X-­‐IŞINLI  CİHAZLAR  

co
m

 
X-­‐Işınlarının  Üretilmesi:  
X-­‐Işınları  1895  W.  Roentgen  tarafından  keşfedilmiştir.  

w

w

w

.e
em
de

rs

no

tla

ri.

 

 
 

Işığın  giremediği  yerlere  girme  özelliğine  bağlı  olarak  pratik  alanda  kullanılmaktadır.  
X-­‐ışının  soğurulması  maddenin  yoğunluğuna  ve  maddeyi  oluşturan  atomların  atomik  
yapısına   bağlıdır;   madde   yoğunlaştıkça   ve   atomik   numarası   büyüdükçe   X-­‐ışını   daha  

co
m

fazla  soğurulmaktadır.    
 

X-­‐ışınları  tıpta,  kristal  yapı  belirlenmesi  ve  madde  incelemesinde  kullanılmaktadır.  

X-­‐ışınları,   hızlandırılmış   elektronların   anoda   çarpmaları   ile   X-­‐ışını   tüplerinde  

ri.

üretilirler.  
 

tla

X-­‐Işını  Spektrumu:  
 

 

no

 

I:  Foton  yoğunluğu  (yük  yoğunluğu)  
 

rs

E:  Fotonların  enerjisi  (keV)  

.e
em
de

 

Tüp  gerilimi  125  kV  
 

 

 
 

Anottaki   elektronların   katot   elektronları   tarafından   dışarı   atılmaları   sonucu   oluşan  

w

radyasyona  karakteristik  radyasyon  denir.  

w

w

 

Katottan   gelen   elektronlar   anottaki   atomlardan   enerji   alması   sonucu   elektronlar   dış  
yörüngeden   iç   yörüngeye   sıçrar.   Enerjisi   azalır   ve   farkı   aynı   frekans   ve   dalga   boyunda   bir  
radyasyon  yayıyor  bu  radyasyon  EC  (karakteristik)’  dir.    
 
Enerji   farklılıkları   her   madde   için   farklı   olduğundan   karakteristik   radyasyonlar   da   farklıdır.  
Karakteristik  radyasyonlar  spektrumda  sivriliklerle  kendini  gösterir.  
 

X-­‐ışını   spektrumu   iki   çeşit   radyasyondan   oluşur.   Elektronların   anota   çarpmaları   sonucu  
kinetik   enerjilerindeki   azalmalar   kuantum   yayılmaları   olarak   kendini   gösterir   buna  
Bremsstrahhag   denir;   Bremsstrahhag   devamlı   bir   spektrumdur.   Elektronların   çekirdeğin  

co
m

coulomb-­‐alanındaki   yavaşlamalardan   oluşur.   İkinci   radyasyon   ise   karakteristik   radyasyondur;  
dış  yörüngedeki  elektronun  iç  yörüngeye  geçmesiyle  oluşan  çizgilerdir.  Yüksek  çözünürlüklü  
bir   spektroskop   ile   her   bir   çizgi   (𝐾! )   yeni   iki   çizgiye   (𝐾! ! −   𝐾! ! )     ayrılabilir,   çünkü   aslında  
her  yörünge  bir  çok  alt  yörüngeden  oluşmuştur.  

w

w

w

.e
em
de

rs

no

tla

ri.

 

 

 

Enerji:  

no

tla

ri.

co
m

 

rs

 

 

IF=  Flaman  akımı  

.e
em
de

UA=  Hızlandırma  gerilimi  (kV;  20...300kV)   𝐸
!"# = 𝑒. 𝑈!  (e:  elektron  yükü)  
 

Anota   çarpan   elektronların   kinetik   enerjilerinin   %99   ısıya   dönüşür.   Dolayısıyla   anotların  
soğutulması  gerekir.  

Elektronların  kinetik  enerjilerinin  sadece  %1,  yavaşlama  esnasında  elektromagnetik  enerjiye  
(X-­‐ışınlarına)  dönüşür.  
 

w

X-­‐ışın   spektrumuna   baktığımızda   maksimum   foton   enerjisi   olan   EG   düzeyinde   bir   enerjinin  
varlığı   söz   konusudur.   Elektronun   kinetik   enerjisi   ivmelendirme   voltajı   olan   UA   tarafından  

w

w

oluşur.    
 

Eğer  bir  elektron  bütün  enerjisini  kuantuma  dönüştürürse,  kuantum  mümkün  olan  en  fazla  
kuantum  veya  foton  enerjisine  sahip  olur.  Bu  kuantum  enerjisi  aşağıdaki  şekilde  tanımlanır.  
 
∆𝐸 = 𝐸! − 𝐸! = ℎ  . 𝑓  ;  (E2  dış,  E1  iç)  
  𝑓
: 𝑓𝑟𝑒𝑘𝑎𝑛𝑠,

ℎ: 𝑝𝑙𝑎𝑛𝑐𝑘  𝑠𝑎𝑏𝑖𝑡𝑖, ℎ𝑎𝑟𝑒𝑘𝑒𝑡𝑖𝑛  𝑘𝑢𝑎𝑛𝑡𝑢𝑚𝑢    

Maksimum  foton  enerjisi  durumunda  ise  aşağıdaki  denklem  elde  edilir.  
  𝐸

! = 𝑒. 𝑈!  ;  𝐸!  𝑒ş𝑖𝑘  𝑒𝑛𝑒𝑟𝑗𝑖𝑠𝑖𝑑𝑖𝑟.  
 
 
 

co
m 𝐸

!"# = 𝑒. 𝑈!  =  ℎ  . 𝑓 = 𝐸!  

ri.

I=  Işın  şiddeti  
 

.e
em
de

rs

no

tla

E=  Foton  enerjisi  

 

 

Dalga  Boyu:  

w

w

w

Eşik  dalga  boyu  tanımlandığında  aşağıdaki  ifadeler  elde  edilir.   𝑓
. 𝜆 = 𝑐  

c:  Işık  hızı  

  𝑓

= 𝑐/𝜆  

 

  𝐸

! = 𝑒. 𝑈! = ℎ. 𝑓!   𝑓

! =Eşik  frekansı  

  𝑒

. 𝑈! = ℎ. (𝑐/𝜆! )  

 

  𝜆

! = 1/𝑈! (ℎ. 𝑐/𝑒)  

 

  𝜆

! = 1/𝑈! 1.2. 10! 𝑘𝑉𝑚  

 

 
 

Akım  ve  Gerilime  Bağlı  Tüp  Karakteristikleri:  
 

Tüp  akımı  artarsa,  radyasyon  yoğunluğu  artar  ancak  spektral  dağılım  aynı  kalır.  

Gerilim   artarsa,   radyasyon   yoğunluğu   ve   eşik   enerjisi   de   artar,   spektral   dağılım   da  
değişir.  

X   ışınına   filtre   konur   ve   filtrenin   ardından   yoğunluk   ölçülürse   ışın   sertleşmesi   etkisi  
gözlenebilir.   Filtre   maddesi   kalınlaştıkça   spektranın   maksimumu   daha   yüksek  

oranı  artmaktadır.  Filtreleme  X-­‐ışınının  sertleşmesine  yol  açar.  
 
Zayıflama  Etkisi:  
 

co
m

enerjilere   daha   fazla   kayacaktır   yani   filtre   kalınlaştıksa   yüksek   enerjili   radyasyon  

aşağıdaki  süreçleri  içerir  (  ilk  üç  süreçte  x-­‐ışını  oluşmaktadır).  

tla

 
1. Emilim  

4. Çift  oluşturma  
5. Nükleer  İşlemler  

w

.e
em
de

rs

 

no

2. Klasik  saçılma  
3. Compton  saçılması  

ri.

X   –ışınları   dokuya   sızma   yeteneğine   sahiptir.   Bu   sızma   sırasında   zayıflar;   zayıflama   işlemi  

 

w

w

 

1.

Foto  Emilim:  
 

X-­‐ışını  kuantumu  atomun  iç  yörünge  elektronlarına  enerjisini  vererek  etki  eder.  Kuantumun  
enerjisi   atomun   bağ   enerjisinden   yüksekse,   elektron   atomu   terk   eder   ve   elektron   maddeden  
dışarı  çıkar.  Elektron  boşalttığı  delik  üst  yörünge  elektronları  tarafından  doldurulur  ve  ikincil  
radyasyon  denen  elektromagnetik  bir  enerji  açığa  çıkar.  
 

co
m
ri.
tla

 

 
Klasik  Saçılma:  

no

2.

Atom   yörüngede   bir   elektronla   etkileşime   girince,   kuantum   elektronunun   salınımına   neden  

rs

olur.  Bu  salınımlar  orjinal  kuantum  ile  aynı  dalga  boyuna  sahiptir  ve  yönü  farklı,  enerjisi  aynı  
olan  ikinci  bir  X-­‐ışın  kuantası  olarak  yayılırlar.  Klasik  saçılma  coherent  veya  Rayleigh  saçılması  

.e
em
de

olarak  adlandırılır.  
 

w

w

w

 

 
 
 

3.  

Compton  Etkisi:  

X-­‐ışın   kuantası   düşük   bağ   enerjili   elektronlarla   etkileşime   girerse   kuantum,   enerjisinin   bir  

co
m

kısmını   elektrona   aktarır.   Böylece,     kuantum   ve   elektron   yörüngelerini   değiştirir.   Yönlerinin  
açıları  da  transfer  edilen  enerjiye  bağlıdır.    

Daha   fazla   enerji   açığa   çıkarsa,   ayrılma   açıları   da   artar.   Compton   etkisi   incohorent   şaçılma  
olarak  adlandırılır.  

ri.

 
 

.e
em
de

rs

no

tla

 

 

 

Sızıntı  Radyasyonu:  

w

4.

Compton   etkisi   sonucunda,   cisimde   bir   sızıntı   radyasyonu   oluşur.   Sızıntı   radyasyonu  

w

w

detektördeki   sinyali   yanıltabilir;   orjinal   sinyale   ek   bir   sinyal   daha   oluşturur.   Sızıntı  
radyasyonunu  bastırmak  için  dedektörde  yönlendirici  sistemi  kullanılır.    
 

 
 
 
ok  

sızıntı  

co
m

Kesikli  

radyasyonunu  ifade  eder  
 

Sürekli   ok   radyasyonu   ifade  

tla

ri.

eder  

no

 

 
Zayıflama  Yasası:  

rs

5.

.e
em
de

X-­‐ışınları  (foton,  kuanta)  ve  madde  arasındaki  etkileşim,  zayıflama  yasasıyla  açıklanır.  
 

  𝐼

= 𝐼! . 𝑒 !!"  

w

  𝐼

:  

Cismin  

geçtikten  

sonra  

yoğunluğu  

w

w

kuantum   d:  maddenin  kalınlığı   𝐼

! :  Kuantanın  ilk  yoğunluğu   𝜇

:  Zayıflama  katsayısı  

 

Zayıflama  katsayısının  bileşenleri:   𝜇
= 𝒯 + 𝛿𝐾𝐼 + 𝛿𝐶   𝜏

:  Fotoemilim  Katsayısı   𝛿𝐾𝐼
:  Klasik  saçılma  katsayısı   𝛿𝐶
:  Compton  saçılma  katsayısı  

 

Z:  İçine  sızılan  cismin  z  eleman  sayısı   𝒯

,      𝒯 = 𝐶𝑍 ! 𝜉𝜆!  ‘  den  oluşur.   𝜆

:  radyasyon  dalga  hızı  

  𝜉

:  maddenin  yoğunluğu  
!

Sonuç  olarak  𝒯 ~𝜆  denilebilir.   𝐶

:  madde  ile  ilgili  katsayı  

 
Parçacık  ve  Elektromagnetik  Radyasyon:  

co
m

 

ri.

Parçacık   ve   elektromagnetik   radyasyon   birbirinden   farklıdır.   Madde   ile   karşılaştıklarında  
ikisinin  de  iyonize  etme  etkisi  vardır.  

tla

Elektriksel  nötr  madde  atomları,  iyonize  olduklarında  elektrik  yükü  alırlar.  
 

X  Işını  

Elektromag.  Radyasyon    

ɤ  Radyoasyonu  

Radyasyon  

  𝛼

 Radyoasyonu  

no

   

.e
em
de

 

rs

Parçacık  Radyasyon   𝛽

 Radyoasyonu   𝛼

, 𝛽, 𝛾  𝑟𝑎𝑑𝑦𝑎𝑠𝑦𝑜𝑛𝑢  ç𝑒𝑘𝑖𝑟𝑑𝑒𝑘  𝑟𝑎𝑑𝑦𝑎𝑠𝑦𝑜𝑛𝑢  𝑜𝑙𝑎𝑟𝑎𝑘  𝑡𝑎  𝑡𝑎𝑛ı𝑚𝑙𝑎𝑛ı𝑟.  
Radyasyonun  Üretilmesi:   𝛼

  radyasyonu   çift   yüklü   helyum   çekirdeğine   sahiptir.   𝛽   radyasyonu   pozitif   ve   negatif  
elektronlar  bulunur.  ɤ  radyasyonunda  elektromagnetik  enerji  paketleri  bulunur.  Her  üçü  de  
atom  çerkirdeğinin  işlemlerden  geçirilmesiyle  oluşur.  

w

w

w

 

co
m
ri.
tla
no
rs

 

.e
em
de

X   ışınları   ɤ   radyasyonu   ile   aynı   yapıya   sahiptir;   elektronların   anota   çarptırılmasıyla   tüpte  
oluşturulur  (1  eV=  1,6.10-­‐19  J).    

Tüp   gerilimine   bağlı   olarak   (20   kV÷ 3000  kV)   çok   yumuşak   ve   ultrasonik   radyasyonlar  
oluşur.   ɤ   radyasyonu   X   ışınları   gibi   tüm   vücuda   geçebilir.   Radyasyon   maddeye   etki   ettiği  
zaman  madde  tarafından  emilir.  Radyasyonun  tamamı  emilirse  maksimum  sızma  gerçekleşir  
ve  buna  sızma  derinliği  denir.  𝛼  0,005  mm  sızma  derinliğine  sahiptir.  
Bozunma  yasası  ve  aktivite:  

w 𝛼

, 𝛽, 𝛾  radyasyonu   radyoaktif   çekirdeğin   bozunuma   uğraşmasıyla   oluşur.   Bir   çekirdeğin  

w

w

bozunumu:   𝑁
:  𝑡  anındaki  atom  sayısı   𝑁
= 𝑁! . 𝑒 !!"  

yasasıyla  açıklanır.   𝑁

! :  𝑡 = 0  anında  atom  sayısı   𝑡
:  zaman   𝜆
:  bozunma  katsayısı  

 
Aktivite  A  aynı  zamanda  bozunma  oranı  olarak  da  ifade  edilir.   𝐴

= 𝐴! 𝑒 !!"  

A:  t  anındaki  bozunma  oranı   𝐴

= 𝐴! 𝑒 !!" 𝑑𝑡   𝐴

! = 𝑁! 𝜆  

t=0  anındaki  bozunma  oranı   𝑑𝑁

= −𝑁! 𝜆𝑒 !!" 𝑑𝑡  

Aktivitenin  birimi  Curie  (Ci),  su  anda  Becquerel  (Bq)  kullanılmaktadır.  
1  𝐶! = 3,7. 10!" , 𝑠 !! = 3,7. 10!"  𝐵𝑞  ;                          1  𝐵𝑞  1  𝑠  deki  bozunmadır.  

ri.

X-­‐ışın  Tüpleri:  

co
m

 

a) Sabit  Anot  Tüpü  

tla

b) Döner  Anot  Tüpü  
 

Sabit   anot   tüpleri   X-­‐ışını   tedavisinde   en   çok   kullanılan   tiplerdir.   Soğutma   işlemi   bakır  

no

soğutma  bloğunun  kendini  çevreleyen  yağ  ile  iyi  ısıl  temas  kurmasıyla  gerçekleşir.  4  kW’  lik  
güç  ve  300  kV’  luk  gerilimlere  kadar  çıkarlar.  
 

rs

Döner  Anot  Tüpü:  
 

.e
em
de

Döner   anot   tüpü   X-­‐ışınlı   tanı   cihazlarında   kullanılır.   Tüpün   rotoru   asenkron   bir   motorun  
dönen   kısmı   olup,   motorun   statoru   camın   dışında   tüp   boğazına   itilmiştir.   Kalıcı   olarak  
!

kuplajlanmış   anot   16     ,   50,   150   ve   300   Hz’   e   göre   dönme   hızları   kazanmaktadır.   Tüpün  
!

yapısının  böyle  olmasının  sebebi  bu  kadar  yüksek  güçte  ve  küçük  odak  çapında  ısı  iletiminin  
yeterince  iyi  olamayacağı  ve  odak  noktasının  eriyeceğidir.  
 

Dönem  anot  tüpünde  hızlı  dönen  anot  disk  sürekli  olarak  odak  noktasının  değişmesine  neden  
olur.   Böylece   daha   önce   yüklenen   odak   noktası   ısıl   enerjisini   kendinden   önce   gelene  

w

aktararak  termal  sirkülasyonu  sağlamaktadır.  Bu  tüplerin  gücü  100  kW’  a  kadar  çıkmaktadır.  

w

w

 

Aşağıdaki  şekillerde  sabit  anotlu  X  ışını  tüp  ve  döner  anotlu  X-­‐ışını  tüpü  görülmektedir.  
 

co
m
ri.
tla
no
rs
.e
em
de
w

 

 

w

w

2.3.3.  Odak  Noktası  
 

Anodun  sadece  çok  küçük  bir  kısmı  X-­‐ışınları  üretir.  Katottan  çıkan  elektronlar  anodun  odak  
noktası   adı   verilen   çok   özel   bir   alanına   odaklanmıştır.   X-­‐ışınları,   odak   noktasında   üretilir   ve  
yayılırlar  (Şekil  2-­‐27).  
 

Odak   noktasının   büyüklüğü   ile   görüntünün   keskinliği   arasında   bir   ilişki   mevcuttur.   Işık  
kaynağı   noktasal   hale   geldikçe   objenin   gölgesi   daha   az,   ışık   kaynağı   daha   büyük   olunca   gölge  
daha  fazla  ve  keskinlik  daha  az  olacaktır.  Aynı  açıklamalar  X-­‐ışın  kaynakları  için  de  geçerlidir.  

co
m

 
Odak  noktasının  ile  ilgili  temel  hususlar:  
 

Görüntüyü   mümkün   olduğunca   keskinleştirmek   için   odak   noktasının   mümkün  

ri.

olduğunca   küçük   olması   gerekmektedir   (Şekil   2-­‐28).   Bunun   yanında,   anot   diskinin   ısıl  

yükü   de   göz   önünde   bulundurulmalıdır.   Katottan   ne   kadar   fazla   elektron   çıkarsa,  

tla

anoda   o   kadar   fazla   elektron   gider.   Elektronların   kinetik   enerjisinin   büyük   bir  
çoğunluğu  ısıya  dönüşür.    Odak  boyutu  arttıkça  anot  diski  üzerinde  mm  'ye  düşen  ısı  

 

no

miktarı  azalacaktır.  

Anot   diskindeki   ısıl   dağılım   söz   konusu   olduğunda   odak   noktasının   mümkün  

 

w

w

w

.e
em
de

 

rs

olduğunca  büyük  olması  gerekmektedir.  

 

 

2.3.4.  Elektriksel  ve  Optik  Odak  
 
Yukarıda  odak  noktası  ile  ilgili  açıklanan  temel  iki  husus  birbiriyle  zıt  anlamlar  içermektedir.  

co
m

Bu  problemin  çözümü  elektriksel  ve  optik  odaktır.  Bu  ayrım  tüp  eğiminden  veya  anot  diskinin  
odak  noktasıyla  oluşturduğu  açıdan  kaynaklanmaktadır.  
 

Daha  az  eğim  olduğu  zaman  elektriksel  ve  optik  odak  arasındaki  fark  büyümektedir.    

ri.

Daha  küçük  odak  noktası  için  küçük  eğim  gerekmektedir.  

Heel   etkisinden   kaynaklanan   enerji   dağılımı   daha   büyük   eğim   gerektirmekte,   bu   nedenle  

tla

tüpten  daha  yoğun  bir  ışın  almak  için  daha  çok  eğime  ihtiyaç  duyulmaktadır.  

Tomografi  sistemlerinde  tüp  eğimi  yaklaşık  12°  ve  odak  büyüklüğü  7mm  x  0.7mm  ile  1.6mm  

 
2.4.  Yoğunluk  Dağılımı  
 

no

x  1.6mm  arasında  değişmektedir.  

rs

Şekil   2-­‐29,   emisyon   açısına   bağlı   olarak   yoğunluk   dağılımını   sermektedir.   Yoğunluk   dağılımı  
homojen   değildir.   Anot   yüzeyinin   anında   mesela   90°   noktasında,   X-­‐ışınının   %60   kadar   daha  

.e
em
de

az  bir  yoğunluğu  mevcuttur.  Bu  da  Heel  etkisinden  kaynaklanmaktadır.  

w

w

w

 

 

.e
em
de

w

w

w

 

 

 

 

 

ri.

tla

no

rs

co
m

2.5.  Heel  Etkisi  
 
Heel   etkisini   açıklamak   için   çok   basit   bir   model   bulunmaktadır.   X-­‐ışınları   sadece   anodun  

co
m

yüzeyinde  üretilmez,  içerde  de  üretilir.  X-­‐ışınları  anottan  çıkabilmek  için  özel  bir  yol  izlemek  
zorundadır.  Bu  yol  ne  kadar  uzun  olursa  X-­‐ışınlarının  anot  materyal  indeki  zayıflaması  o  kadar  
fazla  olur.  
 

ri.

 

Genelde   anot   yüzeyinden   paralel   olarak   çıkan   X-­‐ışınları   (b   durumu),   yatay   olarak   çıkan  

tla

ışınlardan   daha   uzun   bir   yola   sahiptir   (a   durumu).   Bu   durumda   b’deki   emilme   a'dakinden  
fazla  olacaktır  (Şekil  2-­‐30).  

2.6.  Tüp  Eğimi  
 

no

 

Tomografi  ünitelerindeki  tüp  eğiminin  sebebi  Heel  etkisidir  (Şekil  2-­‐31).  Tüpün  eğimi  12°'dir.  

w

w

w

.e
em
de

 

rs

Şekil  2-­‐29'daki  yoğunluk  dağılımına  bakılırsa  bu  eğimde  %90'lık  bir  yoğunluk  görülür.  

 

co
m
ri.
tla
no

 

 

rs

Anottan  yayılan  X-­‐ışınları  paralel  değildir,  dağılarak  gider.  Cisim  ve  X-­‐ışın  kaynağı  arasındaki  
uzaklık   arttıkça   cisimde   tanımlı   alan   üzerindeki   yoğunluk   küçülür.   Yoğunluk   "uzaklık   kuralı"  

.e
em
de

na  göre  değişir  (Şekil  2-­‐32).  
 

Radyasyonun  yoğunluğu  X-­‐ışın  kaynağı  ve  cisim  arasındaki  uzaklığın  karesinin  tersiyle  doğru  
orantılıdır.  
 

Örneğin:  

1   m'lik   bir   mesafede   saatte   8   mSv   yoğunluk   olursa,   2   m'lik   mesafede   doz   1   mSv/saat'e  
düşmektedir.  
 

w

2.8.  Dozimetre  

w

w

 

2.8.1.  Genel  
Doz,  radyasyonun  madde   üzerindeki  etkisidir.  Sadece  madde  tarafından  emilen  radyasyonun  
biyolojik   etkisi   vardır.   Bu   biyolojik   etki   yüzünden   her   zaman   için   dozu   en   aza   indirmek  
gerekir.  Maddeye  etki  eden  radyasyonun  üç  temel  bileşeni  bulunmaktadır  (Şekil  2-­‐33).  
 

co
m
ri.
tla
no
rs

.e
em
de

 

 

2.8.1.1.  Yararlı  Radyasyon  
 

Araştırma  maksadıyla  tüpte  üretilen  radyasyondur.  Ancak,  araştırma  için  bu  radrasyonun  çok  
azı   kullanılmalı,   gerisi   tüp   içinde   kalmalıdır.   Ama   yine   de   bu   radyasyonun   bir   kısmı   tüp  
çeperinden  geçebilir.  
 

2.8.1.2.  Kaçak  Radyasyon  

w

 

Tüp   çeperinden   geçen   radyasyona   kaçak   radyasyon   denir.   Bu   radyasyon   istenmeyen  

w

w

türdedir.  Hastanın  ve  personelin  aldığı  doz  oranını  arttırır.    Bu  yüzden  en  aza  indirgenmelidir.  
Bu  da  ancak  ünitenin  geliştirilmesi  sırasında  değişikliklerle  olabilir.  
 
 
 
 
 

2.8.1.3.  Saçılan  Radyasyon  
 
Üçüncü  bileşen  saçılan  radyasyondur.  Eğer  radyasyon  ışınının  karşısında  bir  nesne  varsa  bir  

co
m

kısım  radyasyon  yansıyabilir.  Saçılan  radyasyon  da  istenmeyen  türdedir.  Hasta  ve  personelin  
alacağı  doz  oranını  arttırır.  
 
2.8.2.  Genel  Doz  Tanımları  

ri.

 

Doz,  radyasyonun  madde  üzerindeki  etkisinin  ölçüsüdür.  Bunun  yanında  ölçme  tekniği  veya  

tla

biyolojik  bakış  açısı  yönünden  farklı  doz  tanımları  da  geliştirilmiştir  (Şekil  2-­‐34).  
 

Enerji  dozu,  tanımlı  bir  hacimde  emilen  radyasyondur.  

İyon   dozu,   radyasyon   tarafından   üretilen,   birim   hacimde   havada   oluşan   iyonlaşma  
sayısıdır.  

Doz  eşleniği,  enerji  dozunun,  radyasyonun  iyonlaşma  gücüne  bağlı  olan  kalite  faktörü  
q  ile  çarpılmasına  eşittir.  

rs

no

Doz  oranı,  dozun  zamana  bölünmesine  eşittir.  

.e
em
de

 

w

w

w

Değişik  doz  tanımlarına  göre  değişik  doz  oran  terimleri  de  kullanılmaktadır.  

 
 

2.8.2.1.  Enerji  Dozu  
 
Enerji   dozu   D,   radyasyon   tarafından   maddeye   aktarılan   birim   kütledeki   enerjidir.   Yani  

co
m

tanımlanan  bir  hacimde  emilmiş  olan  radyasyondur.  Enerji  dozu  D'  nin  birimi  önceleri  rad  (rd)  

iken   şimdi   Gray   (Gy)   olmuştur.   1   kg   madde   içinde   herhangi   bir   tür   radyasyonla   1   Joule   (J)  
enerji  iletilirse  "bu  maddede  1  Gy’lik  enerji  dozu  vardır"  denir.  
 
 

 

 

 

 

 

 

 

ri.

D=  1  Gy=  1  J/kg  =  100  rd  
(2.20)  

tla

 

Enerji  doz  oranı  D0,  (Gy/s)    ise,  enerji  dozu  D  (Gy)'nin  zamana  t  (s)  bölümüne  eşittir.  
 

no

2.8.2.2.  İyon  Dozu  
 

İyon   dozu   J,   havadaki   radyasyon   tarafından   birim   kütlede   üretilen   yüktür,   ya   da   birim  

rs

hacimdeki   iyonlaşma   sayısıdır.   İyon   dozu   J'nin   birimi   önceden   Röntgen   (R)   iken   şimdi  
kilogram   başına   Coulomb   (C   /   kg)'dur.   1   kg   havada   radyasyon   tarafından   l   C’Iuk   yük  

.e
em
de

üretildiğinde  1  C/kg’lık  iyon  dozu  (J)  oluşacaktır.  
 

J  =  l  C/kg  

 

 

 

 

 

 

 

1  Röntgen  (R)  =  2,58  .  10-­‐4  C/kg    

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(2.21)  

(2.22)  

 

İyon  doz  oranı  J0,  (lC/skg),  iyon  dozu  J  (C/kg)'  nin  zamana  t  (s)  bölümüne  eşittir.  

w

 

2.8.2.3.  Doz  Eşleniği  

w

w

 

Enerji   dozu   söz   konusu   olduğunda   aynı   doz   oranında   farklı     tipte   radyasyonun   farklı  
derecelerde   zarara   sebep   olduğu   dikkate   alınmaz.   Bu   yüzden   doz   eşleniği   kavramı  
geliştirilmiştir.  Doz  eşleniği  H,  enerji  dozu  D'  nin  bir  kalite  faktörü  q  ile  çarpılması  ile  bulunur.  
 
H  =  D.q    
 

 

 

 

 

 

 

 

 

(2.23)  

Doz   eşleniğinin   önceki   birimi   rem   (roentgen   equivalent   men)   iken,   şu   anda   Sievert   (Sv)  
kullanılmaktadır.  
 

 

 

 

 

 

 

 

(2.24)  

 

 

co
m

1  Sv=  100  rem  =  1  J/kg    

Doz  eşleniği  oranı  H'  (Sv/s),  doz  eşleniğinin  (H),  zamana  t  (s)  bölünmesi  ile  elde  edilir.  

ri.

 
Örnek:  

tla

 

Bir  kişi  bir  radyasyon  alanında  5  saat  oturur  ve  20  mSv'  lik  doz  alırsa,  doz  eşleniği  oranı  

 
2.8.2.4.  Kalite  Faktörü  
 

rs

H'=  4mSv/saat  olacaktır.  

no

 

Kalite   faktörü   q   radyasyonun   iyonlaşma   gücüne   bağlıdır.   Buna   karşılık   ayrı   ayrı   tipteki  

.e
em
de

radyasyonların  değişik  biyolojik  etkileri  bulunur.    
 

Kalite  faktörleri  
 

X-­‐ışınları  için  q=l  

γ  radyasyonu  için  q=l  

β  radyasyonu  için  q=l  

α  radyasyonu  için  q=  10-­‐20  

w

 

Örneğin,  q    =  10  olan  α  radyasyonunun  zarar  verme  etkisi  q  =  l  olan  γ  radyasyonundan  10  kat  

w

w

fazladır.  
 

X-­‐ışınları  için  q  =  1  olduğundan,  doz  eşleniği  enerji  dozuna  eşit  olmaktadır.  
 
 
 
 

Ağırlık  faktörü  

Yumurtalıklar  

0.25  

Göğüs  

0.15.  

Kırmızı  İlik  

0.12  

Akciğerler  

0.12  

Kemik  zarı  

0.03  

Tiroid  bezi  

0.03  

Diğer  organlar  

0.30  

Toplam  (vücut)  

1.00  

ri.
tla

 

co
m

Organ  

Tablo  2.2:  Organlar  ve  ağırlık  faktörleri.  
 

no

2.8.2.5.  Efektif  Doz  Eşleniği  
 

rs

Efektif  doz  eşleniği  Heff   bireysel  organların  tümöre  karşı  dayanıklılığını,  özel  ağırlık  faktörleri  
kullanarak  tanımlar.  Efektif  doz  eşleniği:  

.e
em
de

 
Heff  =  Σ  Wn  .  Hn  

 

 

 

 

 

 

 

 

(2.25)  

 

Hn  :  n'inci  organdaki  doz  eşleniği  

Wn  :  n'inci  organın  ağırlık  faktörü  
 

Bireysel  organların  ağırlık  faktörleri,  toplamları  tüm  vücut  için  1  olacak  şekilde  seçilirler.  
 

Aşağıdaki   tabloda   bazı   dozimetre   terimleri   ve   doz   tanımları   görülmektedi   Çevrimleri  

w

kolaylaştırmak  amacıyla  yeni  ve  eski  birimler  de  gösterilmiştir.  

w

w

 
 
 
 
 
 
 

Terimler  

Kulanılan  birimler   Eski  birimler  

Birimler  Arası  Çevrim  

Aktivite  A  

Becquerel  (Bq)    

Curie  (Ci)  

lBq=2,7.10-­‐11  Ci  

Rem  

1  Sv  =  100  rem  

Rem  /  saat  

1  Sv  /  saat  =    

Doz  eşleniği  H  

Sievert  (Sv)    

co
m

1  Bq=  1  s-­‐1  

1  Sv  =  1  J/kg  
Doz  eşleniği  Oranı  H'   Sv  /  saat    
Sv  /  dk.  

İyon  dozu  J  

1  Gy  =  1  J  /  kg  

1  Rd=  100  erg/g  

Gy  /  saat    

Rd  /  saat    

Gy  /  dak  

Rd/s  

C/kg    

Röntgen  (R)  

As  /  kg  

1  Gy  /  saat  =  
l00  Rd/saat  

1  C  /  kg  =  3,88.  103  R  

1  A  /  kg  

R  /  saat    

1  A  /  kg  

R/s  

=  1,4  .  107  R  /  saat  

rs

İyon  doz  oranı  J'  

1  Gy=100  Rd  

ri.

Rad  (rd)    

tla

Enerji  doz  oranı  D0'  

Gray  (Gy)    

no

Enerji  dozu  D  

100  rem  /  saat  

 

.e
em
de

Tablo  2.3:  Dozimetre  terimleri  ve  ilgili  birimler.  
 

2.8.3.  Bilgisayarlı  Tomografi  (BT)  Doz  İndeksi  
 

Radyasyondan  korunmak  için  önemli  olan  başka  doz  tanımları  da  mevcuttur.  Özellikle  BT  için,  
değişik   BT   hastalarının   maruz   kaldığı   radyasyonu   karşılaştırmak   için   özel   bir   doz   terimi  
geliştirilmiştir.   Bu   da   BT   -­‐   doz   indeksidir   (BTDI).   BTDI'   ni   anlayabilmek   için   farklı   2   doz  
tanımının  da  açıklanması  gerekmektedir.  

w

 

a. İntegral  doz  

w

w

 

İntegral  doz  W  özel  bir  hacimde  emilen  enerjidir.  W,  hacim  noktasında  (x/y/z),  ξxyz  yoğunluğu  
ile  ağırlık  kazandırılmış  Dxyz  enerji  doz  değerlerinin  integrali  olarak  tanımlanır.    
 
W  =  ʃ  Dxyz  .  ξxyz  .  dx.dy.dz    
 
 
 

2.26)  

 

 

 

 

 

 

 

b. Uzunluk  doz  ürünü  
 

kesit  alanında  dikey  olarak  integral  alınır.  
 
Wz  =  ʃ  Dz  .  dz  
 

 

 

 

 

 

 

 

 

(2.27)  

 

ri.

 

co
m

Uzunluk   doz   ürünü   Wz   doğrudan   doğruya   integral   dozu   W'   ya   bağlıdır.   Burada   hacimde   değil  

Uzunluk  doz  ürünü  kesit  kalınlığına  (h)  bölünürse  BT  doz  indeksi  (BTDI)  elde  edilir.  

BTDI  =  1  /  h  .  ʃ  Dz  .  dz  
 

 

 

 

 

(2.28)  

 

 

 

 

no

 

tla

 

BTDI   artık   BT   ünitesinden   bağımsızdır   ve   değişik   BT’   lerde   incelenen   hastaların   aldıkları  

 

rs

radyasyonu  karşılaştırmakta  kullanılmaktadır.  

2.8.4.  X-­‐Işını  ve  BT'  de  Doz  Dağılımı  

.e
em
de

 

Şekil   2-­‐35'de   klasik   X-­‐ışın   ve   BT   taramalarına   ait   doz   dağılımı   görülmektedir.   Bu   iki   tanısal  
metodun  hastaya  ne  kadar  radyasyon  verdiğini  karşılaştırmak  zordur.  
 

Klasik   X-­‐ışınında   sabit   bir   tüp-­‐film   sistemi   bulunur.   Tüp   çıkışında   doz   maksimum,   film  
üzerinde  ise  ışın  vücuttan  geçip  geldiği  için  doz  minimumdur.  Radyasyon  hastaya  10-­‐15  cm'  
lik  kenar  uzunluğuna  sahip  büyük  bir  kare  üzerinde  nüfuz  eder.  
 

w

BT'  de  ise  hastanın  etrafında  dönen  bir  tüp  detektör  sistemi  vardır.  Böylece  hasta  yüzeyinde  
çok  küçük  bir  alanda  (1-­‐8  mm)  doz  maksimuma  ulaşabilir  merkezde  ise  doz  minimum  olur.  İki  

w

w

metotta  da  değişik  derinlikte  doz  dağılımları  vardır  (Şekil  2-­‐35).  
 

Buna  ek  olarak  klasik  X-­‐ışın  tekniğinde  bir  taramaya  karşılık  bir  kez  radyasyona  maruz  kalma  
söz  konusudur.  BT'  de  ise  kaç  kesit  alınacağına  göre  bu  rakam  değişmektedir.  Bu  durumda  da  
iki  metodu  karşılaştırmak  zor  olmaktadır.  
 
 

 

İntegral  Dozu   Efektif  

Doz   Tüm  

Vücut   Yüzey  Dozu  

Eşleniği  (mSv)   Dozu  (mGy)  

(mGy)  

BT  (20  tarama)  

300  

3.5  

5  

14  

Klasik  Pelvis  Taraması  

30  

0.25  

0.5  

8  

co
m

(mJ)  

 
Tablo  2.4:  BT  ve  klasik  X-­‐ray  taramasına  ait  doz  karşılaştırması.  
 

ri.

Yukarıda   pelvis   üzerinde   yapılan   klasik   X-­‐ışını   ve   BT   taramaların   sonuçları   görülmektedir.  

BT’de  20  kere  tarama  yapıldığı  için  (20  kesit)  radyasyona  maruz  kalma  daha  fazla  olmuştur.  

tla

Ancak  BT'nin  tanısal  kazancına  bakılırsa  bu  maruz  kalma  hoş  görülebilir.  Buradan  hastaların  
aldığı  radyasyon  en  aza  indirmek  için  teknisyenlere  ne  denli  büyük  bir  sorumluluk  yüklendiği  

w

w

w

.e
em
de

rs

 

no

daha  iyi  anlaşılabilir.  

 
 
 
 
 

2.8.5.  Alfa  ve  Beta  Radyasyonu  
 
Radyasyon  bir  maddeye  nüfuz  ettiğinde  iki  olay  söz  konusudur;  zayıflama  ve  saçılma.  Kaliteli  

co
m

bir  engel  yardımıyla  radyasyonu  engellemek  mümkündür.  
  𝛼

 parçacıklarını   engellemek   çok   kolaydır.   Çifte   pozitif   yükten   dolayı   madde   içinde   etkileşim  

yapma  olasılığı  çok  yüksektir.  Bu  yüzden  𝛼  parçacıkları  %100  oranında  engellenebilir.  Havada  

ri.

ulaşabileceği   uzaklık   sadece   bir   kaç   santimetredir,   𝛼   radyasyonu   için   en   az   0.05mm  
kalınlığında  bir  kağıt  yeterli  olmaktadır.  

tla

 
  𝛽

 radyasyonu   üstel   kanuna   göre   bir     maddeden   geçirilerek   zayıflatılır.   Maddenin   kalınlığı  

no

arttırılarak     maksimum   düzeyde   zayıflama   sağlanabilir.   Sonuç   olarak   𝛽  radyasyonunu   da  
engellemek   mümkündür.   Engelleme   işlemi   için   (1-­‐10   cm)   kalınlığında   plexiglass,   PVC,   tahta  
ve   alüminyum   kullanılabilir.   Bunlar   𝛽  radyasyonunun   engel   üzerinde   oluşturduğu  

rs

Bremsstrahlung'u   düşük   tutmak   için   kullanılan   düşük   eleman   sayılı   materyallerdir.   Engelin  
kalınlığı  𝛽  radyasyonunun  enerjisine  bağlıdır.  

.e
em
de

  𝛾

  radyasyonunu   ve   X-­‐ışınlarını   engellemek   daha   zordur.   Maddede   sadece   zayıflama  
kanununa  göre  radyasyonun  zayıflaması  söz  konusudur:  
 

I  =  I0  .  𝑒 !!"  
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(2.29)  

 

I  :  zayıflamış  radyasyon    

w

I0  :  zayıflatılmamış  radyasyon     𝜇
:  zayıflama  katsayısı    

w

w

d  :  cisim  kalınlığı  
  𝜇

 fotonların  enerjilerini  engelleyen  maddenin  atom  numarası  olan  Z'  ye  bağlıdır.  I'  yı  küçük  
tutabilmek  için  cismin  kalınlığı  d  arttırılır  ya  da  yüksek  atom  numaralı  bir  madde  kullanılır.  
 
Engellemeyi  pratikte  hızlı  bir  şekilde  hesaplamak  için  yarı  değer  kalınlığı  (YDK)  ya  da  onuncu  
değer   kalınlığı   (ODK)   önemlidir.   YDK,   orijinal   radyasyonu   yarı   değerine   indiren   materyalin  

kalınlığıdır.   ODK,   orijinal   radyasyonu   onda   birine   indiren   maddenin   kalınlığıdır.   Aşağıdaki  
tablo  değişik  enerjili  fotonların  farklı  maddeler  için  YDK  ve  ODK  değerlerini  vermektedir.  

rs

no

tla

ri.

co
m

 

.e
em
de

YDK:  Yarı  Değer  Kalınlığı                                      ODK:  Onda  bir  Değer  Kalınlığı  
Tablo  2.5:  Farklı  maddeler  için  farklı  enerjilerdeki  YDK  ve  ODK  değerleri.  
 

Örneğin:  

Co-­‐60   radyasyon   kaynağının     radyasyon   değeri   100   faktörü   ile   zayıflatılacaktır.   Engelleme  
materyali  olarak  kurşun  kullanılmıştır.  1  /  100=  1  /  10  .  1  /  10  
 

Öyleyse  2  kat  ODK  değerine  ihtiyaç  duyulmaktadır.  Co-­‐60'ın  foton  enerjisi  aşağı  yukarı  1.25  

w

MeV'  tur.  E𝛾=1.25  MeV'luk  enerji  için  1  kat  ODK  değeri,  
 

w

w

ODK  =  4.5  cm                            olacaktır.  
 

Öyleyse  
 
2  .  4.5  cm  =  9  cm  
9  cm  kalınlığında  kurşun  engele  ihtiyacımız  vardır.  
 
Bu  hesaplamaların  sonuçları  her  zaman  ölçümlerle  kontrol  edilmelidir.  

 

.e
em
de

rs

no

tla

ri.

co
m

 

 

 

2.8.6.  Radyasyon  Ölçen  Cihazlar  
 

Genel  olarak  radyasyon  ölçen  cihazlar  (dozimetreler)  iki    ana  gruba  ayrılabilir:  
 
 

w

 

w

w

Çevresel  dozu  belirlemekte  kullanılan  ölçüm  cihazları  (örneğin  nükleer  güç  I  istasyonlarında)  
ve  radyasyona  maruz  kalmış  kişilerin  bireysel  dozunu  ölçmekte  kullanılan  cihazlar.  
 

2.8.6.1.  İyonlaşma  Odacığı  
 
İyonlaşma  odacıkları,    farklı    yükteki  iki  elektrot  arasında  iyonlaşmanın  olduğu  hava  veya  gaz  
dolu  odacıklardır.  Oldukça  düşük  elektrot  voltajında  serbest  elektronlar  iyonlaşmaya  neden  
olamadıkları   için   iyonlaşma   tarafından     üretilen   akım   doz   büyüklüğünün   direk   ölçüsü  

olmaktadır.   İyonlaşma   odacıkları   iyon   dozunu   ve   iyon   doz   oranını   belirlemek   için  
kullanılmaktadırlar.  
 

co
m

2.8.6.2.    Kapalı  Sayım  Tüpleri  

 

.e
em
de

 

rs

no

tla

ri.

 

Sayım   tüpü   radyoaktif   cisimlerin   radyasyonlarını   ölçmek   için   kullanılan   ve   geniş   çapta  
kullanımı   olan   bir   cihazdır.   İyonlaşma   odacığının   tersine,   "gaz   yükseltmesi"   ilkesine   göre  
çalışır.  
 

Sayım  tüpü  kapalı  cam  veya  metalden  oluşan  gaz  dolu  silindir  bir  odacıktır.  Cam  odacıkların  
içi  metalik  yalıtkan  ile  kaplanmıştır.  Silindirin  duvarı  bir  DC  voltaj  kaynağının  pozitif  kutbuna  
bağlıdır.  Silindirin  uzun  eksenine  voltaj  kaynağının  negatif  kutbuna  bağlı,  oldukça  ince  bir  tel  
(sayım   teli)   gerili   olarak   konulmuştur.   Duvar   ile   sayım   teli   arasında   elektrik   alan   üretilir   ve   bu  

w

alan  çapı  çok  ince  olan  tel  üzerinde  yüksek  voltaj  oluşturur  (Şekil  2-­‐37).  

w

w

 

Radyasyonun  sayım  tüpünün  duvarı  veya  içindeki  gaz  üzerinde  etkileşimi  ile  elektronlar  açığa  
çıkar.  Elektronlar  elektrik  alanı  ile  oldukça  yüksek  hızlara  ulaşırlar  ve  bunun  yanında  da  gaz  
moleküllerini  iyonize  edebilirler  (gaz  yükseltmesi).  Elektronlar  sayım  telinin  üzerinde  akarlar  
ve  uygun  cihazlarla  ölçülebilir  hale  gelirler.  
 
 
 

2.8.6.3.  Sintilasyon  Sayıcısı  
 
Sintilasyon     sayıcısı,   bir   sintilasyon   kristali   ve   bir   elektron   çoğaltıcıdan   ibarettir.   Çoğunlukla  

co
m

sodyum  iyodür    (Nal)  içeren  kristal,  gelen  ışınların  etkisiyle  radyasyonla  orantılı  bir  yoğunluğa  
sahip  fotonları  açığa    
 

çıkarabilir.   Bir   fotokatot   yardımı   ile   elde   edilen   fotonlar   elektron   çoğaltıcı   yardımıyla  

ri.

çoğaltılarak  elektron  yoğunluğu  arttırılabilir  (Şekil  2-­‐38).  

.e
em
de

rs

no

tla

 

 

 
 

Şekil  2-­‐38  Sintilasyon  Sayıcısı  

w

 

w

w

2.8.6.4.  Film  Dozimetre  Cihazı  
 

Film   dozimetre   cihazı,   radyasyona   maruz   kalmış   insanların   bireysel   dozunu   saptamak   için  
kullanılan  bir  ölçüm  cihazıdır  (Şekil  2-­‐39).  
 
Film   dozimetre   cihazı   ışık   geçirmeyen   alüminyum   folyoya   sarılı   iki   film   içeren   bir   kasete  
sahiptir.   Filmler   iyonlaşma   duyarlılığına   göre   değişmektedirler.   Yüksek   duyarlılıklı   film,   iki  
taraftan  yoğun  bir  tabaka  ile  kaplanmıştır.  Kaset  duvarlarının  ön  ve  arkaları  ise  birçok  metal  

ışın   filtreleri   ile   kaplıdır.   Bu   sayede   emilen   radyasyonun   gücü   düşürülebilir.   Kurşun   filtre  
dışında   öndeki   ve   arkadaki   filtreler   aynı   olup,   radyasyonun   geliş   yönünü   filtrelemek  
mümkündür.  

no

tla

ri.

co
m

 

 

 

 
Daha  fazla  bilgi  verir.  

.e
em
de

rs

Film  dozimetre  cihazının  avantajları  şöyle  sıralanabilir:  

Maliyeti  düşüktür.  

Alınan  radyasyonun  arşivlenmesi  sağlanır.  

Mekanik  olarak  daha  uzun  ömürlüdür.  Dezavantajları  ise  şunlardır:  

Okunabilir  değildir,  değerlendirilmesi  gerekir.  

Filmin  ömrü  kısıtlıdır.  

Düşük  doz  alanında  doğruluk  düzeyi  zayıftır.  
 

w

2.8.6.5.  Isıl  Işıma  Dozimetresi  
 

w

w

Isıl   ışıma   dozimetresi   kalsiyum   florür   (CaF2)   veya   lityum   florür   (LİF)   içeren   bir   kristaldir.  
İyonlaştırıcı  radyasyonun  etkisiyle,  elektronlar  düşük  enerjili  yörüngelere  yükselir  ve  burada  
sabitlenir.   Bu   sayede   enerji   kristalin   içinde   saklanır.   Bu   enerji   gelen   radyasyona   orantılı   bir  
enerjidir.  Kristal  200  ila  300  °C  ısıtılınca,  elektronlar  orijinal  yörüngelerine  geri  döner.  Ancak  
frekansı   görünen   ışık   ile   aynı   bölgede   olan   enerji   saklı   kalır.   Ölçülen   ışık   alınan   dozun  
büyüklüğünü  gösterir.  
 
 

2.8.6.6.  Kalem  Dozimetre  Cihazı  
 
Kalem  dozimetre  cihazı  bireysel  dozu  saptamada  kullanılır.  Kalem  dozimetre  cihazı  bir  hava  

co
m

kapasitöründen     (iyonlaşma   odası)   oluşur   (Şekil   2-­‐40).   Ölçümden   önce   bu   kapasitör  

yüklenmelidir.  Radyasyon  etkisi  ile  oluşan  iyonlaşmalar  sonucu  indüklenen  akım,  kapasitörü  
boşaltır.   Voltaj   düşmesi   dozun   bir   ölçüsüdür.   Değerler   bir   elektrometre   veya   optik   bir   sistem  
aracılığı  ile  ölçülebilir.  
Kalem  dozimetre  cihazının  avantajları  şöyle  sıralanabilir:  

Her  zaman  okunabilir.  

Yüksek  doğruluktadır.  

Görüntü  radyasyon  yönünden  bağımsızdır.  

Ölçülen  değer  normal  olarak  radyasyon  enerjisinden  bağımsızdır.    

no

Dezavantajları  ise  şunlardır:  
 

rs

 

Periyodik  olarak  şarj  edilmelidir.  

Kendi  kendine  deşarj  olur.  

Sınırlı  ölçüm  alanı  vardır.  

Neme  karşı  duyarlıdır.  

Yüksek  maliyete  sahiptir.  

.e
em
de

 

w

w

 

w

tla

 

ri.

 

co
m
ri.
tla
no
rs
.e
em
de

 

 

Şekil  2-­‐40  Kalem  dozimetre  cihazı  
 

2.9.  Radyasyondan  Korunma  Kuralları  
 

Eğer   ışınlar   atomik   bozunmadan   üretilen   sabit   bir   kaynaktan   çıkmıyorsa   Co-­‐60   vb.),  

w

radyasyon  korunması,  yüksek  voltaj  kaynağı  açılmadan  yapılmalıdır.  
 

w

w

Radyasyondan  korunmak  mümkün  değilse,  radyasyon  ekranlama  yöntemleri  kullanılmalıdır.  
 

Radyasyon  sırasında  film  çekim  odasında  durulmamalıdır.  

Ek  ekranlama  olasılıkları,  örneğin  radyasyondan  korunma  duvarları  kullanılmalıdır.  

 

Tüpteki  ışın  çıkışı  emiciler  (kurşunlu  cam  veya  metalik  filtre)  ile  kapatılmalıdır.  

Koruyucu  elbise  giyilmelidir.  

Radyasyon,   üretildiği   yerden   yani   anottan   çıktığı   için   havada   emilme   olmasa   bile   uzaklık  
arttıkça   radyasyon   azalır.   Yoğunluk,   uzaklığın   karesinin   tersi   kuralına   göre   azalır.   Yani   bir  

yoğunluğu  dörtte  birine  iner.  
 
Radyasyon  yoğunluğunu  ve  saçılan  radyasyonu  en  aza  indirmek  için:  
 

co
m

objenin  radyasyon  kaynağına  göre  uzaklığı  iki  katına  çıkarsa,  cisim  yüzeyine  gelen  radyasyon  

Mümkünse  daha  kısa  exposure  süresi  kullanılmalı.  

Saçılan   radyasyondan   korunmak   için   mümkünse   tarama   alanında   hiç   bir   cisim  

ri.

tla

bulundurulmamalıdır.  
 

 
2.10.  Biyolojik  Etkiler    
 
2.10.1.  Hücrenin  Yapısı  

.e
em
de

 

rs

açısından  önemlidir.  

no

X-­‐ışını   kullanılan   yerlerde   kişisel   dozimetre   kullanılması   çalışan   personelin   sağlık   kontrolü  

w

w

w

 

 

 
Şekil  2-­‐41  Hücre  yapısı  
 
Radyasyonun   madde   üzerinde   iyonlaşma   etkisi   vardır.   İyonlaşma   atom   ve   moleküllerin  
fiziksel   ve   kimyasal   özelliklerini   değiştirir.   Radyasyonun   biyoloji-­‐etkisi   ise   hücre   yapısını  

değiştirmesidir.  Hücre,  plazmayı  ve  çekirdeği  kaplayan  hücre  zarı  ile  çevrelenmiştir  (Şekil  2-­‐
41).   Çekirdeğin   içinde   kromozomlar,   kromozomların   içinde   de   genler   bulunur.   Kimyasal   bir  
bakış  açısı  ile  hücrenin  %80’  inin  su,  gerisinin  de  yüksek  molekül  organik  bileşikler  olduğunu  

co
m

söyleyebiliriz.  Radyasyon  hücredeki  suyu  ve  aynı  zamanda  organ  bileşenlerini  değiştirir.  
 
2.10.2.  Radyasyonun  Hücre  İçindeki  Etkileri  
 
H202  hücreyi  yok  edebilecek  çok  güçlü  bir  hücre  zehridir.    

tla

 

ri.

Radyasyon  hücreye  etki  ettiğinde,  suyu  iyonlaştırır  ve  hidrojen  peroksit  (H2O2)    açığa  çıkabilir.    

Diğer  reaksiyonlar  enzimleri  tahrip  ederler.  Enzimler  hücrenin  izleme  molekülleridir.  Bir  kaç  

 

no

enzimin  radyasyona  maruz  kalması  hücreyi  yok  etmeye  yeter.    

Hücre  ölümünün  dışında    radyasyon  hücreyi  öldürmeden  kalıtsal  madde  değişimine  de  sebep  

 

rs

olabilir.  Buna  mutasyon  denir.  Değişen  kalıtsal  madde  yavru  hücrelere  aktarılabilir.  

Yok   edilme   işleminden   başka   bir   de   onarma   işlemi   vardır.   Harap   edilmiş   .ereyi   normal   haline  

.e
em
de

getirme  işlemine  hücre  onarma  işlemi  denir.  
 

2.10.3.  Rastlantısal  ve  Rastlantısal  Olmayan  Radyasyon  Yaralanmaları  
 

Hücre   ölümü   her   dokuda   normal   bir   işlemdir.   Organizma   yeni   hücreler   üretir   ve   böylece  
denge   sağlanır.   Organizma   radyasyondan   bozunmuş   olan   hücreleri   de   bir   dereceye   kadar  
yenileyebilir.   Eğer   hücre   ölümü   özel   bir   eşik   değerinin   üstündeyse   radyasyon   yaralanmaları  
vuku  bulur.  Bu  eşik  değeri  zamana  ve  doz  oranına  bağlıdır.  

w

 

Bir   de   rastlantısal   olmayan   radyasyon   yaralanmaları   vardır.   Radyasyon   hastalığı   ve   kanser   bu  

w

w

yaralanmalara  girer.  
 

Hücre   mutasyonlarına   bağlı   olan   radyasyon   yaralanmaları   rastlantısal   olarak   adlandırılır.  
Rastlantısal   olanlarda   eşik   dozu   yoktur.   Tümör   oluşumu   ve   genetik   asarlar   bu   tip  
yaralanmalara  girer.  
 
 

2.10.4.  Radyasyon  Yaralanmalarının  Sınıflandırılması  
 
Radyasyon   yaralanmalarının   sınıflandırılmasında   yine   değişik   olasılıklar   mevcuttur.  

co
m

Radyasyon   vücut   hücrelerini   veya   genetik   hücreleri   harap   edebilir.   Vücut   hücreleri   söz  
konusu  olduğunda  kişi  üzerinde  etki  mevcuttur.  Buna  somatik  yaralanma  adı  verilir.  
 

Ani    etkilere  erken  yaralanma,  yıllar  içinde  ortaya  çıkan  etkilere    ikincil  yaralanma  adı  verilir.  

ri.

Her  ikisi  de  rastlantısal  olmayan  yaralanmalar  sınıfına  girerler.  
 

tla

Somatik   yaralanmanın   üçüncü   etkisi   lösemi   veya   kanser   olabilir.   Bunlar   rastlantısal  
yaralanma  sınıfına  girerler.  

Eğer   genetik   hücreler   tahrip   olursa,   etki   bir   sonraki   jenerasyona   geçer   ve   genetik  

w

w

w

.e
em
de

rs

 

no

yaralanmalar  meydana  gelir.  Bunlar  da  rastlantısal  yaralanmalara  girerler.  

 
 
 
 
 

 

2.10.4.1.  Erken  Yaralanmalar  
 
Tüm  vücudun  radyasyona  maruz  kalmasında  ortaya  çıkan  semptomlar.  

.e
em
de

rs

no

tla

ri.

co
m

 

 

w

w

w

 

 

 

Rastlantısal  olmayan  radyasyon  yaralanmaları,  erken  yaralanmalar  gibi  hücre  ölümü  sonucu  
oluşurlar.  Normal  olarak  etkisi  de  tüm  vücudun  radyasyon  hastalığına  tutulmasıdır.  Yukarıda  
tüm  vücut  radyasyon  hastalığının  belirtilerini  gösteren  bir  tablo  verilmiştir.  
 
İkinci  tablo  ise  0,01  Sv  dozunda  radyasyon  verilirse  20  kişi  lösemi  olur.  

2.10.5.  Doğal  ve  Uygarlıktan  Kaynaklanan  Radyasyona  Maruz  Kalma  

co
m

 

 

ri.

 

Doğal  yollardan  da  radyasyona  maruz  kalınabilir.  Bunlar  kozmik  radyasyon,  çevre  radyasyonu  

tla

ve  iç  maruz  kalmalıdır.  
 

no

Çevre  radyasyonu,  kum  taşı  gibi  doğal  radyasyon  kaynağından  gelen  radyasyondur.  
İç   maruz   kalma,   radyoaktif   çekirdeği   soluyarak   veya   radyoaktif   yiyecekleri   yiyerek   alınan  
radyasyondur.  

rs

Tıpta  teknolojinin  gelişmesi  sonucu,  bazı  tıbbi  görüntüleme  sistemlerinin  radyasyon  kaynaklı  
olması,  tıbbi  maruz  kalma  olarak  tanımlanmaktadır.    
 

w

w

w

.e
em
de

 

.e
em
de

w

w

w

ri.

tla

no

rs

co
m