G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

GÜÇ ELEKTRONĐĞĐ
DEVRELERĐNĐN TASARIMI

1

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

GÜÇ ELEKTRONĐĞĐ DEVRELERĐNĐN TASARIMI

1. Anahtarlamalı Güç Kaynaklarının Genel Yapısı
-Anahtarlamalı Güç Kaynakları ve Kontrol Yöntemleri
-Yüksek Çıkışlı(BOOST) AGK’ların Özellikleri
-Ana Akım ile Kontrol ve Koruma Devrelerinin Tasarlanması
-Yüksek Çıkışlı(BOOST) AGK’ nın Simülasyonu
-Deneysel Sonuçların Alınması ve Yorumlanması
2. Doğrultucuların Genel Yapısı
-Kontrollu Doğrultucu ile bir DC Motor Kontrolunda Đstenen
Özelliklerin Belirlenmesi
-Ana Akım ile Kontrol ve Koruma Devrelerinin Tasarlanması
-Kontrollu Doğrultucu ile bir DC Motor Kontrolunun
Simülasyonu
Deneysel Sonuçların Alınması ve Yorumlanması
3. Đnverterlerin Genel Yapısı
-PWM Kontrollu bir Đnverter için Đstenen Özelliklerin Belirlenmesi
ve Düzenlenmesi
-Ana Akım ile Kontrol ve Koruma Devrelerinin Tasarlanması
-PWM Kontrollu bir Đnverterin Simülasyonu
-Deneysel Sonuçların Alınması ve Yorumlanması

2

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

1. ANAHTARLAMALI GÜÇ KAYNAKLARI
GĐRĐŞ
Elektriksel güç dönüşümlerinde verimlilik tüm dünyada ilgilenen öncelikli bir konu haline
gelmiştir. Anahtarlamalı güç kaynakları tasarımcıya hem yüksek verim , hem de esneklik
sağlamaktadır. Yarı iletken teknolojisinde , magnetik ve pasif eleman teknolojisindeki gelişmeler
anahtarlamalı güç kaynaklarını güç dönüşümü için kullanımı en yaygın kaynak haline getirmiştir.
Günümüzde anahtarlamalı güç kaynaklarının her birinin birbirlerine göre üstünlük ve sakıncaları
olan birçok türü vardır. Uygun çevirici türünün seçimi için aralarındaki farklar iyi anlaşılmalıdır.
Anahtarlamalı Güç Kaynaklarının Genel Yapısı
Bir anahtarlamalı güç kaynağı,
1.Giriş doğrultma ve filtre devresi,
2.Çıkış güç katı,
3.Çıkış doğrultma ve filtre devresi,
4.Kontrol devresi,
olmak üzere dört devreden oluşur.
Anahtarlamalı güç kaynaklarında AC şebeke gerilimi giriş doğrultma ve filtre devresinde
doğrultularak süzülür. Bu doğru gerilim çıkış güç katındaki yarı iletkenler tarafından yüksek
frekanslarda uygun aralıklarla anahtarlanarak çıkışta dalgalı bir DC gerilim veya AC gerilim
üretilir. DC gerilim doğrudan, AC gerilim ise doğrultularak süzülür. Böylece düzgün ve
ayarlanabilen bir DC gerilim elde edilmiş olur. Çıkıştan

alınan bir gerilim örneği kontrol

devresine verilmek suretiyle değişken yükler için regülasyon sağlanmış olur. Anahtarlama 10
kHz’den 1 MHz’e kadar değişebilen yüksek frekanslarda yapılır. Tipik anahtarlama frekans
değerleri 20-50 kHz arasındadır. Anahtarlamada kullanılan güç yarı iletkenlerinin hızlarının
artması ve yüksek frekanslarda ortaya çıkan problemler gelişen teknolojiyle birlikte azaldıkça
çalışma frekansı yükseltilebilmektedir. Çünkü frekansın artmasıyla kullanılan kondansatör ,
transformatör ve bobin boyutları küçülmektedir.
Anahtarlamalı güç kaynaklarının kullanımı geniştir. Bunlardan biri DC gerilim kaynağından
yerel amaçlı yardımcı kaynaklar sağlama işlemidir. Telefon santralleri ve transmisyon
techizatının bulunduğu merkezler bu kullanıma örnek olarak gösterilebilir. Bunun dışında
birbirinden yalıtılmış çok çıkışlı sürme kaynakları elde etmek için inverter devrelerinde; LCD
göstergeler için gerekli sürme devrelerinde , televizyonlarda, akümülatör şarj cihazlarında ,
yüksek verimleri ve küçük boyutları sebebiyle askeri endüstri ve uzay endüstrisinde kullanılırlar.
3

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

Temel olarak anahtarlamalı güç kaynaklarını çıkışta elde edilen gerilim değerine göre
sınıflandırdığımızda, düşürücü(buck), yükseltici(boost) ve düşürücü-yükseltici(buck-boost)
olmak üzere üç tipi vardır. Düşürücü ve yükseltici özelliklere sahip magnetik kuplajlı devrelerde
bulunmaktadır. AGK’ larda kullanılan endüktans ve kondansatör, çıkış gerilimi ve akımındaki
dalgalanmayı sınırlarlar. Yükün durumuna bağlı olarak filtreleme işlemi yaparlar. Endüktans
yeteri kadar büyükse endüktans akımı asla sıfır olmaz ve endüktans akımı süreklidir. Eğer
endüktans değeri küçükse, her yarım dalganın bir kısmında endüktans akımı sıfır olur ve devre
süreksiz akım modunda çalışır. Bu yüzden kritik endüktans değeri önemlidir.

Anahtarlamalı Güç Kaynaklarının Avantaj ve Dezavantajları
En önemli avantajları %70-95 arasındaki yüksek verimleridir.Düşük hacim ve düşük fiyatlarıdır.
Yüksek güçlerde örneğin kW mertebesinde üretilebilir. Đzole edilmiş birden fazla çıkış
verebilirler. Giriş gerilimine göre daha büyük , daha küçük ve ters polaritede çıkış gerilimi
verebilirler. Gerilim ve akım ayarı yapılabilir. 50 Hz’lik pahalı ve ağır transformatörlere ihtiyaç
yoktur.
Dezavantajlarının başında lineer güç kaynaklarına göre daha karmaşık oluşları ve bu nedenle
tasarımlarının daha zor oluşu gelir. Bunun dışında çıkış gerilimi daha dalgalıdır. Ayrıca
elektromanyetik etkileşmeye ve radyo frekanslı girişimi daha dalgalıdır. Ayrıca elektromanyetik
etkileşmeye ve radyo frekanslı girişime yol açmaları nedeniyle gürültünün kritik olduğu çok
düşük seviyeli gerilim ve akımlarda kullanılamazlar.

ANAHTARLAMALI GÜÇ KAYNAKLARINDA KONTROL YÖNTEMLERĐ
Anahtarlamalı güç kaynaklarında , kaynak gerilimi ve yük değişimlerine karşılık çıkış
geriliminin sabit tutulabilmesi için geribeslemeli çevrim gereklidir. Geribesleme işareti sadece
çıkış geriliminden alınarak kontrol işareti üretiliyorsa bu kontrol gerilim kontrolü olarak
adlandırılır. Uygulamada akım kontrolünün gerilim kontrolüne göre pek çok üstünlüğü vardır.
Anahtarlamalı güç kaynakları şebekeden sinüs şeklinde oldukça farklı bir dalga şekline sahip
akım çekerler. Bu da kaynağın şebekeden çekebileceği güçten daha az bir güç çekmesine sebep
olur.
Yükseltici bir çevirici kullanılarak , giriş akımı giriş gerilimine göre düzenlenerek kaynağın
şebekeden sinüs şekline sahip bir akım çekmesi sağlanabilir.
4

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

Gerilim Kontrolu

Gerilim Kontrolu

Kontrol yöntemleri genel olarak tek çevrimli veya çok çevrimli olarak incelenebilir. Tek çevrimli
kontrol yaygın olarak gerilim kontrolü olarak isimlendirilir. Bu yöntem kontrolün
gelenekselleşmiş yöntemidir. Sadece güç kaynağının çıkış geriliminden geribesleme işareti alınır
ve bu gerilim işareti ile referans gerilimi karşılaştırılır. Bu iki gerilim arasındaki fark (kontrol
gerilimi), bir rampa gerilimi ile karşılaştırılarak güç anahtarı için gereken darbe genişliği
belirlenir. Gerilim kontrolu yük sabit olduğu zaman oldukça iyi sonuç verir. Yükün ani olarak
değişmesi durumunda, güç kaynağı bu değişime magnetik elemanlar ve filtre elemanları
nedeniyle oluşacak gecikme nedeniyle belirli bir süre sonunda cevap verebilecektir. Bu sakıncayı
ortadan kaldırmak amacıyla çok çevrimli kontrol yöntemleri geliştirilmiştir.
Akım Kontrolu

Akım kontrolünde gerilim kontrolüne ek olarak ikinci bir çevrim eklenir. Gerilim kontrolünde,
hata kuvvetlendiricisi çıkışındaki kontrol gerilimiyle sabit frekanslı rampa şeklindeki dalga şekli
karşılaştırılarak anahtarlama elemanının çalışma oranı kontrol edilir.Bu yöntemle endüktans
üzerine düşen gerilim ayarlanmakta ve böylece endüktans akımı ayarlanarak çıkış gerilimi
referans değerine getirilmektedir. Akım kontrol yönteminde ise gerilim çevrimine ek olarak
5

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

endüktans akımından geribesleme işareti alınarak gerilim örneğine çevrilerek kontrol gerilimi ile
karşılaştırılarak güç anahtarının PWM sinyalleri üretilir böylece çıkış gerilimi kontrol
edilmektedir.

Akım kontrolu

Gerilim kontrolu anahtarın bağıl iletim süresini sadece çıkış gerilim değişimlerine göre
düzenlerken, akım kontrolu bu işlemi endüktans akımındaki değişimlere göre yapar. Bu çok basit
değişikliğin tüm kapalı çevrimli sistemin davranışı üzerinde çok önemli etkiler vardır.
YÜKSEK ÇIKIŞLI (BOOST) ANAHTARLAMALI GÜÇ KAYNAKLARI

Devrenin Çalışma Prensibi:
Anahtar açık konumda ( S kesimde) iken şarjlı olan kondansatör önceden biriktirdiği enerjiyi
6

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

yüke aktarır. Anahtar kapatıldığında ( S iletimde) ise, bobinden geçecek ani akımın etkisi ile
kaynak geriliminden istenen kadar yüksek bir zıt emk doğar ve enerji biriktirilir.
Şekilde görülen Boost AGK devresinde, S Anahtarının kapalı olduğu T1 aralığında, endüktans
akımının zamana bağlı değişimi,

UL = L

di L
dt

UL =Ug

diL U g
=
dt
L

olur.

Aynı zamanda bu aralıkta, diyot ters polarlanmıştır. Kondansatör yüke akım sağlar ve ic
negatiftir. Anahtarın açılması ile dalganın başındaki akımın sonundaki akımla aynı olması için,
endüktans akımının azalması gerekir. Endüktans akımının azalması için, Uç' nin Ug’den büyük
olması gerekir. S Anahtarının açık olduğu T2 aralığında, endüktans akımının türevi aşağıdaki gibi
bulunur.

UL = L

di L
dt

U L = −(U ç − U g )
Uç −U g
di L
=−
dt
L
Böylece T1 ve T2 aralığında endüktans akımının değişimi ile ilgili ifadeler bulunmuş olur.
Đfadelerden görüldüğü gibi endüktans akımı T1 aralığında artan, T2 aralığında ise azalan eğimle
değişir.

7

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

UL
Ug

0

t

(Ug -Uç)

iL
ILmax

∆IL
IL

ILmin

0

t
Tp
T1

T2

iL

iL

L

L

UL

UL

Ug

C

R

Ug

C

R

Endüktans akımının anahtarın kapalı olduğu T1 süresince artışının, anahtarın açık olduğu T2
süresindeki azalma ile eşit olması gerektiğinden Yükseltici AGK’nın gerilim ilişkisi
belirlenebilir. Endüktans akımındaki değişim miktarı ∆I L ise
T1 süresinde endüktans akımındaki artış yönündeki değişim,

∆I L = I L max − I L min =

Ug
L

T1

T2 süresinde endüktans akımındaki azalma yönündeki değişim,

∆I L = I L max − I L min =
Ug
L

T1 =

Uç =

− (U g − U ç )

1
Ug
1− λ

L

− (U g − U ç )
L

T2

ise ,

T2

bulunur.

Eşitliğe göre, devrenin bir artıran kıyıcı olduğu görülür. λ arttıkça, çıkış gerilimi artar. Eşitliğe
8

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

göre, çıkış gerilimi, giriş geriliminin karesi kadar büyük olabilir, endüktansın direnci büyük λ
değerleri için önemlidir. λ bire yaklaştıkça, çıkış gerilimi artış gösterir. λ' nin değeri ve gerilim
artışının miktarı, herhangi bir probleme yol açmamak için belirli bir değerde sınırlandırılmalıdır.
5:1 oranındaki bir artış, pratik bir üst sınır olarak önemlidir. Anahtarlama kayıplarının etkisi ile
Anahtarın açık olduğu süre çok kısa olabilir ve diyot ve kondansatör akımları ortalama
değerlerine oranla büyük tepe değerine sahip olabilir.
Şekilde devre elemanlarının akımlarının değişimleri görülmektedir.

Diğer akımların bulunabilmesi için, ILmax ve ILmin değerlerinin bulunması gerekir. Bunun için,
kayıplar ihmal edilerek, ortalama giriş gücü ortalama yük gücüne eşitlenir.

9

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

Pg = Pç
U g .I g = U ç .I ç
U g .I g =
Ig =

1
.U g .I ç
1− λ

1

1− λ

Ig = IL =
Pg =

Pç =

I L max + I L min
2

I L max + I L min
Ug
2

U ç2
R

I L max + I L min =
I L max − I L min =

2U g

R (1 − λ ) 2
Ug
L

λT p

Yukarıdaki eşitliklerden endüktans akımının minimum ve maksimum değerleri bulunabilir.

I L min =
I L max =

Ug
R (1 − λ )

2

Ug
R (1 − λ )

2

+

Ug
2L

Ug
2L

λT p
λT p

KRĐTĐK ENDÜKTANS DEĞERĐNĐN BELĐRLENMESĐ

Bundan önce eşitlikler, sürekli endüktans akımı durumu altında verilmişti. Bunun geçerli
olmadığı durumlarda yeni ilişkiler gerekir; özellikle çıkış gerilim ilişkisi geçerli değildir. Sürekli
akım durumu için sınır, ILmin değeri sıfıra eşitlenerek bulunur ve bu sürekli indüktör akımını
devam

ettirecek

minimum

10

endüktans

değeridir.

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

ILmax

UL

Ud

iL

ILmin

0

t

(Ud -Uç)

Ts

I L min = 0
I L min =

Lkrt =

olur.

E
 E 
−  λ T p = 0
2
( R)(1 − λ )
 2L 

Tp R
2

(1 − λ )2 λ

Endüktans değeri kritik değerden daha küçük seçildiğinde değişim aşağıdaki gibi olur ve
süreksiz akım moduna geçilir.

L〉 Lkrt ise,
UL

iL

0

Ug

t

(Ug -Uç)
T2

T1
Tp

11

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

KONDANSATÖR DEĞERĐNĐN BELĐRLENMESĐ
Kondansatörün akım grafiğinden, kondansatör gerilimindeki dalgalanma bulunabilir.

Anahtar kapalı iken, kondansatör yük akımını sabit bir değerde tutar. Anahtarın açık
olduğu sürede kondansatör akımı sıfırdan büyüktür. Bu zaman süresince kondansatörden
alınan yük,
T1 süresince I c = I ç

∆Q = I c .T1

Uç
∆Q = 
 R


λT p

Gerilimde ∆U c kadar dalgalanmaya izin verilirse
Kondansatör değeri;

C=

∆Q
∆U c

olur.

YÜKSEK ÇIKIŞLI BĐR AGK TASARIMI
Boost konverterler giriş gerilimini yükseklterek çıkışa veren devrelerdir.Bu uygulamayı
küçük boyutta dizayn edilip, akü geriliminin gerekli olduğu taşıtlarda kullanılabilir.
Boost konverterin gerilim yükseltme özelliğinin endüktans üzerinden sağlanması, devre
boyutları açısından ekonomik olmaktadır. Bu devrelerde diğer anahtarlamalı güç
12

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

kaynakları olan push-pull gibi konverterlerdeki trafo gereksinimi duymaması tercih
sebeplerinden biridir. Ayrıca yüksek anahtarlama frekansı kullanılarak devre boyutları
daha da küçültülmektedir.
Uygulama olarak, 12 Volt akü geriliminden 300V çıkış gerilimi elde edilebilen ortalama
gücü 30W olan yükseltici tip anahtarlamalı güç kaynağı tasarımı yapılabilir.

Devre Parametreleri

300 V çıkış gerilimi ve 50 W çıkış gücü için devre parametreleri aşağıdaki gibi
olmaktadır.

F=20kHz için L= 48.33µH

13

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

Devrede Kullanılan Elemanların Seçimi

Yarı Đletken Elemanın Seçimi

Devrenin 20 kHz’ de MOSFET kullanılarak çalıştırılması durumunda, Mosfetin iç
direncinin akımla artmasından dolayı kayıplar yükselip Mosfette aşırı ısınma problemi
meydana getirir. Bu problemi çözmek için paralel Mosfet’ler kullanılabilir. Böylece
herbir Mosfetten geçebilecek akım azaldığı için Mosfetin iç dirençleri azalmakta ve
kayıplar azaltılabilmektedir. Ancak devre boyutları ve optimum eleman seçimi kriterleri
düşünüldüğünde IGBT kullanılması en uygun çözümdür. Çünkü IGBT gerilimi sabit (2
V) olmaktadır ve orta frekanslarda verimli çalışmaktadır.

Endüktansın Seçimi

Deneysel çalışmalar sonucunda 6.6 µ H değerindeki endüktans kullanılmıştır. Endüktans
10 A akım geçirecek şekilde izoleli bakır tellerden sarılmıştır.(0.6 mm2)

Diyodun Seçimi
Devrede kullanılan çalışma frekansı 20 kHz’dir. Bu sebeple bir peryodun süresi çok 50
µs olmaktadır. Bu 50 µs’ lik peryodun %96 ‘ lık kısmında IGBT, %4 ‘lük kısmında diyot
iletimde kalmaktadır. Diyotun iletime ve kesime girme süreleri çok hızlı olmalıdır Aksi
halde istenilen çıkış gerilimi elde edilemez. Bu sebeple hızlı diyot kullanılmalıdır.
Kullanılan diyot(DSEI-8) 35 ns lik cevap verme süresine sahiptir.

Kontrol Entegresinin Seçimi
Yükseltici dönüştürücüde çıkış gerilimi karakteristik denklemi şu şekildedir :

Uç =

1
Ug
1− λ

Đstediğimiz 300 V çıkış gerilimi için bu formül gereği :
λ

= 0.96

(bir peryot içinde IGBT ‘nin iletimde kaldığı sürenin toplam çalışma

peryoduna oranı) olmaktadır.
14

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

Bu sonuç kullanılan sürücü entegresinin yüksek değerli (%96) duty-cycle değerine sahip
olmasını gerektirmektedir .Bu sebeple %96 duty-cycle değerine sahip 3842/43 entegresi
tercih edilmiştir. Ayrıca bu entegre akım ve gerilim geri beslemelerine sahip olup akım
modlu entegredir.Yani devreden geçen akım şeklinin durumuna göre pwm sinyallerinin
duty-cycle oranlarını değiştirmektedir.

Kontrol Kartının Çalışması
Temel kontrol elemanı UC3842/43 olup iki geri besleme yaparak çıkış akım ve gerilim
kontrolu sağlanmaktadır. Bu entegre yüksek duty cycle a sahip PWM sinyali
üretmesinden dolayı, yükseltici tip anahtarlamalı güç kaynağı uygulamasına uygun
olmaktadır . Entegrenin çalışma frekansı 20 kHz olup R ve C elemanları şu şekilde
seçilmiştir.

Kontrol entegresinin(3842/43) test devre şeması

R=10kΩ
C=33pF

15

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

Testere dişi dalga şekli (kondansatör şarj-deşarj eğrisi)

Bu değerler ile kondansatör 18µs de şarj olmakta ve 2µs de deşarj olmaktadır.
Test şemasında Rt ve Ct olarak görülmektedir.
Entegrenin besleme gerilimi 10-15V arasında olduğundan dolayı akü gerilimi(12V)
besleme gerilimi olarak kullanılmıştır. Rt ve Ct elemanlarının beslemesi entegrenin kendi
referans bacağından(Vref 8. bacak) 5V ile sağlanmaktadır.Output bacağından(6.bacak)
pwm kontrol sinyalleri elde edilmektedir.

16

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

Kontrol kartından alınan PWM dalga şekli (duty cycle; yaklaşık %96)

Kondansatör şarj-deşarj eğrisi ile PWM sinyallerinin birlikte gösterimi

17

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

Kayıplar dikkate alındığında 20 sarım sayısı (6,6µH), en uygun ve optimum endüktans
değeri olarak saptanmıştır.
SONUÇ
Giriş gerilimi 12V akü gerilimi olup IGBT nin duty-cycle oranı %96 olacak şekilde pwm sinyali
verilerek 300 V çıkış gerilim değerine ulaşılmıştır.Endüktans 6,6µH seçilerek, akımındaki
dalgalanma optimum seviyede tutularak kontrol devresinin sağlıklı çalışması sağlanmıştır.

BOOST AGK’NIN SĐMÜLASYON DEVRESĐ

18

G E Devrelerinin Tasarımı

2.

KONTROLLU

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

DOĞRULTUCULARLA

DC

MOTOR

HIZ

KONTROLU
DOĞRULTUCU DEVRELERĐ
AC gerilimi DC gerilime dönüştüren doğrultucular, doğal komütasyonlu ve yaygın bir
şekilde kullanılan devrelerdir. DC motor kontrolü, akümülatör şarjı ve DC gerilim
kaynakları gibi uygulama alanları vardır. Doğrultucular, giriş faz sayısına göre tek veya
çok fazlı, kullanılan AC gerilim dalga sayısına göre yarım veya tam dalga, çıkış
geriliminin kontrolüne göre kontrolsüz ya da yarı veya tam kontrollü olarak
sınıflandırılmaktadır.
Yarım dalga doğrultucularda, AC gerilimin pozitif veya negatif yarım dalgası kullanılır
ve AC şebekenin nötrüne (N) göre pozitif veya negatif bir DC gerilim üretilir. Bu
doğrultucular, kontrolsüz veya kontrollü olabilirler. Tam dalga doğrultucularda, AC
gerilimin her iki yarım dalgası da kullanılır. Bu doğrultucular, kontrolsüz ya da yarı veya
tam kontrollü olabilirler.
Kontrolsüz doğrultucularda, diyotlar kullanılır, maksimum gerilim üretilir ve çıkış
geriliminin kontrolü yoktur. Gerilim ve enerji akışı tek yönlüdür. Yarı kontrollü
doğrultucularda, diyot ile tristörler eşit sayıda kullanılır ve çıkış gerilimi 0 ile maksimum
değerler arasında kontrol edilebilir. Gerilim ve enerji akışı tek yönlüdür. Tam kontrollü
doğrultucularda, tristörler kullanılır ve çıkış gerilimi pozitif ve negatif maksimum
değerler arasında kontrol edilebilir. Gerilim ve enerji akışı iki yönlüdür, yani negatif
gerilimlerde inverter modunda çalışma ile enerji AC şebekeye geri verilebilmektedir.
Doğrultucularda, çıkış gerilimi α faz kontrol açısı ile kontrol edilmektedir. Çıkış akımı
kesintisiz olan yarım veya tam dalga kontrollü doğrultucularda, ideal çıkış gerilimi,

q
π
Ud = s. . 2 .U . sin . cos α
π
q
şeklindedir. Burada, U efektif giriş gerilimi, q faz sayısı ve s dalga veya yol sayısıdır.

19

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

Sürekli kabul edilen DC yük akımını, hem üst hem de alt sıradaki elemanlar eşit
aralıklarla ve sırayla geçirirler. Hem üst hem de alt sırada, akımın bir elemandan diğerine
aktarılmasına komütasyon olayı denir. Akım aktarma işlemleri, diyotlu devrelerde sıfır
noktalarında kendiliğinden oluşmakta ve tristörlü devrelerde tetikleme sinyalleri ile α faz
kesme açıları kadar geciktirilebilmektedir. Aynı anda, üst veya alt sıradan sadece bir
eleman iletimde kalabilir, üst ve alt sıradan aynı faz koluna ait iki eleman iletimde
kalamaz.

DOĞRULTUCU DEVRELERĐNĐN KONTROLU
Doğrultucularda faz kontrol metodu kullanılmaktadır. Bu metodda, AC şebeke
geriliminden bir senkronizasyon örneği alınır, bu örnek 0,6 V’luk iki yönlü bir kare
dalgaya dönüştürülür, her yarım peryotta bir diş olmak üzere bir testere dişi sinyal
üretilir. Bu sinyal ile bir DC referans gerilimin karşılaştırılmasıyla, şebekenin + yarım
peryotlarında pozitif ve - yarım peryotlarında negatif faz kontrol sinyalleri elde edilir. Bu
sinyaller, kısa süreli ya da π’ye kadar devam eden uzun süreli olabilmektedir. α faz
kontrol açıları, referans gerilim ile 0-π aralığında kontrol edilebilmektedir.
Genel olarak, 3 fazlı tam dalga doğrultucularda uzun ve diğerlerinde kısa süreli sinyaller
kullanılmaktadır. Senkronizasyon örneği, tek veya iki fazlı doğrultucularda doğrudan bir
fazdan ve 3 fazlı doğrultucularda izoleli fazlararası gerilimlerden alınmaktadır. Genellikle
faz kontrol entegrelerinin sıfırı (0) şebekenin nötrüne (N) bağlanır ve sinyaller izole
edilir.

Prensip olarak Faz Kontrol Entegresinde, AC şebekeden bir direnç ile bir senkronizasyon
örneği (5) alınır, bu örnek ters-paralel bağlı 2 diyot ile 2 yönlü (+ ve - 0.6 V ) kare
20

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

dalgaya (1) dönüştürülür, böylece şebeke geriliminin sıfır noktaları ile (+) ve (-) yarı
peryotları belirlenir, her bir yarı peryotta birer pozitif testere dişi dalga (10) elde edilir, bu
testere dişi dalga ile bir DC referans gerilimin (11) karşılaştırılması ile hem (+) hem de () yarı peryotlar için ayrı ayrı α faz kontrol açısı anlarında faz kontrol sinyalleri (14 ve 15)
üretilir. Testere dişi dalganın genliği (9 ucuna bağlı dirençler veya 10 ucuna bağlı
kondansatör ile) ve referans gerilimin değeri (11 ucuna bağlı 10 k ile) ayarlanabilir.
Testere dişi dalganın genliği belirli bir değere (örneğin 10 V) kalibre edilir ve sabitlenir.
Referans gerilim ise, testere dişi gerilimin minimum ve maksimum değerleri arasında
değişebilecek şekilde kalibre edilir. Normal çalışmada, bir potansiyometre ile referans
gerilim (11 ucuna bağlı dirençler ile) ayarlanarak, aşağıdaki şekilde gösterildiği gibi α faz
kontrol açıları değiştirilir.
U

+

+
Şebeke Gerilimi

-

V5
+

+
-

V10
V11

Senkronizasyon
Gerilimi(V5 )

Testere gerilimi(V10)

Kontrol gerilimi(V11)

V15
Pozitif sinyal(V15)

V14

α

π

π+α

Negatif sinyal(V14)

Ayrıca, (+) ve (-) faz kontrol sinyalleri, (normalde) kısa süreli olabileceği gibi, (12 ucu
sıfıra bağlanarak) yarı peryodun sonuna kadar devam eden (kesik çizgilerle gösterilen)
uzun süreli sinyaller de elde edilebilir. Kısa süreli sinyallerin süresi (12 ucuna bağlı olan
kondansatör ile) ayarlanabilir. Kısa veya uzun süreli sinyallerin inversleri veya
toplamları da üretilebilir. Her faz kontrol entegresinde bu ilave özelliklerin hepsi
olmayabilir. Uygulama türüne göre, sadece Pozitif veya sadece Negatif sinyaller, Kısa
Süreli veya Uzun Süreli sinyaller, Toplam veya invers sinyaller kullanılabilmektedir.

21

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

TAM DALGA KONTROLLU DOĞRULTUCU
OMĐK YÜK
Şekil de görülen doğrultucuda çapraz kollardaki tristörler a faz kesme açısında çift olarak
kontrol edilirler. Akım ve gerilimin dalga biçimleri tam dalga şeklindedir.

Akım ve gerilimin ortalama değerleri dalga şeklinden bulunabilir.

I yort =

Im

π

(1 + cos α )

Um
(1 + cos α )
πR
U
= m (1 + cos α )

I yort =
U yort

π

Yük akımının efektif (RMS) değeri, ise

I yeff =
2

I m2
2

1


π − α + 2 Sin 2α 

22

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

Uşeb

π

işeb

Uy

t2

t1
π

iy

t1

t2
π

PROBLEM 1
Tek fazlı tam dalga doğrultucu 220 V , 50 Hz’lik bir şebekeden beslenerek 20 Ω’luk bir
omik yükü beslemektedir. α=40° olduğuna göre,
a) Yük gerilimi ve akımının max. değerini,
b) Yük gerilimi ve akımının ortalama değerini,
c) Yük akımının efektif değerini,
d) Yükün gücünü bulunuz.

ÇÖZÜM
a) U m = 2U eff = 2 .220 = 311V
Im =

b) U ort

Um
2. 220
=
= 11 2 A
R
20
U
2 .220
= m (1 + cos α ) =
(1 + cos 40) = 180V

π

π

23

G E Devrelerinin Tasarımı

I ort =

Im

π

(1 + cos α ) =

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

11 2

π

(1 + cos 40) = 9A

 I   α sin 2α 
c) I eff =  m0.5  1 − +
2π 
 ( 2)   π

0.5

0.5
11 2  
40
sin 80 
=  0.5  1 −
+
 = 8,95A
180
2
×
3
.
14
(
2
)



d) Yükün gücü = I eff2 .R = 8,952.20=7060W

ENDÜKTĐF YÜK
Yük endüktansı, yük akımında ihmal edilebilir dalgacık sağlayabilecek miktarda yeteri
kadar büyük seçilir.

Şebeke gerilimi pozitif T1 ve T2 iletimde iken şebeke akımıda pozitif olur. T1 iletimde
olduğundan, UT1= 0 ve U T 3 = −U dır. T3' ün uçlarına ters gerilim gelir.
T3 ve T4 sinyalleri verilmediği için kesimdedir.
Şebeke gerilimi negatif olduğundan, U T 2 =0 dır.T2 ve T3 kapısına sinyal geldiğinde
iletime geçebilir.
Şebeke gerilimi negatif olduğundan olduğundan yük gerilimi negatiftir.

24

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

Uşeb

π

işeb

Ud

t1

t2
π

id

Bu modlar t1-t2 aralığında oluşur.t1-π aralığında yük gerilimi pozitif, π -t2 aralığında ise
negatiftir. t=t2 anında U<0 olarak T3 ve T4 kapı sinyalleri ile iletime geçirilmiştir. Bu
aralıkta her iki tristör pozitif anot-katot gerilimine sahiptir.
T3 iletime geçtiğinde T1’in geriliminin negatif olması gerekir. Bu, T1 ve T2’nin anot
gerilimlerin negatif olduğunu ve kesimde olduğunu gösterir.
Yük T3 ve T4 tristörleri üzerinden şebekeye bağlıdır ve böylece yük gerilimi de şebeke
geriliminin negatifi olur.
Yük gerilimi anlık değerlerinin negatif olduğu aralıklara sahiptir. Çıkış geriliminin
ortalama değeri a faz kontrol açısının bir fonksiyonudur ve t1-t2 arasındaki yarım
periyotta integral alınarak bulunur.
Omik – Endüktif yük durumunda,
Ortalama akım=

U ort
R

t

U ort

2 2
= ∫ U m sin ωtdt
T t1
25

G E Devrelerinin Tasarımı

2

U ort =
I ort =

π

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

U m cos α

2 Um
cos α
π R

bulunur.

PROBLEM 2
Tek fazlı tam dalga kontrollü doğrultucu ile omik kısmı 20 Ω olan omik –endüktif bir yük
beslenecektir. Şebeke gerilimi değeri 220 V, 50Hz' dir. Faz kontrol açısı 40° olduğuna
göre,
a) Ortalama yük gerilimi ve akımı
b) Yük akımının max. ve efektif değeri
c) Yükün gücü
d) Tristörden geçen akımın ortalama değerini bulunuz.
ÇÖZÜM
a) U m = 2 × 220 = 311V
2
2
U ort = U m cos α = 311 × cos 40 = 160,17V

π

π

U ort 160,17
=
= 8A
R
20
= I ort = 8 A

I ort =
b) I max

I eff = I ort = 8 A
c) Py = I eff2 × R = (8) 2 .20 = 1280W
d) I Tort =

1
8
I ort = = 4 A
2
2

Eğer devrede ters akım diyodu varsa, diyot yük akımına ek yollar oluşturur ve çıkış
gerilimin negatif değerler almasını engeller. Çıkış geriliminin negatif olduğu aralıklarda

26

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

D ileri yönde kutuplandığı için iletimdedir ve yük akımını geçirir.
Yukarıda verilen değişimlerde çıkış geriliminin negatif değerleri ters akım diyodunun
kullanılması ile sıfır olmuştur. Bu aralıklar süresince yük akımı D’ den geçer, tristörlerin
akımları ve şebekeden çekilen akım sıfırdır.

U = U T1 + U L + U T 2
Ters akım diyodu kullanıldığında, U 〈 0 ve çıkış gerilimi 0 alındığında,

U T 1 + U T 2 〈 0 olur.
Böylece yük akımı D’den geçmeye başlar.
U ort =

Um

π

(1 + cos α ) olur.

Ters akım diyotsuz durumla karşılaştırıldığında, ek bir akım daha mevcuttur. D' deki
akım, t=0 ile t=α/ω arasında ve ikinci yarım periyotta benzer aralıkta yük akımı ile
aynıdır. Kalan sürede akım sıfırdır. Ortalama ve tepe akım değerleri, devre elemanın
seçimi için gereklidir. D' nin akımının max. değeri, yük akımı ile aynıdır. D' nin ortalama
akımı ise,

27

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

 t 
α 
I Dort = I L  1  = I L  
π 
T 2 
olarak bulunur.

PROBLEM 3
Ters akım diyotlu tek fazlı tam dalga kontrollü doğrultucu, bir endüktif yükü
beslemektedir. Yükün omik kısmı 20 Ω’a eşittir. Kaynak geriliminin efektif değeri 220V
, 50Hz ve a= 40° olduğuna göre,
a) Ortalama yük gerilimi ve akımı
b) Yük akımının max. ve efektif değeri
c) Yükün gücü
d) Tristörden geçen akımın ortalama değerini bulunuz.
e) D’ nin ortalama akımı

ÇÖZÜM
a) U m = 2 × U eff = 311V

U ort =
I ort =

Um

π

(1 + cos α ) =

311

π

(1 + cos 40) = 180V

U ort
= 9A
R

b) I max = I ort = 9 A
I eff = I ort = 9 A
c) Py = I eff2 × R = (9) 2 × 20 = 1620W
 140 
d) I Tort 
 × 9,54 = 3,71A
 360 
 9,54 × 40 
e) I Dort = 
 = 2.12 A
 180 

GÜÇ FAKTÖRÜ
Doğrultucu yükleri düşük güç faktörüne sahiptir. Güç faktörünün düşük olması yükü
beslemek için gereken transformatörün büyüklüğünü de etkiler. Tek fazlı, tam dalga
kontrollu doğrultucu ile beslenen omik yük durumunda;
Bir köprü doğrultucu için AC şebeke akımının efektif değeri yük akımı ile aynı efektif
değere sahiptir. Efektif değer kareli bir fonksiyondur ve herhangi bir akımın işaretinden
bağımsızdır. Köprünün hem AC ve hem de DC tarafındaki efektif akımlar aynı değere
sahiptir.
faz kontrollü bir omik yük için birimden daha küçük bir güç faktörü ile
28

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

sonuçlanmaktadır.
S, AC şebekenin efektif akımı ve efektif geriliminin çarpımıdır.
S = U eff × I eff =

Um

I eff
2
Köprünün DC tarafında, güç ise

P = I eff2 × R
Olduğuna göre,
Güç Faktörü=

P
=
S

2 RI eff
Um

 α sin 2π 
Güç Faktörü= 1 − +

2π 
 π
olur.
a =0 olduğunda kontrolsuz doğrultucu için güç faktörü 1’ dir.
Endüktif yük durumunda,
Kontrolsuz doğrultucu kullanıldığında, yük endüktif olduğunda güç faktörü 1’den daha
düşüktür.

HARMONĐKLER
Kontrollu doğrultucular, AC şebekede harmonikli akımlar üretirler. Böyle harmonik
bileşenleri AC sistemde istenilmeyen etkilere sahip olabilir veya yakındaki cihazlarda
parazite neden olabilir. Bu harmonik akımlarının değeri etkilerini belirlemek için
mümkün olabilen her doğrultucu için hesaplanabilir.
Bu harmonik akımlarının etkilerini azaltmak için AC şebeke ve doğrultucu arasına düşük
geçiren bir filtre yerleştirilebilir. Yüksek güçlü doğrultucular için böyle bir filtrenin
maliyeti büyük olur. Bu durumlar için, artırılmış darbe sayısında çok fazlı bir doğrultucu
ile harmonikler azaltılabilir.
Sadece tam dalga doğrultucular, harmonik üretimi problemine neden olabilecek büyük
yükler için kullanılır. Akımın zamanla değişiminden harmonik akım bileşenlerinin
Fourier serisi ile analizi ile katsayılar bilinen metotla hesaplanır. Burada Ao'ın sıfır
olduğu açıktır.
T /2

4
An =
I m sin wt cos nwtdt
T α ∫/ ω
T /2

4
Bn =
I m sin wt sin nwtdt
T α ∫/ ω

29

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

a1 =

Im
(cos 2α − 1)

b1 =

Im
(2π − 2α + sin 2α )

an =

Im  2 

(1 − n sin nα sin α − cos nα cos α )
π  n2 −1

bn =

Im  2 

(n cos nα sin α − sin nα cos α )
π  n2 −1

Farklı n değerleri için α’ nın bir fonksiyonu olarak harmonik katsayılarının genliği
yukarıdaki şekilde görülmektedir

KRĐTĐK ENDÜKTANS DEĞERĐNĐN BELĐRLENMESĐ
Yükün endüktansı belli kritik bir değerden daha küçükse ortalama yük geriliminin değeri
önemli ölçüde değişir. Eğer yük bir DC kaynağına sahipse, bu durumda bir kritik
endüktans değeri sürekli bir endüktans akımı için önemlidir. Şayet endüktans akımı
sürekli değilse, bu durumda farklı bir analiz gerekir. Yük geriliminin ortalama değeri yük
30

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

direncinden bağımsızdır. Akım süreksiz ise, ortalama yük gerilimi yük direncine bağlı
olur. Akımın sürekli olması durumunda seçilebilecek endüktans değeri aşağıdaki gibidir.
R
L =   tan α
ω 

DOĞRULTUCULARDA KULLANILAN ANA AKIM DEVRESĐ ELEMANLARIN
SEÇĐMĐ
Yarım ve tam dalga kontrolsuz ve kontrollu doğrultucularda;

Diyot ve Tristörlerin Seçimi:
Diyot veya Tristörler girişteki fazlararası gerilime göre seçilirler. Buna göre
U D max , U T max 〉U h max olmalıdır.
U D max , U T max 〉 2U h
U D max , U T max 〉 2 .2.U f .Sin

π
q

Diyot ve tristörler tek fazlı sistemlerde en az
2.U f
Üç fazlı doğrultucularda ise en az

6.U f değerinde seçilmelidir.

DC MOTOR HIZ KONTROLU
Hız ayarlı d.a sürme sisteminde, özellikle yüksek güç değerlerinde, kontrollü
doğrultucuları kullanmak daha ekonomiktir. Aynı zamanda faz kontrollu doğrultucular
diye de adlandırılan bu hat frekanslı dönüştürücünün çıkışları 50 Hz’lik hat frekansının
katları olan a.a salınımları içerir. Bu düşük frekanslı salınımların moment ve hız
salınımları ile endüvi ısı artışı üzerindeki etkisini minimum kılmak amacı ile ia’ daki
salınımları azaltmak için motor endüvisine seri olarak endüktans bağlanır.
Kontrollü doğrultuculardan akan akım tek yönlüdür, fakat çıkış gerilimi yön
değiştirebilir. Bu çalışma biçimi d.a motor frenleme modu için uygun değildir. Bu
nedenle geri kazanımlı (regenerative) frenleme gerektiğinde, ters paralel bağlı iki tristörlü
çevirici kullanılarak dört bölgede çalışma elde edilebilir.
DA motorları kontrol etmek için hız aralığı iki bölgeye ayrılır. Đlk bölgede alan uyartımı
anma değerine sabitlenirken hız ayarı endüi güç devresinin tetikleme açısı kontrol
edilerek gerçekleştirilir. Đlk bölge sabit moment veya endüi kontrol bölgesidir. Anma
hızının üstündeki hız bölgesinde alan zayıflatma işlemi uygulanır ve bu bölge kontrol
veya sabit güç bölgesi olarak adlandırılır. Đkinci bölge anma hızının iki katına kadar
31

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

genişletilir.
1. Bölge ( sabit moment bölgesi):
Bu bölgede çıkış momentinin sıfır ile anma hızı

aralığında sabit tutulması istenir.

Anma motor hızı; anma endüi gerilimi ve anma alan akısı tarafından belirlenir. Bu
aralık boyunca alan akısı anma değerinde sabit tutulur. Bu şartlar altında sabit
moment isteğini karşılamak için endüi akımı da sabit tutulmalıdır.
Pa = E a I a
M =

w
M = K m φ .I a
Endüi akımı ve zıt emk;

Ia =

U a − Ea
Ra

E a = K mφ .ω
Endüi gerilimi ve gücü;
U a = K mφ .ω +

M
Ra
K mφ

Pa = K mφ .I a .ω
1.Bölgede çıkış gücü motor hızına orantılı olarak artar. Bu bölgede endüi akımı sabittir.
Çıkış momenti;
M = K m φ .I a
Anma değerinde sabittir. Çünkü alan akısı ve endüi akımı sabittir ve
M =

ω

olur.

2. Bölge (Sabit güç bölgesi)
Motor hızının anma hız değerini aştığı hız bölgesinde artık endüi gerilimi kontrolu
yapılamaz. Çünkü endüi uçlarına anma değerinde bir gerilim uygulanmıştır ve gerilim
daha fazla arttırılamaz.

32

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

M
Endüi ger. Kont.

Alan Kont.

Sbt. Moment

ω
P

Sbt. Güç

ω
V,I

ω
Φ

ω

Bu durumda endüi gerilimi anma değerinde sabit tutularak, alan akısı kontrol edilir. Alan
sargısına uygulanan gerilim, dolayısıyla akım azaltılarak, alan zayıflatılır. Böylece hız
artarken moment azalır ve çıkış gücü sabit tutulur. Çıkış gücünü sabit tutmak için alan
akısı ile hızın çarpımının sabit tutulması gerekir.

φ f .ω =

Pa
= sbt
KmIa

TAM

DALGA

KONTROLLU

DOĞRULTUCULAR

ĐLE

DC

MOTOR

KONTROLU
Doğrultucu devreleri ile kendinden uyarmalı DC Motorların endüi gerilimi ve akımının
kontrolu sağlanabilir. Yarım dalga ve tam dalga dönüştürücü bağlantılarında endüi akımı
tek yönlü olup, çift dönüştürücülerde iki yöndede akmasına izin verilir.
Endüi gerilimi
Şönt ve kendinden uyarmalı dc motorlarda
u a = i a .R a + L a .

dia
+E
dt

Seri dc motorlarda

33

G E Devrelerinin Tasarımı

u a = i a (Ra + R f ) + (La + L f ).

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

di a
+E
dt

bulunur. Bu eşitlik yarım dalgada da aynıdır. Tam dalga kontrollu dönüştürücülerle elde
edilen pozitif veya negatif endüi gerilimi dört bölgeli çalışmanın herhangi bir bölgesinde
çalışmaya izin verir.

1.Tam Dalga Yarı Kontrollu Doğrultucular ile DC Motor Kontrolu
Yarı kontrollu doğrultucularda inverter çalışma olmadığından negatif gerilim de elde
edilemez . Yük uçlarına paralel bağlı olan serbest geçiş diyodu yüke negatif gerilim
gelmesini engeller ve doğrultucu elemanların eşit aralıklarla akım geçirmesini sağlar.

Akım ve gerilim de sadece I. bölgede elde edilebilir. Sadece I. bölgede motor çalışma
sağlanabilir. U<E yapılarak, I akımı veya L’deki enerji sıfırlanabilir.
2.Tam Dalga Tam Kontrollu Doğrultucular ile DC Motor Kontrolu

Sadece I. bölgede motor çalışma sağlanabilir. Ayrıca, L'de biriken enerji, inverter modu
ile AC şebekeye aktarılabilir.
q
π
U dα = s ⋅ ⋅ 2 ⋅ Sin ⋅ Cosα
π
q
α ↑⇒ U dα ↓

34

G E Devrelerinin Tasarımı

α〈

π

α〉

⇒ U dα 〉 0

2

α=

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

π

π
2

2

⇒ U dα = 0

⇒ U dα 〈 0

3.Tam Dalga Tam Kontrollu Çift Dönüştürücü ile DC Motor Kontrolu

35

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

Akım kesintisiz ise,
U dα = s ⋅

q

π

⋅ 2 ⋅ Sin

π
q

⋅ Cosα

olur.
L endüktansları bir moddan diğerine geçişte oluşabilecek kısa süreli kısa devre akımlarını
sınırlar.
Motorun + ve - uçlarını iki konumlu bir şalterle değiştirerek, bir tek dönüştürücü ile de
makinanın dört bölgede çalışması sağlanabilir.
Normal çalışmayı durdurup ters motor çalışmaya geçmek için, önce inv1 çalıştırılıp L 'de
biriken enerji AC şebekeye aktarılarak akım sıfırlanır. Sonra inv2 çalıştırılarak motor
frenlenir ve dinamik enerji AC şebekeye aktarılır. Frenleme ile devir sayısı sıfırlandıktan
sonra, doğ2 çalıştırılarak ters motor çalışma sağlanır.

Tek fazlı tam dalga kontrollu doğrultucu ile DC Motor Hız Kontrolu

2 bölgeli, dört tristörlü,tam dalga kontrollu doğrultucu kendinden uyarmalı dc motora
uygulandığında,. T1-T2 veya T3-T4 çifti anahtarlanır. T1-T2 iletimde iken pozitif kaynak
gerilimi motora uygulanır. Kaynak gerilimi
U = U m sin ωt

olur.

Tristör α tetikleme açısıyla tetiklendiğinde Ra-La daki gerilim ( U m sin α ) − E olur.
Kararlı halde sürekli çalışma durumundaki dalga şekilleri aşağıdaki gibidir.

36

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

α= 60° için U m sin α > E
Anlık ters emk değişimi E(wt)
Anlık hız değişimi n(wt)
Tam kontrollu dönüştürücü ile α ≤ ωt ≤ π + α

olur. Her bir tristör çifti kaynak

geriliminin tek alternansında iletimdedir. T3, T4 çifti wt = π + α da iletime sokulur.
Negatif gerilim T1,T2 çiftine geldiği için doğal olarak iletimden çıkar.
Yük gerilimi

U = U yort

1
=

2

π +α

∫ u (wt )dwt = π α∫ U
a

m

sin ωt =

0

Ortalama yük akımı
I = I yort =

U yort − E
Ra

=

2U m
E
cos α −
Ra
πRa

Güç faktörü
GF=

Pa
U×I

Pa = I 2 Ra + E I
U m sin ωt = i a Ra + La

di a
+E
dt

Yükteki güç kaybı
37

2U m

π

cos α

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

Pa = I 2 Ra + E I
EI a motor sürtünme ve sargı kayıpları ile birlikte çıkış gücünü verir.

Verim;

η=

Pçııkı

=

Pgiriş

E I
Pa

Güç Faktörü;
GF =

Pa
Um
2

I

Problem:
10 kW, 220 V, 1000d/d nominal değerlere sahip bir dc motor 220V 50 Hz’lik şebekeden
beslenen tam dalga kontrollu bir doğrultucu üzerinden beslenecektir. Tristörlerin
tetikleme açıları 0 ve 20 derece iken verim ve güç faktörünü bulunuz.

Çözüm:
U yort =

2U m

π

cos α =

2 2. 220

π

cos α = 198. cos α

α = 0°
U yort = 198V

α = 20°
U yort = 186V

38

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

Pç = EI
10000 = E I
I=

U yort − E
Ra

=

198 − E
0.42

10000
I
10000
198 −
I ⇒ 0.42 I = 198 − 10000
I=
0.42
I
2
0.42 I = 198 I − 10000
E =

0.42 I 2 − 198 I + 10000 = 0
198 m 39204 − 16800
= 57.53 A
0.84
10000
E =
= 173.82V
57.53
I=

Tam yükte motor momenti;
M = K m φ .I
M = 2 × 57.53 = 115,06 Nm
Tam yükte motorun açısal hızı;

EI 173.82 × 57.53
= 86.91rad / s
=
M
115.06
60
n = 86.91 ×
= 830d / d

ω=

Endüi devresi bakır kayıpları;
Pcu = Ra I a2 = 0.42 × 57.53 2 = 1390W
Giriş gücü;

Pa = Pg = Pç + Pcu = 10000 + 1390 = 11390W

η=


Pg

GF =

=

10000
= %88
11390

Pg
U×I

=

11390
= 0 .9
220 × 57.53

39

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

KONTROLLU DOĞRULTUCU ĐLE DC MOTOR HIZ KONTROLU SĐMÜLASYON
DEVRESĐ

KONTROL SĐNYALLERĐNĐN ÜRETĐLMESĐ

40

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

3. ĐNVERTERLER
GĐRĐŞ
Đnverterin fonksiyonu, DC giriş gerilimini simetrik, istenilen genlikte ve frekansta bir AC
gerilime dönüştürmektir. Ayarlı bir çıkış gerilimi elde etmek için sabit veya değişken
frekansta çalışılır. Değişken bir AC çıkış gerilimi, değişken bir DC giriş gerilimi
kullanılarak, inverter kazancının sabit tutulması ile elde edilebilir. Eğer DC giriş gerilimi
sabit ise, değişken bir çıkış gerilimi inverter kazancını değiştirerek elde edilebilir ki, bu
genelde inverterin darbe genişlik modülasyonu yani PWM (Pulse Width Modulation)
kontrolüyle sağlanır. Đnverter kazancı ise, AC çıkış geriliminin DC giriş gerilimine oranı
olarak tanımlanabilir.
Đdeal bir inverterde çıkış geriliminin dalga şekilleri sinüsoidal olmalıdır Fakat
harmoniklerin etkisi ile çıkış gerilimleri sinüsoidal değildir. Düşük ve orta güçlü
uygulamalar için, düşük harmonik bileşenleri içeren sinüsoidal dalga şekilleri gereklidir.
Yüksek hızlı yarı iletken güç elemanlarının kullanılması ile çıkış gerilimindeki harmonik
bileşenleri minimize edilebilir ya da çeşitli anahtarlama teknikleri ile önemli bir miktarda
azaltılabilir.
Đnverterler, çok yaygın bir şekilde endüstriyel uygulamalarda kullanılmaktadır. (Değişken
hızlı ac motor sürücüleri, endüksiyonla ısıtma, AC gerilim regülatörleri, kesintisiz güç
kaynakları (UPS) sistemleri gibi...) Giriş bir akü, fuel cell (yakıt hücresi), solar cell (ışık
hücresi) ya da daha farklı bir dc kaynak olabilir.
Đnverterler için gerekli olan DC gerilim, bazen akümülatör gibi bir DC gerilim kaynağı
olabileceği gibi, endüstriyel uygulamalarda genellikle bir doğrultucu ile AC şebeke
geriliminin doğrultulması ve bir elektrolitik kondansatör ile düzeltilmesi şeklinde elde
edilmektedir. Ancak, genellikle bu kondansatörün şarjı için özel devreler gerekmektedir.

ĐNVERTERLERĐN KONTROLU
Đnverterler, kontrol açısından kare dalga ve PWM kontrollü inverterler olmak üzere iki
genel gruba ayrılır.
Kare dalga inverterlerde, genellikle gerilim dönüştürme oranı sabittir ve gerilim kontrolü
DC giriş gerilimi değiştirilerek yapılır. Bu inverterler, aynı faz kollarına ait üst ve alt sıra
elemanlar açısından, 120° veya 180° iletimli olabilmektedirler. 180° iletimli
41

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

inverterlerde, bu elemanlar arasında iletim boşlukları olmadığından, çıkış gerilimi dalga
şekli yükten bağımsız olarak belirlidir. Genellikle sürekli sinyaller kullanılmaktadır.

TEK FAZLI KARE DALGA ĐNVERTERLER
Yarım Köprü Kare Dalga Đnverter
Şekildeki devre omik-endüktif bir yüke kare dalga AC gerilim sağlamak için kullanılır.
DC kaynak eşit iki gerilim kaynağından oluşur. Devrede iki anahtar kullanıldığı için
yarım köprü olarak adlandırılır. Dört anahtarın kullanıldığı devreler ise tam köprü
inverter olarak adlandırılır.
Burada, bir peryodun her %50'si için bir anahtar iletimde iken diğeri kesimdedir.
Anahtarlar, BJT, IGBT, SCR veya MOSFET olabilir.

S

Sı anahtarının iletimde olduğu aralıkta, S2 kesimdedir ve yük uçlarındaki gerilim, Uy =
Ud/2 olur. Belli bir zaman sonra. Sı kesime sokularak S2 iletime geçirilir böylece Uy = Ud/2 olur. Yük gerilim ve akımı değişiminde çıkışta elde edilen gerilimin kare dalgalı
alternatif gerilim şeklinde olduğu görülür.
Sı anahtarının açılmadan tam önceki t=T/2 anında,

ĐY

pozitif bir değerdedir. Sı

anahtarının açılması ve S2 nin kapanması üzerine, Uy nin işaretinin değişmesine rağmen,
ĐY

‘nin sürekli ve belli bir zaman için pozitif olması gerekir. Bir süre sonra, S2 nin akım

yönünü değiştirmesiyle iy ‘nin işareti değişmez. Bu durumda ters yöndeki akımı
iletebilecek paralel bir diyot kullanılması gerekir.
t=T/2’ de Tı transistörü kesime geçtiğinde, T2 transistörü sinyal geldiğinde iletime
geçirilir.

ĐY

pozitif olduğundan, Tı transistoru yük akımını geçiremez. Yük akımının

ancak D2 diyodundan akar. Aynı anda iy, Tı’ den D2'ye aktarılır, yük geriliminin
polaritesini değiştirir.

42

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

Yük akımının azaldığı bir aralıktan sonra, önce sıfır ve negatif olur. T2 ‘nin gerçekten
iletime geçmesi gerekir.
Yük akımınının bulunması için;
Sı anahtarı kapalı iken;
U d = U y = Ri L + L didtL
S2 anahtarı kapalı iken
− U d = U y = Ri L + L didtL olur.
t=T/2 anındaki akım t=0 anındaki akım ile işaret değişimi dışında eşittir. Böylece,
Yük akımı,
U 
iY =  d  1 − e −t
 R 
olarak bulunur.

(

U
iy =  d
 R

τ=

τ

 1 − e −T

−T
 1 + e

) − Ie


−t τ




L
olur.
R

iy sıfıra eşitlenerek
2


bulunur.
t1 = τ ln
− t 2τ 
1+ e

Transistör ve Diyodun Ortalama Akımı:
Transistor akımı t1 -t=T/2 aralığında akar ve periyodun diğer kısmında sıfırdır. Diyot
akımı t=0 - t1 arasında akar ve periyodun kalan kısmında sıfırdır. Transistör ve diyotların
ortalama akımları aşağıdaki gibi olur.
43

G E Devrelerinin Tasarımı

I Tort

1
=
T

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

T 2

∫ i dt
y

t1
t

I Dort =

1 1
− i y dt
T ∫0

Problem 1
Ud
= 300V , R=20Ω, f=50 Hz ve L=0,1 H olan tek fazlı yarım köprü inverter devresi
2
gerçekleştirildiğinde,
(a) yük akımının maksimum değerini,
(b) t1 süresini,
(c) transistor ve diyot akımının ortalama değerini bulunuz.

Çözüm:
a)
L 0 .1
τ= =
= 0.005sn = 5ms
R 20

U
Iy =  d
 R
b)

 1 − e −T

−T
 1 + e

2

t1 = τ ln
−t
1+ e
c)
1
IT =
T

T 2

  300  1 − e −0.01667
 = 

− 0.01667
  10  1 + e

2


 = 0.005 ln
− 0.01667

1+ e

1
∫t i y dt = 0.01667
1

t

ID =

0.01
0.01

0.01


 = 0.00260 s = 2.6ms

0.01667 2

1 1
1
− i y dt =

T 0
0.01667

∫ (30 − 50.47e


 = 20.47 A

−t 0.005

)dt = 4.18 A

0.00260

0.00260

∫ − (30 − 50.47e

− t 0.005

)dt = 1.46 A

0

Tam Köprü Kare Dalga Đnverter
Tam dalga inverterde tek bir kaynak ve dört anahtar kullanılır. Şekil deki devrede, bir DC
kaynağı ve dört adet çift yönlü anahtar kullanılmaktadır. Aynı DC giriş gerilimi için çıkış
geriliminin maksimum değeri yarım köprünün iki katıdır. Böylece aynı güç değeri için,
çıkış akımı ve anahtar akımları yarım köprüdekinin yarısı kadar olur.
Đnverterin çalışması süresince, Sı ve S2 anahtarları aynı zamanda iletime geçirilir ve iy
akımını geçirerek pozitif yük gerilimini oluşturur. Bir yarım dalganın sonunda, bu
anahtarlar kesime ve S3+S4 iletime girer. Burada yine, yükün endüktif olmasından dolayı
44

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

, anahtarların çift yönlü akımları geçirebilmeleri gerekir. S anahtarları Y.Đ.E ve buna ters
bağlı bir diyottan oluştuğu için bu sağlanabilir.

Şekilde verilen tek fazlı bir kare dalga inverterde, karşılıklı iki anahtar grubu (S1+S2) ile
(S3+S4)’ün eşit aralıklarla ve sırayla iletimde tutulmasıyla, kare dalga şeklinde bir AC
gerilim elde edilir. Burada, enerji akışı tristörler iletimde iken DC kaynaktan AC yüke
doğru ve diyotlar iletimde iken AC yükten DC kaynağa doğrudur. Yük akımının reaktif
bileşeni arttıkça diyotlardan geçen akım da artar. Saf endüktif yüklerde, tristör ve
diyotlardan geçen akımlar birbirine eşit ve akım şekli lineer olur, tristörler iletimde iken
yüke gelen enerji hiç harcanmadan diyotlar iletimde iken kaynağa geri verilir.

45

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

Đnverterin, beslenecek yükün özelliklerine uygun bir şekilde kontrol edilmesi gerekir.
Đnverterlerde temel olarak, anahtarlama sürelerinin değiştirilmesi ile çıkış frekansının
kontrolü özelliği vardır. Bundan başka çıkıştaki harmonik içeriğinin kontrolü ve çıkış
geriliminin ayarlanması gibi ek kontroller de gerekmektedir.

GERĐLĐM KONTROLU
Đnverterin, beslenecek yükün özelliklerine uygun bir şekilde kontrol edilmesi gerekir.
Đnverterlerde temel olarak, anahtarlama sürelerinin değiştirilmesi ile çıkış frekansının
kontrolü özelliği vardır. Bundan başka çıkıştaki harmonik içeriğinin kontrolü ve çıkış
geriliminin ayarlanması gibi ek kontroller de gerekmektedir.
Đnverter çıkış geriliminin kontrolünde, en basit yöntem DC giriş geriliminin kontrol
edilmesidir, böylece inverter çıkış gerilimi giriş gerilimine bağlı olarak giriş gerilimi ile
değişir. Ayarlanabilir DC giriş, faz kontrollü bir doğrultucudan veya bir kontrolsüz
doğrultucu+ DC kıyıcı grubundan elde edilebilir.
DC giriş geriliminin sabit kaldığı veya ek kayıpların minimize edilmesi gerektiği
durumlar olabilir.
Şekilde inverter çıkış gerilimi görülmektedir. Burada her bir yarım periyotta gerilim +Ud
ve –Ud dışında sıfır yapılarak çıkış gerilimi ayarlanır. Burada t1 anında S1 ve S2 kapalı ve
ĐY>O iken, t2

anında S2 açılır. Yükün endüktif özelliğinden dolayı akım devam ettiği için,

S3’ ün diyodu(D3) bu akıma bir yol sağlar ve t3 anına kadar aynı yönde akar. R-L yükü
bu arada S1 anahtarı ve D3 diyodu üzerinden kısa devre edildiği için yük geriliminin
değeri 0 olur.t=t3 anında S1 anahtarı açılır ve S3+S4 kapatılır. Böylece t3-t4 aralığında yük
gerilimi –Ud olur.

46

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

Uy

Uy1
Ud
t3
t1

t4
ωt

t2
-Ud

Ө

Ф

iy
T

ωt

T/2

π

Boşluklu kare dalga kontrolünde darbelerin doluluk oranı değiştirilerek çıkış gerilimi
kontrol edilmektedir.
Burada her yarım dalgadaki anahtarlama sayısı artırılarak, harmonikler azaltılabilir.
Harmonikler azaltılırken genellikle düşük dereceli olanlar yok edilirler. Çünkü düşük
dereceli harmoniklerin genlikleri büyüktür ve filtreleme ile yok edilmeleri zordur.

U y2 =

π −θ

1

∫U
θ

π
φ
md =
π

2
d

U y = md .U d
U y1 =
U y1 =

2

π −θ

π

∫θ U

2 2

π

d

. sin ωt.dwt

U d .Sin

φ
2

DARBE GENĐŞLĐK MODÜLASYONU (PWM)
Anahtarlama sayılarının artırılması, darbe genişlik modülasyonu (PWM) olarak
adlandırılır. PWM yapılırken, her yarım dalgadaki darbeler, yarım dalganın merkezine
simetrik olacak şekilde düzenlenir. Fonksiyon tek sayılı fonksiyon olduğu için, fourier
serilerinde çift sayılı harmonikler bulunmaz ve bütün A (kosinüs terimleri) katsayıları
sıfırdır.

PWM' in amacı, çıkış geriliminin genliğini kontrol etmek ve çıkıştaki bir veya daha fazla
harmonik bileşenlerinin büyüklüğünü azaltmaktır.
47

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

SĐNÜSOĐDAL PWM ĐNVERTERLER
Đnverterlerde kullanılan en yaygın kontrol yöntemi PWM ve en çok kullanılan PWM
yöntemi de Sinüsoidal PWM yöntemidir. Burada sinüsoidal kontrol gerilimi ile daha
yüksek frekanslı bir üçgen sinyalin karşılaştırılması ile kontrol sağlanır. Harmonik içeri
oldukça düşüktür ve tek ve üç fazlı inverterlere uygulanabilir.

Problem 2
Giriş gerilimi 300 V ve frekansı 10 kHz olan tam köprü türü tek fazlı bir inverter ile,
boşluklu kare dalga kontrolü ile 10 Ω’luk bir yükün gücü ayarlanmaktadır. Devre
kayıplarını ihmal ederek,

a) Yük akımı ve çıkış gücünü bulunuz.
b) Yük geriliminin 100V olması için, doluluk oranı hangi değere ayarlanmalıdır?
c) Yükün gücünün nominal değerin yarısına düşmesi için, doluluk oranı hangi
değere ayarlanmalıdır?
d) Doluluk oranı 3/5 iken, bir transistörün kaç derece ve kaç µs iletimde kaldığını
bulunuz.
e) Doluluk oranı 2/5 iken, bir transistörün ortalama ve efektif akımlarını
hesaplayınız.
Çözüm
48

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

a) Yük akımı ve gücü,
U y = md U d
m d = 1 için,
U y = U d = 300 V
Iy =

Uy

=

R
I y = 30 A

300
10

Pç = U y .I y = 300.30
Pç = 9000 W

b) Gerilimin 100 V olması için,
U y = md U d
100 = md 300
md = 1 / 9

c) Gücün yarıya düşebilmesi için,

Pç =

U y2
R

2
1 U d2 U y

=
2 R
R
1
⇒ Uy =
Ud
2

U y = md U d
1
2

Ud = md Ud

⇒ m d = 1/ 2

d)

m d = 3 / 5 için,
Pg = Pç
φ 3
=
π 5
3
⇒ φ = π = 108°
5
φ = 2πf .TT
md =

3
π = 2π.10.10 3.TT
5
⇒ TT = 30 µs
49

G E Devrelerinin Tasarımı

e)

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

m d = 2 / 5 için,
Her bir transistör yarı peryotta çalıştığına göre,
1
I TAV = md .30
2
1 2
I TAV = ⋅ 30
2 5
I TAV = 6 A

I TEF =

1 2
⋅ 30
2 5

I TEF = A
bulunur.

50

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

KARE DALGA ĐNVERTER UYGULAMA DEVRESĐ
Tek fazlı tam dalga inverter devresinde kullanılan yarıiletken elemanlar IGBT,
sinyallerin üretilmesi için kullanılan entegre ise LM35242 dür.
Kontrol Devresi
Kontrol devresi ile pozitif ve negatif PWM sinyalleri LM3524 entegresi ile elde
edilmiştir. PWM kontrol devresinin çalışması bir üçgen gerilim sinyali ile bir DC
referens gerilimi karşılaştırılmasına dayalıdır. LM3524 entegresi kendi içerisinde bu
işlemi yapabilmektedir. Bir RC osilatör devresi kurarak sinyalin frekansını ayarlı hale
getirilir. Bunun için LM3524 entegresinin 7. bacağına 100 nF ‘lık kondansatör
konulmuştur. Entegrenin 6. bacağına 470K’lık bir potansiyometre bağlanarak frekansın
ayarlı olması sağlanmıştır. Kontrol devresinin çalışma frekansı 4.28 Hz ile 5 kHz
arasında değişmektedir. Bu frekansların tespit edildiği minimum ve maksimum kare
dalga frekans değerleri aşağıda görülmektedir.

Minimum Kare Dalga(5V/div,10ms/div)

Maksimum Kare Dalga(5V/div,50µs/div)
51

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

Pozitif ve Negatif Kare Dalga PWM Çıkış Sinyalleri(5v/div,5ms/div)
Ayrıca entegrenin 2. ve 16. bacakları arasına bir 10K’lık potansiyometre bağlanarak
referans gerilim ile bağıl darbe genişliği ,negatif ve pozitif sinyal arasında ölü zaman
ayarlanmıştır.

PWM Kontrol Devresi

Ana Akım Devresi
52

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

Đnverterin girişindeki DC gerilimin elde edilmesi için 3 adet metal gövdeli 12 A’ lik
diyot kullanılmıştır. Böylece üç fazlı yarım dalga bir doğrultucu ile DC gerilim elde
edilmiştir. Doğrultucu çıkışı ise 22 Ω’ luk soğutuculu direnç üzerinden 4700µF’lık bir
kondansatöre bağlanmıştır. Kondansatörün deşarjı için iki ucu arasına 1 Ω’ luk
soğutuculu direnç seri bağlanmıştır.22 Ω’ luk soğutuculu dirence paralel olarak
kondansatör doldurma devresindeki röle bağlanmıştır.
Rölenin normalde açık olan kontağı kapanarak, kondansatörü şarj eden direnci kısa devre
eder ve devreden çıkarır. Şarj sonrası ise, DC röle sayesinde bu direnç devreden
çıkarılarak, dirençte büyük enerji ve güç kayıplarının oluşması önlenir. Kondansatör
bağlamamızın sebebi de doğrultucunun çıkış gerilimini düzeltmektir.
PWM sinyallerinin çapraz kollara uygulanması ile inverter çıkış gerilimi aşağıdaki gibi
değişir.

53

G E Devrelerinin Tasarımı

Y .Doç.Dr. A. Hülya OBDAN

TEK FAZLI PWM ĐNVERTERĐN SĐMÜLASYON DEVRESĐ

54