, zengin tccarlarn
ulaabildikleri ok hzl balantlardr. Eer yanlmyorsak, XVI. yzyln banda pazarlar
arasndaki fiyat farklar hibir zaman olmad kadar byktr. Gerektiinde aamalar atlaya
rak mdahale etmekte yarar vardr ve bu konuda yollanan talimatlarn hzla yerlerine ulama
lar iin masraftan kanlmamaktadr. Daha sonralar iler dzenli hale gelecek
lerdir. XVI. yzyln ikinci yarsna ait olan, Simon Ruizin mektuplarnn okunmasn
dan, dzen ve ok hzl bilgi akmnn eskisi kadar aranmad izlenimi elde edilememek
tedir ( 55 ). Sadece byk bankaclar ve hkmetler, yzyl ilerledike fiyat artan bu
lksten yararlanabilmektedirler. 14 Temmuz 1560ta ( 6 ), o tarihte II. Felipenin Fransa
saray nezdindeki elisi olan Chantonnay, Chartresdan Toledoya iadeli bir mektup
yollamtr; bu mektup toplam olarak 179 posta istasyonundan gemi ve 358 dkalk bir
harcamaya yol amtr (istasyon bana iki dka). Bu muazzam harcama, Padova veya
Salamanca niversitesindeki bir profesrn yllk cretinden daha fazladr. Bu posta
istasyonlar birbirlerine 10 veya 12 km. mesafede olmaldrlar ve eer postac gnde 18
fersah katettiyse ( 57 ), bir an iin allm rekorlarn ok zerine kldn grmemiz
gerekir. Zenginler bu insanlk d kouturmalar satn alabilirler.
247

Sonu olarak, mekna ikin olan yavalklar mektuplardan hareketle lmek


paradoksal olmaktadr. Yava gittiklerinde bile bu deerli mallar, dier yolculardan
daha hzl komaktadrlar.
Bu sonu daha imdiden, II. Felipenin brokrasisinin kaytlarndan veya bu sefer bir
tccara, Simon Ruize ait olan 100.000 kada. mektubun sistematik incelenmesinden
uzaklamamz iin bir neden olabilir ( 58 ). Gerekte mektuplar dzenli veya dzensiz
postaclara tabidirler ve istatistik adan birinciler kincilere nazaran daha az nemli
dirler. Mektuplar incelemek, biraz erken, biraz ge nceden menzil srelerini bildiimiz
u resmi postaclar bulmakla sonulanacaktr. Tassisnin giriimi Romadan Madride
mektuplar 1 Nisan ile Eyll sonu arasnda 24 gnde; k mevsiminde ise 26 gnde
gtrmeyi stlenmiti; ite tccar ve eli mektuplarnn ortalama sreleri bu rakamlarn
civarnda deil de ( 59 ) (nk posta iini iltizamla alanlarn vaadleri ancak nadiren
gereklemektedir), normal hzlarn yukar snrnda ortaya kmaktadrlar. Bu hzlar
dan hareketle Valentin Vasquez de Pradann yapt gibi (Madrid-Anvers gzergh
iin) ( 60 ), birka sondaj, gerek hzlar yelpazesini nceden hesaplamay ngrmeyi
mmkn klmaktadr.
kinci neden ve bu hesaplama okyanusuna dalmamak iin daha arlkl olan: hep
Venedikten hareketle, kentin retmeye ve yaymaya hibir zaman ara vermedii ve uzun
elyazmas dizileri Archivio di Stat o; Mardana ve hatta Londra Record Office'de muhafaza
edilen u ^vi^;den hareketle XVII. ve XVIII. yzyllar iin Sanudonun bize unsurlarn
salad haritalarn benzerleri dzenlenebilir. 1681-1701 ve 1733-1735 dnemleri iin
Frank Spooner tarafndan dzenlenen bu haritalardan iki tanesi Venedik meraknn
dinleme alann saptamaktadr ( 61 ). Bu haritalardaki ilerleme hzlar grosso modo 1497
1532 dnemininkinin ayn olup, XVII. yzylda daha canl, XVIII. yzylda daha
yavatrlar.
Bylece sonu ikircikli olmaktan kurtulmutur. Bu kaytlarda meknn konjonkt
re bal, XVI. yzyla zg bir lsn aramaktaydk ve zmleme daha s