Meervoudig ruimtegebruik in de tijd

Het beter benutten van bedrijventerreinen buiten reguliere kantooruren

Ministerie van Economische Zaken Den Haag, maart 2004

2

Inhoudsopgave

1. Inleiding 1.1 Achtergrond en doel 1.2 Leeswijzer 2. Vier dimensies van ruimtegebruik 2.1 Toenemende schaarste aan ruimte 2.2 Meervoudig ruimtegebruik, volgens vier dimensies 3. Mogelijkheden vierde dimensie 3.1 Verlenging werktijd 3.2 Andere activiteiten buiten de reguliere werktijden 4. Toepassing van de vierde dimensie 4.1 Kansen, bedreigingen, sterke en zwakke punten 4.1.1 Kansen 4.1.2 Bedreigingen 4.1.3 Sterkten 4.1.4 Zwakten 4.2 Oplossingsrichtingen 4.3 Mogelijke beleidsacties 4.3.1 Beleidsacties overheid 4.3.2 Wat kan een ondernemer betekenen 5. Voorbeelden 5.1 Bedrijvenstad Fortuna 5.2 Recreatief gebruik op businesspark IJsseloord 2 5.3 Aanwezigheid andere functies

4 4 5 6 6 7 9 9 9 11 11 12 13 13 14 15 16 16 17 18 18 19 21

Bijlagen Meer informatie

23 23

3

1.

Inleiding

1.1 Achtergrond en doel Tijd is geld. Een Oudhollands gezegde dat nog steeds opgaat. Ook ruimte is geld: immers in het goed benutten van de ruimte ligt ook baat of winst. Als zowel het beter benutten van tijd als ruimte baten oplevert, is het interessant te verkennen of dat ook het geval is bij het beter benutten van ruimte in de tijd..…. Ruimte is in Nederland tot een schaars goed bestemd. Wonen, werken, recreëren, natuur, het zijn allemaal functies die met elkaar concurreren om dezelfde beschikbare ruimte. Vanwege de schaarste aan ruimte, is er de laatste jaren steeds meer aandacht gekomen voor het zorgvuldiger benutten van die ruimte. De verschillende manieren om ruimte zorgvuldiger te benutten, worden ook wel ‘dimensies’ genoemd. Over de eerste drie dimensies - intensivering van ruimte door verdichten, door functiemenging of door in meerdere lagen te bouwen – is al veel gepubliceerd. Het heeft velen in de praktijk geïnspireerd efficiënter met de ruimte om te gaan. Een nieuwe en nog veel minder bekende mogelijkheid van zorgvuldig ruimtegebruik is het doelmatiger in de tijd gebruiken van ruimte: de ‘vierde dimensie’ van ruimtegebruik. Die vierde dimensie van ruimtegebruik is bij uitstek interessant voor bedrijventerreinen. Het merendeel van de bedrijventerreinen vervult immers alleen overdag een gebruiksfunctie. Vanaf vijf uur vertrekken de eerste werknemers en enkele uren later is het terrein compleet verlaten. Bedrijventerreinen worden dan een soort ‘no-go-area’s’. Gedurende de avond en nacht wordt de ruimte op bedrijventerreinen niet actief gebruikt en blijven baten dus onbenut. In deze brochure staat het benutten van ruimte in de tijd op bedrijventerreinen centraal. Het is een betrekkelijk nieuw fenomeen in Nederland dat vooral nog veel vragen oproept. Wat wordt verstaan onder ruimtegebruik in de tijd? Wat zijn de voordelen ervan? Wat zijn aandachtspunten als ruimtegebruik in de tijd wordt toegepast? Zijn er factoren op een bedrijventerrein die de tijd-ruimte intensivering vergemakkelijken of misschien juist wel frustreren?

4

Om een eerste antwoord op al deze vragen te geven heeft het Ministerie van Economische Zaken opdracht gegeven aan Veroniek Coolen, studente Economische Geografie van de Katholieke Universiteit Nijmegen, om de tijdruimte dimensie nader te onderzoeken. Op basis van haar wetenschappelijke onderzoek 'Meervoudig ruimtegebruik in de tijd, het beter benutten van bedrijventerreinen buiten reguliere kantooruren' is deze brochure tot stand gekomen. De brochure is met name bedoeld om al diegenen die dagelijks enthousiast met het thema of op bedrijventerreinen werken bewust te laten worden van de (on)mogelijkheden die tijd-ruimte intensivering biedt. De brochure beoogd te inspireren om op een andere manier met tijd en ruimte op bedrijventerreinen om te gaan. 1.2 Leeswijzer De brochure is als volgt opgezet. Na deze inleiding wordt in paragraaf 2 eerst uitgebreider ingegaan op de betekenis van meervoudig ruimtegebruik en worden de vier dimensies van ruimtegebruik nader toegelicht. Paragraaf 3 bouwt hierop voort en gaat verder in op de verschillende type mogelijkheden om te komen tot een betere benutting in de tijd van de ruimte op bedrijventerreinen. In paragraaf 4 staat vervolgens de toepassing van de vierde dimensie centraal. Er wordt een beeld geschetst van de positieve punten en belemmeringen die het (on)mogelijk maken om de vierde dimensie op bedrijventerreinen toe te passen. In aansluiting daarop worden oplossingsrichtingen en mogelijke beleidsacties aangegeven om tot een betere benutting van de ruimte in de tijd te komen. De brochure sluit af met enkele voorbeelden (paragraaf 5).

5

2

Vier dimensies van ruimtegebruik

2.1 Toenemende schaarste aan ruimte Ruimte is een schaars goed in Nederland en dreigt bovendien steeds schaarser te worden. Vele functies, zoals wonen, werken, recreatie en natuur leggen claims op de ruimte van Nederland. Uit deze ruimteclaims voor de komende dertig jaar is gebleken, dat bij een hoog groeiscenario een hoeveelheid extra ruimte nodig is ter grootte van de provincie Zuid-Holland (zie tabel 1). Door de oplopende ruimtedruk die deze functies op de ruimte van Nederland leggen, zal efficiënter ruimtegebruik noodzakelijk zijn.
Tabel 1: ruimteclaims op Nederland, in ha en in % van het Nederlands oppervlak Nu in gebruik in ha (in %) Agrarisch Natuur en Landschap Recreatie Water Wonen Infrastructuur Werken & Voorzieningen TOTAAL 2.351.000 461.000 83.000 765.000 224.000 134.000 134.000 4.153.000 (57%) (11%) (2%) (18%) (5%) (3%) (3%) (100%)
1

Extra nodig in 2030 in ha (in %) - 170.000 +192.000 + 42.000 + 33.000 + 75.000 + 60.000 + 20.000 +252.000 (-4%) (+4,5%) (+1%) (+1%) (+2%) (+1,5%) (+0,5%) (+6%)

1

VROM, 2000.

6

2.2 Meervoudig ruimtegebruik, volgens vier dimensies Meervoudig ruimtegebruik betekent: ‘het efficiënter gebruiken van de ruimte, met behoud van ruimtelijke kwaliteit’. Men kan vier vormen, ofwel dimensies, van meervoudig ruimtegebruik onderscheiden: • Eerste dimensie: de eerste dimensie betreft het intensiveren van ruimtegebruik door verdichten. Door een verhoging van dichtheden en door een efficiënter gebruik van de ruimte wordt de ruimtevoorraad beter benut. Bij het intensiveren van functies komt ruimte vrij; de vrijkomende ruimte kan worden benut voor andere functies binnen hetzelfde gebied.

De 1 dimensie: intensivering door verdichten

e

• Tweede dimensie: de tweede dimensie betreft functiemenging. Meerdere functies worden geïntegreerd in één gebied. Dezelfde ruimte wordt gebruikt voor meerdere functies. Een voorbeeld hiervan is het bestaan van bedrijven in woonwijken. Maar ook op recreatief gebied zijn verschillende voorbeelden te vinden. Zo kunnen landbouwgebieden, maar ook bijvoorbeeld bedrijventerreinen, tevens worden gebruikt als gebied voor recreatieve functies. De 2e dimensie: functiemenging • Derde dimensie: de derde dimensie betreft het verticaal bouwen, zowel bovengronds als ondergronds. Door het stapelen of onder de grond bouwen van één of meerdere functies is dezelfde ruimte intensiever te gebruiken. Ondergrondse parkeergarages, wonen boven winkels of bedrijven, de metro, maar ook wegen die ondergronds zijn aangelegd met daarboven kantoortorens vormen hiervan een voorbeeld.

De 3 dimensie: in de hoogte bouwen

e

7

12-24

9-21

3-15

• Vierde dimensie: bij de vierde dimensie gaat het om het intensief gebruik van de ruimte in de tijd. De ruimte kan intensiever benut worden, als er op meerdere tijdstippen verschillend gebruik kan plaatsvinden. Zo kan men parkeergarages van kantoren in de binnenstad tijdens de avonduren bijvoorbeeld gebruiken voor bezoekers van een nabijgelegen schouwburg.

6-18

De 4 dimensie: gebruik in de tijd

e

Door meervoudig ruimtegebruik is het dus mogelijk om verschillende functies te combineren. Dit kan in de ruimte, maar ook in de tijd. Het intensiever gebruik van de ruimte in de tijd kan als één van de facetten van meervoudig ruimtegebruik worden gezien. In het volgende hoofdstuk komen de mogelijkheden van deze vierde dimensie aan de orde.

8

3

Mogelijkheden vierde dimensie

Er bestaan verschillende mogelijkheden om de ruimte op bedrijventerreinen beter in de tijd te benutten. Globaal is een splitsing in twee richtingen mogelijk. Bedrijventerreinen zijn beter te benutten door er langer in de tijd dezelfde activiteiten uit te oefenen, of door buiten werktijden andere activiteiten te laten plaatsvinden. Dit hoofdstuk beschrijft beide mogelijkheden. 3.1 Verlenging werktijd Verlenging van werktijden heeft een positieve invloed op betere benutting van de ruimte in de tijd. De meeste bedrijven functioneren binnen redelijk vaststaande kantoortijden tussen 9 en 6 uur. Dit betekent dat de ruimte op bedrijventerreinen slechts 5 dagen per week, 8 á 9 uur per dag, wordt benut. Ook is het gebruik van gebouwen, machines en andere voorzieningen op een bedrijventerrein daardoor beperkt tot een slechts deel van de week. In het kader van zorgvuldig ruimtegebruik is dit een minimale benutting van de beschikbare ruimte. Bovendien levert dit patroon steeds meer problemen op, het leidt tot filevorming en extra hoge milieudruk. Om bedrijventerreinen langer in de tijd te benutten voor dezelfde activiteiten is een verandering in vaststaande patronen noodzakelijk. Dit vereist een flexibele omgang met de tijd. De Arbeidstijdenwet en de Winkeltijdenwet hebben de mogelijkheden in die richting reeds gecreëerd. Deze maken een liberalisering in tijd mogelijk. Werken en consumeren kan op die manier binnen een groter tijdsbestek plaatsvinden. Wanneer alle begrenzingen in de tijd worden weggenomen, komt de 24-uurs economie een stap dichterbij. In een 24-uurs economie kunnen mensen flexibeler hun tijd afstemmen. Mede door de opmars van technologische ontwikkelingen, zoals mobiele telefoon, computer en magnetron, kan men gemakkelijker en flexibeler werken, recreëren, communiceren of zich informeren waar en wanneer men dat wil. 3.2 Andere activiteiten buiten de reguliere werktijden Een andere mogelijkheid om bedrijventerreinen beter te benutten binnen de tijd is door het toelaten van andere activiteiten buiten werktijden op bedrijventerreinen. Hier valt te denken aan: het openstellen van bedrijfsgebouwen voor activiteiten als leisure (bijvoorbeeld fitness), cursussen of vergaderactiviteiten. Bedrijventerreinen kunnen daarnaast bijvoorbeeld dienen als ruimte om een wielerwedstrijd te houden. Ook kunnen stads- of theaterbezoekers wellicht parkeervoorzieningen van bedrijven gebruiken. Een buspendeldienst kan tijdens avonduren en in het weekend mensen makkelijk van de parkeerplaats naar hun bestemming vervoeren. In stadscentra, maar ook bij grote evenementen, vormen

9

parkeermogelijkheden in veel gevallen een probleem. Door het gebrek aan ruimte is er op die plaatsen meestal niet genoeg plaats om auto’s te parkeren. Deze grote parkeerterreinen, die bedrijven vaak hebben, kunnen tijdens avonduren en weekenden uitkomst bieden.

10

4

Toepassing van de vierde dimensie

4.1 Kansen, bedreigingen, sterke en zwakke punten Betere ruimtebenutting in de tijd is een nieuw fenomeen in Nederland. Sinds lange tijd worden vele gebieden slechts op bepaalde tijden van de dag benut. Zoals geschetst kunnen bedrijventerreinen ook buiten reguliere werktijden gebruikt worden voor functies of activiteiten. Omdat deze ideeën relatief nieuw zijn, is het van belang de voor- en nadelen van deze intensieve vorm van ruimtegebruik uiteen te zetten. Met behulp van een SWOT-analyse kunnen kansen en bedreigingen, sterke en zwakke punten, die een rol spelen bij deze manier van toepassing, bepaald worden. Voor gemeenten en ondernemers is het immers belangrijk te weten welke factoren als aangrijpingspunt of wellicht als minder positief punt bij de uitvoering een rol spelen. Dit hoofdstuk gaat in op kansen, bedreigingen, sterke en zwakke punten, die een rol spelen bij de keuze tot toepassing van de vierde dimensie op bedrijventerreinen (zie tabel 2). Deze punten kunnen de toepassing van de vierde dimensie zowel positief als negatief beïnvloeden.
Tabel 2: Kansen, bedreigingen, sterke en zwakke punten Kansen • Oplossing voor verkeerscongestie • Groot milieubesef • Toenemende ruimtedruk • Kennis over de mogelijkheden • Aanwezigheid andere functies op een bedrijventerrein • Individualisering • Verhoging grondprijzen • Preventie criminaliteit en vandalisme Sterkten • Aanwezigheid bepaalde voorzieningen op een bedrijventerrein • De locatie van het bedrijventerrein • Ideeën van ondernemers • Goede samenwerking gemeente bedrijfsleven • Parkmanagement aanwezig Bedreigingen • Verzet tegen 24-uurs economie • Vrees voor geluidsoverlast in nachtelijke uren • Vrees voor criminaliteit en vandalisme • Ondernemer ziet weinig directe voordelen

Zwakten • Bestaande 9 tot 5 cultuur • Bestaande patronen van tijdsbesteding en tijdsordening • Fysieke of lokationele beperkingen • Politieke kleur van een gemeente • Het bestemmingsplan van een gemeente

11

4.1.1 Kansen In het goed besteden van de tijd ligt baat of winst. Er zijn een aantal factoren te identificeren die het optimaal benutten van ruimte in de tijd kansrijker maken. • Oplossing voor verkeerscongestie Door het bestaan van (redelijk) vaststaande werktijden van negen tot zes uur vindt woon-werkverkeer voor veel mensen op hetzelfde tijdstip plaats. Als gevolg daarvan staan er iedere dag vele files in Nederland. Files die de Nederlandse economie jaarlijks vele miljoenen kosten. Bij uitbreiding van werktijden zullen mensen niet meer allemaal op hetzelfde tijdstip werken. De congestie rond acht uur ’s ochtends en zes uur ’s avonds zal hierdoor waarschijnlijk sterk afnemen. Groot milieubesef Bij een grote bezetting van bepaalde ruimten op hetzelfde tijdstip wordt de milieudruk hoger. Een betere spreiding in het gebruik van functies, kan milieuwinst opleveren. Wanneer het besef om het milieu te sparen groot is, worden dergelijke ideeën van ruimtebenutting interessant. Het verlengen van werkactiviteiten kan hiervoor een oplossing zijn. Toenemende ruimtedruk De toenemende ruimtedruk maakt het voor bedrijven steeds moeilijker om grond te verkrijgen. Wanneer een bedrijf wil uitbreiden, doordat bijvoorbeeld de productie is toegenomen, heeft het echter ruimte nodig. Als deze ruimte moeilijk beschikbaar is, kan een ondernemer ervoor kiezen het bestaande bedrijf efficiënter binnen de tijd te gaan gebruiken. Kennis over de mogelijkheden Wanneer ondernemers op de hoogte worden gebracht van de mogelijkheden en voordelen voor toepassing van de vierde dimensie, vergroot dit de kansen op initiatieven en tot de uitvoerbaarheid daarvan. Kennisvorming en kennisoverdracht vormen dus een belangrijke succesfactor. Aanwezigheid andere functies op een bedrijventerrein Wanneer er reeds andere functies op bedrijventerreinen aanwezig zijn, kan dit een bijdrage leveren aan een betere benutting van de ruimte in de tijd. De aanwezigheid van sportfaciliteiten op een terrein (bijvoorbeeld schaatsbaan) of entertainmentachtige faciliteiten (indoorkarting / partycentrum) maakt bijvoorbeeld dubbel gebruik van parkeerplaatsen mogelijk. Individualisering Bij individualisering komt het eigen belangen voorop te staan. Er wordt minder waarde gehecht aan het afstemmen van het eigen leven op anderen. In een 24-uurs economie kan ieder kiezen voor een eigen tijdsindeling. Door de toenemende individualisering in de Nederlandse maatschappij komt interesse in de vierde dimensie een stapje dichterbij.

12

Verhoging grondprijzen Een verhoging van grondprijzen kan ondernemers aanzetten tot nadenken over betere ruimtebenutting. Bij het langer in de tijd gebruiken van functies kan een ondernemer in dat geval geld besparen of bij gebruik door anderen, verdienen. Preventie criminaliteit en vandalisme Meer activiteiten op een bedrijventerrein in de avonduren vergroot de sociale controle en toezicht waardoor het terrein minder criminaliteit zal aantrekken.

4.1.2 Bedreigingen Het beter in de tijd benutten van ruimte kan gepaard gaan met minder positieve effecten. Enkele bedreigingen die het idee van meervoudig ruimtegebruik in de tijd negatief kunnen beïnvloeden. • Verzet tegen 24-uurs economie Niet voor iedereen wegen economische belangen even zwaar. Bepaalde groeperingen verzetten zich tegen de komst van een 24-uurs economie, bijvoorbeeld vanuit milieu of levensbeschouwelijke overwegingen. Vrees voor geluidsoverlast in nachtelijke uren De verwachting dat werken of andere activiteiten in de avond en nacht geluidsoverlast met zich mee zal brengen, vormt een bedreiging voor het idee om werktijden of de openingstijden van het terrein te verlengen. Vrees voor criminaliteit en vandalisme Veel ondernemers staan niet positief tegenover het openstellen van het bedrijventerrein of delen van hun bedrijfsgebouwen na de reguliere werktijden. De ondernemer heeft geen direct zicht op de activiteiten die zich op het terrein afspelen dan wel de personen die zich er bevinden. Er bestaat vrees voor criminaliteit of vandalisme. Ondernemer ziet weinig directe voordelen Wanneer een ondernemer geen voordelen aan zichzelf kan toekennen, zal hij waarschijnlijk minder snel overgaan tot het aantrekken van andere activiteiten. Voor een ondernemer staat het bedrijfseconomisch functioneren van zijn eigen bedrijf voorop. Investeren in een idee als meervoudig ruimtegebruik in de tijd zal alleen plaatsvinden indien het direct (geldelijk) voordeel oplevert.

4.1.3 Sterkten Om ruimtegebruik in de tijd tot een succes te kunnen maken, spelen bestaande factoren een rol. De aanwezigheid of het bestaan van bepaalde functies of voorzieningen maakt het eenvoudiger bedrijventerreinen optimaler binnen de tijd te benutten. Deze factoren kunnen als 'sterk' worden beschouwd. Het kan de

13

beslissing om tot de vierde dimensie van ruimtegebruik over te gaan, positief beïnvloeden. • Aanwezigheid bepaalde voorzieningen op een bedrijventerrein Wanneer bepaalde voorzieningen, zoals bijvoorbeeld parkeerplaatsen of andere collectieve voorzieningen zoals vergader- en cateringfaciliteiten reeds aanwezig zijn, kost het een ondernemer in veel gevallen geen extra geld om de vierde dimensie toe te passen. • De locatie van het bedrijventerrein De locatie van een bedrijventerrein kan van invloed zijn op de mogelijkheden om het terrein of voorzieningen op het terrein te benutten in de tijd. Parkeerplaatsen op een binnenstedelijk terrein kunnen bijvoorbeeld een functie vervullen voor winkelend publiek in weekenden. Terreinen aan de rand van een stad zal dit eerder een soort ‘park & ride’-achtige voorziening mogelijk zijn. • Ideeën van ondernemers Het bestaan van ideeën bij of het initiatief nemen door ondernemers over invulling van de vierde dimensie op een bedrijventerrein geeft draagvlak bij de uitvoering. • Goede samenwerking gemeente – bedrijfsleven Een goede samenwerking tussen gemeente en bedrijfsleven om initiatieven te realiseren is noodzakelijk. • Parkmanagement aanwezig Wanneer er op een terrein reeds collectieve afspraken in het kader van beheer of voorzieningen bestaan, bijvoorbeeld in de vorm van parkmanagement, vormt dit een zeer positieve basis om ook afspraken over betere ruimtebenutting in de tijd te maken. De eerste drempel is dan vaak al geslecht. Er bestaat al een cultuur om voordeel te halen uit collectieve initiatieven en er is al een basis om gezamenlijk zaken te organiseren. 4.1.4 Zwakten Bestaande patronen of functies kunnen een rol spelen bij het doorvoeren van intensiever ruimtegebruik binnen de tijd. Deze kunnen mensen afremmen in het ontdekken van de mogelijkheden en voordelen van deze vorm van ruimtegebruik. • Bestaande 9 tot 5 cultuur Hoewel het laatste decennium steeds meer variaties optreden in werktijden is de overheersende cultuur voor een meerderheid van de Nederlanders toch een 9 tot 5 cultuur. Die cultuur is niet makkelijk te veranderen. Bestaande patronen van tijdsbesteding en tijdsordening Het werken op vaststaande tijden is een patroon geworden. Andere activiteiten zijn er volledig op afgestemd. Flexibilisering van arbeidstijden

14

• •

betekent dus ook het flexibiliseren van activiteiten voor en na het werk. Niet alle activiteiten voor en na het werk lenen zich voor die flexibiliteit, denk bijvoorbeeld aan kinderopvang. Fysieke of lokationele beperkingen Niet alle bedrijven of bedrijventerreinen zijn zodanig ingericht of gelokaliseerd dat deze ook kunnen worden gebruikt voor andere activiteiten. Politieke kleur van een gemeente De politieke samenstelling van een gemeente kan een rol spelen. De ene politieke partij hecht een groter belang aan meervoudig ruimtegebruik en is dus eerdere bereid dergelijk initiatieven te ondersteunen dan de andere partij. Het bestemmingsplan van een gemeente Wanneer het bestemmingsplan voorwaarden bevat die toepassing van de vierde dimensie belemmeren, is dit een extra drempel. Een bestemmingsplan is immers niet zo makkelijk aan te passen.

4.2 Oplossingsrichtingen Uit de genoemde kansen, bedreigingen, sterke en zwakke punten zijn op hoofdlijnen de belangrijkste oplossingsrichtingen, voor het toepassen van de vierde dimensie op bedrijventerreinen, af te leiden. Kansen en sterke punten zullen zoveel mogelijk moeten worden uitgebuit. Bedreigingen en zwakke punten verdienen extra aandacht ter verbetering. Het belang onderstrepen van: • De bijdrage die de aanwezigheid van andere functies op een bedrijventerrein kan hebben. • Het vinden van een oplossing voor de verkeerscongestie. • De kansen die de vierde dimensie biedt voor het verlagen van de milieubelasting. • Kennis over mogelijkheden van toepassing van de vierde dimensie. • Het effect van een verhoging van grondprijzen op het ruimtegebruik. • Het belang van de aanwezigheid van bepaalde voorzieningen op een bedrijventerrein (bijvoorbeeld de grote parkeerplaatsen die er liggen) en de mogelijkheden die dit biedt voor benutting in de tijd. • Benutten van draagvlak dat er (onbewust) bij ondernemers al bestaat. • Aanhaken op parkmanagement-afspraken. Extra aandacht ter verbetering richten op: • Maatregelen ter voorkoming van geluidsoverlast in nachtelijke uren. • Maatregelen ter bestrijding van criminaliteit en onveiligheid. • Het wegnemen van onjuiste vooroordelen bij ondernemers, bijvoorbeeld door het aanreiken van goede voorbeelden.

15

• •

Bij de constructie of inrichting van bedrijven, dan wel aanleg en vormgeving van bedrijventerreinen vooruitzien, zodat makkelijk kan worden aangesloten bij gebruik van de ruimte in de tijd. Bij het opstellen van een bestemmingsplan rekening houden met de factor tijd.

4.3 Mogelijke beleidsacties Specifieke beleidsacties voor zowel overheden als het georganiseerde bedrijfsleven om over te gaan tot een betere benutting van de ruimte in de tijd, zijn moeilijk te formuleren. De tijd-ruimte dimensie is nog een dusdanig nieuw fenomeen dat er nog weinig concrete en praktische kennis voor handen is over hoe kansen effectief te benutten en hoe bij specifieke problemen te handelen. Het mag duidelijk zijn dat een eenduidige blauwdruk over de toepassing van ruimtegebruik in de tijd ook niet te geven is. Niet elk bedrijventerrein leent zich in even grote mate voor de vierde dimensie. Toepassing van de vierde dimensie is dus maatwerk. 4.3.1 Beleidsacties overheden De volgende beleidsacties kunnen een bijdrage leveren aan een succesvol gebruik van de ruimte in de tijd. • Wil een gemeente beleidsmatig iets met tijd-ruimte intensivering dan is het in vroegtijdig stadium betrekken van ondernemers bij de gemeentelijke plannen noodzakelijk voor het vereiste draagvlak. Daarnaast is het van belang open te staan voor ideeën die door ondernemers worden aangedragen. Kennis vormt een belangrijke factor voordat de vierde dimensie wordt toegepast. Het is daarom belangrijk dat de overheid kennisinstellingen en denktanks aanspoort tot kennisvergroting en bewustwording van dit onderwerp. Om draagvlak te verwerven onder ondernemers kan de gemeente de positieve effecten die de toepassing van de vierde dimensie zou kunnen hebben met betrekking tot de vermindering van de verkeerscongestie benadrukken. Een aansluiting met het verkeersbeleid biedt mogelijkheden. De overheid kan in haar beleid insteken op de vierde dimensie van ruimtegebruik. Ze kan daarbij benadrukken welke positieve bijdrage de vierde dimensie aan het milieu levert. Een gemeente kan haar bestemmingsplan zodanig aanpassen dat een optimaler gebruik van bedrijventerreinen, via dezelfde of andere activiteiten, mogelijk is. Omdat de vrees voor geluidsoverlast bij toepassing van de vierde dimensie groot is, moet de rijksoverheid hier aandacht aan besteden. De overheid zal, bij het doorzetten van de 24-uurs economie, de effecten in beeld moeten

• • •

16

brengen. Hiertoe kan zij mogelijk maatregelen ter beperking van overlast opstellen. De gemeente kan via de grondprijzen invloed uitoefenen in de richting van een keuze voor deze vorm van ruimtegebruik. Wanneer grondprijzen hoog liggen, zal een ondernemer namelijk eerder overgaan tot een zo intensief mogelijk ruimtegebruik. Wanneer er algemene voorzieningen op een bedrijventerrein bestaan, kunnen deze buiten werktijden relatief makkelijk door anderen worden gebruikt. Gemeenten kunnen de aanwezigheid en het delen van dergelijke voorzieningen stimuleren. Algemene parkeerplaatsen kunnen bijvoorbeeld op die manier dubbel gebruikt worden. De overheid dient de positieve punten jegens ondernemers te benadrukken. Door toepassing van de vierde dimensie zal de levendigheid en daarmee de sociale controle op bedrijventerreinen buiten werktijden groter worden. Dit kan verkleining van de criminaliteit tot gevolg hebben. De overheid kan bij bouw, inrichting of herstructurering van bedrijventerreinen een adviserende rol hebben. Wanneer al in een vroeg stadium wordt gekeken of het bedrijf, of het bedrijventerrein, ook buiten de reguliere werktijden voor dezelfde of andere activiteiten kan worden benut, kan men hier bij de bouw rekening mee houden. De vierde dimensie dient dus tijdig in de plan/ontwikkelingsfase van het bestemmingsplan te worden meegenomen.

4.3.2 Wat kan een ondernemer betekenen Daarnaast kunnen ook ondernemers een rol van betekenis hebben. Zij worden immers direct geconfronteerd met deze nieuwe vorm van ruimtegebruik. • Een ondernemer kan zijn eigen ideeën over invulling van de vierde dimensie in de tijd laten horen en deze mogelijk ook uitproberen. Goede ideeën bieden kansen tot uitvoering van de vierde dimensie. Het is dus van belang dat het georganiseerde bedrijfsleven de mogelijkheden van de vierde dimensie op de agenda zet. Aan de gemeente de taak om hier open voor te staan en pragmatisch mee te werken aan de realisering daarvan. Ondernemers kunnen gezamenlijk kijken wat de mogelijkheden voor een optimaler gebruik van het bedrijventerrein in de tijd zijn. Daarover kunnen zij afspraken maken. Wanneer op het bedrijventerreinen al collectief afspraken bestaan, bijvoorbeeld in het kader van parkmanagement zal het eenvoudiger zijn om hierop aan te haken. Het vormt dan feitelijk een verbreding van de bestaande parkmanagement-afspraken.

17

5

Voorbeelden

In de praktijk zijn voorbeelden te vinden van cases waar de vierde dimensie wordt toegepast. Dit wil zeggen dat er voorbeelden bestaan waarbij, uit oogpunt van meervoudig ruimtegebruik, wordt gestreefd naar een optimale ruimtebenutting in de tijd. Dit kan op verschillende manieren. 5.1 Bedrijvenstad Fortuna Naast de Sittardse binnenstad wordt een bedrijvenstad gerealiseerd. Het is een voorbeeld van een intensief gebruikt bedrijventerrein. Het woord 'bedrijvenstad' suggereert al dat er sprake is van een levendig terrein. Een stad wordt immers gekenmerkt door levendigheid op vele uren van de dag en week. In dit project is gestreefd deze levendigheid te creëren en vast te houden, ook buiten de werktijden van bedrijven. De gemeente Sittard heeft samen met de projectontwikkelaar het concept Bedrijvenstad Fortuna bedacht. In dit concept komen de vier dimensies van ruimtegebruik samen. Het gaat hier om een aaneengesloten bebouwing van bedrijven, waarbij de bruto oppervlakte van 47 hectare ook geheel netto uitgeefbaar is. Op het terrein zullen, volgens plan, op termijn 6.500 mensen werkzaam zijn. In het plan is een combinatie gemaakt met de bouw van een nieuw voetbalstadion voor Fortuna Sittard. Dit stadion, met 12.500 plaatsen, heeft een aantal bijzondere voordelen. Zo zijn er onder het speelveld 800 parkeerplaatsen gerealiseerd, welke door de week door de bedrijven worden gebruikt en in het weekend door bezoekers van wedstrijden. Faciliteiten als restaurants en vergaderzalen kunnen ook door bedrijven worden geboekt. Dubbel gebruik van de beschikbare ruimte dus. Ook door de week wordt er op die manier van het stadion gebruik gemaakt. Dergelijke faciliteiten, zoals parkeerplaatsen en vergaderzalen, moeten anders door ieder bedrijf afzonderlijk worden gerealiseerd. Dit brengt een grote ruimtevraag en hoge kosten met zich mee. Daarnaast geeft het stadion de nodige bekendheid aan het gebied.

18

Het voetbalstadion van Fortuna Sittard ligt in de bedrijvenstad

In het project Bedrijvenstad Fortuna kan worden gezien, dat het in de praktijk mogelijk is, een bedrijventerrein voor meerdere functies en/of activiteiten te benutten, dan alleen voor de werkfunctie van bedrijven. 5.2 Recreatief gebruik op businesspark IJsseloord 2 Ruimtelijke kwaliteit speelt, ook op bedrijventerreinen, tegenwoordig een grote rol. Het is een trend dat, naast de functionaliteit van gebouwen en het terrein, ook steeds meer wordt gekeken naar architectonische waarden van gebouwen en de uitstraling van een gebied. Voor bedrijventerreinen betekent dit dat gebouwen ook op een andere manier dan slechts alleen in de vorm van een 'blokkendoos' kunnen worden gebouwd.

Voor de aankleding en beleving van het gehele terrein is daarbij de aanwezigheid van groene ruimte tevens van belang. Bij de realisering hiervan kan tevens rekening worden gehouden met de vierde dimensie van ruimtegebruik. Groene ruimten op bedrijventerreinen kunnen bijvoorbeeld tevens dienen als recreatief gebied. Groenstroken kan men gebruiken om wandelpaden doorheen te laten lopen. Deze kunnen bijvoorbeeld aansluiten op een nabij gelegen landbouwgebied, woonwijk of bos. Met behulp van beplanting, kleine waterpartijen en bankjes kan men een bedrijventerrein, op een relatief makkelijke manier, tevens benutten als gebeid om doorheen te wandelen, of te fietsen. Wanneer er bijvoorbeeld via parkmanagement al gezamenlijke afspraken bestaan, over gezamenlijke beveiliging of het collectief inkopen van energie, kan het beheer en onderhoud van groen hier tevens deel van uit maken.

19

Nabij de stad Arnhem bevindt zich het businesspark IJsseloord 2. Het terrein heeft een bedrijfsoppervlak van 320.000 m 2 en ongeveer 7000 arbeidsplaatsen. Door het overwegend groene karakter is IJsseloord 2 een aangenaam verblijfsgebied. Het parkachtige terrein bestaat uit vier parallelle zones die in de lengterichting de lijn van de rivier de IJssel volgen. In het centrum van het gebied komen binnenhoven en lanen met groenstroken en boomgroepen voor. De strook vlak langs de rivier heeft een ruiger, meer ecologisch karakter. Het karakter van het gebied wordt daarnaast versterkt door een karakteristieke groene landschapsheuvel. Op en langs het terrein bevinden zich wandelpaden, die nauw aansluiten op wandelmogelijkheden langs de rivier de IJssel. Deze wandelpaden kunnen zowel door werknemers van bedrijven als door andere bezoekers gebruikt worden. Tijdens de lunch kunnen werknemers zo makkelijk voor korte tijd genieten van groen en vormt dit tegelijkertijd een aantrekkelijke manier om hen te laten bewegen. Binnen, maar ook buiten werktijden, kunnen ook andere mensen die op zoek zijn naar ontspanning in een groene omgeving deze wandelpaden gebruiken.

IJsseloord 2 gebruikt de ligging aan de rivier de IJssel voor recreatieve doeleinden

20

5.3 Aanwezigheid van andere functies Buiten de werktijden van bedrijven vormen veel bedrijventerreinen verlaten gebieden. De levendigheid van het bedrijventerrein verdwijnt met het vertrek van de werknemers van bedrijven. Dit betekent dat zo’n gebied een groot deel van de week geen functie te vervullen heeft. Sommigen zien dergelijke gebieden buiten werktijden zelfs als plek waar men liever niet wil komen. Omdat er geen functies beschikbaar zijn, bestaat er ook geen doel om er te verblijven. In sommige gevallen gaat dit gepaard met illegale of criminele activiteiten. De mogelijkheden om een bedrijventerrein op andere wijze te benutten worden niet door alle bedrijven als positief ervaren. Sommige ondernemers zijn er geen voorstander van om hun terrein open te stellen voor anderen. Zij sluiten het terrein liever af voor buitenstaanders. Zij willen geen andere functies toelaten op het terrein.

Een bedrijventerrein dat buiten werktijden wordt afgesloten

Er bestaan echter tal van functies die heel goed op dergelijke terreinen kunnen plaatsvinden. Dit gebeurt in de praktijk ook reeds op verschillende plaatsen. Denk aan grootschalige detailhandelsvestigingen, zoals woonwarenhuizen en bouwmarkten. Deze hebben vaak ruime openingstijden. Zo kunnen deze ook 's avonds, op zaterdag en zondag worden bezocht. Juist tijdens de werktijden van de aanwezige bedrijven is het in deze winkels het minst druk. Zij hebben hun bezoekerspiek vooral in de avonduren en weekenden. De bezoekers ervan zorgen juist op die momenten voor levendigheid op het terrein. Bovendien bieden grote bezoekersaantallen mogelijkheden voor andere functies die op het bedrijventerrein anders niet kunnen bestaan. Een restaurant vormt hier een voorbeeld van. Door de week kunnen werknemers hier gebruik van maken, bijvoorbeeld voor afspraken met relaties. In de avonduren en tijdens het weekend

21

kunnen deze functies de bezoekers van de detailhandelsvestigingen aantrekken. Daarnaast bestaan er bijvoorbeeld mogelijkheden voor de aanwezigheid van een tankstation. Met behulp van een kaartsysteem kan deze functie zelfs 24 uur per dag bestaan. Op bedrijventerrein Nieuwgraaf in Duiven zijn naast bedrijven tal van andere functies gevestigd. Op het terrein bevinden zich enkele woonwarenhuizen en bouwmarkten. Ook is er een indoor-kartingcentrum op het terrein te vinden.

Indoorkarting op bedrijventerrein Nieuwgraaf

Door het bestaan van deze functies op dit terrein is het terrein tevens in de avonduren en tijdens het weekend levendig. Ook al zijn bedrijven gesloten, toch vinden er op deze manier buiten de werktijden nog bewegingen plaats. Dit zorgt naast levendigheid ook voor een optimale ruimtebenutting van het bedrijventerrein. Bovendien is de sociale controle op het terrein daardoor tevens groter.

22

Bijlagen

Meer informatie Op onderstaande websites is nadere informatie over meervoudig ruimtegebruik en bovenstaande voorbeelden te vinden. Algemeen EZ-beleid bedrijventerreinen: www.bedrijventerreinen.ez.nl Kennisontwikkeling • Expertisenetwerk meervoudig ruimtegebruik, Habiforum: www.habiforum.nl • Ruimtelijk Plan Bureau: www.rpb.nl • Informatie- en Kenniscentrum voor de Ruimtelijke Ordening (IKC RO): http://www.ikcro.nl Voorbeelden • Bedrijvenstad Fortuna: www.bedrijvenstadfortuna.com • IJsseloord 2: www.ijsseloord2.nl Thema’s Geluid • www.vrom.nl/geluidhinder Criminaliteit • Keurmerk veilig ondernemen: http.www.minjust.nl/b_organ/npc/veiligon/actueel/kvo_bedrijventerreinen.htm • Informatiepunt Lokale veiligheid: http://www.ncp.nl • Nationaal Platform Criminaliteitsbeheersing, NPC: http://www.ministerievanjustitie.nl/b_organ/npc/index.htm • TNO Early warning systeem: http://www.vws-bedrijventerrein.nl/

23

Colofon Deze brochure is gebaseerd op het onderzoek 'Meervoudig ruimtegebruik in de tijd. Het beter benutten van bedrijventerreinen buiten reguliere kantooruren'. Dit onderzoek is in opdracht van het ministerie van Economische Zaken in 2003 uitgevoerd door Veroniek Coolen, studente van de Katholieke Universiteit Nijmegen, in het kader van haar Master Economische Geografie. Uitgave Ministerie van Economische Zaken, Den Haag, maart 2004 Samenstelling, research en redactie Drs. Veroniek Coolen Tekst Drs. Veroniek Coolen Vormgeving en Druk Creatie & Vervaardiging, PGF Ministerie van Economische Zaken Meer exemplaren zijn te bestellen bij het Ministerie van Economische Zaken, via: • telefoonnummer: 0800-646 3951 • e-mail: ezinfo@postbus51.nl • internet: www.ez.nl (kies publicaties)

Den Haag, maart 2004 Publicatienummer: 04O05

24