Güç Elektroniği

Yrd. Doç. Dr. İbrahim GÜNEȘ

eemdersnotlari.com

İletișim:
E-posta: gunesi@istanbul.edu.tr
 Not: maillerinizde konu kısmına
Güç Elektroniği hk. Yazınız
 Tel:0212-4737070(17781)

eemdersnotlari.com

Ders Programı:

Pazartesi
 08:30-11:10
D302

eemdersnotlari.com

Kredisi:

eemdersnotlari.com

Kaynak Kitap
Güç Elektroniği
Prof. Dr. Hacı BODUR
 Güç Elektroniği *
Doç. Dr. Osman GÜRDAL
 Power Electronıcs,
N.Mohan,T.Undeland, W. Robbıns
 Ders Notları

eemdersnotlari.com

Amaç:

Güç elektroniğinin uygulama alanları,
tristörle faz kontrolü fourier analizi, güç
doğrultucu elemanları, tristörün yapısı ve
çalıșma ilkesi ve çeșitli karakteristik
grafikleri, doğrultucu çeșitleri, AC kıyıcıları,
asenkron motorun AC kıyıcı ile kontrolu,
direkt çeviricilerin yapısı ve uygulama
alanları, DC kıyıcılar, eviriciler ile ilgili
kavramları öğrenmek.
eemdersnotlari.com

DERS PLANI:
GİRİȘ
 Güç elektroniğinin uygulama alanları. Güç
elektroniği elemanlarının çalıșma ilkeleri.
 Doğrultma.
 Tristörle faz kontrolü. Triyak ile faz
kontrolü

eemdersnotlari.com

Güç elektroniğinde elektriksel
büyüklükler. Gerilim ve akımlar. Güçler
Șekil katsayıları, dalgalılık

eemdersnotlari.com

Güç doğrultucu elemanları. Silisyum güç
doğrultucu elemanlarının yapıları.Yarı
iletkenlerin kristal yapıları. N-tipi ve P-tipi
yarıiletkenler,
 P-n kristal yapısının doğrultma etkisi
(diyot).
 Tristor elemanının çalıșma ilkesi ve
özeğrileri

eemdersnotlari.com

Tristörün çalıșma ilkesi
 Tıkama, kesim ve iletim karakteristiği
 Kapı devresi
 Tetikleme yöntemleri

eemdersnotlari.com

Doğrultucular ve çeșitleri
 Üç fazlı yarım dalga kontrolsüz doğrultucu
 Üç fazlı yarım dalga kontrollü doğrultucu

eemdersnotlari.com

Giriș akımı ve transformatörü
 Doğrultulmuș çıkıș gerilimi
 Kontrol tepkin gücü
 Üç fazlı tam dalga kontrollu
doğrultucu
 DC makinanın kontrolü

eemdersnotlari.com

Ara sınav

eemdersnotlari.com

Bir fazlı omik yüklü AC kıyıcı
 Bir fazlı endüktif yüklü AC kıyıcı
 Bir fazlı omik-endüktif yüklü AC kıyıcı

eemdersnotlari.com

Yükü R ve bağımlı gerilim kaynağından
olușan AC akım kıyıcı
 Üç fazlı omik yüklü AC akım kıyıcı
 Asenkron motorun AC akım kıyıcısı ile
kontrolu

eemdersnotlari.com

Direkt çeviricilerin çalıșma ilkesi

eemdersnotlari.com

DC kıyıcıların kontrolu
 Kıyıcı devreleri

eemdersnotlari.com

Eviricilerin çalıșma ilkesi
 Kullanılma alanları
 Bir fazlı evirici devresi

eemdersnotlari.com

Üç fazlı eviriciler

eemdersnotlari.com

DC güç kaynakları
 Lineer güç kaynakları
 Anahtarlamalı güç kaynakları

eemdersnotlari.com

Yoklama Alınacak

eemdersnotlari.com

GÜÇ ELEKTRONĠĞĠ

Yrd. Doç. Dr. Ġbrahim GÜNEŞ
gunesi@istanbul.edu.tr
Pazartesi: 08:30-11:10
D 302

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

1

Kaynaklar:
Güç Elektroniği ,
Doç. Dr. Osman Gürdal.
Power Electronics,
MOHAN/UNDELAND/ROBBINS
Wiley,
Güç Elektroniği Ders Notları
Prof.Dr. Hacı BODUR
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

2

Ders Ġçeriği:







1. Güç Elektroniğinin Kapsamı ve
Endüstriyel Uygulamaları
2.Temel Yarı Ġletken Güç Elemanları
3. Diğer Yarı Ġletken Güç Elemanları
4. Güç Elemanlarında Karşılaştırma,
Bastırma ve Isınma
5.Temel Kontrol ve Ġzolasyon Elemanları
6. AC-AC Dönüştürücüler / AC Kıyıcılar
7. AC-DC Dönüştürücüler / Doğrultucular
8. DC-DC Dönüştürücüler / DC Kıyıcılar
9. DC-AC Dönüştürücüler / Ġnverterler
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

3

Güç elektroniği

Elektrik gücünün statik vasıtalarla, mevcut
girişinden istenen elektriksel çıkış
formuna verimli bir şekilde
dönüştürülmesi, kontrol edilmesi ve
hazırlanması ile ilgili teknolojidir.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

4

Giriş

Güç elektroniği çeviricileri elektrik
enerjisinin form değiştirmesini gerektiren
her yerde kullanılabilir. Bu yüzden
kullanılabildikleri enerji aralığı
miliwatt' lardan (örneğin cep telefonları)
megawatt değerlerine (örneğin trenlere
enerji sağlanması) kadar değişebilir. Klasik
elektronik' te elektrik akımı ve gerilim bilgi
taşımak için kullanılırken güç elektoniğinde
elektriksel gücü taşımak için kullanılırlar. Bu
yüzden güç elektroniğinin ana kriteri "verim"
olarak tanımlanabilir.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

5

Döndürme işlemi diyod, tristör ve
transistör gibi yarı iletken anahtarlama
elemanları tarafından gerçekleştirilir.
Ġletişim ve sinyal-veri işleme gibi
elektronik sistemlere zıt olarak, güç
elektroniğinde büyük miktarlarda
elektriksel güç işlenir.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

6

AC/DC dönüştürücü (doğrultucu) pek çok
tüketici elektroniği cihazı (örneğin,
televizyon, kişisel bilgisayarlar, pil şarj
üniteleri vb.) içinde kullanılan, güç
elektroniğinin en tipik cihazıdır. Güç aralığı
onlarca watt' dan birkaç yüz watt' a kadar
değişebilmektedir. Endüstrideki en yaygın
kullanım şekli değişken hız sürücüsü olarak
(VSD) endüksiyon motorlarını kontrol
etmekte kullanılır. VSD' lerin güç aralığı
birkaç yüz watt' dan başlayıp megawatt' lara
kadar çıkabilmektedir.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

7

Güç dönüştürme sistemleri, giriş ve çıkış
gücünün tipine göre sınıflandırılabilir;
 AC den DC ye (doğrultucu)
 DC den AC ye (evirici)
 DC den DC ye (düzenleme)
 AC den AC ye (doğrultmayı takip eden
evirme)

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

8

Verimliliğin güç elektroniği çeviricilerinde en
önemli parametre olduğu göz önüne alındığında,
güç elektroniği cihazlarının mümkün olduğu kadar
az güç kaybına neden olmaları gerekmektedir. Bir
cihazın anlık kayıp gücü, cihaz üzerindeki gerilimle
üzerinden geçen akımın çarpımına eşittir.
Buradan görüleceği gibi gerilimin 0 olduğu
durumda (açık durumu) ya da cihaz üzerinden
akım akmazken (kapalı durumu) cihazın kayıp gücü
minimumdur. Bu yüzden güç elektroniği
çeviricileri açık ya da kapalı modunda çalışabilen
bir ya da daha fazla cihaz etrafında tasarlanır. Bu
tip bir yapı ile çevircinin girişinden verilen enerji
çıkışına tetiklemeler üzerinden transfer edilir.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

9

Uygulamalar
Güç elektroniği sistemleri her türlü
elektronik cihazın içinde bulunabilir;
 DC/DC çeviriciler özellikle cep telefonu
ve pda gibi mobil cihazlarda gerilim
seviyesini pilin şarj değerinde sabit tutmak
için kullanılır.
 AC/DC çeviriciler elektrik şebekesine
bağlı her türlü elektronik cihaz içersinde
kullanılır.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

10

GÜÇ ELEKTRONĠĞĠNĠN
KAPSAMI VE ENDÜSTRĠYEL
UYGULAMALARI
GÜÇ ELEKTRONĠĞĠNĠN KAPSAMI
Güç Elektroniği, yüke verilen enerjinin
kontrol edilmesi ve enerji şekillerinin
birbirine
dönüştürülmesini inceleyen bilim dalıdır.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

11

Yüke Verilen Enerjinin Kontrolü

Yüke verilen enerjinin kontrolü, enerjinin
açılması ve kapanması ile ayarlanması
fonksiyonlarını içerir.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

12

Statik (Yarı Ġletken) Şalterler
a) DC statik şalterler
 b) AC statik şalterler

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

13

Statik (Yarı Ġletken)
Ayarlayıcılar
a) DC statik ayarlayıcılar
 b) AC statik ayarlayıcılar

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

14

Enerji Şekillerinin Birbirine
Dönüştürülmesi
Elektrik enerji şekillerini birbirine
dönüştüren devrelere genel olarak
Dönüştürücüler adı verilir.
 Dört temel dönüştürücü vardır. Bu
dönüştürücüler aşağıdaki diyagramda
özetlenmiştir.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

15

Dönüştürücüler:

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

16

Dönüştürücülerde kullanılan
kısaltmalar :
DC : Doğru Akım şeklindeki elektrik
enerjisi
 AC : Alternatif Akım şeklindeki elektrik
enerjisi
 Ud : DC gerilim (ortalama değer)
 U : AC gerilim (efektif değer)
 f : frekans
 q : faz sayısı

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

17

AC-DC Dönüştürücüler /
Doğrultucular, Redresörler

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

18

Temel özellikleri :
 Doğal komütasyonludur.
 Tristör ve diyotlarla gerçekleştirilir.
 Başlıca uygulama alanları :
 DC motor kontrolü
 Akümülatör şarjı
 Galvano teknikle kaplama
 DC gerilim kaynakları

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

19

DC-AC Dönüştürücüler /
Ġnverterler, Eviriciler

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

20














Temel özellikleri :
Zorlamalı komütasyonludur.
Orta güç ve orta frekanslarda BJT kullanılır.
Düşük güç ve yüksek frekanslarda MOSFET kullanılır.
Ayrıca, diğer güç elemanları,
GTO yüksek güç ve düşük frekanslarda,
IGBT ortanın üzerindeki güç ve frekanslarda,
MCT yüksek güç ve orta frekanslarda kullanılmaktadır.
Başlıca uygulama alanları :
AC motor kontrolü
Kesintisiz güç kaynakları
Endüksiyonla ısıtma sistemleri
Yüksek gerilim DC taşıma sistemleri
AC gerilim kaynakları
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

21

DC-DC Dönüştürücüler / DC
Kıyıcılar

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

22

Temel özellikleri :
 Zorlamalı komütasyonludur.
 Eleman seçimi inverterdeki gibidir.
 Başlıca uygulama alanları :
 DC motor kontrolü
 Akümülatör şarjı
 DC gerilim kaynakları

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

23

AC-AC Dönüştürücüler / AC
Kıyıcılar

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

24

Temel özellikleri :
 Doğal komütasyonludur.
 Tristör ve triyaklarla gerçekleştirilir.
 Başlıca uygulama alanları :
 Omik yüklerde güç kontrolü, temel olarak
ısı ve ışık kontrolu
 Vantilatör karakteristikli yükleri (fan,
pompa, ve kompresör gibi) tahrik eden
düşük güçlü AC motor kontrolü

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

25

DOĞRUDAN FREKANS
DÖNÜŞTÜRÜCÜ

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

26

Temel özellikleri :
 Doğal komütasyonludur.
 Tristörlerle gerçekleştirilir.
 Düşük hızlarda kontrol imkanı sağlar.

Başlıca uygulama alanları :
 Çok düşük devirlerde çalışan ağır iş
makinalarının (yol kazma, taş kırma, maden
çıkarma makinaları gibi) kontrolü

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği

27

GÜÇ ELEKTRONĠĞĠ
Yrd. Doç. Dr. Ġbrahim GÜNEŞ

gunesi@istanbul.edu.tr
D526
Pazartesi: 08:30-11:00

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

1

GÜÇ ELEKTRONĠĞĠ( 3.Hafta)

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

2

Güç Elektroniği nerelerde kullanılır:

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

3

Dönüştürücüler:

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

4

Elektronik anahtarlar:

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

5

YARI ĠLETKEN DOĞRULTUCU
ELEMANLAR

Yarı iletken doğrultucularda ana elemanlar
olarak; diyot, tristör, triyak, kapıdan
tıkanabilen tristör (GTO), bipolar güç
transistörü, güç mosfeti, ve yalıtılmış kapılı
bipolar transistör (IGBT) sayılabilir. Diyot
haricindekiler ileri yönde uygulanan
potansiyele dayanabilir ve dolayısıyla
kontrol edilebilirler.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

6

Diyot:

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

7

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

8

Tristörler:

Tristör, dört katmanlı
P-N-P-N yapılı ve
kapı ucu bulunan bir
elemandır. Yukarıda
görülen 2000V, 300A
lik tristör, 3cm çap ve
0.7mm kalınlığa
sahiptir.
Kapı ucuna harici bir bağlantı bulunmadığı durumda elemanın
karakteristiği sağda görüldüğü gibidir. Bu durumdaki tristör iki
yönde de iletime izin vermeyen üç tane seri bağlı diyot gibidir.
Ters yönde kutuplanmada diyotla aynı davranıĢı sergiler. Ġleri
yönde kutuplamada yani anot pozitif iken, merkezdeki kontrol
jonksiyonunun delinme gerilimi aĢılmadıkça sadece kaçak
akım akar.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

9

Tristörler

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

10

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

11

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

12

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

13

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

14

KAPIDAN TIKANABĠLEN TRĠSTÖR
Tristörün icadından sonra iki yeni
(GTO)
.
ürün daha icad edildi. Bunlardan birisi
ters yönde daima iletimde olan ancak
daha ince silikon kullanılmasıyla daha
kısa sürede tıkamaya geçebilen
asimetrik tristördür. Bu tristör inverter
devrelerinde kullanılır. Bir kaç
mikrosaniyede devreye alınıp
çıkarılabilir.

Diğer bir eleman kapı akımını
uygulayıp kesmekle iletime alınıp
çıkarılabilen GTO tristörlerdir.

eemdersnotlari.com

GTO, klasik tristöre göre daha
karmaĢık bir yapıya sahiptir. Yüksek
oranda katkı içeren “+” iĢaretli
katmanlar vardır. Kapı ve katod
birbirine yakın ve dar kanallardan
oluĢmaktadır. Ġleri kutuplamada
merkezi N-P jonksiyonu gerilimi tutar,
ancak ters kutuplamada bloke
05.01.2013
Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi
15
yapamaz.

GÜÇ TRANSĠSTÖRÜ

Bipolar transistör üç katmanlı NPN veya PNP yapıda güç transistörüdür. ÇalıĢma
aralığında Ic, Ib nin fonksiyonudur. Belirli bir Vce için baz akımındaki değiĢme kollektör
akımında katlanmıĢ olarak görülür. Bu oran 15-100 kat arasındadır. Ters gerilim
uygulanan bir transistörün baz-emiter jonksiyonu 10 V civarında delinir. Bu modda
çalıĢılacaksa transistöre seri diyot bağlanmalıdır.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

16

GÜÇ TRANSĠSTÖRÜ
Transistörde
kayıplar Vce ile
Ic nin
çarpımının bir
fonksiyonudur.
Yandaki Ģekilde
baz akımı Ic
akımının 10 A
geçmesini
sağlıyorsa,
kayıp güç 1 kW; gerilim düĢümü 100V ve
verim %50 olacaktır (V=200V, R=10
ohm). Bu kabul edilemez bir kayıptır. Bu
nedenle güç uygulamalarında transistör
anahtar gibi kullanılır. Ib=0 iken transistör
kesimdedir. Ġletim için transistör
karakteristiğinin doyma bölgesi kullanılır.
Doyma gerilimi 1.1 V civarındadır.
Kayıplar sadece anahtarlama sırasında
olur.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

17





Tristörle güç transistörü karşılaştırılırsa:
30 A tristör 0.1 A kapı akımı, 30 A transistör 2 A baz akımı gerektirir.
Güç transistörünün aşırı yük kapasitesi tristörden düşüktür.
Transistörün anahtarlama hızı çok yüksektir. (1 mikro saniye)
Transistörle yük akımı seviyesi kontrol edilebilirken, tristörde iletime
geçişten sonra kontrol imkanı ortadan kalkar. Transistörlerin akım
kazancını artırmak için şekilde görüldüğü gibi darlington bağlantısı
kullanılır. Bu şekilde akım kazancı 250 katına çıkarılabilir.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

18

GÜÇ
MOSFETĠ
Güç Mosfeti (metal oksit yarı iletken alan etkili transistör) bipolar transistörden farklı
olarak gerilimle kontrol edilir. Vgs sıfır iken mosfet kesimdedir. YaklaĢık 3 V uygulanınca
iletime geçer. DüĢük Vds değerleri için mosfet sabit direnç özelliği gösterir.
Güç kayıplarının az olması için
güç mosfeti bu bölgede çalıĢır.
Kapı gerilimi drain akım sınırının
yük akımından daha büyük
olmasını sağlayacak büyüklükte
tutulmalı ancak 20 V u
geçmemelidir. Mosfetin açma
kapama zamanı 1 mikrosaniyenin
altındadır. Ġletim esnasındaki
direnci 100V luk mosfet için 0.1
ohm; 500V luk için 0.5 ohm dur.
Güç mosfetleri doğrudan
mikroelektronik devrelerce kontrol
edilebilir. Tristörden daha az
gerilim seviyelerine sahip
olmalarına rağmen daha hızlıdır.
100V daki iletim kayıpları tristör
ve transistörden daha fazladır,
ancak anahtarlama kayıpları çok
05.01.2013daha
Güç Elektroniği
19
eemdersnotlari.com
azdır. 2010-2011 Güz Dönemi

YALITILMIŞ KAPILI BĠPOLAR
IGBT transistör mosfet ile bipolar
TRANSĠSTÖR (IGBT) transistörün özelliklerinden yararlanarak
.
yapılmıĢtır. Güç transistöründe daha çok
NPN yapı kullanılırken, IGBT de PNP
yapısı kullanılır. Kollektör-Emiter
karakteristiği bipolar transistöre
benzerken kontrol özellikleri mosfet
gibidir.Tipik iletime geçme zamanı bipolar
transistörden daha azdır (0.15
mikrosaniye) ve mosfete benzer.
Ġletimden çıkıĢ zamanı 1us dir (PNP ye
benzer). IGBT lerin anahtarlaması
aĢağıdaki Ģekilde görüldüğü gibi yapılır.
Yüke bağlı olarak söndürme esnasında
ters gerilim uygulanması gerekebilir.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

20

MGT ve MCT
MOS-kapılı tristör MGT tristörün tetiklenmesi için mosfet
kullanır. Dolayısıyla tristörün iletime geçmesi kolylaĢtırılmıĢ
olur.

MOS kontrollu tristörde ise iki adet mosfet vardır. Pozitif
kapı gerilimi tristörü iletime alırken negatif kapı gerilimi de
tristörü kesime götürür.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

21

SIT ve SITH
Statik endüksiyon transistörü SIT; normalde iletimde olan bu eleman, (baz sinyali
yokken iletimde) ters kutuplandığı zaman kesime gider. Çok hızlı anahtarlama
yapılabildiğinden mikrodalga frekansları seviyesinde kullanılır.
Statik endüksiyon tristörü SITH: GTO ya benzer ancak normalde iletimdedir. KatodKapı arasına ters gerilim uygulanırsa kesime gider. Diğer tristörlere göre daha az
kayıpları vardır ve daha hızlı çalıĢırlar.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

22

YARI ĠLETKEN ELEMAN KATALOG
DEĞERLERĠ

Buraya kadar yarıiletken elemanları ve karakteristiklerini inceledik. Ancak bir güç
yarıiletken elemanının etiket değerleri oluşturulurken çok değişik boyutların göz
önüne alınması gerekir.
Alttaki şekilde bir tristörden If akımı akarken tristör, di/dt eğimi ile sönüme
götürülüyor.Tristör, jonksiyonda yeterli şarj miktarı olan Qrr yükü birikene kadar
ters yönde Irr akımı geçirecektir. Belirli bir tristör için verilen If ve di/dt değerlerine
karşılık o tristörde buna bağlı olarak Qrr toparlanma yükü; ters toparlanma zamanı
trr, ve ters toparlanma akımı Irr olacaktır.
Tristörün iletime geçmesi kapı akımıyla sağlanıyordu. Ancak ileri yönde gerilim artış
hızı belirli bir değeri aşarsa tristörün iletime geçmesi mümkündür:Tristör
jonksiyonunu kapasitör gibi düşünecek olursak, sızıntı akımına karşılık gelen
deplasman akımı i=CdV/dt olacaktır.Yeterince yüksek bir dV/dt oranıyla (100V/µs)
bu akım tristörü tetikleyerek iletime geçirebilir. Dolayısıyla belirli bir tristör için
aşılmaması gereken bir dV/dt değeri vardır.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

23

KATALOG DEĞERLERĠ

Tristörün iletime geçmesi öncelikle kapı elektrodu civarında olur. Toplam anot akımı
aniden geçecek olursa aşırı ısınma nedeniyle tristör yanabilir. Ġletime geçme
esnasında akımın tüm yüzeye yayılabilmesi için belirli bir zamana ihtiyaç vardır.
(10µs) Bu sebeple bir tristör için akım artış hızı belli bir dI/dt değerini aşmamalıdır.
Jonksiyon sıcaklığı diyot için 150 C; tristör için 125 C, ve güç transistoru için 150 200 C değerini aşmamalıdır. Bu nedenle jonksiyondan tabana olan termal direncin
belirli bir değeri vardır.
Bir elemanın nominal akım değerini, oluşturacağı jonksiyon sıcaklığı belirler yani
kayıp gücün bir fonksiyonudur. Taşınan akımın tipi kayıp gücü etkileyecektir. Eğer
sinüsoidal bir dalga söz konusu ise RMS değer kullanılabilir. Özel bir dalga şekli ise
180 derecelik iletimde ortalama dalga değeri etiket değeri olarak verilir.
Kısa süreli aşırı yük durumu için her elemanın bir toleransı vardır. Aşırı yük ısı
artışına sebep olacağından cihaz yanabilir. Güç kaybı ısı artışının bir göstergesi olup
akımın karesiyle orantılıdır. Bu sebeple belirli bir eleman için akımın karesinin
entegrali belirli olmalıdır.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

24

KATALOG DEĞERLERĠ




Bir elemanın ileri ve ters yönde uygulanabileceği maksimum gerilim
sınırı vardır. Bunlar “repetitive peak reverse and peak forward
voltages” olarak tanımlanır. Ayrıca periyodik olmayan aşırı gerilimler
de söz konusu olabilir. Dolayısıyla bir elemanın delinmeden
dayanabileceği bu tür gerilimlere ait değeri de vardır.
Ġletimdeki bir elemanın geçirdiği akım miktarına bağlı olarak belirli bir
gerilim düşümü değeri vardır.
Bir güç transistoru için etiket değerlerinde, kollektör - baz akım
kazancı, frekans ve anahtarlama zamanı belirlidir.
Bir tristör için kapı devresiyle alakalı olarak akım gerilim ve güç
sınırlamaları vardır.
Belirli bir eleman için geçici ve kararlı hallerde sahip olunan etiket
değerleri çok değişkendir. Belirleyici unsurlar: Gerilim; akım,
anahtarlama zamanları, kontrol parametreleri, kayıplar, sıcaklık
değerleri vs... Bunlar kataloglarda verilmiştir.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

25

KAYIPLAR VE SOĞUTMA





Bir güç yarı iletkeninde kayıp kaynakları şu şekilde sıralanabilir:
1- Ġletim kayıpları: Ġletim akımının ve gerilim düşümünün
fonksiyonudur. Düşük frekanslarda ana kayıp kaynağıdır.
2- Tıkama yönünde kaçak akımla ilgili kayıp
3- Kapı devresinde tetikleme sinyali sebebiyle kayıp
4- Anahtarlama kayıpları: Ġletime ve sönüme geçme esnasındaki
kayıp enerji.Yüksek frekans uygulamalarında önemli
Ġletim kayıpları gerilim düşümü ve taşınan akımın çarpımının
bir periyottaki ortalamasından hesaplanabilir. Anahtarlama
kayıpları ise şu şekillerden tespit edilebilir:

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

26

KAYIPLAR VE SOĞUTMA

Akım ile gerilimin çarpımı bize ani güç ifadesine verir. Isı enerjisi ise güç çarpı zaman
yani P eğrisi altında kalan alandır. Anahtarlama sebebiyle meydana gelen ortalama güç
kaybı; iletim ve kesim kayıplarının toplamının frekansla çarpımından bulunur.
Tetikleme ve kaçak akım güç kayıpları ihmal edilirse elemanın tüketeceği güç iletim
kayıplarıyla anahtarlama kayıplarının toplamına eĢittir. Bu kayıp cihazda ısı üretimine
neden olarak sıcaklık artıĢı oluĢturur.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

27

KAYIPLAR VE SOĞUTMA

Jonksiyonda üretilen ısı önce cihaz tabanına oradan da
soğutuculara transfer olur. Isı seviyesine bağlı olarak hava veya
suyla soğutma tercih edilebilir.
Isı transferi yüksek sıcaklıklı bölgeden düşük sıcaklıklı bölgeye
doğru olur ve sıcaklık farkının termal rezistansa oranıyla
hesaplanır.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

28

KAYIPLAR VE SOĞUTMA




O halde P=(T1-T2)/R olup termal direncin birimi ˚C/W dır. Isı akışı
jonksiyondan tabana oradan soğutucuya ve daha sonra da çevreye
doğrudur.
Toplam termal direnç: Rja=Rjb+Rbh+Rha dır. Sanal jonksiyon sıcaklığı ise
Tvj=Ta+P.Rja dır.
Tüm bu hesaplamalar kalıcı hal ve daimi akım şartlarındadır. Kısa süreli
geçici haller için (aşırı yük, kısa devre) jonksiyondaki sıcaklık artışı elemanın
termal depolama kapasitesi dikkate alınarak hesaplanmalıdır. Üretilen ısının
bir kısmı elemanda depolanırken bir kısmı da transfer edilir. Bu durumda
enerji dengesini yazarsak;
Kayıp enerji girdisi=Depolanan termal enerji artışı + Çevreye enerji
transferi
Pδt=A. δθ+B. θδt ; P: Kayıp güç, A: 1 ˚C artışa karşılık gelen enerji
depolanma miktarı (ısıl depolama kapasitesi jul olarak), B: 1 ˚C başına
yayılan güç. Denklemin limiti alınırsa:
P=A.(dθ/dt) +B. θ olur. t=0 için sıcaklık θ=0 kabulü ile diferansiyel
denklemin çözümü:
θ=θmax(1-e –t/T) ; θmax=P/B (Sonuçtaki kalıcı sıcaklık artışı) ve T=A/B
(Termal zaman sabiti) şeklinde olur.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

29

KAYIPLAR VE SOĞUTMA


Bu denklem homojen malzeme için geçerlidir. Tristörde ise jonksiyon bölgesinde güç
kaybı dağılımı üniform değildir. Ayrıca silikon ısı için iyi bir iletken değildir. Bu
sebeple sıcaklık artış miktarları kalıcı hal ve geçici hal için aynı olmayacaktır.
Aşağıdaki eğriler matematiksel olarak çizilmiştir. Bir eleman ancak imalat değerine
kadar kullanılabilir (θmax1). Aksi takdirde cihaz yanar. Bu sebeple aşırı yük ancak t1
kadar bir süre uygulanabilir. Aşırı yük şartları çok karmaşık olduğu için θ formülü
yerine transient termal empedans değeri kullanılır:
Zth=Sıcaklık farkı (artış) / Belirli bir zaman diliminde cihazdaki güç kaybı
Böylece aşırı yük durumları için hesaplama basitleşmiş olur. R yerine Zth kullanılır.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

30

YARI ĠLETKEN ELEMANLARIN
KARŞILAŞTIRILMASI
Güç elektroniği devrelerinde elemanlar anahtar olarak kullanılır.
Ġdealde bir anahtar:
 1- Sınırsız gerilim ve akım değeri
 2- Ani açma kapama zamanları
 3- Sıfır kaçak akım
 4- Sıfır iletim ve anahtarlama kayıpları
 5- Sıfır kapı tetikleme gücü şartı
 6- Aşırı akım ve gerilimlere dayanabilme kabiliyeti
 7- Kısa devrelere karşı koruma kolaylığı
 8- Düşük maliyet ve montaj kolaylığı

Pratikte uygun eleman seçimi uygulamadan uygulamaya değişir.
Uygulamada kriterler; cihaz etiket değerlerine, iletim kayıplarına,
kontrol stratejilerine ve maliyete bağlı olarak belirlenir.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

31

YARI ĠLETKEN ELEMANLARIN
KARŞILAŞTIRILMASI

Tristör; elemanlar içinde en yüksek akım ve gerilim seviyesine sahiptir,
dayanıklıdır, düşük iletim kayıpları vardır ve ucuzdur. Ancak iletime
geçişi yavaştır, sönümü yüke bağlıdır. Yüksek güç ve gerilimlerin
olduğu 50, 60 Hz uygulamaları için idealdir.
AC den DC eldesinde ya da anahtarlamalı güç kaynaklarında hızlı
anahtarlama değeri aranır; ve ters kutuplamada tıkamaya ihtiyaç
yoktur. Buralarda bipolar güç transistoru; IGBT, Mosfet, GTO, MCT
kullanılabilir. 100 kHz’in üzerinde ancak mosfet kullanılabilir. 100 kHz’e
kadar bipolar transistörle IGBT düşük maliyeti; düşük iletim kayıpları
sebebiyle Mosfete karşı tercih edilirken anahtarlama kayıpları
Mosfetten fazladır. 15 kHz’e kadar tristör, GTO yada asimetrik tristör
kullanılır.
Ġşletme sıcaklıkları düşünüldüğünde transistor ailesi 150 ˚C ye kadar
işletilebilirken tristörler 125 ˚C ile sınırlıdır. Kayıplar ve soğutma
maliyetleri eleman seçiminde önemlidir.
Kısa devreye karşı koruma tristör ailesiyle çok kolaydır. Bu,
transistorların yüksek akım ve gerilimlerde imalini engelleyici
olmuştur. eemdersnotlari.com
05.01.2013 Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi
32

Ters bloke yapabilen GTO larda yapılmıĢtır. GTO lar karmaĢık yapıları
sebebiyle daha yüksek kilitleme akımına sahiptir. GTO yu iletime sokmak için
kapısına akım enjekte edilir. Söndürmek için ise katod-kapı yönünde 10 V
seviyesinde gerilim uygulanır. Sönüm için geçecek akım anot akımının 1/5
veya 1/3 ü kadar olmalıdır. Bu akım 1 mikro saniyeden daha az bir zamanda
sağlanacağından anot geriliminin artıĢ hızını sınırlandırmak için kondansatör
bağlanır.
Yandaki devrede basit kapı
kontrol devresi
görülmektedir. Kontrol
sinyalinin konumuna göre
T1 veT2 iletime geçerek
C1 doldurulup boĢaltılarak
tristör iletime veya kesime
geçirilir. C2 ise anot katod
geriliminin dV/dt artıĢını
sınırlar.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

33

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

34

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

35

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

36

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

37

YARI ĠLETKEN DOĞRULTUCU
ELEMANLAR (TRĠYAK)
Triyak beĢ katmanlı, her iki yönde P-NP-N yoluna sahip ve dolayısıyla iki
yönde de iletebilen elemandır.
Triyak, pozitif ya da negatif kapı
akımıyla iletime geçebilir. T2 pozitifken
pozitif; T1 pozitifken negatif uygulamak
daha iyidir, ancak pratikte her ikisi içinde
negatif darbe uygulanır.
Ġki yönde de iletime müsaade edebildiği
için triyak alternatif akım devrelerinde
kıyıcı veya elektronik anahtar (Ģalter)
olarak kullanılır.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

38

NEDİR GÜÇ ELEKTRONİĞİNİN
UYGULAMA ALANLARI VE
KAPSAMI ?
Yarıiletken
Yonga (Chip)

Yarıiletken yonga yapısı
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Yarıiletken (Diyot, SCR, Triyak, IGBT,
MOSFET,
GTO,
LASCR,
görünüĢü
Güç
Elektroniği
2010-2011
GüzMCT)
Dönemi
39

Akla gelebilecek (gelmeyen de dahil) ve denetim olan her yer
Güç elektroniğinin uygulama alanına girer.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

40

Elektrik kaynak makinalarının denetiminde
Metallerin ısıtılarak biri
birlerine kaynatılması
 Bir kaynak
 Bir malzeme hareket
 Bir havalandırma fan
motoru olmak üzere üç
motor.
 Doğrultucu veya evirici güç
devresi
 Ġşin denetimi için
algılayıcılar
 Evirici ve/veya doğrultucu
denetim düzenleri
 Bilgisayara bağlama
41
05.01.2013 Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi
düzenleri

Denetleyici

Kaynak
motoru
Metal

Malzeme
hareketi

Diğer

bilgileri sisteme
giriĢi

bilgi
Kaynak
ucu
hareketi

eemdersnotlari.com

Konveyör taşıyıcı bantların denetiminde

BaĢlatma algılayıcısı

Bant hareket motoru
Hareketli malzeme
algılayıcıları (istenirse
sayıcıları)


Servo
Motor


Kodlanıcı
(Encoder)



eemdersnotlari.com

05.01.2013

Devir dönme sayısı
kotlayıcısı
Motor sürücü evirici
veya DA ayarlayıcısı
Sürücü denetleyicisi
Gerekirse paketleme ve
Etiketleme, depolama
düzenleri

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

42

TEL ÇEKME (Kablo, Ġplik vb) VE
MAKARAYA SARMA MAKĠNASI

Sarılan bobin
makara


Makara
motoru

Makara
sürücüs
ü

Servo
motoru

eemdersnotlari.com

Sarıldıkça yarıçapı
büyüyen ve
dolayısıyla daha
düşük devirlerle
dönmesi gereken
makara
Makara tahrik
motoru ve
sürücüsü
Evirici veya
denetimli DA
ayarlayıcısı
Tel çekme servo
motoru ve sürücü
denetleyici
düzeneği

Sürücü
Denetleyici
05.01.2013
Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

43

ÇOK EKSENLĠ HAREKET DENETĠMĠ
Motor2

Motor1
Disk
3. Eksen
motoru

Sürücü1

Üç ayrı eksen
hareketi için üç
farklı motor ve
sürücüleri
 Denetleyici
 Sürücü devre
eviricileri ve
konum/hareket
algılayıcıları

1. Eksen
2. Eksen iĢlem baĢlığı
iĢlem baĢlığı

Sürücü3
Çok eksen
Sürücü2
eemdersnotlari.com
denetleyici

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

44

MMATKAP TEZGAHI DENETĠMĠ
Dönm
e
kafası

Tezgah
masası
Dönen mekanizma

Motor

eemdersnotlari.com

Sürücü ve Denetleyici

Vidalı
mil

 Matkap

döndürme

motoru
 Tezgah hareket motoru
 Motor sürücü ve
denetleyici düzenleri
(Eviriciler, devir-konum
algılayıcıları, delici uç
titreşim algılayıcılarıkestirim için)
05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

45

Çok eksenli hareket yapan iş makinası (Tezgah) denetimi
Dönen teker

Dönme
hareketi

 ekseni
motoru

Döne
n
baĢlık

Sürücü

X eksen
motoru

 ekseni
sürme

X
eksen
i
sürme

ĠĢlemci bilgileri

Döndürme motorları
 Denetleyici ve
Sürücüler
 Evirici ve PLC ler
 Hareket algılayıcıları
 Verilerin
değerlendirilmesi ve
işlemciler (Mikro
bilgisayarlar)

eemdersnotlari.com
Denetleyici
ve Sürücüler

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

46

Seri işlem veya çizim robotları denetimi

motoru
 Denetleyici ve sürücü
 Doğrultucu, evirici ve
ayarlayıcı düzenler
 Konum, hız ve işlem
algılayıcıları
 Ġşlem

Algılama kotlayıcı

eemdersnotlari.com
Denetleyici / Sürücü

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

47

Elektrikli ulaşım ve sinyalizasyon denetimi

Ulaşım ve trafik sorunları

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

48

Elektrikli Demiryolu Ulaşımı Denetimi
Tren taşıt motorları hareket ve hız denetimi
 Sinyalizasyon, aydınlatma, ısıtma-havalandırma,
haberleşme denetimi

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

49

KAĞIT

Kağıt sarma ve bobin denetimi




eemdersnotlari.com

05.01.2013

Sabit kağıt hızı
Döndükçe kalınlaşan
bobin
Azalması gereken
devir sayısı
Algılayıcı, denetleyici
ve sürücü düzenler
Bilgisayarlı denetim

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

50

Enerji üretim-iletim ve dağıtımında denetim
Anahtarlamalar
 Jeneratör
Kompanzasy
frekans-gerilim
on
ve uyartımı
 UPS
 Algılayıcı,
Hareketli
YÜK
denetleyici ve
sürücü
düzenler
 Bilgisayarlı
YÜK
denetim
UPS
 YDGEĠ
(HVDC)
 Kompanzasyon
YÜK
05.01.2013 Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi
51

Kesici

Dağıtım
merkezi

Hassas YÜK
Yarıiletken akım
sınırlayıcı

Harmonik
azaltma

eemdersnotlari.com

Kompanzasyon denetim

Anahtarlamala
r

TDR
 TDK
 DRD
 Merkezi
kompanzasyo
n
 Ferdi
kompanzasyo
n
 Otomatik
kompanzasyo
Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi
52

eemdersnotlari.com

05.01.2013

CNC Tezgah denetimi
Hareket ve
döndürme
motorları
 Ġşlem başlık ve
uçları
 Hareket
algılayıcıları
 Denetleyici, sürücü
ve bilgi işlem
düzenleri

Motor
Güvenli
k bandı

Döner
başlık

Denetim
paneli
Motor

Kablo
kutusu

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

53

CNC Tezgah denetimi

Hareket ve döndürme motorları

Ġşlem başlık ve uçları
Hareket algılayıcıları
Denetleyici, sürücü ve bilgi işlem düzenleri


v

v

v

v

Motor
ĠĢlem
baĢlığı
ĠĢlenmiĢ
parça
Motor

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

54

CNC Tezgah denetimi

Çok motor ve çok hareket denetimli
Denetim
bilgisayarı

Sürüc
ü

Sayısal
tabla

2.ekse
n
3.eksen
1.eksen

eemdersnotlari.com
4.ekse

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

55

CNC Tezgah denetimi
Sayısı belirli delme veya doldurma denetimi
 Tahrik ve iş motorları
 Tam (absolute) veya yaklaşımlı (Increamental) kodlayıcı
 Algılayıcı, sürücü ve denetleyici düzenler

Delme, Boşluk
denetimi, doldurma vb
başlığı

PLC veya
Motor ve Sürücü Motor Sürücü
Tahrik ve Ġş
Sayısal denetim
Denetleyicisi (Tristörlü Evirici)
Motoru
05.01.2013 Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi
eemdersnotlari.com
birimi

56

Kameralı üretim sistemi denetimi
Gözlemleme,
Güvenlik,
belirleme

Motor

Sürücü

Tam
bilgisayarlı
denetim

eemdersnotlari.com

Kamera denetimi
 Kameraya bağlı çalışan fan
 Üretim bandı (Coneyor)
 Tahrik Motoru
 Sürücü ve denetleyici
 Tam bilgisayar denetimi
için bilgi ve işlemci
birimleri

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

57

CNC Tezgah denetimi (Kaynak işlemi)

Doğrusal hareket motor ve düzenleri,
Sürücüler, denetleyiciler ve algılayıcılar
Sürüc
ü

Sayısal
sürücü

Doğrusal Motor

Kaynak
yerleri

Bant
hareketi
için
kotlayıcı

Kaynak
baĢlığı

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

58

Otomatik Tezgah denetimi

Kablo, tabaka kağıt, metal vb gibi işleme denetimi
 Motor, sürücü, denetimi ve algılayıcılar

Motor ve dönen
Ġnceltme silindirleri
silindirler
ve kotlayıcı

Makar
a

Servo
sürücü
Kesici

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

59

Otomotiv endüstrisi

Tüm motor
denetim ve
gözetimleri
 Algılama, kamera
sistemleri
 Doğrusal ve
dönme hareketleri
 Yürüyen üretim
bandı, paketleme
ve depolama

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

60

Aydınlatma sistemleri denetimi
Konut içi ve dışı aydınlatmaları
 Bina ve anıt aydınlatmaları
 Sokak ve alan aydınlatmaları
 Sahne, ameliyathane ve özel aydınlatmalar
 Işık ve renk ayarı (Dimerler)

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

61

Aydınlatma sistemleri ıĢık denetimi
Refrans (+)

ġebek
e (+)

A
m
p
u
l

A
m
p
u
l

ġebek
e (-)

eemdersnotlari.com

05.01.2013

•Akkorflamanl
ı ampullerde
gerilim
•Floresan
ampullerde
elektronik
balast

•Ġndüktif
dimer

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

62

CNC Tezgah denetimi (Bant robot kolu)
 Doğrusal

Robot kolu ve
motoru

Durdurma

PLC

Tekrara
baĢlatma

1.eksen
sürücüs
ü

2.robot
kolu
motoru

hareket
motor ve
düzenleri,
 Sürücüler,
denetleyic
i-ler ve
algılayıcılar

Acil
durdur

2.eksen
sürücüs
ü

05.01.2013
eemdersnotlari.com
Tekrar itme durdurucusu

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

63

Uzay ve Havacılıkta

 

eemdersnotlari.com

Uçak ve
helikopterlerin
denetim ve
haberleşmesind
e
 Kalkış ve
inişlerdeki
denetimlerde
 Radar ve takip
sistemlerinde



05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

64

Uydu haberleşmesinde
•Uydu ve haberleşme
sistemlerinde

•
Dünya etrafında eemdersnotlari.com
bir yörüngede dönen haberleşme

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

65

Boru-metal cubuk kesme/diş açma işleme tezgahı
Malzeme
sarılı makara
ve hareket
tahrik
motorları
 Kesme
donanımı
 Algılayıcı,
Sürücü ve
denetleyici

Boru
sarılmış
makara

Kotlayıcı

Kesme
donanımı

Motor

Sonsuz
Vida

eemdersnotlari.com

Denetim
paneli

05.01.2013 / Sürücü
Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi
Denetleyici

66

Yük ve insan asansörleri denetimi
Yağ
kabı

Tahrik motoru
ve sürücüsü
Yüksek ısı
seramik kılıf

Halat ve kasnak
düzeneği
Kabin
koruma
tabakaları

Güvenlik
devresi




GiriĢ
Halı
Kapı

Yağlık

eemdersnotlari.com
Kapı levhası

Zımba Metal


Tahrik
motoru
Kapı açmakapama
denetimi
Kat
durdurma
Güvenlik
devresi
Haberleşme
Klima
Algılayıcılar

05.01.2013 Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi
Levha tabakası
Çift taban

67


Pres denetimi

Pres motorları
Algılayıcılar, denetleyici ve sürücüler
Pres
denetim
i

Pres
motoru
Elektrikli
silindir

Sürücü

Üst baskı
baĢlığı
Alt baĢlık

Durma
Park
Kapama
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

68

YDGEĠ (HVDC) Küçük ölçekli üretim (çay,rüzgar v.b.), Ada beslemesi,
Kentlerin alternatif beslenmesi, Asenkron bağlantı ve devreye girip çıkma,
Petrol platform beslemeleri,

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

69

Deniz geçişlerinde YDGEİ denetimi
(Yunanistan-İtalya bağlantısı)

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

70

Deniz geçişlerinde YDGEİ denetimi

(İsveç-

Polonya geçişi)

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

71

GüneĢ enerjisinden elektrik üretme
denetiminde

Hücrelerden
elektrik
 DönüĢtürücülerde
AA eldesi
 Denetleyici ve
sürücülerden
ısıtma, aydınlatma
ve tahrik
sistemlerine

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

72

Elektrikli akülü otomobil taĢıtının denetimi

Tahrik düzenekleri
Denetim düzenekleri




eemdersnotlari.com

05.01.2013

Aküden Motoru
besleme
Hız ayarı
Yön ayarı
Algılayıcılar
Kamera
sistemleri

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

73

Rüzgardan elektrik üretme sistemlerinin denetimi
Rüzgar jeneratörünün uyartılması
 Elektriğin dönüştürülürken gerilim,
frekans ayarı
 Şebekeye bağlanmasında denetim
düzenleri

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

74

Oyuncak ve maket sistemlerin denetimi

Tahrik
motoru,
denetleyici

ve
sürücüleri

Algılama
ve ölçme
sistemleri

Uzaktan
kumanda
sistemleri

Oyuncak ve
maket sistemlerin tahrik düzeneği
05.01.2013
eemdersnotlari.com

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

75

MOTOR DENETĠMĠ
Denetleyici ve sürücü
 Algılayıcı ve ölçme
 Sayısal denetim

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

76

Modern servo motor ve sürücü devreleri

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

77

Sürücü devre baskı kartı

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

78

Motor ve sürücü kartı
görünüşü

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

79

40. Main() {
41. Apple_box b1,b2; Gerilimde
42. B1.Put_green_apple();
harmonik
43. B1.Put_green_apple();
bileşenlerinin
44. B1.Put_red_apple(); etkisi
45. B2.Put_green_apple();
46. B2.Put_red_apple();
47. B2.Put_red_apple();
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

80

Ani yükselen
gerilimlerin (flickers)
etkisi

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

81

Harmoniklerin olumsuz etkilerinin süzülmesi

NON LINEAR
CURRENT
WAVEFORM

CLOSEST APPROXIMATION
eemdersnotlari.com
is a SQUAREWAVE

100 % Fundamental or 60 Hertz
33.3 % 3rd Harmonic or 180 Hertz
20 % 5th Harmonic or 300 Hertz
14 % 7th Harmonic or 420 Hertz
9 %11th Harmonic or 660 Hertz
05.01.2013 Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

82

Denetlenmiş
harmonik etkisi

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

83

1,5 MHz, 50W tümdevre denetimli güç kaynağı

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

84

Elektronik
tümdevre
denetimli akü
doldurma
devresi
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

85

TL596 tümdevre
denetimli 100 KHz
50 W doğru gerilim
ayarlayıcısı

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

86

Üç fazlı AA gerilimin
doğrultulması, tek fazlı
evirici ve anahtarlamalı
güç kaynağı ile aku
doldurma devresi

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

87

Yıldırım denetlenebilir mi?

eemdersnotlari.com
Yeni bir enerji kaynağı

mı?

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

88

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

89

DOĞRULTUCU DEVRELER
Bir doğrultucu devresi AC beslemesini DC yüke
bağlayan devredir. Elde edilen DC gerilim aküde
olduğu gibi sabit olmayıp ortalama gerilim seviyesine
süper impoze edilmis alternatif akım dalgalanma
bileseni içerir. Asağıda bahsedilen devrelerin tamamı
DC gerilim vermesine rağmen ; çıkıstaki AC
dalgalanması, ortalama gerilim seviyesi, verimi ve AC
beslemedeki yükleme tesirleri açısından farklılık arz
ederler.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

1

Devre Tanımları ve Gruplandırma
Doğrultucu devreleri yarım dalga ve tam dalga bağlantıları
olmak üzere iki grupta
tanımlanabilir.
Yarım Dalga Devreleri : Bu devrelerde AC beslemenin her
hattına bir doğrultucu eleman bağlanır ; elemanların katodları
DC yüke ve yükün diğer ucu da AC beslemenin nötr ucuna
bağlanır. Akım akısı her hatta “tek yönlü”’dür. “Tek yollu” devre de
denilir.
Tam Dalga Devreleri : Biri yükü besleyen, diğeri de yük
akımını AC hatta döndüren iki adet yarım dalga devresinin
seri bağlanmasından olustuğundan, nötr hattına gerek yoktur.
“Köprü devreleri” ya da “çift yollu devreler” olarak da adlandırılır.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

2

Devrelere ait kontrol karakteristikleri üç
kategoride toplanabilir:
Kontrolsüz Doğrultucu Devreleri : Sadece diyot içerirler, AC
besleme gerilimiyle orantılı
sabit DC gerilim sağlarlar.
Tam Kontrollü Doğrultucu Devreleri : Tristör (ya da güç
transistörü) kullanılır. Tristörlerin
iletime geçtiği faz açısının kontrolüyle DC yük geriliminin ortalama
değeri ayarlanabilir,
yönü değistirilebilir.Tam kontrollü devreler yük ve besleme arasında
iki yönde de güç
transferine imkan tanıdığından “çift yönlü konverter” olarak da
adlandırılırlar.
Yarım Kontrollü Devreler : Tristör ve diyot karısımı içerirler.
Gerilimin yönü değistirilemez
ancak ortalama değeri ayarlanabilir. Bu sebeple yarı kontrollü ve
kontrolsüz devreler “tek
yönlü konverter” olarak adlandırılırlar.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

3

“Darbe Sayısı” :
AC beslemenin bir periyodunda DC
gerilim dalga seklinin tekrar sayısını
ifadede kullanılan bir terimdir. Örneğin “6darbeli devre”nin çıkıs dalgalanması giris
frekansının 6 katı frekansa sahiptir. Giris
50 Hz ise, DC dalgalanma 300 Hz’dir.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

4

Komütasyon
Diyodu :
Çoğu devreler (özellikle
kontrolsüz ya da yarı kontrollü)
yandaki sekilde olduğu gibi
komütasyon diyodu içerirler. ByPass diyodu da denilir. iki
fonksiyonu vardır :
1-Yük geriliminin yönünün değismesini önlemek
2-Yük akımının ana doğrultucudan akısını önleyerek
doğrultucunun bloke durumuna geçmesini sağlamak.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

5

Tek Faz Yarım Dalga (Tek Yollu) Devre:
Şekil de kontrolsüz tek
fazlı yarım dalga bağlantısı
görülmektedir. Dalga sekilleri
çizilirken diyodun ideal anahtar
gibi davrandığı kabul
edilmistir.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

6

Sekil (b)’de yük, saf omik iken (c)’de ise
endüktans içermektedir.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

7

Omik yük için diyot gerilimi düsümü
ihmal edilirse
Yük akımı : iL = Vs / R (Pozitif yarı periyot)
olur.
Ortalama gerilim :
Çoğu DC yükler (DC motorlar)
gerilimin ortalama değerine
tepki gösterirler, dolayısıyla
RMS değerle pek ilgilenmez.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

8

Ancak DC dalgalanmaları istemeyen
kayıplara yol açar. Devredeki diyodun
seçimi için hem
akım hem de gerilim dikkate alınmalıdır.
Yüklerin neredeyse tamamı ; endüktans
içerir. Bu
durumda sekil 2.2(c) dalga sekilleri elde
edilir.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

9

Yük Gerilimi :
Buradan akım dalga sekli elde edilebilir.
Gerilimin ortalama değeri ise :

olup, daha düsüktür.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

10

Tek faz yarım dalga devresi tristör kullanılarak kontrol
edilebilir. Sekil 2.4 (a)’da devre yapısı (b) ve (c)’de ise dalga
sekilleri görülmektedir.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

11

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

12

α tetikleme açısına bağlı olarak yük akımı ve
gerilimi değişmektedir. Akım seviyesi
diyot tutma seviyesinin altına düşerse yük
akımı kesintili olur. (Sekil 2.4 (c)) Yük
geriliminin ortalama değeri ;

Olur. α arttıkça gerilimin ortalama değeri
düser ve 1800 ’de sıfır olur.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

13

İki Faz Yarım Dalga (Tek Yollu) Devresi :
Sekil 2.5(a)’daki
devrede iki faz
Bağlantısı
görülmektedir. Yüke
her besleme hattında
bulunan tristörler
aracılığıyla besleme
yapılmaktadır.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

14

Herhangi bir anda sadece bir tristör devrededir.
Sekildeki trsitörlere anot geriliminin pozitif kaldığı
herhangi bir anda tetikleme uygulanabilir. Tristör
yerine diyot kullanılırsa α=0 olmuş olur. Herhangi
bir α değerinde T1 tristörü iletime geçirildiğinde
yük akımı T1üzerinde akar, V1 gerilimi negatife
geçtiğinde V2 pozitif olacağından yine α derece sonra
T2 tetiklenir ve T1akımı komütasyonla T2 ’ye
aktarılmıs olur.
T1 sönüme gittiği anda uçlarında V2max (yani tüm
sekonder sargı gerilimi) kadar gerilim bulunur.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

15

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

16

Ortalama Gerilim :
seklinde olur. Bu hesaplama
yapılırken yük endüktansının ; yük akımının sürekli kalmasını
sağlayacak değerde olduğu kabul edilmistir. α = 0 için ortalama
gerilim en yüksek değerindedir. (diyot durumu), α = 900 için
ise Vort = 0’ dır.
Gerilim dalga sekli bir periyotta iki kez tekrarlandığında bu devre iki
darbelidir. Gerilimin ortalama değeri düstükçe yük akımı
dalgalanması artar ve kesintili hal alır.
AC besleme akımı da non-sinüsoidaldir ve gerilime göre geridir.
(endüktif).

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

17

Tek Faz Köprü (Çift Yollu) Devreleri

Kontrolsüz :

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

18

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

19

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

20

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

21

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

22

Yukarıdaki sekillerde tek-faz köprü devrelerinin
değisik gösterimleri yer almaktadır. Güç
uygulamalarında sekil 2.7(c) gösterimi kullanılır. TekFaz köprü bağlantısı iki tane yarım
dalga bağlantısının seri bağlanmasından elde
edilmistir. (sekil 2.7 (b)) Sekil 2.7 (e)’de dalga
sekilleri görülmektedir.Yük akımı süreklidir. Bir
periyot içerisinde iki tekrar söz konusu
olduğundan bu bağlantı sekli de iki darbelidir.Diyot
ve besleme devresinin akım dalga
sekilleri yarım dalga bağlantısıyla (sekil 2.5) aynıdır.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

23

Tam Kontrollü :
Sekil 2.7’deki devrede diyotlar yerine tristör
kullanılırsa tam kontrollü köprü devresi
elde edilir. Tristörler tetiklenene kadar
iletim söz konusu olmaz. Akımın
geçebilmesi için sekil 2.8’deki devrede T1
ve T2 ,T3 ve T4 grup halinde her yarı periyotta
aynı anda tetiklenmelidir. Bunu sağlamak
için de T1 ve T2 aynı devreyle tetiklenir.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

24

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

25

Sekil 2.8 Tam kontrollü köprü devresi

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

26

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

27

Tetikleme darbeleri sekil 2.9’da görüldüğü
gibi izolasyon trafosu aracılığıyla yapılır.
Yük gerilimi iki fazlı yarım dalga
bağlantıyla aynıdır. Ortalama değeri ;

Ancak devredeki iki tristörün gerilim
düsümleri dahil edilmemistir ve yük
akımının sürekli olduğu kabul edilmistir.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

28

Yarı Kontrollü :
Sekil 2.10 (a)’daki yarı kontrollü
bağlantıda görüldüğü gibi, iki
tristör ve iki diyot
kullanarak ortalama DC gerilimi
kontrol etmek mümkündür.
Sekildeki tam dalga bağlantısı
aslında iki yarım dalga devresinin
eklenmesinden olusmustur.Yüke
giren akım tristörlerden
geçerken dönüs yolu da diyotlarla
sağlanmaktadır. Önceki konuda
olduğu gibi bir N (besleme
nötrü) noktası tanımlayarak ve yük
uçlarının bu noktaya olan
potansiyel değisimlerini
inceleyerek dalga sekillerini elde
edebiliriz.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

29

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

30

Dalga sekillerinden de görüldüğü gibi yük gerilimi asla negatif
olmaz. Gecikme açısı α= 1800
olunca ortalama gerilim sıfıra düser. Komütasyon diyodu hem
yük geriliminin negatif olmasını
önler, hem de endüktif olma durumu için yük akımını üzerine
alır. Sebeke geriliminin sıfırdan
geçtiği ve T1 iletimde olduğu bir durumda dönüs akımı D2
üzerinden sebekeye dönmektedir.
T3 tristörü α kadar tetiklenmeyeceğinden bu süre
zarfında yükün endüktif akımı T1ve D4 üzerinden akmak isteyecek
ve D2 akımını D4 ’e devredecektir. Aynı zamanda komütasyon
diyodu da yük akımını üzerine alacağından T1 tristörü sönecektir.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

31

Tam kontrollünün aksine yarı kontrollü
bağlantısında komütasyon diyodu sebebiyle
AC akımda sıfır seviyeye düsme
gözlenecektir. Yük geriliminin ortalama
değeri ;
Yarı kontrollü devre, tam kontrollüye göre
daha ucuzdur, ancak AC besleme akımı daha
çok harmonik içerir. Ayrıca yarı kontrollüde
ortalama gerilim negatif değer alamaz.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

32

Üç Faz Yarım Dalga (Tek Yollu) Devre :
Üç faz yarım dalga bağlantısı çok fazlı
doğrultucu devrelerinin temel elemanıdır.
Ancak, besleme trafosunun sekonderinin zigzag bağlanmasını gerektirdiğinden kullanım
alanı sınırlıdır. Anlatım kolaylığı bakımından
burada yıldız bağlı olduğu kabul edilecektir.
Çok fazlı bağlantılarıyla DC dalga seklindeki
dalgalanmalar daha azdır. Ayrıca endüktansı
büyük güçlü yükler beslenebilir. Yük akımı
dalgalanmanın azlığı nedeniyle sürekli ve
sabit değerli kabul edilebilir.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

33

Sekil 2.12’de her faz bir diyot aracılığıyla yüke
bağlanmıstır.Yük çıkısı ise sekonder sargının
nötr ucuyla irtibatlandırılmıstır. Herhangi bir
anda sadece bir diyot iletimdedir. Sekil 2.12
(b)’deki dalga sekillerinden de anlasılabileceği
gibi, V1 gerilimi diğer sargı gerilimlerine göre
daha büyük iken D1 iletimdedir. V2 gerilimi V1
’den büyük olur olmaz D1 diyodu akımını D 2’ye
devreder. DC gerilimin ani değeri Vmax ile 1/2
Vmax arasında değisirken 1 periyotta 3
dalgalanma görülür.Yani bu devre üç darbeli
karaktere sahiptir.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

34

Sekil 2.12 3~lı Yarım Dalga Devresi

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

35

Ortalama Gerilim :

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

36

Yani fazlar arası gerilim kadardır. Aynı devrede diyot
yerine tristör kullanılarak tam kontrollü
bağlantı elde edebiliriz. α tetikleme açısı 1200 farkla
her faz tristörüne uygulanarak Vort
ayarlanabilir. α= 0 için Vort en yüksek
değerindedir.(diyot durumu) α’nın baslangıcı iki faz
geriliminin kesistiği noktadadır. (faz geriliminin
0’dan geçisi değil) Bu bağlantı sebebiyle gerilim
dalgalanması artmıstır (yine de 3 darbelidir) Ancak
akım sekilleri aynı kalmıstır, sadece α kadar
ötelenmislerdir. Sekil 2.14 (c) ve (d)’deki dalga
sekilleri incelenirse ; α > 300 ’den itibaren negatif
ani değerler aldığı görülür.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

37

Sekil 2.14 3~lı Yarım Dalga Kontrollü Devre

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

38

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

39

Altı Fazlı Yarım Dalga (Tek Yollu) Devre :

Bu devre 3~lı yarım dalga bağlantısının bir
uzantısıdır. Her bir tristör bir periyodun
altıda biri iletimdedir. Diyot durumunda
dalga sekli faz gerilimlerinin tepesi olup 6
darbelidir.
Tristör bağlanırsa α gecikme açısına bağlı
olarak ortalama gerilim:

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

40

Sekil 2.15

6 Faz Yarım Dalga Devresi

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

41

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

42

Tristör geriliminin dalga seklinden VPRV , VPPV’nin
2V max olduğu görülür.
Yarı iletken eleman sadece 1/6 periyot iletimde
olabileceğinden verimsiz kullanılmıs olur ve
.
(
(IL sabit) Sekil 2.15’deki basit
yıldız bağlantı AC primer sargıda büyük 3.
harmonik olusturacağından bunun yerine
sekil 2.16’daki “fork bağlantısı” ya da
sekil 2.17’deki “çift-yıldız bağlantısı” kullanılır.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

43

Sekil 2.17 Çift - Yıldız 6 Faz Yarım Dalga Devresi

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

44

Çift yıldız bağlantısı : İki bağımsız 3 fazlı
yarım dalga devresinin 6 darbeli çıkıs
vermek üzere paralel çalısmasından
ibarettir. Her bir yıldız grubu birbirine
1800 faz farkıyla beslenir. Eğer yıldız
noktalı interfaz trafosu yerine doğrudan
irtibatlandırılsaydı, basit 6~ yıldız bağlantı
yapılmıs olurdu. İnterfaz trafosu aslında bir
reaktördür ve yük akımının dönüsü
reaktörün orta ucuna yapılmaktadır.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

45

Sekil 2.17(b)’deki dalga sekilleri
incelendiğinde her bir yıldız grubuna ait 2
adet 3-darbeli dalga sekli görülür. Reaktör
bu iki yıldız grubun, yıldız noktaları
arasındaki gerilim farkı nedeniyle aynı anda
iletimde olmasını sağlar ve yük geriliminin
değisimi bu iki grup dalga sekillerinin orta
yollarını takip eder. Böylece yük geriliminin
ulasabileceği max ani değer sekonder
sargı max değerinden küçük olur :
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

46

Diyot kullanılma durumu için ortalama gerilim sadece bir
yıldız grubun dalga seklinden veya doğrudan yük gerilimi
dalga seklinden elde edilebilir :
İki grupta birbirinden bağımsız olduğundan her bir diyot 1/3
periyot iletimde kalır ve 1/2 yük akımı tasır. Bu devrenin AC
besleme akımı sinüsoidale daha yakındır. Sekil 2.17 (b)’deki
reaktör gerilimi R V , iki yıldız grubu gerilimleri arasındaki farktır.
Yaklasık üçgen sekli vardır ve max değeri, faz gerilimi max
değerinin yarısına esittir. Reaktör uçlarında gerilim
indüklenebilmesi için bir mıknatıslama akımına ihtiyaç vardır.
Bu da yük akımıdır. Yük akımı değeri bu mıknatıslama akımı
değerinden az ise aralarında gerilim indüklenmeyeceğinden
reaktör yok gibidir, yani iki yıldız noktası birlesmis gibidir.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

47

Sekil 2.17 (b) Dalga Sekilleri

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

48

Devre yıldız bağlı 6~lı devreye dönüsmüs olur. Bunu
önlemek için doğrultucu uçlarına küçük değerli daimi bir
yük bağlı bulundurulur. Reaktörün görevini yerine
getirmediği durumda devre 6~lı devre gibi davrandığından
diyotlar 2Vmax ’a dayanacak sekilde seçilir. Diyot yerine
tristör kullanılırsa tam kontrollü çift-yıldız devresi elde
edilir. Sekil 2.19(a)’da α açısının küçük olması hali için dalga
sekilleri görülmektedir. Yük gerilimi yine iki yıldız grup
gerilimleri arasında orta yolu takip ederken, gerilim
ortalama değeri yük akımının sürekli olması durumu için
cosα ile orantılı olacaktır. α = 900 olduğunda Vort= 0’dır ve
yük gerilimi dalga sekli 2.19 (b)’deki gibidir. Bu durumda
interfaz trafosunun gerilim değisimi kareye benzer.
Reaktördeki akı değisimi bu gerilim değisiminin altında
kalan alanla orantılıdır. Bu alan diyot devresindeki üçgene
göre 3 kat fazla olduğundan akı değisimi 3 kat fazla
olacaktır. Bu nedenle tam kontrollü devrede kullanılacak
interfaz trafosu fiziksel olarak 3 kat büyük olacaktır.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

49

Sekil 2.19 Kontrollü Çift Yıldız Devre

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

50

3 Faz Köprü (Çift-Yollu) Devresi

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

51

3 faz köprü (tam dalga) devresi sekil
2.20’de görülmektedir.Yük bir adet 3~lı
yarım dalga bağlantısıyla beslenirken
dönüs yine diğer bir 3~lı yarım dalga
bağlantısıyla sağlanmaktadır. Nötr
bağlantısına gerek yoktur. Aslında sekil
2.21’deki bağlantı daha uygundur.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

52

Sekil 2.21 Üç Faz Köprü Devresi

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

53

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

54

Sekil 2.21 (b)’deki dalga sekilleri
incelenirse; yük geriliminin, yükün üst
noktası ile alt noktasının yıldız noktasına
potansiyelleri arasındaki fark olduğu
görülür. Maksimum değeri, fazlar arası
(hat) geriliminin max değerine esittir.
Devre 6 darbelidir.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

55

Sekil 2.21 (a)’daki trafonun sekonderi
yıldız bağlıdır, ancak üçgen bağlama
da yapılabilir.Yıldız-Üçgen trafo
kullanmanın sebebi 3. harmoniği
azaltmaktır.Yük geriliminin ortalama
değeri :

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

56

Aynı anda iki diyot iletimdedir, ancak bunların
gerilim düsümü ihmal edilmistir. Diyotlar 1/3
periyot (1200 ) boyunca yük akımının tamamını
iletirler. AC besleme akımı simetrik olmasına
rağmen basamaklı yapıdadır. Ancak, dalga sekli 1~lı
köprü devresine göre daha sinüsoidaldir.Diyot
yerine 6 adet tristör kullanılarak 3~lı köprü
devresi tam kontrollü yapılabilir. Dolayısıyla
ortalama gerilim α’ya bağlı olarak ayarlanabilir. Bu
devre sekil 2.22’de görülmektedir. Dalga sekilleri
küçük bir α değeri için çizilmistir.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

57

Sekil 2.22 Tam kontrollü 3~ lı köprü devresi

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

58

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

59

Sekil 2.22’de küçük bir α gecikme açısının uygulandığı tam kontrollü
3~lı köprü devresi görülmektedir.
6 darbeli yük gerilimi dalga seklini olusturmak için iki 3 darbeli
bağlantı bir araya getirilmistir.Akım dalga sekilleri diyot çalısma
durumuna benzer; ancak, α açısı kadar geciktirilmislerdir. Bu köprü
devresinde diğer devrelerde rastlanmayan bir problem söz
konusudur. Devrenin ilk çalıstırılması sırasında iki tane tristör aynı
anda iletimde olması gerekeceğinden iki tetikleme bir tristöre
yapıldıktan bir müddet sonra sekil 2.22 (b)’de görüldüğü gibi diğer
tristör iletime alınırken bu tristöre yine tetikleme uygulanması
zorunluluğu vardır. Bu sebeple baslangıçta her bir tristöre iki kez
(fakat belirli aralıklarla) tetikleme uygulanır. Çalısma düzene
kavusunca bu uygulamaya gerek kalmaz, ancak devam edilmesi de
sakınca olusturmaz.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

60

Tetikleme gecikmesi artarsa (sekil 2.22
(c)) 3 darbeli iki dalga sekli çizerek yük
geriliminin dalga sekli değisimini anlamak
güçlesir. Bu sebeple faz geriliminin
farkından
olusan 6 hat gerilimleri ile dalga sekli elde
edilebilir.Yük geriliminin ortalama değeri :

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

61

(İki adet seri tristör gerilim düsümü ihmal edilirse)
6 tristör yerine 3 tristör ve 3 diyot kullanılarak
ve 3~lı yarım dalga bağlantısı yaparak yük gerilimi
kontrol edilebilir. 1~lı yarım dalga bağlantısında
olduğu gibi komütasyon diyodu kullanılarak sekil
2.23 (a)’daki devre edilir. Gerilim dalga sekilleri
incelendiğinde; iki adet 3 darbeli dalganın üstte
olanı küçük tetikleme darbesi gecikmeli olduğu,
diğerinin ise diyot durumu dalga sekli olduğu
gözlenir. Aradaki fark yük gerilimi 2 V ’yi verir. Bu
durumda dalga sekli 3 darbeli olup tam kontrollüye
göre daha fazla harmonik içerir.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

62

Sekil 2.23 3~ lı yarı kontrollü köprü devresi

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

63

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

64

Akım dalga sekilleri incelendiğinde ise T1 tristörü
akımının gerilimine göre geciktirilmis, ancak devreyi
tamamlayan D4 diyodunun akımının ise gerilimi ile
aynı fazda olduğu görülür. Bu nedenle i a sebeke
akımında simetrisizlik olusacaktır. Bu da çift
harmoniklerin olusması demektir. Tetikleme açısını
900 den büyük olduğu durumlarda üst dalga formu
alt dalga
formuna göre daha negatif olur.Bu durumda yük
gerilimi dalga sekli değeri sıfır olan bölgeler içerir.
Sıfır bölgelerde yük akımı komütasyon diyodu
üzerine alır.
α= 1800 için yük gerilimi ortalama değeri sıfırdır.
Yük geriliminin ortalama değeri:
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

65

Yarı kontrollü devresi daha ucuz, baslangıç
çalıstırma problemleri olmayan, fakat yük
gerilimi ve besleme akımında daha çok
harmonik olusturan bir devredir.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

66

12 Darbe Devreleri :

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

67

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

68

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

69

12 darbeli dalga şekilleri

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

70

Darbe sayısı arttıkça DC gerilimi ideal sabit değere
yaklasmakta, sebeke akımı da sinüsoidale yaklasmaktadır. Sekil
2.25’de 3 yaygın 12-darbeli bağlantı görülmektedir. Sekil 2.25
(a)’da çift-yıldız yarım dalga bağlantısı vardır. Yıldız grupları 300
faz farkına sahiptir. Dört diyot aynı anda iletimdedir. Sekil 2.25
(b) ve (c)’de tam dalga bağlantıları 2 adet 3~lı köprü devresinin
çıkıslarının seri veya paralel balanmasından elde edilmistir. Bu
iki bağlantıda da trafo biri üçgen diğeri yıldız bağlı olmak üzere
iki adet sekonder sargısına sahiptir. Bu sebeple iki köprü
devresini besleyen gerilimler arasında 300 faz farkı vardır. Sekil
2.25(b)’deki bağlantı yüksek gerilim eldesi için kullanılır. Diyot
seçimi bulunduğu köprü devresinin değeri dikkate alınarak
yapılır. Yüksek akım gerektiren uygulamalarda sekil 2.25(c)
tercih edilebilir. Bu 12 darbeli bağlantıda olduğu gibi 3 faz
blokları kullanılarak daha yüksek darbeli bağlantılar yapılabilir.
Sekil 2.25’deki devrelerde tristör veya tristör-diyot
kombinasyonları kullanılarak tam veya kısmi kontrollü devreler
olusturulabilir.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

71

Besleme Trafosunun Boyutlandırılması :
Doğrultucu devrelerinin besleme trafoları
nonsinüsoidal akım tasırlar ve sekonder sargıları
trafo çekirdeğinin farklı ayarlarına bağlanabilir. Bu
nedenle trafo boyutlandırılmasında bu faktörler
dikkate alınmalıdır. Trafo sargılarının
boyutlandırılması : Sargı sayısı, RMS gerilim değeri
ve RMS akım değerinin çarpımıyla belirlenir.
Primer sayısının boyutları sekonder sargıdan farklı
olabilir ; Özellikle yarım dalga devrelerinde, akım
dalga seklinin daha iyi olması ve farklı ayaklarla
irtibatlı sargılardan olusmus fazların olması
sebebiyle böyledir. Fork bağlantısında sekonder
sargı primer sargıdan daha büyük boyutludur.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

72

İki faz, interkonnekte yıldız veya çift-yıldız
sekonder sargılarında olduğu gibi ; İki veya
daha fazla sekonder sargının bir tek primer
sargıyla irtibatlı olduğu trafolarda; sargı
dizaynında, sargılar arası ortalama mesafenin
aynı olması sağlanmalıdır. Sekonderler bu
sebeple bölümlendirilir ve aynı bosluğu
verecek sekilde karsılıklı irtibatlandırılırlar.
Böylece primer ve sekonder sargılar arasında
kaçak akı aynı olur. Her bir sekonder sayısı
primerle aynı uzunlukta olmalıdır, böylece
magneto motor kuvvet dengesi sağlanır. Aksi
takdirde asırı mekanik zorlamalar söz konusu
olur.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

73

ÖZET :
Bu bölümde birkaç doğrultucu devresi
anlatılmıstır. Böylelikle verilen bir uygulamada
doğru seçimi yapabilmek için değisik devreler
üzerine karsılastırma yapma imkanı sağlanmıstır.
Bir düsük gerilimli yük için (mesela 100V), gerilim
değerleri diyot ve tristör etiket değeri
açısından önemli bir gerilim stresi
olusturmayacaktır. Ancak bu gerilim seviyesinde;
yarım dalga bağlantısındaki bir diyot gerilim
düsümü ile tam dalga bağlantısındaki iki diyot
gerilim düsümü önemli olacaktır. Ayrıca yarım
dalga bağlantısında daha az güç kaybı söz
konusudur.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

74

Bir yüksek gerilimli yük için (mesela 2kV) köprü
devresi tercih edilmelidir. Çünkü yarım dalga
devresinde diyot ya da tristör etiket değeri daha
büyük seçilecektir.Yüksek gerilim seviyesinde
köprü devresinin iki diyot gerilim düsümü
önemsiz kalacaktır. Orta gerilim seviyesinde
karmasık trafo dizaynları kullanarak maliyet
düsüncesiyle yarım dalga bağlantısı düsünülebilir.
1~lı devreler için düsük güç uygulamaları söz
konusudur. (15kW) Çünkü beslemeden çekilecek
akımın gürültü oranı sınırlandırılır. Ek olarak daha
büyük yüklerin üç fazda beslenmesi için sebepler
vardır.
eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

75

Ortalama gerilimin ters çevrilmesi istenen
yerlerde tam kontrollü bağlantısı
kullanılmalıdır. Bu gerekmiyorsa yarı
kontrollü kullanmak daha ucuzdur, ancak
akım ve gerilim dalga sekillerindeki büyük
gürültüler sebebiyle kullanımlarında teknik
sınırlamalar getirilmistir.

eemdersnotlari.com

05.01.2013

Güç Elektroniği 2010-2011 Güz Dönemi

76