ot

la

ri.

co

m

GÜÇ ELEKTRONİĞİ ARASINAV VE ÖDEV SORULARI

Şekil 1

Arasınav 1) Şekil 1’de verilen devrede kaynaktan çekilen ortalama güç (aktif güç) değerini bulunuz.
Arasınav 2) Şekil 1’de verilen devrede diyoda ilişkin ortalama akım değerini bulunuz.
Ödev )
Şekil 1’de kaynağa ilişkin S (görünür güç) değerini bulunuz.

de
rs
n

Yukarıda verilen her bir soru 100 puan üzerinden değerlendirilecektir.

GÜÇ ELEKTRONİĞİ VİZE SINAV SORULARI

w

.e
em

Soru 1)

Şekil 2’de verilen devrede yük akımının  radyan civarında sıfıra gittiği bilindiğine göre;
R


wt
V
E
i( wt )  m sin(wt  )   Ce wL
Amper (yük akımı)
Z
R

w

w

Şekil 2

a) Yük akımı ve yük geriliminin dalga şeklini çiziniz.
b) Yük akımının ortalama değerini bulunuz.
c) Yük geriliminin ortalama değerini bulunuz.

m

Soru 2) Bir fazlı tam dalga- tam kontrollü köprü doğrultucu devresi bir doğru akım motorunu tahrik
etmektedir. Doğrultucu 220 V’luk 50 Hz lik şebekeye direkt olarak bağlanmıştır. Motorun EMK değeri
E=50 V olup, L=0.001 H, R=0 ohm kabul edilecektir. Motor bir yükü tahrik ediyorken motorun uyarma
uçları ters çevrilerek frenleme moduna geçiş yapılmaktadır.Motorun generatör çalışmada müsaade
edilebilen ortalama akım değeri 23 A olduğuna göre;
a) Devre montajını,doğrultucu çıkışı akım ve gerilime ilişkin değişimleri çiziniz.
b) Tetikleme açısının minimum değeri kaç derece olmalıdır?

co

Soru 3) Şekil 1’de yük uçlarındaki ortalama gerilimi;

ot
la

ri.

a) Bir fazlı tam dalga tam kontrollü (şebekeye direkt olarak bağlı) köprü doğrultucu çıkışında elde
edebilmek için tristörler hangi tetikleme açısında tetiklenmelidir? (şekil 1’deki yük aynı
kalacak).
b) Üç fazlı kontrollü yarım dalga (şebekeye direkt olarak bağlı) bir doğrultucu çıkışında elde
edebilmek için tristörler hangi tetikleme açısında tetiklenmelidir? (şekil 1’deki yük aynı
kalacak).
c) Üç fazlı tam dalga tam kontrollü (şebekeye direkt olarak bağlı) köprü doğrultucu çıkışında elde
edebilmek için tristörler hangi tetikleme açısında tetiklenmelidir? (şekil 1’deki yük aynı
kalacak).

w

w

w

.e
em

de
rs
n

Toplam sınav süresi 120 dakikadır. Notlar kapalıdır.
Vize not baremi: 1-30 2-40 3-30

.e
em

w

w

w

ri.

ot
la

de
rs
n
co

m

.e
em

w

w

w

ri.

ot
la

de
rs
n
co

m

U.Arifoğlu

26/11/2006
SAKARYA ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ
ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ
GÜÇ ELEKTRONİĞİ DEVRELERİ VİZE SINAV SORULARI

Soru 1) Şekil 1’de verilen devrede kaynak gerilimi; V(t )  220 2 sin wt ve w=2*pi*50 olarak

de
rs
n

ot
la

ri.

co

m

verilmektedir. Tristörün tetikleme açısı   90o olduğuna göre;
a) Devredeki yükün uçları arasında görülen gerilimin ( Vyük (t ) ) değişimini 20 ms için
çiziniz ve ortalamasını bulunuz.
b) Tristör akım ( i T (t)) denklemini bulunuz, 20 msn için çiziniz ve ortalamasını bulunuz.
c) Serbest geçiş diyot ( i D (t)) akım denklemini bulunuz, 20 ms için çiziniz ve ortalamasını
bulunuz.
d) Yük akım ( i yük ( t ) ) denklemini bulunuz, 20 ms için çiziniz ve ortalamasını bulunuz.

w

.e
em

Şekil 1
Soru 2) Bir müşteri, elinde olan bir doğru akım için yük uçları arasında 255 V değerinde doğru
gerilim istemekte ve bu yük doğrultucu çıkışına bağlandığında yükün 100A lik doğru (düzgün ve
kesintisiz) akım çektiğini belirtmektedir. Müşteri aynı zamanda mümkün olan en kaliteli
doğrultucu devresi ile doğrultulmuş bir doğru gerilim istediğini de belirtmektedir (maliyetten
kaçınılmamaktadır). Müşterinin iş yerinde üç fazlı (faz arası gerilim etkin değeri 380V, 50Hz)
AA şebeke bulunmaktadır. Devrede kullanılacak diyot başına gerilim düşümünü 0.8V olarak
alınacaktır.Üç Fazlı Şebeke-3 Fazlı Transformatör-Doğrultucu veYük’ten oluşan tasarımda;
a) Devre montajını çizerek, Üçgen-Yıldız Transformatörün ( V1 / V2  N) çevirme oranını
bulunuz.
b) Tristörün ortalama akım değerini bulunuz.
c) Üç fazlı transformatörün S görünür gücünü bulunuz.
d) Üç fazlı transformatörün primer (üçgen) hat devresine bağlanacak sigorta akım değerini
bulunuz.

w

w

Soru 3) Soru 2’de kullanılan montajda diyot yerine BSTN 35 tristörü kullanılsaydı, bir tristör
üzerinde harcanabilecek maksimum kayıp güç değeri kaç Watt olurdu?
BSTN 35 tristörü için eşik gerilim değerini U s  0.99V , iç direnci ise ri  0.84 * 103 ohm olarak
alınız.
Not baremi: 35/35/30
Süre: 90 dakikadır
Yalnızca ders notları açıktır ve notlar masaya dağıtılmayacak toplu olarak üst üste duracaktır.

U.Arifoğlu

26/11/2006
ÇÖZÜMLER

ot
la

ri.

co

m

1) a)

de
rs
n

Şekil 1
Şekil 1’de yükün uçlarındaki gerilim değişimi verilmiştir. Bobin uçları arasındaki ortalama gerilim değeri sıfır
Volt olduğu için yük uçlarındaki gerilim değeri E’nin ortalama değeri olan 100 Volt’a eşit olacaktır.
b) [0; ] aralığında tristör üzerinden akım akacağı için devre denklemi buna göre oluşturulmalıdır:

di T
V

E
 Vm sin wt  E  i T ( t )   m cos wt  t  K  i T ()  i T ( )  0  K=5 elde edilir.
2
dt
wL
L
Vm
E
i T (t)  
cos wt  t  5 (tristör akım denklemi) (bakınız şekil 2)
wL
L

w

w

w

.e
em

L

Şekil 2

I Tort 

Vm
1 
E
cos wt 
wt  5)dwt  0.9469A
 (
2 
wL
wL


2

U.Arifoğlu

26/11/2006

ri.

co

m

c)

14.9*103

1
20 *10

3

0.01

(

E
t  14.9)dt  0.591A
L

w

.e
em

I Dort 

de
rs
n

ot
la

Şekil 3
Şekil 3’de diyot akımının değişimi verilmiştir. [; ] aralığında ise akım serbest geçiş diyodu üzerinden
akacaktır. wt=  için diyot akımının başladığı kabul edilirse, diyod akımı için
di
E
L D  E  0  i D ( t )   t  K1  i D (t  0.01)  i T ()  14.9A  K1  14.9 elde edilir.
dt
L
E
i D ( t )   t  14.9 (diyod akım denklemi)
L
Diyod akımının sıfıra gittiği t anı için;
E
i D ( t )  0   t  14.9  t  14.9 *10 3 sn. (bakınız şekil 3)
L

d) Şekil 4’de ise yük akımının değişimi gösterilmiştir.


14.9*103

Vm
1  
E
E
I y ükort 
cos wt 
wt  5)dwt 
( t  14.9)dt   1.539A
  (

2  
wL
wL
L
0.01

  2


w

w

Şekil 4

2)

U.Arifoğlu

co

m

26/11/2006

ot
la

ri.

Şekil 5
a) Devre montaj şeması şekil 5’de gösterilmiştir. Müşteri masraftan kaçınmadığına göre doğrultucu olarak üç fazlı
tam dalga kontrolsüz köprü doğrultucu devresi kullanılacaktır. Diyod başına gerilim düşümü 0.8V olduğuna
göre yükün uçları arasındaki gerilimin ortalama değeri;

p
1 6
 6

VLort 
 Vhat max cos wtdwt  2V  255  Vhat max sin  Vhat max sin  1.6  255 268.7109
2 

p 
6

6 6
Vhat max  268.71V (transformatörün segonder tarafı maksimum tarafı)

.e
em

de
rs
n

V
380 * 2
537
N  1hat max 

2
Vhat max
268.71
268.7

Şekil 6
Şekil 6’da yük uçları arasındaki gerilimin değişimi verilmiştir.

w

w

w

b)

Şekil 7
Şekil 7’de diyod akımının değişimi gösterilmiştir.

U.Arifoğlu

26/11/2006
2

I Tort 


3

2


3

1
1
100
 33.33V ; I Tetkin 
 Idwt 
 100dwt 
2 0
2 0
3
3

2


3 2

1
100
 57.73V
 I dwt 
2 0
3
3

ot
la

ri.

co

m

c)

Şekil 8

.e
em

de
rs
n

Şekil 8’de transformatörün primer devre faz akımının değişimi gösterilmiştir.

Şekil 9

Şekil 9’da transformatörün primer devre hat akımının değişimi gösterilmiştir.

w

I hatetkin 

2 / 3
1 /3
[  100 2 dwt   50 2 dwt ]  70.71A
 0
0

S  3I hatetkin *Vhat

 3 70.71* 380  46540VA

w

w

etkin

d) Sigorta akım değeri= I hatetkin  70.71A
3) Şekil 7’de görülen diyod akım değişimi tristörün en çok zorlandığı duruma karşı gelir.

P  U s * I D  ri * I 2D  0.99 * 33.3  0.84 *10 3 * 57.73 2  35.76Watt

14/11/2007

SAKARYA ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ
ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ
GÜÇ ELEKTRONİĞİ DEVRELERİ VİZE SINAV SORULARI

ot
la

ri.

co

m

Soru 1)

Şekil 1

de
rs
n

Şekil 1’de verilen doğrultucu devresinde R=20 ohm değerindedir. Transformatör primer devre faz arası
gerilim etkin değeri 6.3 kV, sekonder devre faz arası gerilim etkin değeri ise 380 V dur. Doğrultucu
devrede kullanılan güç diyodlarının her birindeki gerilim düşümü V  1V alınacaktır. Üç fazlı
transformatörün primer devre ile sekonder devre sargıları arasında faz farkı olmadığı kabülü ile 6.3
kV’luk primer devreden doğrultucu devrenin çektiği toplam P (aktif güç-tüm harmonikler dahil) değerini
Watt olarak bulunuz. Trafo sargı dirençleri ihmal edilecektir. Hesaplamalar için gerekli akım ve gerilim
eğrilerini çiziniz.

.e
em

Soru 2) Üç fazlı yarım kontrollü köprü doğrultucu direkt olarak mevcut şebekeye
  60 o ‘de
( VFN  220V , VFF  380V ) bağlanmıştır. Devredeki tristörler simetrik olarak
tetiklenmektedir. Doğrultucu çıkışına R=10 ohm değerinde bir direnç bağlıdır. Devrede kullanılan diyoda
ilişkin eşik gerilim değerini U s  1V , iç direnci ise ri  0.8 *10 2 ohm olarak verilmektedir. Gerekli akım
ve gerilim eğrilerini çizerek, bir diyotta harcanan aktif güç değerini bulunuz.

w

Soru 3) Bir fazlı tam dalga tam kontrollü köprü doğrultucu çıkışında R=30 ohm, L=0.05 H değerinde
seri bağlı bir yük bulunmaktadır. Doğrultucu çıkışında serbest geçiş diyodu vardır. Devredeki tristörler
dengeli (simetrik) olarak   30 o ’de (pi’den sonra da 210 derecede) tetiklenmektedir. Doğrultucu devre
direkt olarak mevcut şebekemize bağlanmıştır ( VFN  220V ). Devre sürekli hale geldikten sonraki
durum için yük akımının dalga şeklini çizerek yük akımının minimum ve maksimum olduğu noktaları
amper olarak bulunuz. (f=50 Hz). (Gerekli akım ve gerilim eğrilerini çiziniz.)

w

w

Hatırlatma: sin 2 wt  0.5(1  cos 2wt )
Not baremi: 30/30/40
Süre: 90 dakikadır

Yalnızca ders notları açıktır ve notlar masaya dağıtılmayacak toplu olarak üst üste duracaktır.

SAÜ.MÜH.FAK. MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ
ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜH. BÖLÜMÜ
GÜÇ ELEKTRONİĞİ DEVRELERİ VİZE SINAV SORULARI

ve çözümleri

ot
la

ri.

co

m

Soru 1) Şekil 1’de verilen TCR (tristör kontrollü reaktör) devresinde L1= 1 mH; L2=2 mH; L3= 3 mH değerindedir. Arıza
olmadığı durumlarda fabrika tam kapasitede çalışmaktadır. A, B ve D anahtarlarından herhangi birisi 2 konumunda
olduğunda, F anahtarının da 2 konumunda olmasını temin edecek şekilde otomasyon yapılmıştır.
a) Sabit kapasitörün C değerini ve a.c kıyıcının kontrol ettiği L (ayar) selfinin değerini bulunuz. (5+5)
b) L2 yükü arızalanıp devre dışı kaldığında, T1 ve T2 tristörlerini kontrol eden işlemcinin ürettiği tetikleme açılarının ne
olacağını (gerekli şekilleri çizerek) hesaplayınız (tetiklemeler dengeli olmak zorundadır). Açıları (yaklaşık olarak)
deneme yanılma yöntemi ile bulabilirsiniz. (15)

de
rs
n

Şekil 1

Soru 2) EMK değeri 269 V olan bir akü ve buna bağlı bir self (L=1mH), 3 fazlı yarım dalga kontrollü doğrultucu üzerinden
Beslenmektedir( alfa tetikleme açısını 30 derece alınız) . Doğrultucu devre 3 fazlı alçak gerilim şebekemize (trafo
yok) direkt olarak bağlıdır.
a) Doğrultucu çıkışındaki gerilim ve akımın zamana bağlı eğrilerini (önemli değerleri şekil üzerinde belirterek)
çiziniz. (5+5)
b) Yük akımının ortalama değerini hesaplayınız. (15)
c) Yükün toplam aktif gücünü (ani değerlerden hareketle) watt olarak bulunuz. (15)

.e
em

Soru 3) Alçak gerilim şebekemize (kaynak) direkt olarak bağlı olan bir fazlı tam dalga tam kontrollü köprü doğrultucu
çıkışında R=2 ohm direncini beslemektedir. R direnci fırının ısıtıcı direnci olup, mikroişlemci tarafından fırın gücü
4512Watt ‘a ayarlanmıştır.
a) 4512 watt güç üretecek tetikleme yapılması durumunda yük uçları arasındaki gerilimin değişimini çiziniz.(10)
b) Kaynağa seri bağlı sigorta akım değerini bulunuz. (10)
c) Devredeki bir tristör arızalanıp açık devre olması durumunda, mikroişlemci, aynı gücü ürettirecek
tetikleme açısı üretmeye çalıştığında başarılı olabilir mi? Eğer başarılı olabilirse, yeni tetikleme açısı kaç
derece olacaktır? (15)
Sınav süresi 90 dakikadır.
(yalnızca ders notları açıktır, bunun dışındaki özel not ve çalışmalar kaldırılacaktır)

w

w

w

NOT: 3. ödeviniz bu Cuma gününe kadar Obis sisteminize yollanacaktır.
Başarılar dilerim
Prof.Dr.Uğur Arifoğlu
26/11/2008

ÇÖZÜMLER
Cevap 1)
a) Bilindiği üzere TCR harmonik etkisi dolayısı ile zorunlu olmadıkça tetiklenmemesi gereken bir
statik VAr sistemidir. Dolayısı ile tasarımcı bir mühendis fabrikanın tam kapasite ile çalıştığı
normal duruma göre TCR’yi tetiklemeksizin tüm ihtiyacı sabit kapasitör bataryasından yapacaktır.
Diğer bir ifade ile;

V2
 3.23*105 Var  C  0.0213F
1 / wC

co

QC 

V2
V2
V2


 3.23*105 Var
wL1 wL 2 wL 3

m

QC  Qfabrika  Q L1  Q L2  Q L3 

ri.

elde edilir. Eğer A, B veya D anahtarlarından her hangi bir veya 2 tanesi 1 konumuna geçerse C
devreden çıkmayacağı için sayacın Q ölçmemesi için devreden çıkan toplam L (yük) yerine bunun
alıp-vereceği reaktif güç değerini kendisi alıp-veren a.a kıyıcı reaktörü ( Lkıyıcı )devreye girmelidir.
L kıyıcı’nın gücü devreden çıkma ihtimali olan en yüksek iki reaktif güç tüketicisinin (yük) alıp-

Q kıyıcı  Q L1  Q L2 

ot
la

verdiği reaktif güç değeri kadar olacaktır. Yani;

V2
V2
V2
1
1
1





 L kıyıcı  0.4 mH
wL1 wL 2 wL kıyıcı
L1 L 2 L kıyıcı

de
rs
n

b) A.a kıyıcı L 2 yükünün şebekeden çektiği reaktif gücü temin etmedikçe sayaçtan
reaktif güç akacaktır. Bu nedenle QL 2 

V2
 1.54 *104 Var
wL 2

değeri A.a kıyıcı tarafından üretilmelidir. Yani;
QL 2  QL kıyıcı  1.54 *104 
  2.46 radyan

w

w

w

.e
em

  140.84o

V2
(2  2  sin(2))
 * w * L kıyıcı

Cevap 2)

ot
la

ri.

co

m

a)

.e
em

de
rs
n

Yük gerilimi

Yük akımı

w

w

Yük olarak seri bağlı E-L yükü verildiği için (selfin uçları arasındaki ortaama gerilim daima sıfır olduğundan) yük
uçları arasında ortalama gerilim değeri E=269 V olacaktır. Bobin uçları arasındaki ortalama gerilim değeri sıfır
olduğundan E çizgisinin altında kalan alan üstünde kalan alana eşit olmak zorundadır (aşağıdaki şekilde taralı alanlar).

w

60 o
150.27 o

b)

  30o

Vm sin   E    sin 1

E
269
 sin 1
 2.097 radyan
Vm
220 2

 (Vm sin wt  E)dwt   (E  Vm sin wt )dwt

2.097


3

2.097

m

 (220 2 sin wt  269)dwt   (269  220 2 sin wt )dwt

co

30   (269  220 2 sin wt )dwt
2.097

ri.

  2.628 radyan

  150.57o

di ( t )
 i(t )  990cos(314t )  0.2690* 106 t  C
dt

i(0.01/ 3)  0 ilk koşulu altında;

elde edilir.

I ort 

de
rs
n

i(t )  990cos(314t )  0.2690* 106 t  1392

150
0.01
180

3
[ 
0.01* 2 60

ot
la

220 * 2 sin(wt )  E  L

(990cos(314t )  0.2690* 106 t  1392)dt ]  40A

0.01
180

150.57

.e
em

3 180
0.269 * 106
c) P 
wt  1392)dwt  11kW
 (Vm sin wt ) *(990cos wt 
2
w



6

Cevap 3)

w

w

w

Alçak gerilim şebekemize (kaynak) direkt olarak bağlı olan bir fazlı tam dalga tam kontrollü köprü doğrultucu
çıkışında R=2 ohm direncini beslemektedir. R direnci fırının ısıtıcı direnci olup, mikroişlemci tarafından fırın gücü
4512Watt ‘a ayarlanmıştır.
d) 4512 watt güç üretecek tetikleme yapılması durumunda yük uçları arasındaki gerilimin değişimini çiziniz.(10)
e) Kaynağa seri bağlı sigorta akım değerini bulunuz. (10)
f) Devredeki bir tristör arızalanıp açık devre olması durumunda, mikroişlemci, aynı gücü ürettirecek
tetikleme açısı üretmeye çalıştığında başarılı olabilir mi? Eğer başarılı olabilirse, yeni tetikleme açısı kaç
derece olacaktır? (15)

1
220 2
sin wt ))dwt  4512
 (220 2 sin wt ) *(

2
  2.1142 radyan
  121 derece

b) I sigorta 

1 
220 2
sin wt ))dwt  4512
 (220 2 sin wt ) *(
2 
2

w

w

  1.77 radyan
  281 derece

w

ot
la

1  2202 * 2
* sin 2 wt * dwt  47.63A

 2.1142
4

.e
em

c) P 

de
rs
n

121 o

ri.

co

m

a) P 

U.Arifoğlu

12.11.2009
SAÜ.MÜH.FAK.ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜH. BÖLÜMÜ
GÜÇ ELEKTRONİĞİ DEVRELERİ VİZE SINAV SORULARI

Soru 1) Şekil 1’de verilen devrede güç elektroniği elemanlarındaki gerilim düşümleri ihmal edilmektedir. Kaynak
akımı etkin değeri 40 A olarak ölçülmektedir. Yük akımı düzgün, kesintisiz ve 100A değerindedir.

de
rs
n

ot
la

ri.

co

m

a) Serbest geçiş diyodu ve tristör akımlarına ilişkin ortalama akım değerlerini (gerekli şekleri çizerek)
bulunuz.
b) Kaynaktan çekilen toplam aktif güç (tüm harmonikler dahil) değerini bulunuz.
c) Tristör olarak BStN 35 kullanıldığına göre, tristörün iletim kayıplarını watt olarak bulunuz.

Şekil 1

w

w

w

.e
em

Soru 2) a) Mevcut 4 telli (3 faz+nötr: VFN  220V ) şebekeye bağlı Y/Y bağlı bir trafo çıkışına, 3 fazlı yarım
dalga kontrolsüz bir doğrultucu bağlanmıştır. Doğrultucu çıkışına ise 70511 W’lık (tüm harmonikler dahil) saf
omik yük bağlamıştır. Aynı yükü besleyebilmek için trafo çıkışında 3 fazlı tam dalga tam kontrollü bir doğrultucu
kullanılsaydı, tristörlerin tetikleme açısı kaç derece olurdu? Bulduğunuz değere göre yük akımının dalga şeklini
çiziniz.(Trafonun çevirme oranı: 1 olup, primer ve sekonder sargılar arasında faz farkı yoktur.)
b) Ders notlarınızda 3 fazlı tam kontrollü köprü doğrultucu devresinde   80 o için T3 tristörünün açık
devre olması durumunda yük uçlarındaki gerilimin dalga şeklini çiziniz..(Yük saf omiktir).

Soru 3) Şekil 2’de verilen devrede tristörler   90 o ’de tetiklenmektedir. L=6.366 mH değerindedir. Kaynak
tarafına bağlanacak ampermetrenin kaç amper göstereceğini bulunuz ve bu kaynak akımının dalga şeklini çiziniz.
Sınav süresi 90 dakikadır.
(yalnızca ciltli ders notları açıktır, bunun dışındaki özel not ve çalışmalar kaldırılacaktır).Çözümler web sitemde

U.Arifoğlu

12.11.2009

Cevap 1)

de
rs
n

ot
la

ri.

co

m

ÇÖZÜMLER

Va Vb

 n  0.5
Vs
Vs

a) Serbest geçiş diyodu ve tristör akımlarına ilişkin ortalama akım değerlerini (gerekli şekilleri çizerek) bulunuz.

1
2
o
 (100 * 0.5) dwt  40A    64.74 = 1.13 radyan


.e
em

Is 

I T1  I T 2 

I Dort 

1 
2
 (100) dwt  56.58A (şart değil);
2 

I Tort 

1 
 100dwt  32.015A
2 

1
 100dwt  35.97A
0

w

b) Kaynaktan çekilen toplam aktif güç (tüm harmonikler dahil) değerini bulunuz.

w

w

P

1 
 (220 2 sin wt ) * (100 * 0.5)dwt  7064W
 1.13

c) Tristör olarak BStN 35 kullanıldığına göre, tristörün iletim kayıplarını watt olarak bulunuz.

PT  U s * I Tort  ri * I T 2  0.99 * 32.015  0.84 *10 3 * 56.58 2  34.38W

U.Arifoğlu

12.11.2009

Cevap 2)

a)

P

1 5 / 6
220 2
sin wt )) dwt  70511 W  R  0.97 ohm
 (220 2 sin wt ) *(
2 / 3 
R


1
3 * 220 2
sin wt )) dwt  70511  alfa  1.13radyan  64.74 o
 ( 3 * 220 2 sin wt ) *(
2 / 6 
0.97


.e
em

de
rs
n

3

ot
la

Pköprü 

ri.

6

co

m

Mevcut 4 telli (3 faz+nötr: VFN  220V ) şebekeye bağlı Y/Y bağlı bir trafo çıkışına, 3 fazlı yarım dalga
kontrolsüz bir doğrultucu bağlanmıştır. Doğrultucu çıkışına ise 70511 W’lık (tüm harmonikler dahil) saf omik yük
bağlamıştır. Aynı yükü besleyebilmek için trafo çıkışında 3 fazlı tam dalga tam kontrollü bir doğrultucu
kullanılsaydı, tristörlerin tetikleme açısı kaç derece olurdu? Bulduğunuz değere göre yük akımının dalga şeklini
çiziniz.(Trafonun çevirme oranı: 1 olup, primer ve sekonder sargılar arasında faz farkı yoktur.)
b) Ders notlarınızda 3 fazlı tam kontrollü köprü doğrultucu devresinde   80 o için T3 tristörünün açık
devre olması durumunda yük uçlarındaki gerilimin dalga şeklini çiziniz.

Not: R=0.97 ohm olduğu için faz arası gerilim değişimi ile akım değişimi aynı orantıda olacaktır.

w

w

w

b)

alfa=80 derece (tüm tristörler devrede)

U.Arifoğlu

12.11.2009

ot
la

ri.

co

m

T3 tristörü b fazının üst bölgesine bağlandığından dolayı, ilk indisi ‘b’ olan faz arası gerilimler iptal edilecektir. Aşağıda bu
durum gösterilmiştir:
alfa=80 derece (T3 tristörü açık devre)

.e
em

de
rs
n

3)

w

,

w

w

Vm sin wt  L

V
di( wt )
 i( wt )   m cos wt  C ;
wL
dwt

i( wt  pi / 2)  0  

110 2
cos( pi / 2)  C  C  0
2

i(wt )  55 2 cos wt (tristör akımının aktığı süre boyunca denklemi)

i s  n(i T1  i T2 ) ;

n=0.5 idi

I s  55 * 0.5  27.5A
(Ampermetrenin göstereceği değer. saf sinüs olduğundan maksimum değerinin kök 2’de biri etkin değerdir)

U.Arifoğlu

21.11.2011
SAÜ.MÜH.FAK.ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜH. BÖLÜMÜ
GÜÇ ELEKTRONİĞİ DEVRELERİ VİZE SINAV SORULARI

m

Soru 1) Mevcut şebekemize ( VFN  220V ) doğrudan bağlanan 1 fazlı, tam dalga, yarım kontrollü köprü
doğrultucu çıkışında saf omik yük (R=10 ohm) bulunmaktadır. Tetikleme açısı 60 derecedir.
a) Kaynak akımını çizerek, kaynağa ilişkin sigorta akımını bulunuz.
b) Kaynaktan çekilen toplam P aktif gücünü bulunuz.

de
rs
n

ot
la

ri.

co

Soru 2)

Şekil 1

Şekil 1’de verilen devrede Scope görüntüsünü (gerekli genlik ve açı değerlerini de göstererek) ve Display
değerlerini bulunuz. Tetikleme açısını 90 derece alınız. v(t)=  220 2 sin wt (f=50 Hz alınız)

.e
em

Soru 3) Mevcut şebekemize direkt olarak bağlanan ( VFN  220V  etkin ) bir fazlı AA kıyıcı devresi çıkışına
yük olarak omik yük bağlıdır. Yükün etkin gerilim değerinin 139.14 V ve yükün ana harmonik
frekansının 10 Hz olması istenmektedir. ON-OFF kontrol yöntemi ile bu işlemi gerçekleştirdiğinizde,
yük geriliminin zamana bağlı değişimini çiziniz

w

w

w

Soru 4) Şekil 2’de VR  2200 o V ; VS  220120o V ; VT  220  120o V ; R=10 ohm, T1(60 o ), T2((240 o )
diğer tristörler de faz farkları ile benzer şekilde tetiklendiklerine göre nötr akımın etkin değerini bulunuz.

Şekil 2
Sınav süresi 90 dakikadır. Sorular eşit ağırlıklıdır.
(yalnızca ciltli ders notları açıktır, bunun dışındaki özel not ve çalışmalar kaldırılacaktır).
Çözümler OBİS sisteminde ilan edilecektir.

U.Arifoğlu

21.11.2011
ÇÖZÜMLER

Cevap 1)

Vm sin wt
; 60 wt 180
R
V sin wt
i T 2 (t)  m
;240 wt 360
R
i kaynak (t )  i T1  i T 2
1


3

(

Vm sin wt 2
) dwt 
R

1


3

(

220* 2 sin wt 2
) dwt = 19.73 A
10

1
R

2

 ( Vm sin wt ) dwt  3843W
3

.e
em

de
rs
n

ot
la

Pkaynak 

ri.

p kaynak (t )  i kaynak (t ) * v ş (t )

b)

co

I kaynak 

m

i T1 ( t ) 

a)

Şekil 1. Kaynak akımı

w

Cevap 2) a) Yük uçları arasındaki gerilim değişimi Şekil 2’de gösterilmiştir. Akımın başlangıç açısı 90
derecedir ama akımın sona erdiği açı alan eşitliğinden yola çıkılarak bulunabilir:

w

w

“Display1” değeri yükün ortalama gerilim değerini ölçer. Selfin ortalaması sıfır olduğundan, aranılan
değer; E=100 V olacaktır. “Scope2” görüntüsü Şekil 2’de verilmiştir.

  pi / 2

(220 * 2 sin(wt )  E)dwt 

 (E  220*

2 sin(wt ))dwt

  ar sin(E / Vm ) = 161.25 derece

  pi / 2

(220 * 2 sin(wt )  E)dwt  170.26 (Vsn)

 (100  220*

2 sin(wt )dwt  170.26    221 derece (yük akımının sıfır olduğu açı)

U.Arifoğlu

de
rs
n

ot
la

ri.

co

m

21.11.2011

Şekil 2

.e
em

v self ( t )  v kaynak( t )  E  220 * 2 * sin wt  100  L
i( wt ) 

di ( t )
dt

1
(220 * 2 sin wt  100)dwt +C ; i(pi / 2)  0
wL

i(wt)= -318.31*x - 990.35*cos(x)+500
p kaynak (t )  i kaynak (t ) * v ş (t )

w

Pkaynak 

1
2

221*pi / 180

/2

(220 * 2 sin(wt )) * (-318.31*x-990.35*cos(x)+500)dwt=12871 W

w

w

Cevap 3) Yük gerilimin değişimi ve yük geriliminin ana harmonik değişimi Şekil 3’de gösterilmiştir.
220 * 2
n
Vyük 
*
 139.14V
n

m
2
Vyük  220 *

n
n
n * 0.02
 139.14V 
 0.4 
 0.4  n  2 (ON)
nm
nm
(n  m) * 0.02


1 / 10 0.1

(n  m) * 0.02  0.1  (2  m) * 0.02  0.1  m  3 (OFF)

U.Arifoğlu

ot
la

ri.

co

m

21.11.2011

Şekil 3

/3

0

(

2 * 220 * sin(wt  2 / 3)  2 * 220 * sin(wt  2 / 3) 2
) dwt  16.85 A
R

de
rs
n

6
2

w

w

w

.e
em

Cevap 4) I nötr 

Nötr akımının zamana bağlı değişimi (R=10 ohm)

U.Arifoğlu

ri.

co

m

21.11.2011

de
rs
n

ot
la

Nötr akımının etkin değerinin hesabında kullanılacak eğri gösterimi (R=10 ohm)

w

w

w

.e
em

.

GÜÇ ELEKTRONİĞİ DEVRELERİ VİZE SINAV SORULARI

de
rs
n

ot
la

ri.

co

m

Soru 1) Şekil 1’de verilen "yarım kontrollü- köprü doğrultucu devresi" doğrudan mevcut
alçak gerilim sistemimize bağlıdır. Devrede güç elektroniği elemanlarındaki gerilim
düşümleri ihmal edilmektedir.
(𝑣𝑎 (𝑡) = √2 220 sin(2 ∗ 𝑝𝑖 ∗ 50 ∗ 𝑡) Volt).
a) Alfa tetikleme açısı dengeli ve α=60 derece olduğuna göre yük gerilimi dalga şeklini
çizerek, yükün ortalama gerilim değerini hesaplayınız.
b) "a" faz akımının dalga şeklini çizerek, bu faza ilişkin sigorta akım değerini bulunuz (Ia
etkin).
c) Tristör olarak BStN 35 kullanıldığına göre, bir tristörün iletim kaybını watt olarak
bulunuz.

Şekil 1

w

w

w

.e
em

Soru 2) a) Şekil 2'de verilen 3 fazlı tam dalga tam kontrollü köprü doğrultucu devresinde
trafonun primer tarafı mevcut alçak gerilim sistemimize bağlıdır. (Trafonun çevirme
oranı: 1 olup, primer ve sekonder sargılar arasında faz farkı yoktur). Tristörler dengeli
tetiklendiğine göre alfa açısı= 90 derece için yük uçlarındaki gerilim dalga şeklini ( v L ( t ) )
çizerek, yük geriliminin ortalama değerini bulunuz. L=0.1 Henry
b)   90o için i L ( t ) akımının dalga şeklini çizerek yük akımının ortalama değerini
hesaplayınız.

Şekil 2
Soru 3) Şekil 3'de verilen devre mevcut alçak gerilim şebekemize bağlanmıştır. Trafonun
çevirme oranı ise 1 dir. Tetikleme açısı dengeli ve α=90 derece olduğuna göre, kaynak

co

m

akımı (is(t)) ana harmonik etkin akım değeri 65.35 A olduğuna göre, kaynak akımına ilişkin
distorsiyon faktörünü (DF) hesaplayın.

Şekil 3

ot
la

ri.

Sınav süresi 90 dakikadır.
(yalnızca ciltli ders notları açıktır, bunun dışındaki özel not ve çalışmalar
kaldırılacaktır).Çözümler ABİS e atılacaktır.

.e
em

de
rs
n

ÇÖZÜMLER

Cevap 1)

w

a) Yüke ilişkin ilişkin ortalama gerilim değeri (gerekli şekilleri çizerek).

w

w

VL ort

3 

 220 * 2 3 sin(wt )dwt  385.9V
2 pi / 3

b) "a" faz akımı sigorta akım değeri.

m
co
ri.

2  220 2 3 sin wt 2
) dwt  34.17A
 (
2 pi / 3
10

ot
la

I aetkin 

de
rs
n

c) Tristör olarak BStN 35 kullanıldığına göre, tristörün iletim kayıplarını watt olarak bulunuz.

.e
em

" Bir tristör akım değişimi"

w

w

w

I Tort 

1 
 22 2 3 sin(wt )dwt  12.86V
2 pi / 3

I Tetkin 

1  220 2 3 sin wt 2
) dwt  24.16A
 (
2 pi / 3
10

PT  U s * I Tort  ri * I T 2  0.99 *12.86  0.84 *10 3 * 24.162  13.22W

Cevap 2)

ot
la

ri.

co

m

Yük geriliminin değişimi

a)
VLort 

de
rs
n

A ve B alanları birbirlerine eşit olmak zorundadır (bobinin ortalama gerilimi daima sıfır volt
tur).

1   / 6
 220 2 3 sin(wt ) *dwt  0
2 / 6 
3

alfa

b)

di( t )
1
 i( wt ) 
 220 2 3 sin(wt ) *dwt  C
wL
dwt

.e
em

v L ( wt )  wL

w

(i(wt=π/3+alfa)=0)

w

w

i(wt)=-17.15*cos(wt)+C ;

C=-14.852 bulunur.

i(wt)=-17.15*cos(wt)-14.852 Amper bulunur.

ot
la

ri.

co

m

Yük akımının değişimi

1   / 6
I Lort 
 ( 17.15 cos( wt )  14.852) *dwt  1.525A
2 / 6 

w

w

w

.e
em

Cevap 3)

alfa

de
rs
n

3

I setkin 

Kaynak akımı (is(t)) değişimi

1  220 2 sin wt 2
) dwt  77.78A ;
 (
 pi / 2
2

I1etkin  65.35A

( I setkin 2  I1etkin 2 ) 0.5 (77.78 2  65.352 ) 0.5
DF 

= 0.6454 ;
I1etkin
65.35

U.Arifoğlu

23.11.2013
SAÜ.MÜH.FAK.ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜH. BÖLÜMÜ
GÜÇ ELEKTRONİĞİ DEVRELERİ VİZE SINAV SORULARI

ot
la

ri.

co

m

Soru 1) Şekil 2'de verilen 3 fazlı tam dalga tam kontrollü köprü doğrultucu devresinde trafonun primer tarafı mevcut
alçak gerilim sistemimize bağlıdır. (Trafonun çevirme oranı: 1 olup, primer ve sekonder sargılar arasında faz farkı
yoktur). Tristörler dengeli tetiklendiğine göre alfa açısı= 100 derece için;
a) Yük uçlarındaki gerilim dalga şeklini ( v L ( t ) ) çizerek, yük geriliminin ortalama değerini bulunuz.
(𝑣𝑎 (𝑡) = √2 220 sin(2 ∗ 𝑝𝑖 ∗ 50 ∗ 𝑡) Volt).
b) Yük akımının ( i L ( t ) ) dalga şeklini çizerek, yük akımının ortalama değerini hesaplayınız. L=0.1 Henry
c) "a" faz akımının dalga şeklini çizerek, bu faza ilişkin sigorta akım değerini bulunuz (Ia etkin).
d) Tristör olarak BStN 35 kullanıldığına göre, bir tristörün iletim kaybını watt olarak bulunuz.

de
rs
n

Şekil 1
Soru 2) a) Şekil 2’de verilen devre için   120o koşulu altında yük uçlarındaki gerilimin ((𝑣𝐿 (𝑡)) zaman bağlı
değişimini çizerek, yükün ortalama gerilim değerini bulunuz.
b) i L ( t ) akımının dalga şeklini çizerek yük akımının ortalama değerini hesaplayınız.
c) Transformatörün primer devresine bağlanacak sigorta akımının değerini bulunuz.

.e
em

Transformatör, mevcut şebekemize bağlı olup, çevirme oranı N=1 alınacaktır.

w

w

w

Şekil 2
Soru 3) Şekil 3'de verilen devre mevcut alçak gerilim şebekemize bağlanmıştır. L1  1mH , L2  2mH
olduğuna göre. Reaktif güç sayacının Q=0 olmasını sağlayacak L ve C değerlerini bulunuz. Reaktif güç
sayacının ana harmonik reaktif güç değerini ölçtüğünü kabul ediniz. A ve B anahtarları bağımsız
çalışmaktadır.

Şekil 3

U.Arifoğlu

23.11.2013

Sınav süresi 90 dakikadır. (yalnızca ciltli ders notları açıktır, bunun dışındaki özel not ve çalışmalar
kaldırılacaktır).Çözümler ABİS e atılacaktır.

ÇÖZÜMLER

a) Yüke ilişkin ilişkin ortalama gerilim değeri (gerekli şekilleri çizerek);

6
2

 Vab ( wt )


220 * 2 3 sin( wt   / 6)dwt  0V

 / 6 100* / 180

.e
em

de
rs
n

b) Yük akımı ani değeri;

ot
la

VLort 

 / 6 100* / 180 40 / 180

ri.

co

m

Cevap 1)

di L ( wt)
 Vab ( wt)  220 2 3 sin( wt   / 6)
dwt
220 2 3 sin( wt   / 6)dwt
di L ( wt) 
L
220 2 3 sin( wt   / 6)
i L ( wt)  
dwt  C
L
220 2 3 cos( wt   / 6)
i L ( wt)  
C
L
220 2 3 cos(( / 6  100 *  / 180)   / 6)
i L ( wt   / 6  100 *  / 180)  0  
C
0.1

w

w

w

L

C=16.12

i L (wt)  17.153 cos(wt   / 6) 16.12 A
i Lort 

6
2

 / 6 100* / 180 40 / 180

 (17.153 cos(wt   / 6)  16.12)dwt  0.001451 A=1.451 mA

 / 6 100* / 180

c) Tristör olarak BStN 35 kullanıldığına göre, tristörün iletim kayıplarını watt olarak bulunuz.

U.Arifoğlu

23.11.2013

ri.

co

m

"bir tristör akım değişimi"

"a" faz akımı sigorta akım değeri.
 / 6 100* / 180 40 / 180

 (17.153 cos(wt   / 6)  16.12) dwt  0.01995A

ot
la

I aetkin

2

2

2

 / 6 100* / 180

Bir tristörde harcanan aktif güç değeri;

e)

  / 6100* / 180 40 / 180

1
2 pi/ 3

 (17.153 cos(wt   / 6)  16.12)dwt  0.0002418A  0.2418mA

de
rs
n

ITort 

 / 6 100* / 180

 / 6 100* / 180 40 / 180

I Tetkin 

 (17.153 cos(wt   / 6)  16.12) dwt  0.01411A
2

2

 / 6 100* / 180

PT  Us * ITort  ri * ITetkin  0.99 * 0.0002418  0.84 *103 * 0.01411  0.251mW
2

.e
em

Cevap 2)

w

w

Yük gerilim değişimi

w

a) v(wt)  2 20 sin wt  E  100V  t  8.95msn

VLort
b)

(8.95*10 )  / 0.01
120* / 180 


1 
1 




220
2
sin(
wt
)
dwt
100
dwt



  121.34V

2 / 2  120* / 180
 2 / 2 (8.95*103 )  / 0.01 

Yük akımı dalga şekli;

3

U.Arifoğlu

(8.95*10 )  / 0.01

 220 2 sin( wt)  100 
1 
I yükort 
dwt

  21.34A


2 / 2  120* / 180 
R


co

m

23.11.2013

ot
la

ri.

3

c)

I kaynaketkin 

2
(8.95*103 )  / 0.01 

1 
220 2 sin( wt)  100 

 dwt   50.49A
2 / 2  120* / 180 
R



Q L1 

V2
2202

 154.06kVAr
X L1 250 *1*103

QL 2 

V2
2202

 77.03kVAr
X L 2 250 * 2 *103

.e
em

3)

de
rs
n

Kaynak akımı (is(t)) değişimi

V2
220 2

 C  0.0152F
X C 1 /( 250 * C)
QL  max( QL1 , QL2 )  154.06kVAr  L  L1  1mH

w

QC  QL1  QL 2  154.06  77.03  231.09kVAr 

w

w

Not: L1 ve L2 devredeyken L endüktansını devreye sokmaya gerek yok Bu durumda tristörler tetiklenmezler (harmonik
üretmemesi için). Tristörler ancak “L1” veya “L2” den birisi devreden çıktığında tetiklenmelidir. Eğer L1 veya L2
devreden çıkarsa, bunun yerine L endüktansı devreye girmelidir. Eğer QL=QL1 seçilmez (yani QL=QL2 alınırsa)
ise, yalnızca L1 devreye girmediğinde (diğer bir ifade ile L2 devredeyken), C, hem “L” yi hem de “L2” i kompanze
edemez.