Zile

ee
m

de

rs

no

tla

ri.

co
m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

0

BÖLÜM 1

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

co
m

1. GÜÇ ELEKTRONİĞİNİN KAPSAMI
a) DC/AC statik (kontaksız) şalterleri

b) DC/AC statik (kontaksız) akım ayarlayıcıları

no

tla

ri.

c) Dönüştürücüler

rs

Şekil 1.1 Dönüştürücüler

DC redresör

de

1) AC

enerji

DC sistemi

ee
m

AC sistemi
2) DC

AC ondülör- inverter

enerji

DC sistemi

AC sistemi

3) U1 (D.C.)

U2 (D.C.)

4) q1
U1 (AC)
f1

q2
U2 (AC)
f2

1

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

Üç fazın fazları ayrı ayrı tesise uygulanırsa büyük dengesizlikler olacaktır. Bu
sebeple üç fazı iki faza dönüştürücü kullanılır.

1) Doğrudan frekans değiştirici

f1

co
m

Frekans değiştiriciler;
f2 f2<f1

2) DC ara devreli frekans değiştirici f1

(DC) f2 (AC)

+ UA Ia

de

rs

no

p n jonksiyonu

tla

2.1 YARI İLETKEN DİYOT

ri.

2. GÜÇ ELEKTRONİĞİNDE KULLANILAN ELEMANLAR VE
YARIİLETKENLER

ee
m

UA=1000V de
20 I için 1 µA
100 I için 250 µA
Ud :Delinme gerilimi

Şekil 2.1 Diyot ve karakteristiği

2

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

no

tla

ri.

co
m

2.2 ZENER DİYOT

ee
m

de

rs

Şekil 2.2 Zener diyot ve karakteristiği

PDM =zener diyodun max kayıp gücü

PDM=Uzm. Izm

Şekil 2.3 Zener diyodun devreye bağlantısı
3

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

2.3 TRANSİSTÖR
IB

Npn

Ic

co
m

Pnp

Ic

=βF “Akım kazancı”

ri.

Ib

= f (Uce)

ee
m

de

rs

no

tla

IC

4

BÖLÜM 2

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

de

rs

no

tla

ri.

co
m

3. TRİSTÖR

Geçirme yönü

Kapama yönü

Şekil 3.1 Tristör ve yapısı

G:kapı, IG:kapı akımı

ee
m

İletime geçirilmesine tetikleme diyoruz

3.1 TRİSTÖRE KAPAMA YÖNÜNDE GERİLİM UYGULANMASI

Şekil 3.2 Tristörün kapama yönünde davranışı

5

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

Tristör kapama yönünde normal diyot gibi davranır.

tla

ri.

co
m

3.2 TRİSTÖRE GEÇİRME YÖNÜNDE GERİLİM UYGULANMASI

ee
m

de

rs

no

Şekil 3.3 İki transistör ile bir tristör oluşturulması

Şekil 3.4 Anot katot gerilimlerindeki davranışın incelenmesi

S açık Ig=0, Ia≅0. S kapatılırsa Ig≠0, npn iletken hale gelir geçen bu akım Ib gibi
etkir ve pnp de iletken hale gelir ve anot akımı geçer. Artık npn`nin emiter
jonksiyonundan

Ig+Ia akımı geçer.

6

Zile

ri.

co
m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

tla

Şekil 3.5 Tristörün geçirme yönünde anot akım-gerilim karakteristiği
Problem 1: Bir alıcının beslemesinde zener direnci 10 Ω zener devrilme gerilimi

no

12Volt ve maksimum kayıp gücü 1W olan bir zener diyodu kullanılacaktır.Alıcı akımı
0-30 mA arasında kaynak doğru gerilimi ise 15-18 Volt arasında değişmektedir.

rs

a) Zener diyodunun karakteristiğini çiziniz.
b) Kullanılacak montajın bağlantı şemasını çiziniz.

de

c) Akım sınırlayıcı direnç kaç Ω seçilmelidir.
d) İşletme sırasında alıcının uçlarındaki gerilim maksimum değeri ne olur.

ee
m

a)

Şekil 3.6 Zenerin çalışma karakteristiği

7

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

tla

ri.

co
m

b)

c)

no

Şekil 3.7 Montajın bağlantı şeması
UZ = UBD + r z . Iz

( UAB )max =Uz + r ( Izmax + Idmin )

rs

18 = 12 + r ( 83,33.10-3 +0 )

de

18 - 12

r=

83,33 10-3

= 72Ω

ee
m

PDM =Uz .Izm
Uz ≅ UBD

Izm = 1/12 = 83,33 mA

d)

Uzmax = U BD + rz . Iz max

Uzm = 12 + 10 . 83,33 . 10-3
Uzm = 12,83 Volt
Uzmin = U BD + rz . Izmin
( UAB )min = Vz + r ( Izmin + I Dmax )

8

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

15 = 12 + 72 ( Izmin + 30 . 10-3 )
Izmin = 11 mA

co
m

Uzmin = U BD + rz . Izmin
Uzmin = 12 + 10-3
Uzmin = 12,11 Volt

ri.

Problem 2: Gerilimi 32 Volt ile 40 Volt arasında değişen bir doğru gerilim kaynağında
24 Voltluk bir zener diyodu ile sabit bir doğru gerilim elde edilmek isteniyor alıcı akımı

tla

0-10mA arasında değişmektedir zener diyodun akımı

en az 1mA olacak şekilde

akım sınırlayıcı direncin değerini hesaplayınız ve zener diyodun gücünü bulunuz.

no

Çözüm:

UAB min = Uz + r ( Izmin + IDmax )

rs

32 = 24 + r ( 1.10-3 + 10.10-3 )

r = 32 – 24 / 11 . 10-3 = 727 Ω

de

VAB max = Uz + r ( Izmax +IDmin )
40 = 24 + 727 ( Izmax + 0 )
Izmax = 22. 10-3 A

ee
m

P DM = Uz . Izm = 24 . 22 . 10-5 = 0,528 W

9

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

rs

no

tla

ri.

co
m

3.3 TRİSTÖRÜN KAPI KARAKTERİSTİĞİ

Şekil 3.8 Tristörün kapı karakteristiği

de

Bir diyotun geçirme yönündeki karakteristiğine benzeyecektir.

ee
m

3.4 TRİSTÖRÜN KENDİLİĞİNDEN İLETİME GEÇMESİ
1- Anot Geriliminin Sıfır Devrilme Gerilimine Erişmesi

Şekil 3.9 Sıfır devrilme geriliminin sıcaklıkla değişimi

10

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

tla

ri.

co
m

2- Anot Gerilimi Yükselme Hızının Kritik Gerilim Yükselme Hızını Aşması

ee
m

de

rs

no

Şekil 3.10 Pozitif anot geriliminde tristörün eşdeğer devresi

11

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

no

tla

ri.

co
m

3.5 TRİSTÖRÜN KAPI AKIMI İLE TETİKLENMESİ

ee
m

de

rs

Şekil 3.11 Tristörün iletime geçme olayı esnasında anot akımı, gerilimi ve kayıp
gücün değişimi

12

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

rs

no

tla

ri.

co
m

4. TRİSTÖR KORUMA DÜZENLERİ

de

Şekil 4.1 Eşdeğer komitasyon devresi ve komitasyon devresinde akım-gerilim değişimi

Um = URRM / δ

ee
m

(emniyet bağlıdır)

δ >1

Uk Lk Um Rb Cm Qs
*

β = Um /Uk
( Aşınım Faktörü)

* CB’ = CB . Uk / 2 Qs
( Norm Kapasite )
*RB’ = RB . 2Qs / Uk * Lk Norm Direnç

13

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

4.1 R–C ELEMANININ HESABI

β

L

β

L

= Müsaade edilen aşınım faktörü

co
m

URRM

Uk biliniyor δ seçilmeli

β

= URRM /

L

L

δ * Uk

CB’ min = C’ min

ri.

β

ee
m

de

rs

no

RB’ max = RO’

tla

RB’ min = RU’

Şekil 4.2 Müsaade edilen aşınım faktörüne bağlı olarak minimum norm kapasite ile
norm direncin maksimum ve minimum değerlerinin değişimi
CB min = CB’ min . 2 Qs / Uk
RB min = RB’ min Uk * Lk / 2Qs
RB max = RB’ max Uk * Lk / 2Qs
CB ≥ CB min
RB min ≤ RB

< RB max

14

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

Problem 3: T100 N1100 tristörde komitasyom önce anot akımı 200Amper
komitasyon gerilimi 600V RC elemanında kullanılmak üzere elimizde 1mf bir

co
m

kondansatör mevcuttur. Arzulanan emniyet faktörü 1,2 dir tristörü periyodik pozitif ve
negatif kapama gerilimlerinin tepe değeri 1100 V

olduğuna göre şekil ve

diyagramlardan yararlanarak komitasyon devresi endüktansı ve RC elemanı direncini

de

rs

no

tla

ri.

bulunuz.

ee
m

Şekil 4.3 T171F tipi tristörün taban tabakalarında birikebilecek yükün bağıl değeri

Şekil 4.4 Aşınım faktörüne bağlı olarak norm kapasite ile norm direncin değerlerinin
değişimi
URRM =1100 V
IT = 200 A
Uk = 600 V

15

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

C = 1 µF
δ = 1,2
Lk = ? R=?
βL =

1 . 10^-6 = 1,3 . 2 .Qs
600

10 = 600
Lk

Lk = 60 µH

komitasyon gerilimi
komütasyon endüktansı

ri.

-di = Uk
dt
Lk

Qs = 231 µAs

tla

β ya karşılık

1100
≈ 1,53
1,2 . 600

co
m

βL = URRM
δ . Uk

no

0,75 = √600 . 60 ≤ RB ≤ 1,6 √ 600.60
2 . 231
2 . 231
6,622 ≤ RB ≤ 14,13 Ω

rs

RB = 10 Ω

de

Problem 4: Bir tristörü periyodik negatif kapama gerilimi tepe değeri 800V
komitasyon devresi endüktansı 10mH komitasyon gerilimi 400V komitasyon öncesi

ee
m

anot akımı 50 emniyet faktörü 1,34 olarak verilmiştir. Tristör için verilmiş olan
aşağıdaki tabloda ve şekil 3-14 diyagramından yararlanarak RC elemanı direnci ve

kapasitesini hesaplayınız.

Şekil 4.5 Aşınım faktörüne bağlı olarak norm kapasite ile norm direncin değerlerinin
değişimi

16

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

-di = Uk = 400 = 40
dt
Lk
10

-di = 40 A/µs
dt

için

βL = URRM = 800
=
δ. Uk
1,34 . 400

1,5

Cmin = 1,5 . 240 = 0,3 µF
400

tla

RB = 8 Ω

ee
m

de

rs

no

5,3 < RB < 11,31

ri.

0,75 = √400 . 10 ≤ RB ≤ 1,6 √ 400.10
2 . 40
2 . 40

co
m

Qs = 40 µAs

17

BÖLÜM 3

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

co
m

5. TRİSTÖRLERİN PARALEL BAĞLANMASI

ee
m

de

rs

no

tla

ri.

Şayet Devre Akımı > Bir tristörün geçirebileceği akım ise

Şekil 5.1 Paralel bağlı tristörler ve geçirme karakteristikleri

İstasyonel çalışmada ;
( kalıcı çalışma )

18

Zile

ri.

co
m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

tla

Şekil 5.2 İstasyonel çalışma
UA1= UA2= R . İA1+UT1= R . İA2+UT2

rs

Mümkün mertebede tgd süreleri aynı olan tristörler kullanılmalı
Tristöler aynı anda tetiklenmeli
Tetikleme akımı büyük ve darbe şeklinde olmalı
di/dt sınırlanmalı
Önce iletime geçen tristör henüz iletime geçen tristöre yasama olmalı

de





no

İletime geçme sırasında; (Akım dağılışının sağlanması için)

ee
m

Orta Uçlu Bobin Kullanılması;

19

Zile

ri.

co
m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

tla

Şekil 5.3 Orta uçlu bobinle kaskat bağlantı

6. TRİSTÖRLERİN SERİ BAĞLANMASI

ee
m

de

rs

no

Devre gerilimi > UDRM . URRM
pozitif
negatif

Şekil 6.1 Tristörlerin seri bağlanması

UA1 + UA2 ≈ U

20

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

no

tla

ri.

co
m

6.1 ELEKTRİKSEL İZOLASYON

Şekil 6.2 Elektriksel kublaj

ee
m

de

rs

6.2 OPTİK KUBLAJ

Şekil 6.3 Optik Kublaj

21

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

no

tla

ri.

co
m

6. 3 ARDIŞIK TETİKLEME

ee
m

de

R.İ = UG + UD

rs

Şekil 6.4 Ardışık Tetikleme

22

BÖLÜM 4

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

tla

ri.

7.1 DİRENÇLİ TETİKLEME DEVRELERİ

co
m

7. TETİKLEME DEVRELERİ

no

Şekil 7.1 Dirençli tetikleme devreleri

İG ≥ İGT ise tristör tetiklenir.IGmax ; max kapı akımı

rs

U=R.İG + UG + Ry .İG

de

Rmin ≥ Umax / İGmax

ee
m

Rmin ≥ U

Şekil 7.2 Dirençli tetiklemede anot akım-gerilim değişimi
U

İc

U=U1 İG=İGT
U1 = R. IGT + UGT + Ry . IGT = Um . Sin α 1

23

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

Sin α 1 = U1/Um
R

α 1

π /2

co
m

α ≤

U1

α 1 ≤ α ≤ π /2

Sakıncası
Calışma sıcaklığa bağlı stabil değil

ri.

Ayar sahası dar

ee
m

de

rs

no

tla

7.2 DİRENÇ VE KONDANSATÖRLÜ TETİKLEME DEVRELERİ

Şekil 7.3 Direnç ve Kondansatörlü tetikleme devresi

24

Zile

rs

no

tla

ri.

co
m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Şekil 7.4 UC değişimi

de

UGT’ = UD + UGT

ayarlanabilir.

ee
m

α °- 150

Şekil 7.5 Direnç ve Kondansatörlü tetikleme devresi

25

Zile

ri.

co
m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Şekil 7.6 UC değişimi

de

rs

no

tla

7.3 SHOCLEY DİYOTLU TETİKLEME DEVRELERİ

Şekil 7.7 Shocley diyodu

ee
m

Bu çalışma oldukça kararlıdır.

Şekil 7.8 Shocley diyotlu tetikleme devreleri

26

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

Problem 5: Şekildeki devrede; Rmin 1k seçildiği taktirde α = 60˚

olması için R

no

Problem 6 : Şekildeki devrede;

tla

ri.

co
m

direnci değeri ne olmalıdır?

a) α = 45˚ için anot geriliminin ve yük akımının değişimini çiziniz?

rs

b) Yük direncini ihmal ederek
Doğal gecikme açısını

Alfa = 60 derece olması için R direncinin hangi değere ayarlanması

de

gerektiğini,

R=10270 ohm ayarlı iken gecikme açısı ne olur?

ee
m

Şekil 7.9 Dirençli tetikleme devresi

27

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

Çözüm;

rs

no

tla

ri.

co
m

a)

b)
1)

de

Şekil 7.10 Anot geriliminin ve yük akımının değişimi

U1= Rmin .IGT + UD + UGT

ee
m

= 622.20.1/1000 1 + 1,2

U1= 14,64 V. = Um . Sin α

U1
14,64
α = arc Sin ------- = arc Sin ---------- ≅ 2.7

2)

U1=

Um
2 .220
2 . 220 Sin 60 = 269,44 V.

U1= ( Rmin +R ). IGT + ID + UGT

28

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

269,44 -1 – 1,2
= ----------------------20.1/1000
3)

U1= ( Rmin+R) . IGT + UD + UGT

co
m

-U1 – UD – UGT
R= -----------------------IGT

ri.

U1
(622+10270). 20. 1/1000+1+1,2
α = arc Sin ------- = arc Sin -------------------------------------------Um
2 .220

tla

α = 45˚

ee
m

de

rs

no

7.4 DİAC’LI TETİKLEME DEVRESİ;

Şekil 7.11 Diac’lı tetikleme devresi

7.5 İKİ YÖNLÜ SİLİSYUMLU ŞALTER (SBS)

Şekil 7.12 İki yönlü silisyumlu şalter

29

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

ri.

Şekil 7.13 UJT
E: Emiter B1,B2 Taban uçları

tla

değiştirerek Up ayarlanır.

ee
m

de

rs

no

UBB

co
m

7.6 UJT’Lİ TETİKLEME DEVRELERİ

Şekil 7.14 Tabanlar arasına uygulanan gerilim ve akım değişimi

Up = UD + n UBB
UD = Emiter jonksiyonu gerilim düşümü (0.6 - 0.7 volt)

Öz standaff oranı (0.4 0.8 volt) = n

Şekil 7.15 UJT’li tetikleme devresi
30

Zile

ri.

co
m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

ee
m

de

rs

no

tla

Şekil 7.16 UC değişimi

31

Zile

co
m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

rs

no

tla

ri.

Şekil 7.17 UJT’li tetikleme devresi

Şekil 7.18 UP tetikleme gerilimi

ee
m

de

7.7 PUT’ LU TETİKLEME DEVRELERİ

Şekil 7.19 PUT

32

Zile

no

tla

ri.

co
m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

rs

Şekil 7.20 PUT’ lu tetikleme devreleri

ee
m

de

Problem 7: Şekildeki montajda;

Şekil 7.21 Tristör tetikleme devresi
a) α=30° için Ua anot gerilimi Uy yük gerilimi Iy yük akımı değişimlerini çiziniz.
b) α=30° için R kaç Ω’a ayarlanmalıdır ?

33

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

ri.

co
m

a)

Şekil 7.22 Uy yük gerilimi ve Iy yük akımı değişimi

tla

b)
T= R.C.ln. 1/1-η
Up= Uz .(1-e
Up=η.U2
α= t.W

rs

Up=0.6.15=9V

)

no

-t/η

(α° alınırsa Π=180° alınır.)

de

α= t.2∏.f

30=t.180.50

ee
m

t=1,66 ms

1,66.10^-3 =Rn 1/1-0,6.0,1.10^-6R
R≅18kΩ

34

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

tla

ri.

co
m

Problem 8: Şekildeki montajda;

no

Şekil 7.23 Tristör tetikleme devresi

a) α=60° için tiristör ve yük uçları arasında gerilim değişimlerinin alt alta

rs

çiziniz?

ee
m

a)

de

b) R=36 KΩ iken α=? ne olur?

Şekil 7.24 Tristör ve yük uçları arasında gerilim değişimleri
η=R2/R1+R2 = 1.5/1.5+0.5 = 0.75
-6

T= R.C.ln.1/1-µ = 36.10³.0,1.10.ln.1/1-0,75
α=w.t

35

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

α=2Π.f.t
−3

co
m

α=2.180.50.4,99.10
α= 90°

de

rs

no

tla

ri.

7.7 ENTEGRE DEVRELİ TRANSİSTÖRLÜ, TRİSTÖRLÜ TETİKLEME
DEVRELERİ

ee
m

Şekil 7.24 Entegre devreli transistörlü, tristörlü tetikleme devresi

36

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

8. TRİSTÖRLERİN SOĞUTULMASI
İşletme sıcaklığı; -55 °C ile 125°C

co
m

Depolama sıcaklığı; -55 °C ile 150°C

8.1 TRİSTÖR KAYIPLARI

ri.

1. Tetikleme kayıpları
iG ≥ IGT

tla

PG = UG + İG
T

no

∫ UG.İG.dt
0

Şekil 8.1 Tristör

rs

2. Şalt kayıpları

de

PG= f ( f,yük kayıpları )
3. Kapama kayıbı

ee
m

PD = UD . İD pozitif kapama kayıp gücü
T

∫ PD.dt

PD = 1 / T

0

PR = UR . İR negatif lapama kayıp gücü

PR=1/T

T

∫ PR.dt
0

4. Geçirme kayıpları

Şekil 8.2 Eşdeğer karakteristik

37

PG=

1 /T

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

UT
UT0 =Eşik gerilimi
UT = UT0 + rT.İT
= tg
------------------İT

β

co
m

rT = UT –UT0

UT0. rT

ri.

PT = UT .İT geçime kayıp gücü
T

∫ UT .İT .dt

PT = 1/T

tla

0

T

PT = 1/T ∫ (UT 0 + rT .İT ) İT .dt
T

PT = UT0.1/T

∫ İT .dt + rT .1 / T
0

T

no

0

∫ İT .İT .dT
0

------------

rs

---------------

ITEF.ITEF

de

IT aritmetik
Ort.
IT AV

UT = UT0 .ITAV + rT.ITEF.ITEF

ee
m

Toplam kayıp güç:

P = PG + PŞ + PD + PR + PT

F<400 Hz için PŞ ≅ 0

P ≅ PT
İT= İy

Şekil 8.3 Anahtarlama
38

Zile

co
m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

de

rs

no

tla

ri.

Şekil 8.4 Geçirme kayıpları

Şekil 8.5 Tristör jonksiyonu

ee
m

P ÆI

Q Æ Gerilim

Tristör görevde sıcaklığı ;
Qc = QA + P(RThCH + RThHA)
Tristör jonksiyon sıcaklığı;
Qvj =Qc + P.RThJC
Qvj = QA + P( RThJC+RThCH + RThHA)
RThJC = İç termik direnç
RThJC = °C/ W
RThCH + RThHA= Dış termik direnç
RThCA = RThCH + RThHA

39

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

*soğutucu tipi
*soğutma cinsi

co
m

Doğal soğutma
zorlamalı soğutma
6m/s

de

rs

no

tla

ri.

Problem 9: Şekildeki devrede;

Şekil 8.6 Tristör tetikleme devresi

ee
m

a) α = 60 D iken tristör ve yük uçlarındaki gerilimlerin değişimlerini alt alta çiziniz
b) α =120 D olması için R direnci kaç Ω ayarlanmalıdır.
c) α = 90 D iken tristörün jonksiyon sıcaklığı ne olur.

İletim anında tristörde meydana gelecek max gerilim düşümü ne olur

Tristör için;

UT0 = 1 V
RT = 30mΩ
Rthjc = 0,40 0C
Rthca = 1,2 0C

Up = 7,5 V
C : 0,1
Ry = 10Ω
Qa = 40 0C

40

Zile

ri.

co
m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

de

rs

no

tla

Şekil 8.7 Tristör ve yük uçlarındaki gerilimlerin değişimi

ee
m

41

Zile

ri.

co
m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

değişimi aşağıda verilmiştir.

tla

Problem 10: T50N tipi bir transistörün karakteristik değerleri ve içinden geçen akım

b) Transistör

no

a) Transistörün gecikme kayıp gücünü bulunuz.

toplam

kayıp

gücü

50

W

olursa

20V/

dma

soğutma

kullanıldığında soğutma hava sıcaklığı 35 C olduğuna göre gövde ve

de

Ut = 1 V

rs

jonksiyon sıcaklıklarını bulunuz.

Rt = 0,6 mΩ

Rthyc = 0,4 C \ W

ee
m

Rthca = 0,3 C \ W (zorlamalı soğutma )

Şekil 8.8 T50N tipi bir transistörün karakteristik değerleri

42

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

Çözüm;

no

Ǿ = ǾA + P ( RTHCA )
= 35 + 50 . 0,3
= 50 z

tla

b)

ri.

P = UT0 I TAV + rT . I TEF 2
= 1,25 + 0,610 –3 . 2083
= 26,25 W

co
m

a)

ee
m

de

rs

Ǿzt= Ǿc + P . RTHJC
= 50 + 50 . 0,4 = 70 0C

43

BÖLÜM 5

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

co
m

9. ÖZEL TRİSTÖR TİPLERİ
9.1 TRİSTÖR TETROT

tla

ri.

4 uçlu

no

Şekil 9.1 Tristör tetrot

9.2 GTO (Gate- Tum-off)

ee
m

de

rs

G---K iletime
K---G sönme
1 ile 6

Şekil 9.2 Kumanda akımı ile söndürülebilen tristörler

9.3 FOTO TRİSTÖRLERLER

Şekil 9.3 Foto tristör

44

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

9.4 İKİ YÖNLÜ TRİTÖR DİYOTLAR

N
P
N
P

tla

ri.

P
N
P
N

co
m

9.5 TRİAKLAR

ee
m

de

rs

no

(İki yönlü Tristör Diyotlar)

Şekil 9.4 Triak ve karakteristiği

Tes paralel bağlanmış iki tristör gibi davranırlar. Çoğunlukla şebeke frekanslı akım

kontrolü için kullanılır. Aynı kristal içinde ters paralel p.n.p.n gerçekleştirmek zor
olduğundan tristör kadar büyük gerilim ve akımlar için imal edilmezler. Bu yüzden
küçük akım ve gerilim alternaslı akım şalteri ve ayarlayıcı olarak kullanılır.

45

Zile

ri.

co
m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

tracın tetikleme

I . III Bölgede Triak hassas

bölgesi

IV

adi triaclar tetiklenmez.

ee
m

de

rs

no

Şalter Olarak Kullanılması;

hassasiyet azalır.

tla

II

Şekil 9.5 Şalter

Ş Şalteri kapanır kapanmaz akımın her yarım dalgasında anot gerilimi vasıtasıyla

triac tetiklenir. Yarı iletken şalter ve kapalı durumunu alır.

46

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

10. YARI İLETKEN AC ŞALTER ve AC AYARLAYICILARI;

no

tla

ri.

co
m

10.1 YARI İLETKEN AC ŞALTER

ee
m

de

rs

Şekil 10.1 İki tristörü ters bağlayarak bir AC şalter oluşturulması

Şekil 10.2 Triak kullanarak bir AC şalter oluşturulması

47

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

de

rs

no

tla

ri.

co
m

10.2 YARI İLETKEN AC AYARLAYICILARI

ee
m

Şekil 10.3 0≤α≤π için gecikme açısı-akım değişimi

Şekil 10.4 π/2≤α≤π için gecikme açısı-akım değişimi
48

Zile

rs

no

tla

ri.

co
m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

de

Şekil 10.5 R≠0, L≠0 için gecikme açısı-akım değişimi

ee
m

10.2.1 AYAR REAKTİF GÜCÜ

Şekil 10.6 Reaktif güç ayarı

49

Zile

ee
m

de

rs

no

tla

ri.

co
m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

50

Zile

ee
m

de

rs

no

tla

ri.

co
m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Problem 11: Kritik gerilim yükselme hızı 200 v/µsn olan bir tistörün anoduna
doğrusal ve son değeri 1000 volt olan bir gerilim uygulanırsa gerilim 0’dan 1000 volt
oluncaya kadar en az kaç µsn geçer?
Çözüm:

Şekil 10.7 Gerilim değişimi
51

GÜÇ ELEKTRONİĞİ
(du/dt) = 1000/t1

Zile

t1 = 1000/200=5µsn

Problem 12: Aşağıda karekteristik değeleri verilen bir tristörden kesme açısı

co
m

ayarlanabilen yarım sinüs dalgası şeklinde bir akım geçmektedir. Tristör zorlamalı
olarak soğutulmakta olup soğutmma havası sıcaklığı 40º dir. Gecikme kayıp gücü
tplam kayıp güce eşit alınacaktır.

ri.

a) bu tristörde 50 A’lik bir DC akım geçirilirse jonksiyon sıcaklığı ne olur.
RThc = 0,20 Cº/W

RT = 100mΩ

RThca = 0,60 Cº/W

de

ITAV = ITEF = Id = 50 A.

P = 1,2 . 50 + 10.10-3.(50)2 = 85 W

Qvj = 40+85.(0,4) Qvj = 74 Cº/W

ee
m

a)

rs

sinüzoidal akımın maksimum değeri kaç Amper olur.
Çözüm:

=0,20 Cº/W

jonsiyon sıcaklığı 104º olduğuna göre içinden geçen

no

b) α = 30º iken tristörün

tla

UT0 = 1,2

Şekil 10.8 Akım değişimi

52

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

b)

co
m

π
ITAV = 1/2π ∫ Im . sin(wt).d.(wt) = Im/2π .( 1+cosα )
α
π
ITEF 2 = 1/2π ∫ Im2. Sin 2 wt.dwt = Im2 /4π ( π-α+1/2.sin2α )
α

ri.

P = UT0.ITAV+rT.ITEF2

tla

160 = 1,2 ( Im/2π. ( 1+cos30º ) )+10.10-3 .( Im5/4π ( π-π/6+1/2.sin60º )
Im1 = 193,5 A bulunur.

ee
m

de

rs

no

Im2 =-340,5 A olamaz. Cevap Im1 = 193,5 dir.

53

BÖLÜM 6

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

11. ÜÇ FAZLI YARI İLETKEN ŞALTERLER ve

no

tla

ri.

co
m

KOMÜTASYON

rs

Şekil 11.1 Üç fazlı yarı iletken şalter

de

1- λ noktası şebeke nötr hattı ile irtibatlı ise
UDRM , URRM >

2U

ee
m

U = Faz Gerilimi Efektif Değeri ( Faz – Nötr )
2- λ noktası irtibatlı değilse

a) Cos30º = UR1 / 3 .U

UR1 =

3 .U.

3 /2

UR1 = 1,5 U
b) UR2max =

UR1max =
2.

3U =

6 .U

2 .1,5 U
UDRM , URRM >

54

6 .U

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

11.1 KOMİTASYON OLAYI
Uk = Komitasyon Gerilimi
Yük komitasyonu

Şebeke komitasyonu

Yük denetimi dönüştürücü

Şebeke denetimi dönüştürücü

ri.

co
m

Doğal komitasyon;

Zorlamalı komitasyon;
Kendinden denetimli dönüştürücü

Kendinden denetimli komitasyon

ee
m

de

rs

no

tla

Şekil 11.2 Komütasyon devresi

Başlangıçta : i1 = I1 : i2 = 0 olacaktır.

Akım

T1

T2

U1 > U2 olmalı

İk = komitasyon akımı
Uk = U2 – U1

ik = i2

i1

I = i1+ i2

55

Zile

no

tla

ri.

co
m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

ee
m

de

rs

Şekil 11.3 Akım-gerilim değişimleri

56

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

12. ŞEBEKE DENETİMLİ DÖNÜŞTÜRÜCÜLER

tla

ri.

co
m

12.1 DOĞRU GERİLİMİN OLUŞTURULMASI

ee
m

de

rs

no

Şekil 12.1 Şebeke denetimli dönüştürücü

Şekil 12.2 Faz gerilim değişimleri

57

Zile

ri.

co
m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

ee
m

de

rs

no

tla

Şekil 12.3 Boşta çalışma gerilim değişimi

58

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

Problem 13: 220 voltluk bir AC şebekesinin beslenen 11Ω luk bir direncin akımı akım
yarım dalgası sondan kesilmesi suretiyle ayarlanmaktadır. Kesilme açısı 60° iken ana

tla

ri.

co
m

akımın güç faktörünü ve elde edilecek reaktif gücünü bulunuz?

t

2
=
T

∫ f ( t ) cos
0

t dt

rs

I 1 pm

no

Şekil 12.4 Akım değişimi ve akım bileşenleri

t

2
=
T

∫ f ( t ) sin

t dt

0

de

I 1 Qm

2
π

ee
m

I 1 pm =

I 1 Qm =

Im =

π−α

∫I

m

sin t cos t dt =

Im
( π − α + sin α cos α )
π

sin t sin t dt =

Im
sin 2 α
π

0

π−α

2
π

∫I

m

0

220 2
= 20 2
11

I 1 pm =

I Qm =

20

2
π

(π −

π
+ sin 60 cos 60 ) = 22,75 A
3

20 2
sin 2 60 = 6,75A
π

ϕ 1= arctg

I1Qm
I1pm

= arctg

6,75
= 16,52 o
22,75

59

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

cos ϕ 1= cos16,52 o = 0,96
I1Qm
2

Q1 = 220

6,75
2

co
m

Q1 = V

Q1 = 1kVA

de

rs

no

tla

ri.

12.2 ŞEBEKE DENETİMLİ KOMÜTASYON:

Şekil 12.5 Şebeke denetimli komütasyon

ee
m

İk = İ2 = İd olduğunda komütasyon olayı sona erer.

Şekil 12.6 Komitasyon geriliminin bulunması

60

Zile

co
m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

ri.

Şekil 12.7 Komitasyon gerilim değişimi

tla

U k = 2 U k ⋅ sin wt
Rk ≅ 0

U k = 2L K

dİ k
dt

no

UT ≅ 0

2U k
sin wt dt + K
2L k ∫

de

İk =

rs

dİ k
2U k
=
sin wt
dt
2L k

İk =

2U k 1
cos wt + K
2L k w

ee
m

Uk
= Ik
2L k w

t = 0 için wt = 1

İ k = 2 I k cos wt + K
ik = 0

k 2 Ik

İ k = 2 I k (1 − cos wt )

T2 iletimde iken
U AT 1 = U1 − U 2 = − U K

61

GÜÇ ELEKTRONİĞİ
β=Avans açısı

Zile

tu = ?

2I K [1 − Cos(α + u )] − 2I K [1 − Cosα ] = I d
Id

co
m

Cosα − Cosα + u =

2I K

Cos(α + u ) = Cosα −

Id
2I K

ri.


I 
u = arcCosα − d  − α
2I K 

tla

u = tu ⋅ w

no


I 
arccoscos α − d  − α
2I k 

tu =
w

0≤α≤∏─β

rs

12.3 DÖNÜŞTÜRÜCÜ İÇİN Α AYAR SAHASI

de

√2.Ik[1-COS(∏─α)]-√2.Ik[1-COS(∏─β)]=Id
COS (∏─β)-COS(∏─α)=Id/√2.Ik

ee
m

COS α─COSβ=Id/√2.Ik

COSβ= COS α─Id/√2.Ik
Endüktif gerilim düşümü

62

Zile

tla

ri.

co
m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

ee
m

de

rs

no

Şekil 12.8 Endüktif gerilim değişimi

Şekil 12.9 α≠0 için endüktif gerilim değişimi

63

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

α≠0
U1 U2 ortasına

co
m

tu
1Kayıp alan = ∫ U2-U1/2.dt
Uk=2Lk dİk/dt=U2-U1
U2-U1/2=Lk.dİk/dt

tla

1Kayıp alan=Lk.İd

ri.

tu
Id
∫ U2-U1/2.dt=∫ Lk.dİk
0

Birim zamanda kayıp alan:DX

Birim zamanda bir periyot da tekrarlama

no

DX=f.q.Lk.Id

Udiα=Udi.cosα

ee
m

de

Udα=f (Id)

rs

12.4 YÜK KARAKTERİSTİĞİ ( DIŞ KARAKTERİSTİK)

Şekil 12.10. Yük devresi
Udα = Udiα - UT - Dr - Dx

64

Zile

no

tla

ri.

co
m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

ee
m

de

rs

Şekil 12.11 α geçikme açısında elde edilen gerilim

65

BÖLÜM 7

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

a) Tek yollu Bağlantı
b) iki yollu Bağlantı (Köprü Bağlantıları)

Tek Yollu Bağlantılar

ee
m

de

rs

no

tla

ri.

(Yarım Dalga Montajları)

co
m

13. DÖNÜŞTÜRÜCÜ BAGLANTILARI

Şekil 13.1 Fazlar

66

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

no

tla

ri.

co
m

Tek Yollu Üç Fazlı Bağlantılar

de

rs

Şekil 13.2 Tek Yollu Üç Fazlı Bağlantılar

Yük akımı 30 A ise tristör akımı 10 A'dir.
T2 iletimde iken UAT1=U1-U2

ee
m

T3 iletimde iken UAT1= U1 -U3
UDRM,URRM >

fazlar arası gerilime maruz
kalıyor.
U:faz nötr.

UDRM,URRM >

67

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

no

tla

ri.

co
m

Tek Yollu İki Fazlı Bağlantı

Şekil 13.3 Tek yollu iki fazlı bağlantı

rs

Problem 14: Elimizde 220 V. Luk 4.4 KW lık bir dc alıcısı bulunmaktadır. Alıcı
uçlarındaki gerilimin 0-220 V aralığında değiştirilmesi ve alıcının üç fazlı 220 V luk 50

de

Hz lik şebekeye bağlı üç faz tek yollu bir redresörle beslenmesi istenmektedir. Redresör
aşağıda verilen kritik değerlerde tristörler kullanılmıştır. Dönüştürücü trafonun
sekonderinde bir kolun direnci Rk=0,3 Ω saf indüksiyon katsayısı Lk=100 µH ve bir

ee
m

tristördeki gerilim düşümü UT=2 V. Tur. Yük (alıcının sabit olduğu kabul edilerek)
a) Adı geçen montajın bağlantı şemasını çiziniz?
0

b) ∝=30 için alıcı uçlarındaki ideal boşta çalışma geriliminin tristörden geçen

akımların herhangi bir tristörün anot katod geriliminin değişimini çiziniz ?

c) Gerilim düşümlerini bulunuz ve bu gerilim düşümlerini dikkate alarak trafonun

sekonder faz gerilimini bulunuz ?
d) Tristörlerin UDRM , URRM kapama gerilimleri ne olmalıdır ?
e) Yüklü olarak alıcı uçlarındaki gerilimin Ud=55V olması için ∝=? ne olmalıdır ?
f)

Tristörlerin negatif kalma süreleri tq=120µs olduğuna göre ∝m=? ne olmalıdır ?

68

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

0

g) ∝=120 iken komitasyon kaç derece ve kaç µs de gerçekleşir ?
0

h) ortam sıcaklığı 30 C olduğuna göre tristörün gövde ve jonksiyon sıcaklıklarını

co
m

bulunuz ?
Tristörün Karakteristik Değerleri

iç termik direnç RThjc = 0,25 0C/w

Eş değer direnç rT=50ms

dış termik direnç RThCA= 0,50 0C/w doğ.soğ

İşletme sıcaklığı =-55 0C ile 125 0C

dış termik direnç RThCA= 0,25 0C/w zor. soğ.

tla

Geçirme kayıp gücü toplam güce eşit P=Pt

ri.

Eşik gerilimi Ut...=1,1V

de

rs

no

a)

Şekil 13.4 Üç fazlı tek yollu redresör

ee
m

b)

Şekil 13.5 Anot-katot gerilimleri

69

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

co
m

c)

rs

no

tla

ri.

Şekil 13.6 Tristörden geçen akımlar

P=UD . Id

I d=

P 4.4.10^3
=
=20A
UD
220

ee
m

c)

de

Şekil 13.7 Trafonun sekonder faz gerilimi

Dx=S.f.q.Lx.id (Endüktif gerilim düşümü )
=1.50.3.100.10^-6.20

Dx=0,3V
Dr=S.Rk.Id ( omik gerilim düşümü )
=1.0,3.50

Dr=6V

∑Ut = sUt

( iletimdeki tristör gerilim düşümü )

=1,2

∑Ut = 2V
Udi=Ud+Dx+Dr+ ∑ Ut ( ∝=0 için ideal boşta çalışma gerilimi )

70

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

Udi=220+0,3+6+2
Udi=228,3V
q

π

. 2 .U.sin

π
q

U=

π .Udi
2 .S .q. sin

U=195,2 V (sekonder faz gerilimi )

6U=

6 .195,2 V

e)

Kapama gerilimleri UDRM , URRM > 2 . 3 .U

no

UDRM , URRM >478,14V

tla

UDRM , URRM >

ri.

d)

π
q

co
m

Udi=S.

STR = 1,35.Udi.Id

=1,35.228,3.20

de

f)

rs

STR = 6,16 kVA

Dönüştürücü trafonun gücü

Udi∝ = Udi.cos∝=Ud∝+Dx+Dr+ ∑ Ut

ee
m

Udi∝=55+0,3+6+2=63,3V

Udi=

sq

π

. 2 .U.sin

Udi∝=Udi.cos∝

π
=228,3V
q

∝=arccos

Udiα
63,3
=arccos
=73,90
Udi
228,3

g)

tq=120µs ∝m=?
∝max ≤ π − β Gecikme açısı

β =U+ δ
δ =w,tq

Avans açısı
Sönme açısı

δ =w.tq=2. π .f.tq=2.180.30.120.10^-6=2,160

71

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

Zile

Id

β =arc cos[cos δ -

2 Ik

]

cos δ -cos β =

Id

cos β = cos δ -

Id

2 Ik
2 Ik
Id
2 Ik

)

2diq
dt

Uk=2.Lk.w.ik

no

Uk=2Lk.

tla

Uk
2wLk

ri.

β =arccos(cos δ Ik=

co
m

2 .Ik(1-cos( π − δ ))- 2 .Ik(1-cos( π − β ))=Id

π
Uk
3U
q
=
ik=
2 Lkw 2 Lkw
2 wLk

de

rs

2U sin

Ik=

2.195,2. sin 60
2.2.3,14.50.100.10^ −6

Ik=538..A

ee
m

β =4,680

∝max< π − β

∝max<180-4,68

∝max ≤ 175,32

h)

2 Ik(1-cos(∝+U))cos(∝+U)= cos∝U=arc cos(cos∝-

2 Ik(1-cos∝)=Id
Id
2Uk
Id

2 Lik

)-∝

72

GÜÇ ELEKTRONİĞİ
20

U=arc cos(cos120-

=

U
W

2 .5384

U=1,17190

)-120

( komitasyon süresi )

0,1719°
2.180.50

co
m

Tu=

Zile

tu=9,66µs

i)
T
3 = Id = 20 A
ITAV=
T
3
3

tla

T
2
2
3 = Id = (20) = 400 A 2
T
3
3
3

Id 2

no

ITEr2=

ri.

Id .

PT=UT0. ITAV +rT.ITEF 2

20
400
+50.10^-3.
3
3

rs

=1,1.

PT=14W

de

Qo=QA+P.RThca
=30+14.(0,5)

=370C

Qvj=Qo+P.Rthjc

ee
m

=37+14.(0,25)
=40,50C

73