SAYI S!STEMLER!

VE KODLAR

2. Kayan Noktalõ Sayõ Sistemleri

1. Sabit Noktalõ Sayõ Sistemleri

Sayõ sistemleri iki ana gruba ayrõlõr.

2.

Basamak
De"eri

Basamak
A"õrlõ"õ

Taban
De"eri

"
234.5610 = 2 x 10+2 + 3 x 10+1 + 4 x 10+0 + 5 x 10-1 + 6 x 10-2
!

234.5610 =234.56D

En Küçük De"erli Basamak
(Least Significant Digit, LSD)

Kesir Kõsmõ
.
5
6
!
!

Ondalõk Nokta
(Decimal Point, DP)

Tam Kõsõm
3
4

En büyük De"erli Basamak
(Most Significant Digit,MSD)

2
!

2.2

Günlük ya!antõmõzda kullandõ"õmõz sayõ sistemi ondalõk (decimal) sayõ sistemidir. Ayrõca 10 tabanlõ
sistem olarak da adlandõrõlõr ve bu sistemde on tane sembol kullanõlõr.
Semboller : 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9
Ondalõk sayõ sisteminin genel biçimi ve terminolojisi a!a"õda verilmi!tir.

2.1.1. Ondalõk Sayõ Sistemi

2.1. Sabit Noktalõ Sayõ Sistemleri

0

1

1

.
!

0

Basamak Basamak
De"eri
A"õrlõ"õ

En Küçük De"erli Bit
(Least Significant Bit, LSB)

1
!

2.3

#ki tabanlõ sistemden on tabanlõ sisteme dönü!üm için daha önce verilen kuvvet serisi !eklindeki
açõlõm kullanõlarak iki tabanlõ sayõnõn on tabanlõ de"eri elde edilmi!tir.
1101.012 = 13.2510

Taban
De"eri

"
1101.012 = 1 x 2+3 + 1 x 2+2 + 0 x 2+1 + 1 x 2+0 + 0 x 2-1 + 1 x 2-2
!

1101.012 =1101.01B

En büyük De"erli Bit
#kili Nokta
(Most Significant Bit, MSB) (Binary Point, BP)

1
!

#kili (Binary) sayõ sistemi, sayõsal elektronik sistemlerinde yaygõn olarak kullanõlõr. Günlük
ya!antõmõzda kullandõ"õmõz ondalõk sayõ sisteminden iki yönlü dönü!üm yapõlarak kullanõlõr. Bu
sistemde, Boole cebrinde do"ru ve yanlõ!õ belirtmek üzere iki tane sembol kullanõlõr.
Semboller : 0,1
#kili sayõ sisteminin genel biçimi ve terminolojisi a!a"õda verilmi!tir.

2.1.2. !kili Sayõ Sistemi

2.1.3. Sekizli Sayõ Sistemi

Sonuç olarak 1 1 0 1 . 0 1 elde edilir.
13.2510= 1101.012

#kinci ve son kõsõmda ise kesirli kõsmõn dönü!ümü yapõlõr.
0.25 x 2 = 0.5 tam kõsmõ 0
0.5 x 2 = 1.0 tam kõsmõ 1

13
$ 6 # kalan 1
2
6
$ 3 # kalan 0
2
3
$ 1 # kalan 1
2
1
$ 0 # kalan 1
2
Buradan 1 1 0 1 elde edilir.

13.2510= ( ? )2
Birinci kõsõmda önce tamsayõ kõsmõn dönü!ümü yapõlõr.

2.4

3

.
!

1

F
!

On altõlõ Nokta
En Küçük De"erli Basamak
(Hexadecimal Point) (Least Significant Digit, LSD)

A

Basamak
A"õrlõ"õ

419.1210937510= ( ? )16

1A3.1F16 = 419.1210937510

2.5

1A3.1F16 =1A3.1FH
Onaltõlõk sistemden ondalõk sisteme dönü!üm için bir örnek a!a"õda verilmi!tir. Burada daha önce
verilen kuvvet serisi !eklindeki açõlõm kullanõlarak onaltõlõk sayõnõn ondalõk de"eri elde edilmi!tir.

Taban
De"eri

"
1A3.1F16 = 1 x 16+2 + 10 x 16+1 + 3 x 16+0 + 1 x 16-1 + 15 x 16-2
!

Basamak
De"eri

On altõ tabanlõ sayõ sisteminin gösterimi ve sayõlarõn kuvvet serisi !eklindeki açõlõmõ a!a"õda verilmi!tir

En büyük De"erli Basamak
(Most Significant Digit, MSD)

1
!

Onaltõlõk (Hexadecimal, Hex) sayõ sistemi, sayõsal elektronik sistemlerinde mikroi!lemci temelli
uygulamalarda yaygõn olarak kullanõlõr.
Semboller 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, A, B, C, D, E, F
Onaltõlõk sayõ sisteminin genel biçimi ve terminolojisi a!a"õda verilmi!tir.

2.1.4. Onaltõlõk Sayõ Sistemi

419.1210937510= 1A3.1F16

Sonuç olarak 1 A 3 . 1 F elde edilir.

0.12109375 x 16 = 1.9375 tam kõsmõ 1
0.9375
x 16 = 15.0 tam kõsmõ 15
Buradan 0 . 1 F elde edilir.

#kinci ve son kõsõmda ise kesirli kõsmõn dönü!ümü yapõlõr.

Buradan 1 A 3 elde edilir.

419
$ 26 # kalan 3
16
26
$ 1 # kalan 10
16
1
$ 0 # kalan 1
16

Birinci kõsõmda önce tamsayõ kõsmõn dönü!ümü yapõlõr.

2.6

3

7

.

.
2

0010

5

0101

73.2510 = 0111 0011 . 0010 0101BCD
2.7

Ondalõk sistemden BCD sisteme dönü!üm, her bir ondalõk basamak ayrõ ayrõ 4-bit ikili sayõya
dönü!türülerek yapõlõr.

0011

0111

BCD sayõ sisteminin genel biçimi ve terminolojisi a!a"õda verilmi!tir.

#kili kodlanmõ! ondalõk (Binary Coded Decimal, BCD) sayõ sistemi, ikili sayõlarõn ondalõk kar!õlõklarõnõn
fiziksel dõ! dünyada gösterilmesini sa"lamak üzere sayõsal elektronik sistemlerinde yaygõn olarak
kullanõlõr.
Semboller 0, 1

2.1.5. !kili Kodlanmõ" Ondalõk Sayõ Sistemi

1011 1001.01112 = B9.716

#kili sistemden onaltõlõk sisteme dönü!üm için ikili sayõ 4-bitlik gruplara ayrõlõr ve bunlarõn onaltõlõk
kar!õlõ"õ (16=24 oldu"u için bunu yapmaya hakkõmõz var) yazõlarak elde edilmesi a!a"õda verilmi!tir.

1A3.1F16= 0001 1010 0011.0001 11112

16=24 oldu"u için onaltõlõk sistemden ikili sisteme dönü!üm için onaltõlõk sayõnõn her basama"õna
kar!õlõk olarak 4-bitlik ikili kodu yazõlarak elde edilebilir.

1001001.012 = 73.2510 = 0111 0011 . 0010 0101BCD

2.8

#kili sistemden BCD sisteme dönü!üm yapmak için önce ikili sayõ ondalõk sayõya dönü!türülür. Sonra
ondalõk sistemden BCD sisteme dönü!üm için her bir ondalõk basamak ayrõ ayrõ 4-bit ikili sayõya
dönü!türülür.

0111 0011 . 0010 0101BCD = 73.2510 = 1001001.012

BCD sistemden ikili sisteme dönü!üm için sayõ önce ondalõk nokta referans alõnarak 4-bit gruplara
ayrõlõr ve her bir 4-bit ikili sayõ ba"õmsõz olarak ondalõk sayõya dönü!türülür. Sonra ondalõk sayõ ikili
sayõya dönü!türülerek BCD sistemden ikili sisteme dönü!üm yapõlõr.

2.9

Tablo 2-1 #kili sayõlarõn (4-bit) i!aretli gösterimi
Ondalõk
#!aretli 2’ye
#!aretli 1’e
#!aretli
De"er
tümleyen
tümleyen
büyüklük
+7
0111
0111
0111
+6
0110
0110
0110
+5
0101
0101
0101
+4
0100
0100
0100
+3
0011
0011
0011
+2
0010
0010
0010
+1
0001
0001
0001
+0
0000
0000
0000
-0
——
1111
1000
-1
1111
1110
1001
-2
1110
1101
1010
-3
1101
1100
1011
-4
1100
1011
1100
-5
1011
1010
1101
-6
1010
1001
1110
-7
1001
1000
1111
-8
1000
——
——
Buradaki gösterim !ekilleri $ekil 2-1 ile kar!õla!tõrõldõ"õnda en uygun ve verimli olan 2’ye tümleyen
i!aretli tamsayõ gösterimidir ve matemati"e de en uygun olan !ekildir.

2.2. !"aretli Sayõlar

-8

-7

-5

-4

-2

-1

0

-8=1000 +7=0111

+4=0100

+1 +2 +3 +4 +5 +6 +7

-1=1111 0=0000

-3

$ekil 2-1 #!aretli tamsayõlar ile 2’ye tümleyen sayõlarõn grafik gösterimi

-4=1100

-6

2.10

Pozitif #!aretli sayõlardan negatif i!aretli sayõlarõn elde edilmesi :
1’e Tümleme #le Pozitif Sayõlarõn Negatif 2’ye Tümleme #le Pozitif Sayõlarõn
Kar!õlõ"õnõn Elde Edilmesi
Negatif Kar!õlõ"õnõn Elde Edilmesi
+ 5 ! 0101
; önce sayõnõn 1’e tümleyeni bulunur.
- 5 ! 1010
+ 5 ! 0101
1010
+
1 ; sonra 1 eklenir.
———
- 5 ! 1011
1010B
1011B
#kili Sistemde
On altõlõ Sistemde
+ 15 = 0000 1111
+ 2A
1’e tümleme
1’e tümleme
1111 0000
FF – 2A = D5
+
1
+ 1
——————
——
1111 0001
- 2A = D6
- 15 !1111 0001B
- 2AH !D6H

2.11

b0

-126 ! f ! 128

m = 8 için üst kõsmõn sõnõrlarõ :

FPN2 biçimindeki kayan noktalõ sayõlarõn sõnõr de"erleri a!a"õda verilmi!tir.

#ki tabanõ için kayan noktalõ sayõnõn genel biçimi a!a"õda verilmi!tir.
A $ (&1) S % f % 2e
, S : i!aret biti, e : üst kõsmõ, f : kesir kõsmõ

FPN )r = F x rE

Kayan Noktalõ Sayõlarõn (FPN, Floating Point Number) genel biçimi a!a"õda verilmi!tir.

b31 b30
b23
b22
!"aret Üst (127 eklenmi") (1.)
Kesir (sayõnõn de#eri)
1-bit
8-bit
23-bit (+ do"al halinden 1-bit)

2.12

32-bit ikili sayõ ile i!aretsiz olarak 0 ile 4,294,967,295 veya
2’ye tümleyen i!aretli olarak -2,147,483,648 ile 2,147,483,647 arasõnda ondalõk sayõlarõ
gösterebiliriz. Daha büyük ve küçük de"erli sayõlarõ, ancak bilimsel gösterimden yararlanarak kayan
noktalõ (Floating Point) sayõlar biçiminde gösterebiliriz. A!a"õda IEEE/ANSI 754 standardõna uygun
bir 32-bit kayan noktalõ sayõ biçimi gösterilmi!tir.

2.3. Kayan Noktalõ Sayõ Sistemleri

#!aret biti = 0 (pozitif)
Üst (Exs) = 5 + 127 = 13210 = 100001002
Kesir (F) = 0110111001…00 (MSB = 1 gösterilmez)
b31 b30 ….b23
b22…………….. …………. b0
0 10000100 (1.) 01101110010000000000000
Bunun sonucunda IEEE normalize FPN
FPN2 = 010000100011011100100000000000002=42372000h

Önce sayõnõn en büyük a"õrlõklõ biti dõ!õnda tamamõ kesir haline getirilir.
101101.110012 = 1.0110111001 x 25

45.78110=101101.110012 sayõsõ IEEE 32-bit normalize FPN2 gösterimi:

Örnek 1 :

eb = 255 , e = 128 , f = 7FFFFF
( 2128 % 2) = 3.4 x 10+38 x 2 = 6.8 x 10+38

eb = 1 , e = -126 , f = 000000
( 2-126 ) = 1.18 x 10-38

en küçük ve en büyük de"er :

2.13

1.23x10+3 için e = 10 , f = 1.00110011100000000000000

Örnek 5 :

1.0 için e = 0 , f = 1.00000000000000000000000

Örnek 4 :

0.099999994039536 elde edilir.

2.14

Dönü!ümden elde edilen bu 32-bit kayan noktalõ sonuç yeniden ondalõk sayõya dönü!türülürse

0.1 için e = -4 , f = 1.100110011001100110011002

Örnek 3 :

0.15625 için e = -3 , f = 1.01000000000000000000000

Örnek 2 :

(+)

- 2B
+ 78
(-)

- 2B
- 78

D5
88
——
1 5D

- 15 1111 0001
+ 08 0000 1000
———————
- 07 1111 1001

D5
78
——
1 4D

+ 15 0000 1111
- 08 1111 1000
———————
+ 07 0000 0111

2BH=43D, 78H=120D
+ 2B
+ 2B
2B
+ 78
- 78
88
——
——
(+) A3
(-)
B3

+ 15 0000 1111
+ 08 0000 1000
———————
+ 23 0001 0111

- 15 1111 0001
- 08 1111 1000
———————
- 23 1110 1001

2.15

#kili sayõlar ile yapõlan toplama i!lemi, i!leme giren sayõlarõn kar!õlõklõ bitleri bit bit toplanõr ve olu!masõ
halinde eldenin bir sonraki toplamaya eklenmesi !eklinde yapõlõr. Bu toplama i!leminde i!leme giren
sayõlar, 2’ye tümleyen i!aretli de"erler ise do"al olarak sayõlarõn i!areti dikkate alõnarak do"ru sonuç
elde edilir. Çõkarma i!lemi ise, toplama i!lemine giren ikinci sayõnõn i!areti de"i!tirilerek
gerçekle!tirilir.

2.4.1. Toplama / Çõkarma !"lemi

#kili sayõlar ile dört i!lem (toplama, çõkarma, çarpma ve bölme), özelliklede toplama ve çõkarma
i!lemleri sayõsal elektronik sistemlerin programlanmasõnda sõkça kullanõlan i!lemlerdir.

2.4. Aritmetik !"lemler

270H

On altõlõ Sistemde
24 x 26 = 624
18H
x 1AH
————
F0
+ 18
————
270

#kili Sistemde
50/5=10
110010B/ 0101B
101 !(1)
——
001
101
101 !(01)
——
000
0 !(0)
1010B
1AH

On altõlõ Sistemde
9CH/06H
9CH / 06H
6 !(1)
——
3C
3C !(A)
——
00

2.16

Bölme i!lemi, bölünen sayõnõn bölen sayõ ile kar!õla!tõrõlarak çõkarõlmasõ ve bu i!leme bölünen sayõnõn
bölen sayõdan küçük olana kadar devam edilmesi !eklinde yapõlõr.

2.4.3. Bölme !"lemi

#kili Sistemde
5 x 4 = 20
0101B
x 0100B
————
0000
0000
0101
+ 0000
————
0010100
0010100B

#kili sayõlarla çarpma i!lemi, çarpan sayõnõn çarpõlan sayõnõn bütün bitleri ile tek tek lojik “VE” i!lemine
sokulmasõ ve çarpan sayõnõn her bir biti için sola ötelenerek toplanmasõ ile elde edilir.

2.4.2. Çarpma !"lemi

2421
Kodu

0000
0001
0010
0011
0100
1011
1100
1101
1110
1111

Ondalõk
Sayõ

0
1
2
3
4
5
6
7
8
9

0011
0100
0101
0110
0111
1000
1001
1010
1011
1100

1000000
1111001
0100100
0110000
0011001
0010011
0000011
1111000
0000000
0011000

3-Fazla 7-parçalõ LED (aktif “0”)
Kodu gfedcba

2.17

#kili sayõlarõn sõralamasõnõ de"i!tirmek veya bunlara fiziksel anlam yüklemek gibi özellikler
katõlmasõyla elde edilen sayõ gruplarõna, yapõlan kodlama ile ilgili bir ad verilir.
Tablo 2-2 Çok kullanõlan bazõ ikili kodlanmõ! ondalõk kodlar

2.5.1. Sayõsal Kodlar

2.5. Kodlar

d

g

c

b

$ekil 2-2 Bir 7-parçalõ göstergenin harfli kodlamasõ

e

f

a

2.18

Ondalõk 4-bit !kili
Sayõ
DCBA
0
0000
1
0001
2
0010
3
0011
4
0100
5
0101
6
0110
7
0111
8
1000
9
1001
10
1010
11
1011
12
1100
13
1101
14
1110
15
1111
“Gray”
DCBA
0000
0001
0011
0010
0110
0111
0101
0100
1100
1101
1111
1110
1010
1011
1001
1000

Tablo 2-3 Çok kullanõlan ikili kodlar

2.19

(b) Gray kodlanmõ! disk

$ekil 2-3 Mil açõsõ kodlayõcõ diskler

(a) ikili kodlanmõ! disk

2.20

2.21

Bunlardan en yaygõn olanõ Tablo 2-4’de verilen 128 sembolden olu!an ASCII ( AMERICAN
STANDARD CODE for INFORMATION INTERCHANGE, Bilgi De"i!imi için Standart Amerikan Kodu)
alfa nümerik kodudur.

Fiziksel dünyada bilgi ileti!imde kullanõlan semboller yalnõz sayõlarõ içermez. Bunlara ek olarak büyük
ve küçük harfler, noktalama ve özel i!aretler de kullanõlõr.

2.5.2. Alfa Nümerik Kodlar

LSB
"

0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
A
B
C
D
E
F

Hex

Ör : ‘A’ = 41H = 65

NUL
SOH
STX
ETX
EOT
ENQ
ACK
BEL
BS
HT
LF
VT
FF
CR
SO
SI

MSB
0
DLE
DC1
DC2
DC3
DC4
NAK
SYN
ETB
CAN
EM
SUB
ESC
FS
GS
RS
US

'
1
Bo"luk
!
"
#
$
%
&
'
(
)
*
+
,
.
/

2
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
:
;
<
=
>
?

3

4
@
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
K
L
M
N
O

Tablo 2-4 ASCII tablosu

P
Q
R
S
T
U
V
W
X
Y
Z
[
\
]
^
_

5
`
a
b
c
d
e
f
g
h
i
j
k
l
m
n
o

6
p
q
r
s
t
u
v
w
x
y
z
{
|
}
~
DEL

7

2.22

Ör : ‘%’ = D0H = 208

2.23

IBM uyumlu bilgisayarlarda EBCDIC (EXTENDED BCD INTERCHANGE CODE, Bilgi De"i!imi için
Geni!letilmi! BCD Kodu) karakter kod tablolarõ kullanõlõr. Bu geli!mi! karakter kodu, ASCII koduna ek
olarak fazladan 128 tane daha karakter kodu içerir ve bilginin yanõnda de"i!ik uluslara göre özel
karakterleri de"i!ir.
Tablo 2-5 Bir EBCDIC tablosu

2.24

2.25

2.26

2.27

1. ASCII (American Standard Code for Information Interchange) tablosunu
çizerek gösteriniz. Bu tabloda yer alan kod gruplarõnõ ve kullanõm amaçlarõnõ
belirtiniz. Kontrol kodlarõnõn çalõ!ma fonksiyonlarõnõ kõsaca açõklayõnõz.
Not: A4 Kareli kâ"õda elle çizilip yazõlacaktõr. Kâ"õt ikiyüzlü kullanõlacak ve
bir yapraktan fazla kâ"õt kullanõlmayacaktõr.
SÜRE: 1 hafta
BA$ARILAR D#LER#M.

Mikroi!lemci Sistemleri 1. YIL #Ç# ÖDEV# Y. Doç. Dr. Tuncay UZUN