ELEKTRĐK TESĐSLERĐNDE KORUMA

GĐRĐŞ (Güvenlik ve Koruma Kavramları – Korumadan Beklenen Özellikler)
ELEKTRĐK ENERJĐ SĐSTEMLERĐ- ÜRETĐM-ĐLETĐM-DAĞITIM-YÜK DĐZGELERĐ
DAĞITIM ŞEBEKELERĐ (TT, TN, IT)
TANIMLAR (AG, ...GÖVDE,....UN, IN,...)
HATA AKIMI DEVRESĐ (HATA AKIMI, HATA GERĐLĐMĐ, ...)
HATA AKIMININ ETKĐLERĐ
KORUMA YÖNTEMLERĐ 
DĐREKT TEMASA KARŞI 
ENDĐREKT TEMASA KARŞI
• TEHLĐKELĐ DURUM ÖNLENĐR
8.) KORUMA KÜÇÜK GERĐLĐMĐ KULLANMAK (SELV, PELV, FELV)
9.) KORUMA YALITIMI (ĐZALASYONU)
• TEHLĐKELĐ DURUM AZALTILIR,
10.)
KORUMA AYIRMASI
11.)
IT ŞEBEKE KULLANMAK (Potansiyel dengelenmesi ve yalıtım kontrollu)
• HATALI KISIM DEVREDEN ÇIKARTILIR
12.)
HATA AKIMI ARTTIRILARAK
• TOPRAKLAMA
• KORUMA ĐLETKENĐ
13.)
HATA AKIMI ĐLE KORUMAK
14.)
HATA GERĐLĐMĐ ĐLE KORUMAK
15.)
AŞIRI AKIM / KISA DEVRELERE KARŞI KORUMA
16.)
SĐGORTALAR
• ERĐYEN TELLĐ (BUŞONLU BIÇAKLI)
• TERMĐK AÇICI / RÖLE
• MANYETĐK AÇICI / RÖLE
• KONTAKTÖR
• OTOMATĐK SĐGORTA (GÜÇ ANAHTARI)
17.)
SEKONDER KORUMA
18.)
RÖLELER
19.)
AŞIRI AKIM RÖLESĐ
20.)
DĐFERANSĐYEL RÖLE
21.)
MESAFE RÖLESĐ
22.)
SCADA
23.)
FREKANS RÖLESĐ
24.)
AŞIRI GERĐLĐME KARŞI KORUMA
25.)
PARAFUDURLAR
26.)
AŞIRI GERĐLĐM RÖLELERĐ

1.)
2.)
3.)
4.)
5.)
6.)
7.)

1. GĐRĐŞ (Güvenlik – Koruma)
Güvenlik (Safety); Koruma (Protection)
Güvenlik; Dolaylı-Dolaysız Đnsan Hayatı koruma, Yangına Karşı Koruma, Cihaz koruma esaslarını
bir hata devresi sistematiği içinde inceler, önlemlerini söyler.
Koruma; daha çok elektrik cihazlarının (generatör, trafo, iletim hattı, çeşitli yükler vb.) özellikle
aşırı akım ve aşırı gerilimlerden korunmasını inceler ve koruma cihazlarını tanıtır.
Korumadan Beklenen Özellikler
a.) Güvenilirlik (reliability) : Bütün arıza türlerinde koşulsuz çalışma sağlanmalıdır.
b.) Seçicilik (selectivity)
: Arızanın büyüklüğü ve yerine göre, sistemin tümü değil yalnızca
arızalı kısım devre dışı kalmalıdır.
c.) Hız
: Koruma cihazı/sistemi yeterince hızlı olmalıdır
d.) Basitlik ve sadelik
: Bu cihazlar, kullanım yerlerine göre ilgili/yetkililerin anlayabileceği
basitlikte olmalıdır.
e.) Ekonomi
: Cihaz/sistem amaca uygun ekonomiklikte olmalıdır.
2. ELEKTRĐK ENERJĐ SĐSTEM DĐZGELERĐ (ŞEBEKELERĐ)
Klasik anlamda elektrik enerjisi iletim sistemini, Üretim-Đletim-Dağıtım diye nitelemek çok sık
karşılaşılan bir sınıflamadır.

ĐLETĐM

ÜRETĐM

DAĞITIM

Elektrik Enerji Sistem Bileşenleri
TÜKETĐM
(YÜKLER)

Tipik Tek Hat şeması

3~

Gen.
Üretim

Bara1

Trf1

Bara2

Hat
Đletim

Bara3

Trf2

Bara4

Dağıtım

Yük
Yük

380 / 35 kV
3~

Üretim
30 kV

30 / 380 kV

YG Đletim
380 kV

OG Dağıtım I
OG Dağıtım II

AG Dağıtım
35 / 0,4 kV

Diğer taraftan incelenen durum veya bölgeye göre sistemi daha ayrıntılı sınıflamak da mümkündür.
Dağıtımım peşinden yüklerin gelmesi tabiidir. Öbür taraftan eğer sadece üretimle ilgilenilir ise,
iletim ve dağıtım sistemleri bile yük olarak göz önüne alınabilirler.
Gerilim Seviyeleri :
Alçak Gerilim
(Low Voltage)
Un<1 kV
190 / 110 V
380 / 220 V
440 V
660 V
Dal Şebeke

Orta Gerilim
(Medium Voltage)
1- 100 kV
6 – 36 kV

Yüksek Gerilim
(High Voltage)
100-220 kV
66 kV
138 kV
154 kV
220 kV

Çok YG
(Extra HV)
220-800 kV
345 kV
400 kV
500 kV
765 kV

Çok Çok YG
(Ultra HV)
800 kV < Un
1000 kV
1500 kV

Halka Şebeke (Çift taraflı beslenen hat)

Ağ (Gözlü) Şebeke

Dağıtım Trafoları, Model

B

A

RST N

RST
36 / 0,4 kV

YÜK

400/230 V

36 kV

R
S
T
N

R
S
T

ER
ES
ET

+

XR

+

XS

URS

+

XT

UST

R
UTR

S
T
UR

US

UT

N

R
URS

UTR

S

UST
T
UR

US

UT

N

Transformatör

RT

Koruma topraklaması

Parafudr

RO

Đşletme topraklaması

RT

Fonksiyon
topraklaması

Koruma
topraklaması

Trafo Yıldız Noktası doğrudan topraklanabilir, empedans üzerinden topraklanabilir veya topraktan
izole edilebilir

3. DAĞITIM ŞEBEKELERĐ (TT, TN, IT)
Şebeke Sistemleri aşağıdaki kısaltmalarla karakterize edilmektedir:
1.Harf

: Kaynağın Topraklama özelliklerini göstermektedir,

T
I

: Bir noktanın direk olarak topraklanmasını
: Tüm aktif kısımların Topraktan yalıtılmasını veya bir noktanın empedans üzerinden
topraklanmasını sembolize etmektedir.

2.Harf

: Elektrik Cihazının Gövdesinin Topraklama koşullarını göstermektedir,

: Gövdenin, kaynağa ait topraklamadan bağımsız bir şekilde, direk olarak
topraklanmasını
N
: Gövdenin, direk olarak işletmeye ait topraklama hattına bağlanmasını sembolize
etmektedir.
Ayrıca TN Şebekede :
T

S
C

: Nötr (N) ve Koruma (PE) hatları ayrıdır
: Nötr (N) ve Koruma (PE) hatları ortaktır (PEN)

S (seperate :ayrı), C (common:ortak), PE (protection earth: koruma iletkeni) N (nötr)
ifade etmektedir.
TT Sistemi
Sistem nötrü ve cihazlar ayrı ayrı topraklanmış

L1
L2
L3
N

Yalıtılmış nötr hattı

TN-S Sistemi
Koruma ve nötr fonksiyonları ayrı iletkenlerle

L1
L2
L3
N
PE

Yalıtılmış nötr hattı

Đletken kesitler 10 mm2 ye eşit veya düşük olan şebekelerde TN-S sistem kullanmak
mecburidir.

TN-C-S Sistemi
Koruma ve nötr fonksiyonları şebekenin bir bölümünde birleştirilmiş

L1
L2
L3

Yalıtılmış nötr hattı
N

PEN

PE

TN-C Sistemi
Koruma ve nötr fonksiyonları birleştirilmiş

L1
L2
L3
PEN

IT Sistemi
Sistem nötrü yalıtılmış ve cihazlar topraklanmış

L1
L2
L3
N
PE
Röle

4. TANIMLAR

Alçak Gerilim

:

Etkin değeri 1kV un altında olan gerilimlerdir

Tüketici Tesisi

:

Tüketicileri beslemek için yapılan elektrik tesisleridir

Tüketici

:

Elektrik enerjisini elektriksel olamayan diğer enerji türlerine
çeviren cihazlardır.

Đşletme aracı

:

Elektrik enerjisinden yararlanmak üzere kullanılan cihazlardır.

Aktif Kısım

:

Đşletme açısından gerilim altında bulunan ve işletme akım
devresine ait sargı, direnç vb. iletken kısımlardır. Pasif
kısımlara karşı "işletme izolasyonu" ile yalıtılmışlardır.

Gövde (Pasif Kısım)

:

Đşletme aracının her an temas edilebilecek olan, aktif
kısımlarından işletme izolasyonu ile ayrılan fakat bir izolasyon
hatası sonucu gerilim altında kalabilen madeni ve iletken
kısımlardır.

Yıldız Noktası

:

Faz Đletkeni

:

Herhangi bir işletme elemanının yıldız bağlı sargılarının ortak
düğüm noktasıdır.
Kaynakla tüketicileri bağlayan iletkenlerdir, (R S T) veya (L1
L2 L3) olarak gösterilirler.

Nötr Đletkeni

:

Üç fazlı sistemlerde yıldız nıktadından çıkan iletkendir (N)
veya (O) harfi ile gösterilir.

Koruma Đletkeni

:

Cihazları temas gerilimine karşı korumak için, cihaz
gövdelerini işletme topraklamasına bağlayan iletkendir. (PEN)
ile gösterilir.

R
S
T
N

UT

RT
Ro
Referans Toprak

UH

UE

US

ϕ

Referans Toprağı

E

≈ 20 metre

Hata Gerilimi (UH)

:

Bir gövde kaçağı (yalıtım hatası) olması durumunda, gövde ile
referans toprağı arasında oluşan gerilimdir

Topraklayıcı Gerilimi (UE)

:

Bir gövde kaçağı (yalıtım hatası) sonucu topraklayıcıdan bir
hata akımı akması durumunda, topraklayıcı ile referans toprağı
arasında oluşan gerilimdir

Temas Gerilimi (UT)

:

Hata Geriliminin insan vücudu tarafından köprülenen kısmıdır

Yeryüzü Potansiyeli (ϕ
ϕ)

:

Topraklayıcı ile referans toprağı arasındaki gerilim dağılımıdır

Adım Gerilimi (US)

:

Bir kaçak olması durumunda, yeryüzü potansiyelinin insan
(veya canlı) ayakları arasında köprülenen kısmıdır

Hata Akımı (IH)

:

Bir yalıtım hatası sonucunda, gövde, toprak veya koruma
iletkeninden geçen akımdır

Kaçak Akım

:

Cihazların aktif kısımlarından, işletme izolasyonu üzerinden
gövdelerine geçen akımdır.

Topraklayıcı (Elektrod; E)

:

Toprakla iletken bir bağlantı kurmak amacıyla, toprağa
gömülen iletken malzemelerdir.

Topraklama

:

Cihazların topraklanacak olan kısımlarının (örneğin,
gövdelerinin) topraklama tesisi üzerinden, toprak ve iletken
bağlantısının yapılmasıdır.

Topraklama Tesisi

:

Birbirleriyle iletken olarak bağlanmış olan, topraklama hattı,
varsa topraklama barası ve topraklayıcıların tamamıdır.

Topraklama Hattı

:

Tesisin veya işletme araçlarının veya cihazların tıpraklanacak
olan bölümlerini, topraklayıcı ile bağlayan iletkendir.

Referans Toprağı

:

Bir topraklayıcıdan yeteri kadar uzaklıkta bulunan (yaklaşık 20
m) ve yeryüzü potansiyelinin yeterince küçük olduğu toprak

Zemin

:

Đşletme araçlarının yerleştirildiği ve insanların ayak bastıkları
yerdir. Zeminle toprak arasında bir geçiş direnci söz konusu
olup bu direnç çeşitli faktörlere bağlıdır.

Yayılma (Geçiş) Direnci

:

Bir topraklayıcı ile referans toprağı arasındaki geçiş direncidir.

Đşletme Topraklaması

:

Đşletme araçlarının aktif kısımlarının ve nötr hattının
topraklanmasıdır

Koruma Topraklaması

:

Bir yalıtım hatası durumunda, insanları yüksek temas
gerilimlerine karşı korumak için işletme araçlarının
gövdelerinin topraklanmasıdır

5. HATA AKIMI DEVRESĐ

RTRF

RHAT

R
S
T
N

RG2

RG1

Zemin

RG3

Ro
RG4
Toprak

Hata Oluşumu – Gövde Kaçağı

RE

RTRF

:

Trafo Faz Sargısının Direnci

RHAT

:

Đletim Hattı Direnci

RG1

:

Yalıtım hatasının oluştuğu yerdeki geçiş direnci

RG2

:

Arızalı işletme aracı gövdesi ile insan eli geçiş direnci

:

Đnsan vücudu direnci

RG3

:

Đnsan ayağının bastığı yerdeki ayak ile zemin arasındaki geçiş
direnci

RG4

:

Zemin ile gerçek toprak arasındaki geçiş direnci

Direnci (RE)

Toprağın direnci

Direnci (RA)

Arızalı işletme aracının üzerinde durduğu altlık direnci

Direnci (RG5)

Altlık ile gerçek toprak arasındaki geçiş direnci

Direnci (RT)

Koruma Topraklaması direnci

Direnci (RO)

Đşletme Topraklaması direnci

UH

RTRF

RHAT

RG1

RG2

RG3

Ro

RG4
RE

Şekil 5.1. Hata Akımı Eşdeğer Devresi (topraklama yok, motorun altlığı yerden yalıtılmış durumda)

UH
RTRF

RHAT


RG1

RG2

RA

RG3

Ro

RG4
RE

Şekil 5.2. Hata Akımı Eşdeğer Devresi (topraklama yok, motorun altlığı belirli bir “RA” dirence
sahip)
UH
RTRF

RHAT


RG1

RG2

RT

RA

RG3

Ro

RG4
RE

Şekil 5.3. Hata Akımı Eşdeğer Devresi (topraklama var “RT : Topraklama Direnci”, motorun altlığı
belirli bir “RA” dirence sahip)

UH
RTRF

RHAT


RG1

RG2

RT

RA

RG3

Ro

RG5

RG4

RE

Şekil 5.4. Hata Akımı Eşdeğer Devresi (topraklama var “RT : Topraklama Direnci”, motorun altlığı
ile insanın üzerinde durduğu zeminler faklı “RG5: Motor altlığının durduğu zemin ile referans toprak
arası geçiş direnci”)
UH
RTRF

RHAT


RG1

RG2

RT

RG3

Ro

RG4
RE

Şekil 5.5. Hata Akımı Eşdeğer Devresi (topraklama var “RT” , motorun altlığı sonsuz dirence sahip)

UH

RTRF

RHAT


RG1

RPEN

RG2

RG3

Ro

RG4
RE

Şekil 5.5. Hata Akımı Eşdeğer Devresi (koruma iletkeni PEN var)

Örnek Problem 1.)
Aşağıda şekli verilen TT şebekeye bağlı cihazda bir gövde kaçağı olması durumunda;
a) Cihaz topraklanmamış durumda iken, RH=1 ohm, RĐ=2000 ohm, RG4= 198, Ro=1 ohm (diğer tüm
dirençler ihmal) değerleri ile akacak Hata akımını, Hata Gerilimini ve Temas Gerilimini
hesaplayınız
b) Topraklama yapılması durumunda, topraklama direncini RT=0,2 ohm kabul ederek; Hata
akımını, Hata Gerilimini ve Temas Gerilimini hesaplayınız.
(NOT : UH =220 V)

RTRF

RH

R
S
T
N

RG2

RG1

RG3
Zemin

Ro

Toprak RE

Topraklama
Đletkeni
RT

RG4

Çözüm 1.
a.) Hata akımı devresindeki dirençlerin toplamı;
RTOPLAM = RH + RĐ + RG4 + Ro
RTOPLAM = 1 +2000 + 198 +1 = 2200 Ohm
Hata akımı;
UR
220
IH =
=
= 0,1A
R TOPLAM 2200
Hata Gerilimi :
UH = ( RĐ + RG4 ) x IH = 2198 x 0,1 = 219,8 V
Temas Gerilimi :
UT = RĐ x IH = 2000 x 0,1 = 200 V
b.) Yeni durumda hata akımı devresindeki dirençlerin toplamı;
RTOPLAM = RH + (RĐ + RG4 )// RT + Ro
RTOPLAM = 1 +(2000 + 198)//0.2 +1 = 1 + 0.2 + 1 = 2.2 Ohm
Hata akımı;
UR
220
IH =
=
= 100 A
R TOPLAM 2.2
Hata Gerilimi :
UH = ( RĐ + RG4 )x)// RT x IH = 0.2x 100 = 20 V
Temas Gerilimi :

UT =


2000
⋅ UH =
⋅ 20 = 18,2 V
R Đ + R G4
2198

Örnek Problem 2.)
Aşağıda şekli verilen TN-C şebekeye bağlı cihazda bir gövde kaçağı olması durumunda;
a-) Hata akımını, Hata Gerilimini ve Temas Gerilimini Hesaplayınız
b-) Gövdeyi koruma iletkenine bağlayan telin kopması durumunda; Hata akımını, Hata
Gerilimini ve Temas Gerilimini Hesaplayınız

RTRF

RH

R
S
T
PEN

RPEN
Koruma
Đletkeni
Ri
RG1

Zemin

UY
RTRF+HAT
RG1
Ri
RG4
Ro
RPEN

:
:
:
:
:
:
:

220 V
0,4 Ω
0,2 Ω
2000 Ω
198 Ω
1,4 Ω
0,4 Ω

Ro
RG4
Toprak

RE

Not : verilmeyen dirençler ihmal
edilecektir !
Zemin ile cihaz gövdesi arası
“altlık” tam yalıtkandır !

Çözüm 2.
Hata akımı devresindeki eşdeğer direnç;
R TOPLAM = R TRF+ HAT + R G1 + R PEN //( R Đ + R G 4 + R O )

R TOPLAM = R TRF+ HAT + R G1 +

R TOPLAM = 0,4 + 0,2 +

(R PEN ) x (R Đ + R G 4 + R O )
(R PEN + R Đ + R G 4 + R O )

(0,4) x (2000 + 198 + 1,4)
0,4 x 2199,4
= 0,6 +
= 0,6 + 0,4 = 1 Ω
(0,4 + 2000 + 198 + 1,4)
2199,8

Hata akımı;
UR
220
IH =
=
= 220 A
R TOPLAM
1
Hata Gerilimi :
UPEN = RPEN x IH = 0,4 x 220 = 88 V
UPEN=UH+URO

UH =

R Đ + R G4
2198
xU PEN =
x88 ≅ 88 V
R Đ + R G4 + R O
2199,4

Temas Gerilimi :

UT =


2000
xU H =
x88 ≅ 80 V
R Đ + R G4
2198

Tablo X. Sigortaların 5s ve 0,4 s lik açma sürelerine karşılık gelen açma akımları

Alçak Gerilim gL, gG, gM sigortaları
In
(A)
2
4
6
10
16
20
25
32
35
40
50
63
80
100
125
160

In
(A)
5s
9,5
19
28
48
70
86
115
150
173
200
250
330
430
580
715
950

In
(A)
0,4 s
17
32
50
80
120
150
210
250
267
300
460
610
800
1050
1300
1800

6. HATA AKIMININ ETKĐLERĐ
6.1. Akımın Canlılar Üzerine Etkileri
Canlılar üzerinden elektrik akımı geçmesi sonucu meydana gelecek etkiler akım büyüklüğüne ve
etki süresine göre aşağıdaki tablo ve şekilde gösterilmiştir.
Đnsan bedeninden geçecek akımın büyüklüğü, kişinin vücut direncine, temas noktalarının
özelliklerine, akım geçiş süresine ve alternatif akımda frekansa bağlıdır.
Đnsan vücut direnci, vücut iç direnci, temas noktalarındaki geçiş dirençleri ve genel olarak akım
yolu üzerindeki diğer dirençlerden oluşur. Bu değerler kişilere göre çok farklı değerler alabilirler.
Đnsan vücutu toplam direnci 2500 ohm alınıp, insan için tehlikesiz akım 20 mA alınırsa 50 volt’luk
bir temas gerilimi sınır değer olarak kabul edilebilir.
Yüksek frekanslı akımlarda vücut direncinin artması sebebi ile, tehlikenin azaldığı söylenebilir.
Akım Bölgesi
AC-1
AC-2

Akım Şiddeti
0,01 mA
1-5 mA
5-15 mA

Fizyoloji Tepki
Hissedilme sınırı, gıdıklanma hissi
Elde uyuşma hissi, el-kol hareketleri zorlaşır
Tutulan cisim henüz bırakılabilir, elde-kolda kramp
başlar, tansiyon yükselir
Tutulan cismin kendiliğinden bırakılabilmesi
mümkün değildir. Kalb etkilenmez
Dayanılabilen akım sınırı, tansiyon yükselir, kalp
düzensiz çalışır, teneffüs zorlaşır, çevrilebilir kalp
durması baş gösterir, şuur genelde yerinde olur,
bazen bayılma olabilir.
Akımın etki süresine bağlı olarak kalpte fibrilasyon,
şuur kaybı,
Tansiyon yükselir, kalp durur, akcigerler şişer, şuur
kaybı olur

15-25 mA
AC-3

25-80 mA

80-100 mA
AC-4

ms

3 A den büyük

10000
5000
2000
1000

t

500
200
100
50
20
10

AC-1

0,1 0,2 0,5 1

AC-2

2

5

AC-4

AC-3

10 20 50 100 200 50010002000

IV

AC-1 : Genellikle tepki yoktur.
AC-2 : Zararlı bir fizyolojik etki yoktur.
AC-3 : Kalp atışlarında aksaklıklar görülür.
AC-4 : Tehlikeli fizyolojik etkiler, ağır yanıklar.

10000
mA

6.2. Akımın Yangın, Patlama Tehlikeleri
Bir hata oluşması durumunda, insan dokunma tehlikesi olmasa dahi, hata akımı topraklama veya
koruma iletkenlerinden ya da bunlar yoksa çeşitli geçiş empedansları üzerinden toprağa bir yol
bulacaktır. Geçiş dirençleri üzerinde oluşacak ısı etkisi yangın tehlikesine yol açar.
Hata akımının meydana getirdiği enerji
W= Rg.I2.t Watt (Joule/s)
olup , "Rg"geçiş direncini "t" etki süresini göstermektedir. Bu enerji belli bir değere ulaşırsa
"yangın tehlikesi" oluşabilir.
Akımın yangına neden olması için en az 60 W güce, 0,3 A akıma ve 5 J (Ws) enerjiye ihtiyaç
vardır. 220 V luk bir şebekede söz konusu değerlere göre, en kısa etki süresi 83 ms olarak bulunur.
Bu nedenle hata akımı kesme cihazlarının yeterince hassas ve hızlı olması gerekir. Sigorta veya
Otomatik Anahtar gibi aşırı akım cihazları yangın korumda yetersiz kalmaktadırlar.
Bir başka tehlikeli durum ise, küçük akım değerleri yanında büyük akım değerleri ile oluşacak bir
ark durumunda ise gene dolaylı yangın ve patlayıcı bölgede bir patlama tehlikesi söz konusu
olabilir.
6.3. Hata Akımının Cihazlara Etkileri
Normal olmayan çalışma koşullarını oluşturan hata akımı, cihazlar için de sonuçta yangın
tehlikesine varacak tehlikeli ısınmalar, verim kaybı, çalışması düzgün olmayan güvenilmez bir
cihaz ve sonuçta bunun tamirini gerektirecek durum ortaya çıkacaktır.
7.) KORUMA YÖNTEMLERĐ
7.1. DĐREKT TEMASA KARŞI
Yapısal (Konstrüktif) tedbirler alınır. Açıktaki trafo veya şalt (bağlama) tesislerinin engelleyici çit,
parmaklık, duvar vs ile ayrılması, pano gibi dağıtım noktalarında açıkta olan canlı bölgelere el ile
temasın engellenmesi
7.2. ENDĐREKT TEMASA KARŞI
Tehlikeli Durum Önlenir
Koruma Küçük gerilimleri kullanılır,
Koruma yalıtımı (izolasyonu) yapılır
Tehlikeli Durum Azaltılır
Koruma ayırması yapılır,
IT şebeke kullanılır,
Hatalı Kısım Devreden Çıkartılır
Burada şebekenin TT, TN veya IT yapıda olması ayrı ayrı irdelenmelidir. Topraklama ve Koruma
iletkeni kullanmak şebeke türüne göre ayrı önem kazanır. Buna göre hata akımı yoluna seri bir
koruma cihazı (sistemi);

Hata akımı arttırılarak kullanılır,
Hata akımı kullanılır,
Hata gerilimi kullanılır.
8. Koruma Küçük Gerilimleri Kullanılması
Elektrik çarpılmalarına bağlı tehlikeleri önlemek için çok-düşük gerilim (ELV) kullanılan tesisler
mevcuttur. Burada gerilim seviyesi AA olarak 50 Voltun (DC 120 Voltun) altındadır.
8.1. SELV : Safety ELV (Seperated ELV) : Güvenlik/Ayırma Küçük Gerilimi

daha yüksek gerilim taşıyan kısımlardan güvenli bir biçimde ayrılmışlardır
topraktan ve diğer cihazlara ait koruma(topraklama) iletkeninden yalıtılmışlarıdır

SELV devresinde kullanılan trafolar yalıtılmıştır ve topraklamaları yoktur (IT Şebeke).
Örnek : Sınıf II pil şarj cihazları
8.2. PELV : Protective ELV : Koruma Küçük Gerilimi
SELV devresinden farkı koruma (topraklama) iletkenin olmasıdır
PELV devresinde kullanılan trafolar da yalıtılmıştır ama topraklamaları mevcuttur (TN Şebeke).
Örnek : Sınıf I güç kaynaklı bilgisayarlar.
8.3. FELV : Functional ELV : Fonksiyonal Küçük Gerilimi
Tek özelliği devresinde ELV kullanılmasıdır.
SELV ve PELV devrelerinden farkları;
trafo izole sargılı olmayıp oto trafo olabilir veya gerilim bir yarı iletken devre yada potansiyometre
ile düşürülmektedir.
Koruma (topraklama) iletkeni vardır ve cihazlar da topraklanabilirler (TT Şebeke).

9. Koruma Yalıtımı (Đzolasyonu)

L1
L2
L3
N

Dış
Yalıtım

1∼

Motor
3∼

Zemin

10. Koruma Ayırması
380/220 V
R
S
T
N

I=16 A
Umax=220 V

I=16 A
Umax=380 V

380/220 V

2 veya
3 kutuplu
M

G

Zemin
Yalıtımı
Yalıtıcı

IYük
Uşebeke =220 V

U =220 V

Yük

Toprak
Koruma ayırmalı bir sistem, tekil bir yükü besliyor.

IYÜK
Uşebeke =220 V

U =220 V

Yük

IHATA=0

1.Hata

Toprak

Birinci arıza durumu (faz iletkeni toprağa temas ediyor), ancak bir hata devresi oluşmadığından hata
akımı akmıyor

IYÜK +IHATA
Uşebeke =220 V

IYük

U =220 V

Yük

2.Hata
Toprak

1.Hata

IHATA≠0

Birinci arıza durumuna ilaveten ikinci arıza durumu , böylece bir hata devresi oluşuyor ve hata
akımı akıyor

11. IT Şebeke
Şebeke türleri bölümünde anlatılan bu şebeke aslında koruma ayırmasının daha geniş bir
uygulamasıdır. Cihazlar tek tek topraklanabilir veya bir koruma iletkenine bağlanabilir. Ve tüm
sistem bir düşük empedans rölesi üzerinden kontrol edilir. Zira ikinci bir hata durumunda IT sistem
ya TT ya da TN şebeke haline dönmektedir.
12. Hata Akımı Arttırılarak Hatalı Kısmın Devreden Çıkartılması
Topraklama veya Koruma Đletkeni kullanılarak oluşacak bir hata akımı arttırılırak, aşırı akım
cihazları (eriyen telli veya otomatik sigorta, aşırı akım rölesi vs) ile devreyi kesilir.
R
S
T
N

Topraklama
Đletkeni

Ro

RG

Geçiş
Dirençleri

Toprak

R
S
T
N
PE

Koruma
Đletkeni

RG
Ro
Toprak

Geçiş
Dirençleri

Tablo 12. Sigortaların 5s ve 0,4 s lik açma sürelerine karşılık gelen açma akımları

Alçak Gerilim gL, gG, gM sigortaları
In
(A)
2
4
6
10
16
20
25
32
35
40
50
63
80
100
125
160

In
(A)
5s
9,5
19
28
48
70
86
115
150
173
200
250
330
430
580
715
950

In
(A)
0,4 s
17
32
50
80
120
150
210
250
267
300
460
610
800
1050
1300
1800

12. Hata akımını kendisinden faydalanılarak Hatalı Kısmın Devreden Çıkartılması
Hata akımını kendisinden faydalanılarak, Artık Akım Đlkesi çalışan "Kaçak Akım Röleleri"
Kullanılır.

R
S
T
N
Kaçak Akım
Rölesi

KAR

Topraklama
RG

Geçiş
Dirençleri

KAR

Topraklama

Ro
Toprak

Yukarıdaki şekilde TT şebeke için aşağıdaki şekilde ise TN şebeke için Kaçak Akım Rölesi
bağlantı şemaları görülmektedir.

R
S
T
N
PE
Kaçak Akım
Rölesi

KAR
Koruma
Đletkeni

RG

KAR

Geçiş
Dirençleri

Ro
Toprak

Kaçak Akım Röleleri "Artık Akım" prensibi ile çalıştıklarından dolayı hatalı bağlantı yapılması
durumunda çalışmayacaklardır !

R
S
T
PEN
Kaçak Akım
Rölesi

KAR

KAR
Koruma
Đletkeni
DOĞRU

RG

Koruma
Đletkeni
HATALI

Geçiş
Dirençleri

Ro
Toprak

Çeşitli Elektrikli cihazlarda saptanan normal izolasyon akımı mertebeleri
Elektrikli Saç Kurutucusu
Elektrikli Daldırma Isıtıcı
Elektrikli Izgara
Elektrikli Ocak
Bilgisayar , Yazıcı
Fotokopi, Faks

0,5 mA
1 mA
5 mA
10 mA
1 – 2 mA
0,5 – 1 mA

Akım Yolu direnci
R=

50 V
= 1667 Ω
0,03 A

30 mA lik insan hayatı koruma röleleri (0,2 s açma) için

R=

50 V
= 166,7 Ω
0,3 A

300 mA lik Yangına karşı koruma röleleri (0,2 s açma) için

R=

50 V
= 1Ω
50 A

6 A lik sigorta (50 A akımda 0,4 s açma için)

R=

50 V
= 0,2 Ω
250 A

32 A lik sigorta (250 A akımda 0,4 s açma için)

Elektromekanik Röleli Kaçak Akım Cihazı
Cihaz herhangi bir yardımcı güç kaynağına gerek olmadan çalışır. Toroid tarafından sağlanan
enerji, hareketli kısmı sabit bir mıknatıs tarafından kapalı konumda tutulan bir elektromıknatısa
enerji sağlar.
Kaçak akım enerjisi açma işleminin doğrudan bir nedenidir. Hata kaynağı ne olursa olsun çalışması
nedeniyle bu, en güvenilir teknolojidir.

Elektronik Röleli Kaçak Akım Cihazı
Cihaz yardımcı bir güç kaynağı ile birlikte çalışır. Toroid tarafından sağlanan elektrik enerjisi,
elektronik panel tarafından güçlendirilir. Buna karşılık şebeke gerilimine bağımlı bir kaynak
tarafından beslenmiş olur. Arıza tespiti kesicinin açmasına neden olur. Bu cihazlar tamamen
bağımsız olabilir veya kesicinin içine monte edilebilir.
Üstün ayar dinamikleri beslemenin sürekliliğini sağlar.
Güç değeri ne olursa olsun bütün besleme türlerinde kullanılabilen bir çözümdür.

Kaynak :

http://www.merlin-gerin.com.tr/mg_tr/ftp/bt/elp/earthleakage_catalogue_tr.pdf

Sigortalar,elektrik besleme hatlarını ve elektrikle çalışan cihazları aşırı yüklere ve kısa
devre akımlarına ,bunları kullanan insanları ve kullandıkları işletmeleri de h,muhtemel
kazalara karşı korumak amacıyla kullanılan elemanlardır. Sigorta , akım devresine seri
bağlanır ve üzerinden anma akımından fazla akım geçtiğinde,standartlarca belirlenen
sürede devreyi açar.
SĐGORTA ÇEŞĐTLERĐ:
Sigortalar yapıları bakımından şu şekilde sınıflandırılır.
1-Buşonlu sigortalar
2-Bıçaklı ( NH) sigortalar
3-Küçük akım sigortaları ( Cam sigortalar)
4-Fişli sigortalar
5-Yüksek gerilim sigortaları
6-otomatik sigortalar
Eriyen Telli Sigortalar

Buşonlu
Bu sigorta bir gövde ve kapaktan meydana gelir. Gövdeye geçecek akım seviyesine göre,
iletken tel veya silisyumlu kum konur. Kumun görevi herhangi bir kısa devre anında, sigorta
atması sonucu hasıl olan, elektrik arkını söndürmektir. Bunlar ev ve küçük işletmelerde
kullanılırlar.
Bu sigortalar kullanılacağı yerlere göre özel şekillerde yapılır. Umumiyetle yalıtkan olan cam
ve porselen bir gövde ve bu gövdenin uca doğru incelen baş tarafında iletken metal ve ekseri
düz olan tarafında da iletken bir metal bulunur. Bu iletken metaller belli bir akıma kadar
dayanacak bir tel ile birleştirilir. Bu tel cihazı tahrip edecek şekilde akım seviyesi yükseldiği
zaman, eriyerek akımı keser, bu sigortalarda dar uç ne kadar ince olursa, aşırı akımı önleme
hassasiyeti de o derece fazla olur. Sigorta gövdesinin iki ucu arasındaki uzaklık, ark yapmayı
önleyecek şekilde uzun yapılmalıdır. Çünkü iki uc aralığı az olursa tel eriyince ark yaparak
akım geçmeye devam eder. Bunu önlemek için de sigortanın kullanılacağı yere göre, iki uç
arası uzun kıvrımlı ve çeşitli şekillerde yapılabilir. Bunlar ekseri fabrikalarda hazır yapılırlar.
BUŞONLU SĐGORTALAR
Buşonlu sigortalar,Gövde,Gövde Kapağı, Buşon ,Buşon kapağı olmak üzere kısımdan
meydana gelir

GÖVDE
Dip kontak,üst kontak ve viskontak olmak üzere üç kısımdan meydana gelir.
BUŞON
Sigortanın eriyen tellerini taşıyan ve sigortanın bağlı olduğu devrenin enerjisini keserek
tekrar devreye girmesi için yenisi ile değiştirilmesi gereken kısımdır. Buşonlar,belirli
akım değerleri için yapılırlar ve bu değerler üzerinde yazılıdır. Devreden ve dolayısıyla
buşon üzerinden,yazılı değerlerin üzerinde akım geçtiğinde eriyerek devreyi açar.
Buşon; Buşon gövdesi, Buşon iletkeni,kuvartz kumu,Alt ve üst kapaklar ve
sinyalpulundan meydana gelir.
BUŞON KAPAĞI
Dış kısmı porselenden,iç kısmı prinçten yapılan buşon kapağının,iç kısmında bulunan
boşluğa buşon konulur ve gövdeye vidalanarak tutturulur.
Buşonlu sigortalar kullanma yerlerine:Duvar Tipi,Tablo Tipi,Kofre Tipi,Şapkalı ( Hava
hattı),Kolon sigortalar olmak üzere beş değişik şekilde imal edilir.

Diazed Fuses, commonly called "Bottle" Fuses, are available in five sizes, ND
to 25 Amps, DII to 25 Amps, DIII to 63 Amps, DIV* to 100 Amps and DV * to 200
Amps. Fuse accessories are sized to match these five sizes. Each size fuse
body has a different diameter to fit only into the appropriate Screw Cap and
Fuse Base.
Also, the fuse tips have different diameters, depending on their current rating.
The diameter of the tip matches the diameter of the hole in the Adapter Screw
to insure that no fuse with a higher rating than intended for the circuit can be
installed. This prevents damage to the circuit or equipment the fuse protects.
Additionally, fuses and Adapter Screws are color coded to avoid mismatching;
for example: 10 Amp Diazed fuses have red pop-out indicators on their head,
matching the red ring of the 10 Amp Adapter Screw. When a Diazed fuse has
blown, the color coded indicator on the head of the fuse will pop out, giving
visible indication through a glass window in the Screw Cap.
The Fuse is held in place by the Screw Cap, which is screwed into the Fuse
Base. Diazed Fuse Bases are available in one and three pole designs. Fuse
Bases can be panel mounted or snapped onto a standard 35mm DIN rail.
Operating Classes
gL/gG - Slow Blow Protect cable and conductors from damage due to
overloads and short circuits. Typical Markings.-'T', Trage, gl/gG, snail symbol
- Fast Blow Fast Blow fuses are typically used to protect equipment.
Typical Markings.- "F, Flink, (the absence of the snail symbol)
gR - Super Fast Blow Typically used for protecting semiconductors like diodes,
SCRS, etc. Current limiting.

Typical Markings.- UtraRapid ™, Silzed ™, Recticur™, gR,

Bıçaklı
Vidalanabilen tipteki sigortalarda 100 amperden büyük değerli buşonlar,kullanma
zorluğu nedeniyle ve teknik bakımdan kullanılmamaktadır. Bunun yerine,büyük
değerdeki akımları kesmek için Bıçaklı sigorta veya NH sigorta denilen buşon
kontakları bıçak şeklinde yapılmış sigortalar kullanılır.

NH fuses are typically used for distribution applications and to large electrical
devices such as motors, drives, etc. They are available in seven sizes with a
current range of 3 to 1600 Amps.
NH fuses have knife blades at both ends , which mount into one or three pole
Fuse Bases. Fuse Bases can be panel or DIN rail mounted.

Operating Classes gL/gG - Line Protection Slow, typically used for distribution
circuits or resistive loads.
Typical Markings: gl/gG
aM - Motor Protection Fast acting short circuit protection, but slow acting
overload protection. Typical Markings: aM
aR - Semiconductor Protection Partial range, short circuit protection for
devices such as diodes, SCRS, etc.
Typical Markings: Ultra Rapid ™, Silcu ™, Sitor ™, Recticur ™,Protistor ™, aR,

gR - Semiconductor Protection Full range overload and short circuit protection
for devices such as diodes, SCRS, etc.
Typical Markings: Ultra Rapid ™, Silcu ™, Sitor ™, Recticur ™, Protistor ™, gR,

http://www.mnpmem.gov.tr/kumanda/Asiriakim.htm

2.AŞIRI AKIM RÖLELERĐ:
Asenkron motorların nominal çekmesi gereken akımın üstünde akım
çekmeleri halinde motorun devre dışı kalması istenir.Aşırı akım röleleri
devreye seri bağlandıkları için motora giden enerjiyi keserek motorun
yanmasına mani olurlar.
Asenkron motorun çalışması esnasında kısa bir süre için motor akımı
normal değerin üzerine çıkarsa bu aşırı akım motora zarar vermez.Aşırı
akımın motordan sürekli olarak geçmesi sargıların yanmasına neden
olur.Çünkü sürekli geçen aşırı akım motor sargıların ısısını arttırır ve motor
sargılarını yakar. Aşırı akım rölesinin açılan kontağını tekrar eski haline
getirmek için röle üzerinde bulunan reset(kurma) butonuna basılarak röle
tekrar kurulur.Böylece motorlara tekrar yol verilebilir.1 fazlı A.A ve D.A.
motor devrelerinde aşırı akım rölesi yalnızca faz hattına bağlanır.3 fazlı
devrelerde ise genellikle her faza bir aşırı akım rölesi bağlanır.Aşırı akım
rölelerinde akım ayarı üzerinde bulunan ayar vidası ile yapılır.Aşırı akım
röleleri manyetik aşırı akım rölesi ve termik aşırı akım rölesi olmak üzere
iki çeşittir.
A-Manyetik aşırı akım rölesi:
Manyetik aşırı akım rölesi beklemeksizin devreyi açarak motoru
korur.Motorun çektiği akımın meydana getirdiği manyetik alan etkisi ile
çalışır.Manyetik aşırı akım rölesi elektromıknatıs,kontaklar ve geciktirici
elaman olmak üzere üç kısımdan meydana gelir.

Şekil 4: Manyetik aşırı akım rölesinin yapısı ve devreye bağlantısı

Elektromıknatıs bobini güç devresinde motora seri olarak bağlanır.Rölenin
normalde kapalı kontağı(95-96)ise kumanda devresi girişine seri olarak
bağlanır.Röle bobininden normal değerinin üstünde bir akım geçmesi
halinde bobin demir nüveyi yukarı doğru çeker.Silindir içerisinde bulunan
yağ nedeniyle pistonun hareketi yavaş olur.Dolayısıyla rölenin kontağı
hemen açılmaz.Eğer bobinden geçen aşırı akım normal değerine düşmezse
kısa sürede kontak açılarak motoru korumuş olur.Đleriki konumuzda
anlatacağımız termik röleyle manyetik röle arasında fark vardır.Termik
rölenin akım zaman değişimi hiperbolik bir eğri şeklinde olup,manyetik
röleninki ise ani düşüş gösteren stabil bir eğri şeklindedir.Bu duruma göre
kısa devre gibi çok aşırı akımların meydana gelmesi halinde manyetik röle
çok kısa bir zamanda devreyi açar.Aşırı akımlarda ise termik röle belirli bir
zaman bekleyerek devreyi açar.Elektromanyetik ani açan röleler 20 ms’de
devreyi kesen çok hızlı tipte veya 100-500 ms’de devreyi kesen ;hızlı tipte
olmak üzere iki türde imal edilirler.

B-Termik aşırı akım röleleri :
Aşırı akımlarda ısınıp, devreyi geciktirerek açan aşırı akım rölelerine termik
aşırı akım rölesi adı verilir.Motor devrelerinde başlıca üç türlü arıza
meydana gelir.Bunlar aşırı yüklenme, rotorun bloke olması ve motor
devresinde herhangi bir nedenle kısa devrenin meydana
gelmesidir.Rotorun bloke olması veya aşırı yüklenme durumunda motoru
korumak için termik röleler kullanıl ır.Kısa devre durumlarında ise
manyetik röleler veya sigortalar koruma görevini üstlenirler.Bimetal
elamanlı ve ergiyici alaşımlı olmak üzere iki şekilde yapılırlar.

1.Bimetal elamanlı termik aşırı akım rölesi:
Sıcaklıkla uzama katsayıları farklı iki metalin birbiri ile perçinlenmesiyle
meydana gelen elamana bimetal eleman denir.Bimetal elaman ısındığında
uzama katsayısı fazla olan metal,uzama katsayısı az olan metalin üzerine
doğru bükülür.Bunun sonucunda bimetal elamana bağlı olan kontaklarda
durum değişir. Bimetal elamanlı termik aşırı akım rölesi iki şekilde
yapılmaktadır.
a)Direk ısıtmalı termik aşırı akım rölesi :
Büyük güçlü motor devrelerinde kullanılır.Motor akımı direk olarak bimetal
eleman üzerinden geçer.Bimetal elemanın eğilmesine ve kontağın
açılmasına neden olan ısı bimetal elemanın içinde doğar.Büyük güçlü
motor devrelerinde bimetal elamanı çok büyük olacağından kullanışlı
olmaz.Bu nedenle termik aşırı akım rölesi bir akım trafosuyla veya şönt
dirençle kullanılır.

aşırı akım rölesinin yapısı ve devreye bağlantısı.
Şekil 5: Direkt ısıtmalı
termik
b)Endirekt ısıtmalı termik aşırı akım rölesi :
Bu tip aşırı akım röleleri, ısıtıcı,bimetal elaman ve kontak olmak üzere üç
kısımdan oluşur.Isıtıcı devreye seri bağlandığından üzerinden motor akımı
geçer.Motor aşırı akımı sürekli olarak çekerse , ısıtıcıdan geçen bu akım
bimetal elamanın ısınarak sağa doğru eğilmesine yol açar.Bimetal elamana
bağlı olan kapalı kontak açılır.Açılan kontak kontaktörün dolayısıyla

motorun enerjisini keserek,motoru yanmaktan kurtarır.Kısa süreli
akımlarda ısıtıcıdan geçen akım bimetali ısıtacak fırsatı bulamaz ve bimetal
eğrilmez.Böylece kısa süreli akım dalgalanmalarında aşırı akım rölesinin
gecikmesi sağlanır.
Genellikle küçük güçlü motorlarda kullanılır.

Şekil 6: Endirekt ısıtmalı
termik

aşırı akım rölesinin yapısı ve devreye bağlantısı.

b)Ergiyici alaşımlı termik aşırı akım röleleri:
Bu aşırı akım rölelerinde, ısıtıcı,küçük bir tüp ve kontak bulunur.Isıtıcı
elamanın sarıldığı tüpün içinde ısındığı zaman serbestçe dönebilen ikinci
bir tüp daha vardır.Đki tüpün arasında düşük sıcaklıkta ergiyen bir alaşım
vardır.Ergiyici alaşım akım normal durumda iken iki tüpü birbirine bağlar.
Aşırı akımda alaşım eriyerek ,yay ve dişliye mekanik olarak bağlanan iç
tüp dönerek kapalı kontağı açar. Açılan kontak kontaktörü ve motoru
devre dışı bırakır.Bu aşırı akım rölelerinde akım ayarı yapılmaz.

Şekil 7: Ergiyici alaşımlı termik aşırı akım rölesi

Termik rölelerin açma karakteristik eğrileri:
Termik rölelerin üzerlerinden geçen akımın değişmesine göre devreyi
açma karakteristik eğrileri hiperboliktir.Şekilde termik röleye ait grafikler
görülmektedir.Bu eğrilerden anlaşılacağı gibi termik rölenin fonksiyonu
sigortaya benzer.Ancak sigortalarda ayarlama imkanı yoktur.Halbuki bir
termik rölenin akımı;ayar sınırları içinde istenilen değerlere ayarlanabilir.

Şekil 8
A.C. ve D.C. motorlar için termik röle seçimi:
Motor devrelerinde termik rölenin seçimi motorun emniyetli çalışabilmesi
için büyük bir önem taşır.Çeşitli güçteki asenkron motorlara direk
yolverme ve yıldız-üçgen olarak yol vermeye ait termik röle seçimlerini
gösteren cetveller mevcuttur.(Örneğin kontaktörler bahsindeki 1999

Federal marka gibi,Siemens Merlin Gerin v.b.) Motorların direk olarak
çalıştırılmasında termik rölenin seçimine esas olan faktör motorun çektiği
anma akımıdır.Termik rölenin ayar sınırları bu sınırlar arasından
seçilir.Motorların yıldız-üçgen yol vermesinde çeşitli yol verme durumları
mevcuttur. Motorun normal yol alması(Motor en çok 15 saniyede yol
alır.),çok yavaş yol alması(Motor 40 saniyeden fazla zamanda yol alır.) ve
iki yönlü yol alması halinde termik röleden geçen akım anma akımının
0,58 katıdır.(Ith=0,58xIa) Şayet motorun yavaş yol alması halinde(Motor
15-40 saniye arasında yol alır.) Termik röleden geçen akım anma akımına
eşittir.(Ith=IxIa)
Doğru akım motorlarına Türk standardı kalite belgesi ve uluslar arası
standartlar VDE 0660, IEC 947-3 göre yol vermek mümkündür.Bunları şu
şekilde sıralamak mümkündür.
1.Yarım yükle yol verme: Ith=0,65-0,70 x Ia
2.Tam yükle yol verme: Ith= 01,3-1,5 x Ia
3.Aşırı yükte yol verme: Ith=1,7-2 x Ia

3.ELEKTRONĐK MOTOR KORUMA RÖLELERĐ:
Koruma röleleri bir devredeki elektriksel büyüklüklerden birisini sürekli
olarak kontrol eden ve bu büyüklükte anormal bir değişiklik olduğu zaman
devreyi koruyan elamanlarıdır.
Asenkron motorlar çeşitli nedenlerle arızalanabilir:Bunların başlıcaları
şunlardır:
1.Rulmanların mekanik arızası 2.Rotorun kilitlenmesi(Bloke olması)
3.Düşük/yüksek gerilim 4.Aşırı yük
5.Faz kaybı 6.Aşırı ısınma
7.Yetersiz havalandırma(Soğutma) 8.Uygun olmayan bir koruma sistemi
veya koruma sisteminin
yanlış ayarlanması

Günümüzde,termik bimetalik aşırı yük röleli şalterli korumaların,fiyatları
düşük olmasının yanında gerçekte güvenilir bir koruma sağlamadığı artık
büyük ölçüde kabul edilmiştir.Bu sorunu çözmek için çeşitli firmalar etkin
koruma sağlayan elektronik koruyucu röle geliştirilmiştir.
Motor koruma röleleri aşağıdakileri sağlar.(Örnek fanox marka)
1.Aşırı akım 2.Asimetri ve faz kaybı
3.Motor içinde aşırı ısınma 4.Faz sırası

G- Modeli elektronik koruma rölesinin fonksiyonları:
1.Simetrik aşırı akım koruması:
Elektronik koruma röleleri, motoru kullanıcı tarafından belirlenen değerin
üstüne çıkan her türlü akım artışından korur.IEC Standardı 255’e göre
belirtilen Ib akım değeri, motorun nominal akımı In ile aynı olmalıdır.Bu
durumda röle,1.10 x In’de açmaya başlayacaktır.IEC 947 motor koruma
açma sınıfı 10 A(5)-10-20 ve30’a mukabil 6 x Ib’de 2-37 saniye arasında
çalışmaya başlama sürelerine izin verir.
2.Asimetri ve faz kaybına karşı koruma:
Asimetri % 40’dan büyük olduğunda veya tek faz olduğunda (%100
asimetri) röle motor yüksüz çalışırken bile,motorun herhangi bir çalışma
akımında,bir saniye içinde açar.
3.PTC sensörü aracılığıyla termistör aşırı ısı koruması:
Korunacak cihazın içinde yer alan termistör (PTC) aşırı ısınma sensörü
belirlenen yanıt ısısına ulaşırsa,röle açar ve motor durur.Bu durumda ısı
belirlenen dereceye ininceye dek sıfırlanmaz.Aynı şekilde termistör
sensörünün bir teli koparsa,röle yine açacak ve arıza giderilene dek
sıfırlanamayacaktır.Termistör sensörü kullanılmadığında T1 ve T2
kontakları bir telle köprülenmelidir.
4.Gerilim beslemesindeki bir arızaya karşı koruma:
Gerilim düşmesi(Kontrol voltajı beslemesinde) veya tel kopması halinde,
yardımcı kontaklar değişecek ve motoru durduracaktır.(N.O kontağı açık
ve N.C kontağı kapalı konumdadır.)

Koruma rölelerinin açma eğrileri Koruma röleleri açma
eğrileri
(Soğuk durumda) (0.9 x Ib ile yüklendikten sonra)

Şekil 9
K=1.10+ % 5,20 C Her bir ºC için,termik sapma % -0.2’dir.
K-IEC 255-8 Standardına göre akımın hesaplanması için temel akımın
çarpıldığı katsayıdır.(Fanox katalogu)

Koruma rölesine ait devre şeması:

Şekil 10

4.ÜÇ FAZLI GERĐLĐM KONTROL RÖLESĐ(AŞIRI VE DÜŞÜK GERĐLĐM)
Üç fazlı asenkron motorlar + %10’luk gerilim değişmelerinde normal
olarak çalışırlar.Ancak gerilim daha fazla düşer ya da yükselirse gerilime
bağlı olarak momentte düşeceğinden fazla akım çekerler.Fazla akım
çekmeleri motor sargılarının ısınmasına ve motorun yanmasına neden
olur.Bu röleler ayrıca aşırı ve düşük gerilimden etkilenen elektronik
kumanda elemanlarının ve kompanzasyon sistemlerinin korunmasında

kullanılırlar.Cihaz doğrudan şebekeye bağlanarak üzerindeki ayar
kademesinden gerilim alt ve üst sınır ayarlanır. Şebeke geriliminin bu
sınırları aşması halinde röle devreyi hızla açar.Gerilim normale
döndüğünde röle kendisini kurar.(Reset)
Örnek:Fanox’un üç fazlı gerilim kontrol rölesi:
Alt sınır Üst sınır
U3-230 200-230 V A.C. 230-260 V A.C.
U3-400 340-400 V A.C. 400-460 V A.C.
U3-440 380-440 V A.C. 440-500 V A.C.
Not:Rölenin kullanımı için maksimumu ve minimum ayarların birbirinden
farklı olması önemlidir.Aralarındaki fark maksimumu değerin %10’kadar
olması verimi artıracaktır.
Rölenin özellikleri :
1.Röle, nötrsüz üç fazlı ünitelerin fazlar arası gerilimlerini kontrol ederken
aynı zamanda değerlerin daha önce belirlenen değerler arasında olmasını
sağlar.
2.Faz hatalarını tespit eder.
3.Faz sıralamasından bağımsız çalışır.
4.Maximum ve minimum değerler bağımsız şekilde ayarlanır.
5.Ayarlanabilir geciktirme süresi sağlar.Bağlantıyı kesme gecikmesi 0,1
sn.den (Tüm anahtarlar kapalı iken)3,7 saniyeye kadardır.(+ 20 %)
5.FAZ HATALARI,DENGESĐZLĐLER VE FAZ SIRASI RÖLELERĐ :
Bu rölelerde f az hatalarına karşı koruma ve faz sırasına karşı koruma
mevcuttur.Bazı firmalar bu işlemler için ayrı ayrı modeller
geliştirmişlerdir.(Entes,Đnter,Emtaş)
Burada faz koruma rölelerinin başlıca üç görevi mevcuttur.
a)Motorun bir fazının kesilerek iki faza kalması durumunda devreyi açar.
b)Her üç fazında mevcut olduğu halde,fazlardan birisinin normal gerilimin
% 10 altına düşmesi halinde veya % 10 yükselmesi durumunda devreyi
açar.

c)Faz kesilme rölesinin termistör ünitesine motor sargılarına yerleştirilen
P.T.C. termistör uçlarının bağlanması sonucunda motor sargı ısısının 110
ºC nin üzerine çıkması durumunda devreyi açar ve motoru yanmaktan
kurtarır.

Burada faz sırası(F.S.R.)rölesinin görevlerini şu şekilde açıklayabiliriz.
Trafo ve enerji nakil hatlarında yapılan arıza ve bakım sonunda faz sıraları
yanlışlıkla değişebilir.Faz sırasının değişmesi motorun ters yönde dönmesi
demektir.Bazı makinelerde motorun ters yönde dönmesi büyük arızalara
yol açabilir.Örneğin asansörlerde,pompa sistemlerinde ve hava
kompresörlerinde motorun hiçbir zaman ters yönde dönmemesi istenir.Faz
sırasının herhangi bir şekilde değişmesi durumunda F.S.R.devreyi açarak
motorun çalışmasını engeller.Motor ancak faz sırası doğru olduğunda
çalışır.
Örnek:Fanox’un faz hataları, dengesizlikleri ve faz sırası rölesi
Nominal gerilim Kullanım değeri
S2-------------------------- 3x230 V A.C. 200-260 V A.C.
S3 -------------------------- 3x400 V A.C. 340-460 V A.C.
Rölenin Özellikleri:
1.Girişten düzenleyiciye kadar olan kısımda ,fazlar arası % 10’a varan
dengesizlikleri düzenler.
2.Omajlı yüklere bağlandıkta sonra ,herhangi bir faz kaybını tespit eder.Üç
fazlı indüksiyonlu elektrik motorlarına bağlandıktan sonra,motor tarafından
yaratılan gerilim ana gerilimin % 60’ından az olmak şartıyla faz kaybını
tespit eder.
3.Faz sırası yanlış ise,röle anında tespit eder.
4.Röle 0,5 saniyede devreyi açar.
5.Tekrar bağlantıyı engellemeden otomatik olarak dereyi sıfırlar.
6.1 anahtarlama kontağı,normalde açık(11-14) ve normalde kapalı(11-12)
röle boşta iken bulunur.
7.Maximum gücü 3A-250 V A.C.
8.Maximum terminal akımı 5A’dir

9.Beslendiği üç fazlı gerilimi kontrol altında tutar.
10.50/60 Hz frekans
11.Maximum terminal bağlantı kesiti 2,5 mm2
Bir sonraki model olan termistör monitörlü (PTC ĐLE )faz sırası ve faz
hatası rölesi diğer modelden farklı olarak PTC sensör girişi mevcuttur.PTC
motor ısısına bağlı olarak çalışır.Açma süresi 0,05 saniyedir.

SEKONDER KORUMA
1_Ölçme Trafoları (Akım Trafosu / Gerilim Trafosu)
2_Sekonder Röleler
3_Anahtarlama Elemanları (Kesiciler / Ayırıcılar)
2_RÖLELER
A- AKIM RÖLELERİ (AR)
A1-Düşük Akım Rölesi
A2-Aşırı Akım Rölesi (AAR)
Sabit zamanlı-Ters zamanlı-Yönsüz-Yönlü
B- DİFERANSİYEL RÖLE (DR)
B1- Bağımsız DR
-a-Trafo DR
-b-Motor-Generatör DR
-c-Bara DR
B2- Bağımlı (Pilot Hatlı) DR
C- EMPEDANS RÖLELERİ
(Mesafe rölesi)
D-GERİLİM RÖLELERİ
D1-Düşük Gerlim Rölesi
D2-Aşırı Gerilim Rölesi
D3-Ters Faz (FazSırası) Rölesi
E- GÜÇ RÖLELERİ
Frekans Rölesi-Güç Adası Rölesi

1_Ölçme Trafoları (Akım Trafosu / Gerilim Trafosu)
Akım Trafoları

1.1.

IP / I S

IHAT

i

IP / I S

Faz İletkeni

i
A

A

AT larının sekonderlerine Ampermetre veya cihazların “Akım Bobinleri” bağlanır.
AT Sekonderi kesinlikle açık devre edilmemelidir !
AT larının temel görevleri :
 Hat akımını küçültmek
 Gerilim İzolayonu sağlamak
 Standart ölçü cihazı yapımını sağlamak
AT larının bazı temel büyüklükleri :
 Devamlı yük akımı
 Kısa devre termik akımı
 Kısa devre dinamik akımı

: 1,2 IN
: Ith=100 IN
: Idyn=250 IN

AT Çevirme Oranı :
IP
IS

kA 

: 5 – 10 – 15 – 20 – 25 …. 50 …. 75 …. 100 …. 250 …. 500 …. 1000 ….2000 (A)
: 5 (A) (Özel imalat IS : 1 A)

IP
IS

i

I HAT
kA

Örnek : Hat akımı 85 A akım trafosu k A 
akım i 

IHAT 85

 4.5A olarak ölçülür.
kA
20

100
 20 seçilmiş ise, Ampermetreden geçen
5

AT Sekonder Gücü :
Sekondere bağlanacak kablo ve cihazların gücünü karşılamak.
2,5 - 5 – 10 - 15 - 30 VA
AT Sınıfı :
0.1 - 0.2 – 0.5 – 1 - 3 -5

% hata  100 

 k N .IS  IP 
IP

AT Ölçme/Koruma Amaçlı Kullanımı :

Aşırı Akım Rölesi ile İletim Hatlarının Korunması

A

KESİCİ

I1

A

AT
Hat

Açma
Kumandası

i1
AAR

Yük Modeli

Eşdeğer
Kaynak

0,1 s
Yük

Tek Taraftan Beslenen Hat

A

0,5 s

B

C

0,4 s

D

0,3 s

0,1 s

E

0,2 s

0,1 s

0,1 s

0,1 s

0,1 s

tmin=0,1 s , t=0,1 s
Sorun : Zaman koordinasyonu sonucunda, en büyük arıza akımlarının olduğu bölgede (A-B
arası) en büyük açma zamanı karşılık düşmektedir.

Çift Taraftan Beslenen Hat

A

B

C

D

E

Önce A barasından besleme varsayımı ile

A

B
0,5 s

C
0,4 s
0,1 s

D
0,3 s
0,1 s

E
0,2 s
0,1 s

Sonra B barasından besleme varsayımı ile

A

B

C

0,2 s

D

0,3 s

E

0,4 s

0,1 s

0,5 s

0,1 s

0,1 s

İki durum birleştirilerek zaman koordinasyonu sağlanır.

A

B
0,2 s

0,5 s

C
0,4 s

0,3 s

D
0,4 s

0,3 s

0,1 s

0,1 s

E
0,2 s

0,5 s

0,1 s

Yön koordinasyonu için de

A 0,5 s

0,2 s B 0,4 s

0,3 s C 0,3 s

0,1 s

0,4 s D 0,2 s

0,1 s

0,5 s E

0,1 s

: Aşırı Akım Rölesi (AAR)
veya

: Yönlü AAR

DİFERANSİYEL RÖLE
Temel Bağlantı
Kesici

Açma
Kumandası

I1

Korunan Sargı

i1

I2

Faz İletkeni

i2
D.R. | i1-i2 |

Büyük güçlü (S>100 MVA) Generatör, Motor, Trafo, Bara, Reaktör, İletim Hattı

korunmasında arızalara karşı en etkili ve hassas koruma şekillerinden biridir.
1- Generatör/Motor Koruması
Generatör

IF1 , IF2

IF2
F1

F2

i1

i2
D.R. | i1-i2 |

i1S

kA1

I2P

N1: N2

I1P

V1

V2

D.R. | i1-i2 |

kA2

i2S

BR

V1

V2

D.R.

D.R.

Mesafe koruma röleleri özellikle dağıtım şebekelerinde, özellikle 10 km ve üzeri hatlarda
tercih edilmektedirler. Mesafe koruma algoritmaları diferansiyel koruma kadar olmasa bile,
diferansiyel koruma algoritmasından sonra en hızlı çalışan algoritmadır. Bu nedenle mesafe
koruma röleleri "hat diferansiyel koruma ile birlikte kullanılan yön karşılaştırmalı blokaj
düzeni" opsiyonu yerine kullanılmaktadırlar. GOSB' da mesafe koruma rölelerinin, kısa
hatlarda çeşitli blokaj düzenekleri oluşturarak hızlı ve selektif açma özelliğinden yararlanılmış
ve daha önce İzmir Atatürk OSB' de uygulamış olduğumuz "hat diferansiyel röle+yönlü
blokajlı röle" opsiyonuna alternatif olarak bu koruma düzeni uygun görülmüştür. Ekonomik
olarak bakıldığında her iki sistemin de maliyeti birbirleriyle aşağı yukarı aynı seviyelerdedir.
Sistemlerden birinde iki röle kullanılarak donanım yedeği oluşturulmakta, diğerinde ise
donanım yedeği olarak karşı istasyondaki röle kullanılmaktadır. Mesafe koruma röleleri
içerisinde aynı zamanda, yüksek dirençli toprak arızaları için ters zamanlı yönlü koruma
elemanı da opsiyonel olarak kullanılabilir. Şekil 1'de sistemin prensip şeması gösterilmiştir.

Şekil 1. Mesafe koruma prensibi
Kısaca çalışma prensibine bakacak olursak mesafe koruma, hattın sağlıklı çalışma
koşullarındaki empedansı ile arıza durumundaki empedansın birbirinden farklı olması
gerçeğine dayalı olarak çalışır. Bu nedenle empedans koruma olarak da adlandırılır. Mesafe
koruma röleleri parametrelenirken hattın %85'i birinci bölge olarak ayarlanır ve bu bölgede

görülen arızalar için gecikmesiz olarak açma uygulanır. Burada geri kalan %15'lik kısımdaki
arızalar ikinci bölge olacağından 300-350 ms.'lik gecikme süresi sonrasında açma komutu
üretecektir. Ancak kısa hatlarda çeşitli hızlandırma veya blokaj düzenekleri kullanıldığından
böyle bir gecikme söz konusu değildir. Şekil 2'de örnek bir OG ring hat üzerinde mesafe
koruma röleleri tele-protection opsiyonu ile prensip olarak gösterilmiştir.

Şekil 2. OG Ring hattı ve mesafe koruma uygulaması
Bu koruma sisteminde özetle:





Sınırsız sayıda Trafo Merkezi olabilir.
Hat diferansiyel korumadan sonra en Hızlı Koruma sistemidir.
Hat diferansiyel korumadan sonra en Selektif koruma sistemidir.
Bara arızalarında zone dışı değildir, daima koruma yapar.
Diğer istasyon röleleri back-up görevi yapar.
Kısa hatlarda tele-protection gerekir (PUTT, POTT vb.)

Dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta da mesafe koruma rölelerinde ayarlanabilecek
minimum mesafenin hesaplanmasıdır. Bu mesafe aşağıdaki formül ile hesaplanır:

Örneğin:
SIEMENS röleler için ayarlanabilecek minimum sekonder empedans:
1A röleler için: 0,1?
5A röleler için: 0,5?
alınarak sistemde korunabilecek minimum mesafe hesaplanır.
1A için
Akım trafosu oranı : 400A/1A
Gerilim trafosu oranı : 36kV/0,1 kV olan bir sistemde korunabilecek minimum mesafe:
Zp = 0,1 ? ? 360/400 = 0,09 ? ? 400-450 m
5A için
Akım trafosu oranı : 400A/5A
Gerilim trafosu oranı : 36kV/0,1 kV olan bir sistemde korunabilecek minimum mesafe:
Zp = 0,5 ? ? 360/80 = 2,25 ? ? 10000-11000 m
elde edilir. Bu nedenle OG sistemlerde mesafe koruma uygulaması kullanılacaksa korunacak
mesafeler çok kısa olacağından muhakkak suretle ring giriş ve çıkışlarındaki akım trafoları
1A seçilmelidir.

IP / I S

IP / I S

A

A

i

A

B

C

F

D

E

VA
VB

VE
VC

VD

IE

IA

ZA

ZB

ZC

ZD

ZE

Halkalamalar % 100
Halkalamalar % 85

Röle elemanları
AAR
Zaman
Yön
Z ölçme
Zaman koordinasyonu tek çift