Economische monitor 2006

O&S Juni 2006

2

Samenvatting

Voorliggende rapportage geeft de belangrijkste economische ontwikkelingen in ’s-Hertogenbosch tussen 1997 en 2006 weer. De ontwikkelingen worden zoveel mogelijk afgezet tegen die in de vier andere grote Brabantse steden (Breda, Eindhoven, Helmond en Tilburg), de provincie Noord-Brabant en Nederland. De informatie in deze rapportage geeft niet alleen inzicht in de economische ontwikkelingen, maar kan ook gebruikt worden om te bepalen in hoeverre economische beleidsdoelstellingen gehaald zijn, om zodoende beleid te kunnen bijsturen of wijzigen. Tussen 1997 en 2001 heeft de werkgelegenheid in ’s-Hertogenbosch zich zeer voorspoedig ontwikkeld. In die periode was er een groei van ruim 12.000 arbeidsplaatsen. Sinds 2001 is de werkgelegenheid echter gestaag afgenomen. Het afgelopen jaar bedraagt de afname 0,8% tot 93.135 werkzame personen. De ontwikkeling van het aantal bedrijfsvestigingen laat een ander beeld zien: hier is sinds 1997 altijd sprake geweest van een toename. Het afgelopen jaar is het aantal vestigingen met bijna 200 (2%) gestegen tot 9.964 vestigingen. Overigens ‘doet’ ’s-Hertogenbosch het sinds 1997, zowel wat betreft de ontwikkeling van het aantal werkzame personen als van het aantal vestigingen, beter dan de B5 en Noord-Brabant gemiddeld. De grootste sectoren in ’s-Hertogenbosch zijn handel en reparatie (ruim 19.000 werkzame personen) en zakelijke dienstverlening (bijna 17.000 werkzame personen). De zakelijke dienstverlening laat het afgelopen jaar met 2,5% de grootste stijging zien. Op de langere termijn is de sector industrie de sterkste daler met 2.000 personen (-16%). Sterkste stijger is relatief gezien de sector financiële instellingen met 75%. De in het beleid benoemde speerpuntsectoren (ICT, kennisintensieve sector, dienstverlening en groothandel) laten allen het afgelopen jaar een meer dan gemiddelde toename van het aantal werkzame personen zien. Dit is voor het eerst in jaren. De bedrijvendynamiek is in 2005 groot geweest. Met 763 starters is er sprake van een record aantal startende bedrijven sinds 1997. Hetzelfde geldt voor het aantal opgerichte bedrijven. Aangezien het aantal opgeheven bedrijven afgenomen is (en beduidend lager ligt dan het aantal opgerichte bedrijven), is het ‘geboorteoverschot’ het afgelopen jaar sterk toegenomen. Het aantal vertrokken en ingekomen bedrijven is in balans; in 2004 was er nog sprake van een vertrekoverschot. Sinds 2001 stijgt het werkloosheidspercentage in de vijf grote Brabantse steden. Ondanks de (lichte) toename in 2005 is het Bossche cijfer, vergeleken met de andere vier grote Brabantse steden, relatief laag. Het aantal niet werkende werkzoekenden is het afgelopen jaar tot ruim 6.700 personen gestegen. Zowel de bruto- als de netto- participatiegraad van de beroepsbevolking is in ’sHertogenbosch vrij hoog. Oftewel: een groot deel kan en wil werken, en is ook daadwerkelijk aan de slag. In bijlage I wordt een schematisch overzicht van de Bossche arbeidsmarkt in relatie tot de Bossche werkgelegenheid gegeven.

3

De werklocaties (bedrijventerreinen, kantoorlocaties en winkelcentra) herbergen zo’n 53% van de werkgelegenheid in ’s-Hertogenbosch. Het aandeel vestigingen op deze werklocaties is echter een stuk lager: ongeveer 25%. Ruim 20% van de vestigingen bevindt zich in de Binnenstad, wat inhoudt dat 55% van de bedrijfsvestigingen zich buiten de werklocaties (en de Binnenstad) bevindt. Wat betreft de bedrijventerreinen blijkt zowel de netto voorraad als de uitgifte aan bedrijventerrein in 2005 laag te zijn in ’s-Hertogenbosch. Beiden zelfs het laagst van de B5. Het aanbod aan bedrijfs- en kantoorruimte is het afgelopen jaar voor het eerst weer afgenomen. Aangezien het aanbod aan kantoorruimte sneller afneemt dan de voorraad toeneemt, is voor het eerst sinds 2003 het aanbodspercentage aan kantoorruimte afgenomen tot 15%. De winkels in ’s-Hertogenbosch worden in omvang steeds groter. Het aantal winkels voor dagelijkse artikelen neemt af, terwijl het aantal winkels voor niet-dagelijkse artikelen toeneemt. ’s-Hertogenbosch blijkt veel bezoekers te trekken: sinds 2003 neemt zowel het aantal bezoekers als het aantal bezoeken flink toe. ’s-Hertogenbosch staat met 5,7 miljoen bezoeken zelfs vijfde in Nederland wat betreft het aantal bezoeken, direct achter de vier grote steden. Ook het aantal bezoekers is in 2005 flink gestegen naar ruim 1,8 miljoen. Voor deze groei zijn vooral de 50-plussers verantwoordelijk. Met een gemiddelde besteding van € 43,20 per persoon bedraagt het economisch effect door toeristisch dagbezoek in 2005 bijna € 250 miljoen. Het aantal hotelovernachtingen stijgt het afgelopen jaar eveneens licht, tot bijna 138.000. Het al eerder genoemde winkelaanbod blijkt een belangrijke reden om onze gemeente te bezoeken: in 2005 winkelt 66% van de bezoekers voor zijn of haar plezier in ’s-Hertogenbosch. Daarnaast bezoekt men regelmatig een horecagelegenheid om te lunchen of te dineren (36%) of om op een terrasje te zitten (34%). Verder is de stijging van het museumbezoek opvallend. Het vestigingsklimaat in ’s-Hertogenbosch is relatief goed. In de aantrekkelijkheidsindex van de 50 grootste gemeenten staat ’s-Hertogenbosch hoog met een 6e plaats. Daarnaast wordt het gemeentelijk ondernemingsklimaat door de Bossche ondernemers met een 6,7 goed beoordeeld. Aandachtspunt is de bereikbaarheid: het aantal files op het rijkswegennet rond ’s-Hertogenbosch is het afgelopen jaar flink toegenomen. De positie van ’s-Hertogenbosch in de regio blijft sterk. In 2005 is bijna 40% van de bedrijven in de Waalboss-regio in ’s-Hertogenbosch gevestigd. Dit aandeel is sinds 1997 gestaag toegenomen. ’sHertogenbosch heeft ook een belangrijke werkgelegenheidsfunctie: bijna de helft van het aantal werkzame personen in de Waalboss-regio werkt in ’s-Hertogenbosch. Tot slot is het belangrijk om te vermelden dat ’s-Hertogenbosch het niet alleen in de regio goed doet, ook nationaal worden de economische prestaties van ’s-Hertogenbosch zeer goed beoordeeld. In het jaarlijkse onderzoek “Toplokaties” door Elsevier en bureau Louter staat ’s-Hertogenbosch het afgelopen jaar (2004) op de vijfde plaats van alle gemeenten in Nederland. Als alleen gekeken wordt naar de 32 kerngemeenten staat ’s-Hertogenbosch, evenals voorgaande jaren, op de eerste plaats. ’s-Hertogenbosch is en blijft landelijk gezien dus de best presterende stad op economisch gebied.

4

Inhoudsopgave

SAMENVATTING ............................................................................................................................................... 3 INHOUDSOPGAVE ............................................................................................................................................ 5 1. INLEIDING .................................................................................................................................................. 7 1.1 1.2 2. 3. 4. 5. 6. 7. ACHTERGROND EN DOEL ......................................................................................................................... 7 INDELING ................................................................................................................................................. 7

ECONOMISCHE STRUCTUUR................................................................................................................ 9 ARBEIDSMARKT EN WERKGELEGENHEID ................................................................................... 13 RUIMTE VOOR ECONOMISCHE ACTIVITEITEN........................................................................... 17 BEZOEK AAN DE STAD.......................................................................................................................... 21 VESTIGINGSKLIMAAT.......................................................................................................................... 23 POSITIE IN DE REGIO............................................................................................................................ 25 OVERZICHT ARBEIDSMARKT EN WERKGELEGENHEID 2006 ............................. 27 GEBRUIKTE BRONNEN EN DEFINITIES....................................................................... 29

BIJLAGE I BIJLAGE 2

5

6

1.

Inleiding

1.1

Achtergrond en doel

De voorliggende “Economische monitor 2006” is de derde in een reeks uitgebrachte monitoren over de Bossche economie. Doel van deze rapportage is het presenteren van de belangrijkste gegevens over economische ontwikkelingen in de gemeente ’s-Hertogenbosch. Dit betekent dat er een selectie is gemaakt uit een veelheid aan gegevens. Lezers die graag nog meer economische feiten en cijfers over ’s-Hertogenbosch willen weten, kunnen het tabellenboek opvragen dat aan deze rapportage ten grondslag ligt. Belangrijk in een monitor is de vergelijking in de tijd. Daarom is zoveel mogelijk gebruik gemaakt van een langere tijdreeks. Als basisjaar is uit praktische overwegingen voor 1997 gekozen. Verder is bij alle indicatoren een vergelijking gemaakt met (het gemiddelde van) de vijf grote Brabantse steden, de provincie Noord-Brabant en/of Nederland gemiddeld. Verder zijn in de monitor gegevens uit verschillende bronnen en onderzoeken opgenomen, zoals van het ETIN, de kamer van koophandel (KvK), het CWI, bureau Louter, het CBS en het Continu Vakantie Onderzoek (CVO). Enkele indicatoren zijn het afgelopen jaar niet geactualiseerd (pendel, gemeentelijke ondernemingsklimaat). Voor de volledigheid zijn deze cijfers wel opgenomen in deze monitor. In bijlage II wordt meer informatie over de gebruikte bronnen en definities gegeven. Wat betreft de presentatie is gekozen voor: “veel plaatjes, weinig praatjes”. Er is veel gebruik gemaakt van tabellen en figuren. Wél zijn al deze tabellen en figuren voorzien van een conclusie. Opdrachtgever voor de monitor is de afdeling Economische Zaken van de gemeente ’sHertogenbosch. Opdrachtnemer is de afdeling Onderzoek en Statistiek. Beide hebben nauw samengewerkt bij de totstandkoming van dit product.

1.2

Indeling

Deze rapportage is in zeven hoofdstukken verdeeld. Na het inleidende hoofdstuk volgen zes inhoudelijke hoofdstukken: • In hoofdstuk 2 worden cijfers over de economische structuur en dynamiek in ’s-Hertogenbosch gepresenteerd. Het gaat daarbij vooral om de ontwikkeling van het aantal bedrijfsvestigingen en werkzame personen. • In hoofdstuk 3 wordt nader ingegaan op de Bossche arbeidsmarkt en de werkgelegenheid. • Daarna komen in hoofdstuk 4 de werklocaties aan bod: bedrijventerreinen, kantoorlocaties en winkelcentra. • In hoofdstuk 5 staat het bezoek aan de stad centraal. Hierin worden cijfers over het aantal bezoeken, bezoekers en hotelovernachtingen gepresenteerd. • Centraal in hoofdstuk 6 staan enkele aspecten van het vestigingsklimaat, namelijk de algemene aantrekkelijkheid, de bereikbaarheid en de gemeentelijke dienstverlening. • In hoofdstuk 7 komt ten slotte de economische positie van ’s-Hertogenbosch in de regio aan de orde. In bijlage I worden de cijfers uit hoofdstuk 2 en 3 over werkgelegenheid en arbeidsmarkt in ’sHertogenbosch in een schema gepresenteerd.
7

8

2. Economische structuur In dit hoofdstuk worden een aantal belangrijke cijfers op het gebied van de economische structuur en dynamiek in ’s-Hertogenbosch gepresenteerd. Het gaat dan vooral om de ontwikkeling van het aantal bedrijfsvestigingen en werkzame personen. Ook worden cijfers over de sectorverdeling gepresenteerd. Daarbij is er extra aandacht voor de benoemde speerpuntsectoren in ’sHertogenbosch. Aantal bedrijfsvestigingen blijft toenemen Het aantal bedrijfsvestigingen in ’s-Hertogenbosch neemt sinds 1997 gestaag toe. Ten opzichte van 2004 is het aantal vestigingen met bijna 200(2% ) gestegen tot 9.964 vestigingen. Dit jaar blijft de stijging voor het eerst licht achter bij die in de B5 en Noord-Brabant.
140

130

's-Hertogenbosch

120 B5 Noord-Brabant 110

100 1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

Afbeelding 1 De ontwikkeling van het aantal bedrijfsvestigingen in ’s-Hertogenbosch, de B5 en Noord-Brabant, geïndexeerd t.o.v. 1997. Bron: ETIN. Bewerking: O&S.

Aantal werkzame personen neemt wederom licht af Het aantal werkzame personen neemt, net als in de B5 en Noord-Brabant, sinds 2001 af. Het afgelopen jaar is het aantal werkzame personen met 750 (-0,8%) afgenomen tot 93.135 personen.
120

115

's-Hertogenbosch 110 Noord-Brabant B5 105

100 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005

Afbeelding 2 De ontwikkeling van het aantal werkzame personen in ’s-Hertogenbosch, de B5 en NoordBrabant, geïndexeerd t.o.v. 1997. Bron: ETIN. Bewerking: O&S.

9

Handel en reparatie en zakelijke dienstverlening grootste sectoren In de sectoren handel en reparatie en zakelijke dienstverlening zijn de meeste personen werkzaam. Opvallend is de groei van het aantal werkzame personen in de zakelijke dienstverlening, na een afname vorig jaar. Bouwnijverheid is de sterkste daler.
Vestigingen 2005 Agrarische sector Industrie Bouwnijverheid Handel en reparatie Horeca Vervoer & communicatie Financiële instellingen Zakelijke dienstverlening Openbaar bestuur & overheid Onderwijs Gezondheids- en welzijnszorg Overige diensten Totaal 186 534 845 2.619 413 261 347 2.970 49 269 595 876 9.964 Werkzame personen 2005 506 10.417 5.568 19.288 2.725 5.139 4.688 16.761 6.748 5.422 12.062 3.811 93.135 Groei wp in % 2004-2005 -1,7% -2,6% -7,2% 0,0% -3,6% -1,9% 2,3% 2,5% -2,8% -2,5% 0,3% -1,2% -0,8% Groei wp in % 1997-2005 0,8% -15,8% -8,8% 17,7% -2,0% 10,6% 74,9% 26,3% 23,8% 21,5% 4,6% 24,4% 11,9%

Afbeelding 3 Aantal bedrijven en werkzame personen per sector in 2005 en de groei tussen 2004-2005 en 19972005. Bron: ETIN. Bewerking: O&S.

Werkgelegenheid in speerpuntsectoren neemt weer toe De afgelopen jaren nam de werkgelegenheid in de speerpuntsectoren af. In 2005 is voor het eerst in jaren sprake van een (lichte) toename in alle speerpuntsectoren.
140 Diens tverlening

130

120 (Groot)handel 110 Totaal Kennis intens ief 100 ICT 90 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005

Afbeelding 4 De ontwikkeling van de werkgelegenheid in de speerpuntsectoren (definitie in bijlage II) en in ’sHertogenbosch totaal, geïndexeerd t.o.v. 1997. Bron: ETIN. Bewerking: O&S.

10

Toename aantal startende bedrijven In 2005 is met 763 starters sprake van een record aantal startende bedrijven. Dit aantal is sinds 1997 niet zo hoog geweest. Vooral in de bouw en de dienstensector worden relatief veel nieuwe bedrijven gestart.
800 700 600 500 400 300 200 100 0 1997

Gestart:763

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

Afbeelding 5 Aantal gestarte bedrijven in’s- Hertogenbosch, 1997-2005. Bron: KvK.

Geboorteoverschot bedrijven neemt sterk toe De dynamiek is ook bij het aantal opgerichte en opgeheven bedrijven in 2005 groot. In de sectoren bouw, diensten en vervoer worden relatief de meeste bedrijven opgericht. In de horeca, detailhandel en bouw worden relatief veel bedrijven opgeheven. In de dienstensector en de bouw vindt per saldo de grootste aanwas van bedrijven plaats.
1.600 Opgericht:1.480 1.400 1.200 1.000 800 600 400 200 0 1997 Opgeheven:604

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

Afbeelding 6 Totaal aantal opgerichte1 en opgeheven bedrijven in ’s-Hertogenbosch, 1997-2005. Bron: KvK.

1

Het totaal aantal opgerichte bedrijven is de som van het aantal gestarte en het aantal overig opgerichte bedrijven. Dit zijn

nevenvestigingen en dochterondernemingen van bestaande bedrijven.

11

Aantal vertrokken en ingekomen bedrijven in balans In 2005 vertrokken uit ’s-Hertogenbosch evenveel bedrijven als zich er vestigden. Binnen de diverse sectoren zijn de verschillen tussen het aantal ingekomen en vertrokken bedrijven klein.
500

450

400 Vertrokken:348 Ingekomen:346

350

300

250

200 1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

Afbeelding 7 Aantal ingekomen en vertrokken bedrijven in ’s-Hertogenbosch, 1997-2005. Bron: KvK.

’s-Hertogenbosch best presterende stad ’s-Hertogenbosch krijgt in 2004 een hoog rapportcijfer (7,58) voor de economische prestatie2 in het onderzoek “Toplokaties” door Elsevier en bureau Louter. Onze gemeente staat hiermee op de eerste plaats van de 32 kernsteden en op de vijfde plaats van alle gemeenten. In deze laatste ranglijst is ’sHertogenbosch vorig jaar voorbijgestreefd door Goes en Gorinchem, twee snelle stijgers.
10 9 8 7 7 6 6 5 5 4 3 2 1 0 2 1 1998 1 1999 2000 2001 3 2 1 2002 Top 32 1 2003 1 2004 3 5 5

Alle gemeenten

Afbeelding 8 Positie van de gemeente ’s-Hertogenbosch voor de economische prestaties (hoe lager, hoe beter). Bron: Elsevier/Bureau Louter.

2

Een beoordeling op basis van ruim veertig punten, zoals bijvoorbeeld de werkgelegenheid, groei van het aantal arbeidsplaatsen, opleidingsniveau beroepsbevolking, aanbod bedrijventerrein en kantoorruimte.

12

3. Arbeidsmarkt en werkgelegenheid In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de Bossche arbeidsmarkt en de werkgelegenheid. Zo komen bijvoorbeeld het aantal niet werkende werkzoekenden, het werkloosheidspercentage, de beroepsbevolking en de bruto en netto participatiegraad aan bod. In bijlage I wordt een schematisch overzicht van de Bossche arbeidsmarkt in relatie tot de Bossche werkgelegenheid gegeven. Aantal niet werkende werkzoekenden neemt toe Ten opzichte van een jaar geleden is het aantal niet werkende werkzoekenden gestegen. Dit is geheel het gevolg van een toename van het aantal niet werkende werkzoekende vrouwen. De meest recente cijfers laten een verdere stijging van het aantal niet werkende werkzoekenden zien. Vooral het aantal fase 13 werkzoekenden neemt toe.
9.000 8.000 7.000 6.000 5.000 4.000 3.000 2.000 1.000 0 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 Vrouwen:3.525 Mannen:3.223 Totaal:6.748

Afbeelding 9 Het totaal aantal niet werkende werkzoekenden in ’s-Hertogenbosch, 1997-20064. Bron: CWI.

Werkloosheidspercentage blijft toenemen Sinds 2001 stijgt het werkloosheidspercentage in de vijf grote Brabantse steden. In Breda en Eindhoven is voor het eerst een kentering zichtbaar. Hoewel in’s-He rtogenbosch het werkloosheidspercentage (licht) toeneemt, is het Bossche cijfer vergeleken met de andere vier grote Brabantse steden relatief laag.
15 14,5

12

12,1 11,1 10,4 9,5 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005

9

6

3

0 Breda Eindhoven Helmond 's-Hertogenbosch Tilburg

Afbeelding 10 Het werkloosheidspercentage in de B5, een jaargemiddelde van 1999-2005. Bron: ETIN.

3 4

Fase 1: werkzoekenden die direct bemiddelbaar zijn. Stand 31 december (dus cijfer 2006 is stand 31 december 2005).

13

Groot deel beroepsbevolking kan en wil werken De bruto participatiegraad in ’s-Hertogenbosch ligt op een relatief hoog niveau. Net als in de rest van Brabant is dit iets afgenomen ten opzichte van vorig jaar. Het aandeel vrouwen in de beroepsbevolking is vrij hoog.
Totaal Breda Eindhoven Helmond 's-Hertogenbosch Tilburg B5 Noord-Brabant 80.994 97.172 39.063 64.712 92.326 374.267 1.120.275 Man (%) 55,3% 56,7% 58,3% 55,5% 57,1% 56,4% 57,6% Vrouw (%) 44,7% 43,3% 41,7% 44,5% 42,9% 43,6% 42,4% Bruto 5 participatiegraad (%) 71,2 67,8 66,8 69,6 66,2 68,3 68,6

Afbeelding 11 De beroepsbevolking in de B5 en Noord-Brabant, 2005. Bron: ETIN.

Groot deel beroepsbevolking ook daadwerkelijk aan de slag Naast de bruto participatiegraad is ook de netto participatiegraad in ’s-Hertogenbosch vrij hoog. Het ligt al jaren boven die van de B5 en Nederland gemiddeld. Overigens is ook hier over de gehele linie sprake van een afname in het laatste jaar.

70

68

66

's-Hertogenbosch:66 B5:65,2

64

Nederland:64,2

62

60 '96/'98

'97/'99

'98/'00

'99/'01

'00/'02

'01/03

'02/04

Afbeelding 12 De ontwikkeling van de netto participatiegraad in ’s-Hertogenbosch, de B5 en Nederland gemiddeld, 1996/1998 - 2002/2004. Bron: CBS/EBB.

6

5 6

De beroepsbevolking (werkzaam én werkloos) in procenten van de bevolking. De werkzame beroepsbevolking in procenten van de bevolking. 14

Veel hoogopgeleiden Het aandeel hoogopgeleiden in de Bossche beroepsbevolking blijft, ondanks een lichte daling, op een relatief hoog niveau. In de B5 gemiddeld en Nederland is een lichte stijging zichtbaar.
40% Hertogenbosch:36,5% B5:33,8% 30% NL:29,3%

20%

10%

0% '96/'98

'97/'99

'98/'00

'99/'01

'00/'02

'01/03

Afbeelding 13 De ontwikkeling van het aandeel hoogopgeleiden in de beroepsbevolking in ’s-Hertogenbosch, de B5 en Nederland gemiddeld, 1996/1998 - 2001/2003. Bron: CBS/EBB.

Aantal fulltime werkende vrouwen neemt toe De afname van de werkgelegenheid het afgelopen jaar speelt zowel in de full- als de parttime functies. Opvallend is de toename van het aantal fulltime werkende vrouwen, terwijl het aantal parttime werkende vrouwen afneemt.
130

125

Vrouw en fulltime

120

115 Totaal 110 Mannen parttime Mannen fulltime 105 Vrouw en parttime 100 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005

Afbeelding 14 De ontwikkeling van het totaal aantal werkzame personen, mannelijke en vrouwelijke full- en parttimers in ’s-Hertogenbosch, 1997 - 2005. Geïndexeerd t.o.v. 1997. Bron: ETIN. Bewerking: O&S.

15

1e kwartaal meer nieuwe vacatures dan vorig jaar Het aantal nieuwe vacatures per maand laat een grillig patroon zien. Wel is te zien dat er in het eerste kwartaal van 2006 meer nieuwe vacatures zijn ingediend dan in het eerste kwartaal van 2005.
600

500

400

2005 2006

300

200

100

jan

feb

mrt

apr

mei

jun

jul

aug

sep

okt

nov

dec

Afbeelding 15 Het aantal nieuwe vacatures per maand, januari 2005 – maart 2006. Stand van zaken mei 2006. Bron: CWI.

Veel pendel van en naar ’s-Hertogenbosch De aantrekkingskracht van ’s-Hertogenbosch als werkgelegenheidsgemeente is groot: de inkomende pendel is twee keer zo groot als de uitgaande pendel. Ten opzichte van 2000 neemt zowel de inkomende pendel als het pendeloverschot ook toe. Verder blijkt dat meer dan de helft (52%) van de uitgaande pendelaars een hoge opleiding heeft. Dit aandeel is ook toegenomen.
Inkomend 2000 2002 35.549 40.230 72.254 75.310 15.274 16.480 43.833 47.320 30.707 32.880 Uitgaand 2000 2002 26.998 27.330 30.043 31.200 17.729 16.020 22.616 23.330 28.650 30.070 Overschot 2000 2002 8.551 12.900 42.211 44.110 -2.455 460 21.217 23.990 2.057 2.810

Breda Eindhoven Helmond 's-Hertogenbosch Tilburg

Afbeelding 16 De pendel van en naar de B5, 2000 en 20027 . Bron: ETIN. Bewerking O&S.

7

Deze cijfers zijn het afgelopen jaar niet geactualiseerd. Naar verwachting zal in 2007 weer een actualisering plaatsvinden.

16

4. Ruimte voor economische activiteiten Een derde aspect dat in deze economische monitor aan de orde komt is de bedrijfsomgeving: de ruimte voor economische activiteiten. Allereerst zal de spreiding van de bedrijvigheid over de stad aan bod komen. Hoe is de verdeling van het aantal bedrijven en werkzame personen over de verschillende werklocaties in de stad? Vervolgens wordt nader ingegaan op bedrijventerreinen, kantoorlocaties en winkelcentra.

Verdere toename aantal bedrijfsvestigingen buiten de werklocaties In 2005 blijkt meer dan de helft (55%) van de vestigingen zich buiten één van de werklocaties te bevinden. Dit aandeel is sinds 1997 flink toegenomen. Dit is ook het afgelopen jaar vooral ten koste van de Binnenstad gegaan.
1997 absoluut relatief 1.173 15,8% 369 5,0% 577 7,8% 1.801 24,3% 3.488 47,1% 7.408 100% 2001 absoluut relatief 1.463 16,4% 359 4,0% 603 6,8% 2.031 22,8% 4.454 50,0% 8.910 100% 2005 absoluut relatief 1.513 15,4% 355 3,6% 593 6,0% 2.010 20,4% 5.361 54,5% 9.8328 100%

Bedrijventerreinen Kantoorlocaties Winkelcentra Binnenstad Overig Totaal

Afbeelding 17 Spreiding van de bedrijfsvestigingen over de stad, 1997, 2001 en 2005. Bron: ETIN. Bewerking: O&S.

Meer werkgelegenheid op de kantoorlocaties In 2005 is bijna éénderde van de werkgelegenheid op de bedrijventerreinen te vinden. Ten opzichte van 2001 is dit aandeel behoorlijk afgenomen. Het afgelopen jaar is dit vooral ten gunste van de kantoorlocaties gekomen.
1997 absoluut relatief Bedrijventerreinen Kantoorlocaties Winkelcentra Binnenstad Overig Totaal 27.439 11.490 4.407 18.238 21.666 83.240 33,0% 13,8% 5,3% 21,9% 26,0% 100% 2001 absoluut relatief 34.347 14.448 4.657 17.149 25.237 95.838 35,8% 15,1% 4,9% 17,9% 26,3% 100% 2005 absoluut relatief 29.372 15.008 4.427 17.542 26.427 92.7768 31,7% 16,2% 4,8% 18,9% 28,5% 100%

Afbeelding 18 Spreiding van de werkgelegenheid over de stad, 1997, 2001 en 2005. Bron: ETIN. Bewerking: O&S.

8

Dit cijfer is exclusief CBS-landbouwtelling, en wijkt dus af van de in hoofdstuk 2 gepresenteerde cijfers. 17

Kantoorlocatie Bedrijventerrein Winkelcentrum Binnenstad

Afbeelding 19 De werklocaties in ’s-Hertogenbosch. Bron: O&S.

Lage netto voorraad bedrijventerrein De voorraad netto bedrijventerrein in ’s-Hertogenbosch is het laagst van de B5. Dit geldt eveneens voor het oppervlak terstond uitgeefbaar. Totaal netto Netto uitgegeven 711 652 818 657 556 507 547 520 862 819 3.494 3.155 Terstond uitgeefbaar 52 68 38 12 42 210 Uitgifte 2005 7 7 12 1 5 31

Breda Eindhoven Helmond ’s-Hertogenbosch Tilburg B5

Afbeelding 20 De voorraad netto bedrijventerrein en de beschikbaarheid per 1 januari 2006 in de vijf grote Brabantse steden, in hectare. Bron: ETIN.

18

(Zeer) lage uitgifte bedrijventerrein De uitgifte aan bedrijventerrein in ’s-Hertogenbosch is al sinds 1999 erg laag. Ook in de andere vier grote Brabantse gemeenten is de uitgifte beduidend lager dan een paar jaar geleden. In 2005 neemt in Eindhoven en Helmond de uitgifte weer toe.
120

100

80

Tilburg

60

's-Hertogenbosch

40

Helmond

20

Eindhoven Breda

0 1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

Afbeelding 21 De uitgifte aan bedrijventerrein in de 5 grote Brabantse steden in hectare, 1997-2005. Bron: ETIN.

Lichte afname aanbod bedrijfsruimte Na een forse stijging sinds 2001 van het aanbod aan bedrijfsruimte, neemt het aanbod het afgelopen jaar voor het eerst weer af, tot 122.900 m2 bruto vloer oppervlak.
140.000 122.900

120.000

100.000

80.000

60.000

40.000

20.000

0 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006

Afbeelding 22 De ontwikkeling van het aanbod aan bestaande bedrijfsruimte in ’s-Hertogenbosch in m2 bruto vloeroppervlak (bvo), 1998-2006. Bron: Gemeente ’s-Hertogenbosch/EZ.

19

Ook afname aanbod kantoorruimte Het aanbod aan bestaande kantoorruimte is het afgelopen jaar afgenomen. Ondanks de toename van de voorraad aan kantoorruimte, neemt het aanbodspercentage af. Het aanbodspercentage betekent overigens niet dat deze kantoorruimte ook daadwerkelijk leeg staat.
1998 Voorraad Aanbod Aanbods% 655.900 33.274 5,1 1999 707.400 40.823 5,8 2000 745.850 41.581 5,6 2001 762.830 34.056 4,5 2002 793.675 70.445 8,9 2003 825.227 81.804 9,9 2004 859.359 136.756 15,9 2005 866.769 143.492 16,6 2006 885.369 133.178 15,0

Afbeelding 23 De ontwikkeling van de voorraad en het aanbod aan bestaande kantoorruimte in ’s-Hertogenbosch in m2 bruto vloeroppervlak (bvo), 1998-2006. Bron: Gemeente ’s-Hertogenbosch/EZ.

Steeds grotere winkels De winkels in ’s-Hertogenbosch blijken steeds groter te worden. Daarnaast verdwijnen vooral de winkels voor dagelijkse artikelen, terwijl het aantal winkels voor niet-dagelijkse artikelen toeneemt.
Dagelijks winkels 1997 2005 1997-2005 275 205 -70
2 m wvo

Niet-dagelijks wvo/ winkel 119 199 80 winkels 815 865 50
2 m wvo

Totaal wvo/ winkel 191 241 50 winkels 1090 1070 -20
2 m wvo

32.760 40.850 8.090

155.570 208.550 52.980

188330 249400 61.070

wvo/ winkel 173 233 60

Afbeelding 24 De ontwikkeling aan m2 winkel vloer oppervlak (wvo) in ’s-Hertogenbosch, tussen 1997 en 2005. Bron: BRO/Locatus.

20

5. Bezoek aan de stad In dit hoofdstuk staat het bezoek aan ’s-Hertogenbosch centraal. Naast het aantal bezoeken, bezoekers en de ondernomen activiteiten worden ook cijfers over het aantal hotelovernachtingen gepresenteerd.

’s-Hertogenbosch aantrekkelijke stad voor bezoekers Direct achter de vier grote steden staat ’s-Hertogenbosch op een vijfde positie zowel wat betreft het aantal bezoekers als het aantal bezoeken. Dit was in 2004 ook het geval. Ruim de helft (54%) van de bezoekers komt van buiten de provincie. Hiervan is ruim de helft afkomstig uit de drie Randstad provincies. Steden Amsterdam Den Haag Rotterdam Utrecht 's-Hertogenbosch Maastricht Arnhem Groningen Breda Alkmaar Aantal bezoekers 4.269.000 3.338.000 3.088.000 2.739.000 1.841.000 1.720.000 1.547.000 1.526.000 1.292.000 1.226.000 Aantal bezoeken 13.055.000 8.367.000 10.878.000 7.278.000 5.696.000 3.780.000 4.146.000 5.090.000 4.490.000 3.952.000 Frequentie 3,1 2,5 3,5 2,7 3,1 2,2 2,7 3,3 3,5 3,2

Afbeelding 25 Top 10 van steden wat betreft het hoogste aantal (toeristische) bezoekers en bezoeken, 2005. Bron: CVO.

Aantal bezoeken en bezoekers neemt toe Na een afname in 2003 neemt zowel het aantal bezoeken als het aantal bezoekers aan de stad gestaag toe. Voor de groei van het aantal bezoeken zijn vooral de 50-plussers verantwoordelijk. Met een gemiddelde besteding van € 43,20 per persoon per bezoek bedraagt het economisch effect door toeristisch dagbezoek in 2005 bijna € 250 miljoen. 2002 1.841.000 4.996.000 2,7 2003 1.325.000 4.162.000 3,1 2004 1.674.000 5.332.000 3,2 2005 1.841.000 5.696.000 3,1 Groei 2004-2005 10% 7%

Bezoekers Bezoeken Frequentie

Afbeelding 26 Het aantal (toeristische) bezoekers en bezoeken aan ’s-Hertogenbosch, 2002-2005. Bron: CVO.

21

Flinke toename museumbezoek Het grootste deel van de bezoekers komt voor het funshoppen. Daarnaast maken de bezoekers ook graag gebruik van de horeca om op een terrasje te zitten of te lunchen of te dineren. Opvallend is de stijging van het museumbezoek vorig jaar.
2002 68% 38% 43% 20% 7% 8% 6% 7% 4% 4% 4% 2003 67% 34% 36% 19% 7% 10% 8% 8% 4% 3% 4% 2004 70% 35% 32% 17% 4% 8% 4% 7% 4% 3% 6% 2005 66% 36% 34% 17% 12% 6% 6% 5% 5% 2% 6%

Winkelen voor plezier Lunchen/dineren in restaurant Op terrasje zitten Het maken van een stadswandeling Bezoek museum Bezoek bioscoop Bezoek aan nachtleven/uitgaan Bezoek evenement Bezoek theater/concert Bezoek aan attractie Geen van deze

Afbeelding 27 Ondernomen activiteiten gedurende het bezoek aan ’s-Hertogenbosch, 2002 - 2005. Bron: CVO.

Aantal hotelovernachtingen stijgt weer Het aantal hotelovernachtingen in 2005 stijgt met 6% ten opzichte van het jaar daarvoor. Deze stijging treedt voor een belangrijk deel op in het tweede kwartaal van 2005.
160.000 137.900 140.000

120.000

100.000

80.000 60.000

40.000

20.000

0 2001 2002 1e kwartaal 2003 2e kwartaal 2004 3e kwartaal 2005 4e kwartaal

Afbeelding 28 De ontwikkeling van het aantal hotelovernachtingen9 in ’s-Hertogenbosch, 2001-2005. Bron: Gemeente ’s-Hertogenbosch/Belastingen. Bewerking: O&S.

9

De gegevens over het aantal hotelovernachtingen zijn niet compleet. Om toch een tijdreeks te kunnen maken is van

ontbrekende cijfers op basis van eerdere of latere kwartaalcijfers een schatting gemaakt.

22

6. Vestigingsklimaat Het vestigingsklimaat wordt bepaald door verschillende aspecten. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op enkele daarvan: de algemene aantrekkelijkheid van ’s-Hertogenbosch, de bereikbaarheid en het ondernemingsklimaat. Hoog in de woonaantrekkelijkheidsindex ’s-Hertogenbosch staat hoog (6e plaats) in de woonaantrekkelijkheidsindex van de 50 grootste gemeenten. Dit is één plek hoger dan in 2004.

Amsterdam Utrecht Amstelveen Den Haag Haarlem 's-Hertogenbosch (6) Haarlemmermeer Leidschendam-Voorburg Amersfoort Leiden Alpen aan den Rijn Delft Hilversum Nijmegen Velsen Zwolle Oss Purmerend Zaanstad Zoetermeer Tilburg Rotterdam Ede Gouda Eindhoven 0 5 10 15 2004 2005 20 25 30 7

Afbeelding 29 Woonaantrekkelijkheidsindex 2005: top 25 van 50 grootste steden. Betreft: Bereikbaarheid, cultureel aanbod, veiligheid, koopwoningen, nabijheid natuurgebieden, culinair aanbod, universiteiten, vooroorlogse woningen. Bron: Stichting atlas voor gemeenten.
23

Aantal files flink toegenomen Het totaal aantal files op het rijkswegennet rond ’s-Hertogenbosch neemt sinds 2001 af. Het afgelopen jaar is er echter sprake van een flinke toename op de A2 en A59.
1.200 A2 1.000

800

600

A59

400

200

0 1998

N50 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005

Afbeelding 30 Aantal files op het rijkswegennet rond ’s-Hertogenbosch, A2 (van Kerkdriel tot Vught), A59 (van Vlijmen tot kp Empel) en N50 (van Kp Hintham tot Nuland) , 1998-2005. Bron: RWS.

Ruime voldoende ondernemingsklimaat De Bossche ondernemers beoordelen het gemeentelijk ondernemingsklimaat als geheel met een 6,7. Dit is één van de hogere rapportcijfers van de 30 grote steden van Nederland.
2000 Breda Eindhoven Helmond ’s-Hertogenbosch Tilburg G4 G30 6,7 6,6 6,5 6,6 6,7 6,2 6,4 2002 6,9 6,7 6,8 6,8 6,8 6,5 6,6 2004 6,7 6,7 6,8 6,7 6,6 6,4 6,5

Afbeelding 31 Rapportcijfer ondernemers voor gemeentelijk ondernemersklimaat als geheel, 2000-2004. Bron: Ecorys.

24

7.

Positie in de regio

In dit hoofdstuk staat de positie van de gemeente ’s-Hertogenbosch in de regio centraal. Er wordt naar twee aspecten gekeken: ’s-Hertogenbosch als plaats voor bedrijven en naar de werkgelegenheidsfunctie van ’s-Hertogenbosch.

Blijvend sterke positie als werkgelegenheidsgemeente Bijna de helft (46%) van het aantal werkzame personen in de Waalboss-regio is in ’s-Hertogenbosch werkzaam. Wat betreft het aantal bedrijfsvestigingen ligt dit aandeel iets lager: 38%.
Vestigingen 2005 ’s-Hertogenbosch Oss Waalwijk Heusden Bernheze Maasdonk Vught Loon op Zand Totaal Waalboss 9.964 4.791 2.487 2.697 2.195 951 1.755 1.149 25.989 Werkzame personen 2005 93.135 38.237 23.078 13.810 9.811 5.195 11.297 7.529 202.092 Groei wp 2004-2005 -0,8% -1,2% -0,6% 1,2% 0,3% 0,6% -1,3% -3,3% -0,8% Groei wp 1997-2005 11,7% 16,6% 12,9% 3,9% 9,9% 10,6% 17,4% 2,3% 11,9%

Afbeelding 32 Het aantal vestigingen en werkzame personen in de Waalboss-regio in 2005 en de groei tussen 2004-2005 en 1997-2005. Bron: ETIN.

Snellere groei vestigingen in ’s-Hertogenbosch dan in Waalboss Het aantal vestigingen is van 1997 tot 2003 in ’s-Hertogenbosch sneller toegenomen dan in Waalboss. Sindsdien komt de groei overeen. De ontwikkeling van het aantal werkzame personen gaat sinds 1997 ongeveer gelijk op.
135 130 125 120 115 110 105 100 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 ves tigingen 's Hertogenbos ch

ves tigingen Waalbos s

werkzam e pers onen Waalbos s werkzam e pers onen 's -Hertogenbos ch

Afbeelding 33 De ontwikkeling van het aantal vestigingen en werkzame personen in ’s-Hertogenbosch en in de Waalboss-regio totaal, geïndexeerd t.o.v. 1997. Bron: ETIN. Bewerking O&S.

25

Relatief veel zakelijke dienstverlening en weinig industrie ’s-Hertogenbosch heeft regionaal gezien veel werkgelegenheid in de zakelijke dienstverlening, en weinig in de industrie. De werkgelegenheid in de industrie neemt in ’s-Hertogenbosch ook af, en in de zakelijke dienstverlening toe ten opzichte van 1997. Beide ontwikkelingen zijn ook in de totale Waalboss-regio zichtbaar.
1997 ’s-Hertogenbosch Agrarische sector Industrie Bouwnijverheid Handel en reparatie Horeca Vervoer & communicatie Financiële dienstverlening Zakelijke dienstverlening Openbaar bestuur & overheid Onderwijs Gezondheids- en welzijnszorg Overige diensten 0,6% 14,9% 7,3% 19,7% 3,3% 5,6% 3,2% 16,0% 6,5% 5,4% 13,8% 3,7% 2005 ’s-Hertogenbosch 0,5% 11,2% 6,0% 20,7% 2,9% 5,5% 5,0% 18,0% 7,2% 5,8% 13,0% 4,1%

Waalboss 3,1% 19,7% 8,6% 19,8% 4,0% 4,9% 2,5% 11,5% 4,9% 5,0% 11,7% 4,3%

Waalboss 2,2% 16,0% 7,7% 20,4% 3,7% 5,4% 3,5% 13,7% 5,2% 5,6% 12,2% 4,3%

Afbeelding 34 Sectorverdeling naar werkgelegenheid in ’s-Hertogenbosch en de Waalboss-regio totaal, 1997 en 2005. Bron: ETIN.

Eénderde oppervlak bedrijventerrein in ’s-Hertogenbosch Ongeveer éénderde van het oppervlak aan bedrijventerrein in de Waalboss regio ligt in ’sHertogenbosch. Dit is (iets) meer dan in Oss en Waalwijk.
Totaal netto ’s-Hertogenbosch Oss Waalwijk Heusden Bernheze Loon op Zand Maasdonk Vught Waalboss 547 515 403 151 66 44 17 15 1.758 Netto reeds uitgegeven 520 408 336 127 56 29 17 15 1.507 Uitgeefbaar 28 107 68 24 10 15 0 0 251 Waarvan terstond uitgeefbaar 12 91 0 14 4 0 0 0 120

Afbeelding 35 De voorraad netto bedrijventerrein en de beschikbaarheid per 1 januari 2006 in de Waalbossgemeenten, in hectare. Bron: ETIN.

26

Bijlage I: Overzicht arbeidsmarkt en werkgelegenheid 2006
Economische monitor 2006, bewerking: Onderzoek & Statistiek

Bevolking 's-Hertogenbosch per 1-1-2006:

134.700
(GBA)

0 - 14 jarigen

65-plussers

23.400

17.800

15 - 64 jarigen (potentiële beroepsbevolking):

93.500
69% (ETIN 2005)

niet beroepsbevolking1):

(feitelijke) beroepsbevolking:

Arbeidsmarkt

28.800

64.700

(ETIN 2005)

10,4%

Totaal niet-werkenden/ niet-werkzoekenden:

Werkenden:

NWW :

2)

70.000
4)

58.000

6.700

62%

38%

4)

Werkgelegenheid

Woont elders werkt in 's-Hertogenbosch:

Woont en werkt in 's-Hertogenbosch:

44.5003)
55%
4)

36.1003)

Woont in 's-Hertogenbosch werkt elders:

21.9003)

Arbeidsplaatsen in 's-Hertogenbosch _ (> 12 uur per week):

80.600

Vestigingenregister 2005

(ETIN)

Arbeidsplaatsen in 's-Hertogenbosch: (< 12 uur per week)

12.500

Arbeidsplaatsen in 's-Hertogenbosch:

93.100

Vestigingenregister 2005

(ETIN)

1

Niet-beroepsbevolking: o.a. scholieren, studenten, personen die niet willen (noch hoeven te) werken, WAO-ers, etc. 2 Niet-werkende werkzoekenden (CWI 31-12-2005) 3 Deze aantallen zijn een schatting, en wijken af van eerder gepubliceerde pendelcijfers van het ETIN. Dit komt omdat (1) de cijfers van het ETIN 2002 betreffen en (2) het ETIN andere kengetallen hanteert. 4 Percentage gebaseerd op Pendelmonitor 2002.

27

28

Bijlage 2

Gebruikte bronnen en definities

BRO/Locatus In 2005 is door het onderzoeksbureau BRO de “Winkelatlas 2005” voor ’s-Hertogenbosch ontwikkeld. Deze winkelatlas geeft een overzicht van de vraag en aanbod situatie in ’s-Hertogenbosch. BRO heeft bij de inventarisatie gebruik gemaakt van aanbodgegevens van Locatus. Deze cijfers zijn het afgelopen jaar niet geactualiseerd. Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS): EBB De Enquête Beroepsbevolking (EBB) van het CBS geeft op basis van steekproeven informatie over de relatie tussen mens en arbeidsmarkt. Hierbij worden kenmerken van personen in verband gebracht met hun huidige dan wel toekomstige positie op de arbeidsmarkt. Centrum voor Werk en Inkomen (CWI) Het CWI publiceert maandelijks cijfers over het aantal niet werkende werkzoekenden (NWW’ers) en nieuw binnengekomen vacatures. Continu Vakantie Onderzoek (CVO) Het CVO is een samenwerkingsverband tussen TNS NIPO en NBTC. Het CVO brengt jaarlijks het vakantie- en reisgedrag van Nederlanders in kaart, waaronder het toeristisch bezoek aan steden. Ecorys: Benchmark Gemeentelijk Ondernemingsklimaat (BGO) Tweejaarlijks wordt door Ecorys (in opdracht van het ministerie van EZ) een onderzoek naar het gemeentelijk ondernemingsklimaat gehouden. Ondernemers geven in dit onderzoek hun mening. De laatste cijfers betreffen 2004. In 2006 zal er weer een onderzoek gehouden worden. ETIN: Bedrijfsterreinen Het ETIN verzamelt jaarlijks cijfers over bedrijventerreinen. Dit gebeurt aan de hand van een enquête onder gemeentes. Het betreft hier bijvoorbeeld cijfers over de totale netto voorraad aan bedrijfsterrein (in hectare), netto uitgegeven, het aantal hectare uitgeefbaar en terstond uitgeefbaar. ETIN: Beroepsbevolking Jaarlijks maakt het ETIN een schatting van de beroepsbevolking. Dit gebeurt met terugwerkende kracht, waardoor de cijfers niet vergelijkbaar zijn met de cijfers uit de economische monitor 2005. ETIN: Pendel Het ETIN heeft op basis van het Onderzoek Verplaatsings Gedrag (OVG) van het CBS een pendelmatrix gemaakt. Deze pendelmatrix geeft informatie over het woon-werkverkeer in 2000, 2001 en 2002. Voor Noord-Brabant zijn de gegevens op gemeentelijk niveau beschikbaar, voor de rest van Nederland zijn de gegevens ondergebracht in deelgebieden. De meest recente cijfers zijn in 2004 beschikbaar gekomen en betreffen 2002. ETIN: Vestigingenregister In dit bestand wordt informatie over alle bedrijven in ’s-Hertogenbosch gegeven. Naast adresgegevens zijn ook gegevens over het aantal bij de bedrijven werkende personen bekend en in welke sector het bedrijf werkzaam is. Het vestigingenregister is een stand van zaken op 1 april van het betreffende jaar. Het bestand wordt met terugwerkende kracht voor vijf jaar gecorrigeerd. Dit heeft onder andere te maken met de actualiseringsmethodiek van het vestigingenregister: niet alle gegevens over bedrijfsvestigingen worden jaarlijks geactualiseerd. Dit betekent dat de cijfers uit deze monitor niet te vergelijken zijn met die uit de economische monitor 2005.
29

ETIN: Werkloosheidspercentage (jaargemiddelde) Het jaargemiddelde wordt door het ETIN berekend aan de hand van het aantal niet werkende werkzoekenden (bron: CWI) en een schatting van de beroepsbevolking (bron: ETIN). Elsevier en bureau Louter: toplocaties Elsevier publiceert jaarlijks in november welke gemeente economisch gezien de beste prestaties levert. Dit gebeurt op basis van onderzoek door bureau Louter. Gemeente ’s-Hertogenbosch/Belastingen De afdeling Belastingen berekent op basis van de toeristenbelasting het aantal toeristische overnachtingen in ’s-Hertogenbosch. Gemeente ’s-Hertogenbosch/EZ De afdeling economische zaken (EZ) verzamelt jaarlijks cijfers over het m2 bruto vloeroppervlak bedrijfsruimte, kantoorruimte en het aanbod aan kantoorruimte. Kamer van Koophandel: mutatiebalans In dit bestand wordt een overzicht gegeven van alle in een jaar gestarte, opgerichte, opgeheven, ingekomen en vertrokken bedrijven. Een jaar loopt van 1 januari tot 31 december. De gegevens uit het bestand zijn dus niet vergelijkbaar met die uit het vestigingenregister. Rijkswaterstaat (RWS) Verzamelt (onder andere) cijfers over het aantal files op het rijkswegennet. Speerpuntsectoren De afdeling EZ heeft in het economisch beleid vier speerpunten benoemd: ICT, (groot)handel, dienstverlening en de kennisintensieve sector. Op basis van SBI’93 codes in het vestigingenregister is de werkgelegenheid in deze sectoren en het aantal bedrijfsvestigingen berekend. Dit is op basis van de volgende indeling gedaan: Sector ICT ICT-industriesector ICT-dienstensector Kennisintensief SBI’93-code 3000, 3130, 3210, 3220, 3230, 3320, 3330 6400, 7200 DE 223, DG 2442, DK 29, DL 30, DL 31, DL 32, DL 33, DM 353, I 63402, J 67205, K 7031, K 72, K 73, K 741, K 742, K 743, K 74876, M 803 511 512, 513, 514, 515, 516, 517 65, 66, 67 70, 71, 72, 73, 74

(Groot)handel Tussenhandel Groothandel Financiële en zakelijke dienstverlening Financieel Zakelijk

Stichting atlas voor gemeenten De stichting atlas voor gemeenten brengt jaarlijks de “Atlas voor gemeenten” uit. Onderdeel hiervan is de woonaantrekkelijkheidsindex. Deze index wordt gebaseerd op een achttal aspecten: bereikbaarheid, cultureel aanbod, veiligheid, koopwoningen, nabijheid natuurgebieden, culinair aanbod, universiteiten, vooroorlogse woningen.

30