Stuurgroep Boegbeeld Duurzame Bedrijventerreinen

Duurzame bedrijventerreinen
Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

Opgesteld door KPMG N.V. Drs. P.J. Wijnker en drs. J.C.T.M. Doorakkers I.s.m. ETIN Adviseurs en DHV Milieu & Infrastructuur Den Haag, 21 oktober 1998 (eindversie)

Inhoud
Woord vooraf _______________________________________________________________ 4 0 Samenvatting______________________________________________________________ 5
0.1 Achtergrond __________________________________________________________________ 5 0.2 Wat zijn duurzame bedrijventerreinen? ___________________________________________ 5 0.3 Duurzame bedrijfsprocessen _____________________________________________________ 6
Uitwisseling van energie, grondstoffen en water_______________________________________________ 6 Gezamenlijk gebruik van utilities en bedrijfsfuncties ___________________________________________ 6 Combineren van het vervoer van goederen en personen _________________________________________ 7 Collectieve inzameling en afvoer van afvalstoffen _____________________________________________ 7

0.4 Duurzame inrichting bedrijventerrein _____________________________________________ 7
Intensiever gebruik van de ruimte __________________________________________________________ 8 Nutsvoorzieningen met een hoog rendement__________________________________________________ 8 Multimodaal transport en hoogwaardig openbaar vervoer _______________________________________ 9 Bedrijfsgerichte commerciële voorzieningen__________________________________________________ 9

0.5 Het proces als kritische succesfactor ______________________________________________ 9 0.6 De organisatie van het proces ___________________________________________________ 10
Initiëring ____________________________________________________________________________ 11 Oriëntatie ____________________________________________________________________________ 11 Besluitvorming________________________________________________________________________ 12 Vormgeving __________________________________________________________________________ 12 Uitvoering ___________________________________________________________________________ 13

0.7 Belangrijke slaag- en faalfactoren________________________________________________ 13

1 Introductie _______________________________________________________________ 15
1.1 De achtergrond van duurzame bedrijventerreinen __________________________________ 15 1.2 Wat te verstaan onder duurzame bedrijventerreinen? _______________________________ 15
Duurzame bedrijfsprocessen _____________________________________________________________ 16 Duurzame inrichting bedrijventerrein ______________________________________________________ 16

1.3 Wat is het doel van deze handreiking? ____________________________________________ 17

Deel 1: Hoe stuur je het proces om te komen tot de ontwikkeling van een duurzaam bedrijventerrein? 2 Van visie tot winst voor economie en milieu ____________________________________ 20
2.1 Het proces als kritieke succesfactor ______________________________________________ 20
De belangrijke stakeholders in het proces ___________________________________________________ 20 De noodzakelijke kenmerken van het proces_________________________________________________ 21

2.2 De organisatie van het proces ___________________________________________________ 21
De stappen van het proces _______________________________________________________________ 22

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

Het procesmanagement _________________________________________________________________ 23

2.3 Initiëring ____________________________________________________________________ 24
Verkrijgen van draagvlak _______________________________________________________________ 25 Gemeenschappelijke visie _______________________________________________________________ 25

2.4 Oriëntatie ___________________________________________________________________ 26
(Bedrijfs-)doelstellingen van stakeholders___________________________________________________ 26 Strategische analyse ____________________________________________________________________ 26 Operationele analyse ___________________________________________________________________ 27 Potentiële win-win-situaties ______________________________________________________________ 27

2.5 Besluitvorming _______________________________________________________________ 28
Invulling projectorganisatie ______________________________________________________________ 28 Onderzoeken economische haalbaarheid____________________________________________________ 29 Uitvoeren van risico-analyses ____________________________________________________________ 29 Besluitvorming stakeholders _____________________________________________________________ 30

2.6 Vormgeving _________________________________________________________________ 30
Opstellen projectplan ___________________________________________________________________ 30 Technische en organisatorische vormgeving_________________________________________________ 31 Integraal bestemmingsplan ______________________________________________________________ 31 Promotie en acquisitie __________________________________________________________________ 32

2.7 Uitvoering___________________________________________________________________ 33
Sturing bij de uitvoering ________________________________________________________________ 33 Evaluatie van proces en resultaat__________________________________________________________ 34

2.8 Belangrijke slaag- en faalfactoren________________________________________________ 34

Deel 2: Wat zijn de opties voor de ontwikkeling van een duurzaam bedrijventerrein? 3 Winst door duurzame bedrijfsprocessen _______________________________________ 37
3.1 Efficiënt inzetten van energie- en materiaalstromen _________________________________ 37
Integraal Ketenbeheer en Industriële Ecologie _______________________________________________ 37 Bestaande èn nieuwe bedrijventerreinen ____________________________________________________ 38 Vier vormen van samenwerking __________________________________________________________ 38

3.2 Uitwisseling van energie, grondstoffen en water ____________________________________ 39
Cascades_____________________________________________________________________________ 39 Gesloten kringlopen ____________________________________________________________________ 40 Cascades en kringlopen als criteria voor het ontwerp __________________________________________ 40 Reststoffenmanagement _________________________________________________________________ 40 Motivatie ____________________________________________________________________________ 40

3.3 Gezamenlijk gebruik van utilities en bedrijfsfuncties ________________________________ 41
Benutten bestaande capaciteit ____________________________________________________________ 41 Aanschaf nieuwe capaciteit ______________________________________________________________ 42 Utilitymanagement_____________________________________________________________________ 42 Motivatie ____________________________________________________________________________ 42

3.4 Combineren van het vervoer van goederen en personen _____________________________ 43

2

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

Alternatief goederentransport ____________________________________________________________ 43 Regionale èn nationale terminals__________________________________________________________ 43 Anders vervoeren van personen___________________________________________________________ 44 Vervoersmanagement___________________________________________________________________ 44 Motivatie ____________________________________________________________________________ 44

3.5 Collectieve inzameling en afvoer van afvalstoffen ___________________________________ 45
Afvalmanagement _____________________________________________________________________ 45 Motivatie ____________________________________________________________________________ 45

4 Voordelen van een duurzame inrichting _______________________________________ 46
4.1 Ontwerpen, ontwikkelen en beheren van efficiënte bedrijventerreinen __________________ 46
Parkmanagement ______________________________________________________________________ 46 Bestaande èn nieuwe bedrijventerreinen ____________________________________________________ 47 Vier vormen van samenwerking __________________________________________________________ 47

4.2 Intensiever gebruik van de ruimte _______________________________________________ 48
Meervoudig ruimtegebruik_______________________________________________________________ 48 Collectief ruimtegebruik ________________________________________________________________ 48 Bestaande bedrijventerreinen_____________________________________________________________ 49 Herverdeling van ruimte ________________________________________________________________ 49 Motivatie ____________________________________________________________________________ 49

4.3 Nutsvoorzieningen met hoog rendement __________________________________________ 50
Energievoorziening ____________________________________________________________________ 50 Watervoorziening______________________________________________________________________ 51 Uitwisseling van energie- en materiaalstromen_______________________________________________ 51 Utilitymanagement_____________________________________________________________________ 51 Motivatie ____________________________________________________________________________ 52

4.4 Multimodaal transport en hoogwaardig openbaar vervoer ___________________________ 52
Grootschalige openbare terminals _________________________________________________________ 52 Collectief personenvervoer_______________________________________________________________ 53 Vervoersmanagement___________________________________________________________________ 53 Motivatie ____________________________________________________________________________ 53

4.5 Bedrijfsgerichte commerciële voorzieningen _______________________________________ 54
Facilitymanagement ____________________________________________________________________ 54 Motivatie ____________________________________________________________________________ 54

Bijlage 1 Overzicht van toegepaste literatuur _____________________________________ 55 Bijlage 2 Overzicht van voorbeeldprojecten ______________________________________ 56 Bijlage 3 Overzicht van informatiepunten _______________________________________ 59

3

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

Woord vooraf
Verbetering van het bedrijfseconomisch resultaat is een onderwerp dat voortdurend de aandacht heeft van het bedrijfsleven. Bedrijven creëren hiervoor steeds vaker kansen door samenwerking met andere marktpartijen op het bedrijventerrein. Daarnaast krijgt de samenwerking tussen het bedrijfsleven en de overheden steeds meer vorm. Een kenmerk van deze ontwikkeling is het toenemende besef bij de betrokkenen dat economisch voordeel vaak hand in hand gaat met voordelen op het gebied van milieu en ruimte. Op de bedrijventerreinen in Nederland is door samenwerking nog veel winst te behalen. Lagere kosten en nieuwe inkomsten kunnen worden gerealiseerd door bijvoorbeeld de uitwisseling van rest- en bijproducten, het gezamenlijke gebruik van utilities of de inrichting van bedrijventerreinen die een efficiënte inzet van energie- en materiaalstromen ondersteunen. De winst van deze aanpak vertaalt zich in betere bedrijfsresultaten, betere milieuprestaties en een efficiënter ruimtegebruik. In Nederland lopen op dit moment diverse projecten die moeten leiden tot een duurzaam bedrijventerrein. Bekende Nederlandse voorbeelden zijn het project INES Mainport in het Europoort/Botlekgebied en het project Duurzame Revitalisering bedrijventerrein De Rietvelden/De Vutter/Veemarktkade in ‘ s-Hertogenbosch. Daarnaast zijn er nog tal van andere locaties waar bedrijven en overheden druk bezig zijn met het vormen van ideeën of het uitvoeren van plannen. Een belangrijke conclusie uit alle projecten is dat de betrokkenen het proces zien als dè kritische succesfactor omdat duurzame ontwikkeling de “core business” raakt van zowel bedrijven als overheden. De partijen stellen dan ook hoge eisen aan de samenwerking. Wederzijds vertrouwen speelt hierbij een belangrijke rol. Met name de samenwerking tussen bedrijven en overheden heeft nog een duidelijke ontwikkeling door te maken. In de voor u liggende handreiking voor het management van bedrijven en overheid staat samenwerking centraal. Het doel van de handreiking is het versterken van de samenwerking tussen partijen die aan de slag willen met de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen. De handreiking biedt inzicht in het proces dat leidt tot duurzaamheid. Dit proces bestaat uit een aaneenschakeling van belangrijke communicatie- en beslismomenten. Het accent ligt op de aansturing van het proces en de rollen van de betrokken partijen. Daarnaast biedt deze handreiking een uitgebreide reeks van opties voor de verduurzaming van bedrijventerreinen, bedoeld als inspiratiebron voor de ontwikkeling van een visie over duurzaamheid. Ter ondersteuning van de opties passeert een groot aantal Nederlandse voorbeelden de revue. Een aantal hiervan kenmerkt zich doordat zij gestart zijn vanuit een duurzame visie. Daarnaast komen diverse voorbeelden naar voren die hun oorsprong hebben in efficiency-overwegingen, waarvan gaandeweg bleek dat ze prima passen in het concept duurzame bedrijventerreinen. Zoals de titel van deze handreiking reeds aangeeft is deze handreiking opgesteld voor het management van bedrijven en overheden. Echter, dit document is ook geschikt voor intermediaire organisaties, zoals: Kamers van Koophandel, werkgeversorganisaties en branche-organisaties. Vaak vervullen zij een belangrijke rol bij het begeleiden van bedrijven en overheden en kunnen de handreiking hierbij gebruiken ter ondersteuning. Wij hopen dat met deze handreiking het onderwerp duurzame bedrijventerreinen op een heldere manier is belicht. Tevens verwachten wij dat deze handreiking u inspireert om aan de slag te gaan met de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen in Nederland. Tot slot willen wij alle personen die ons hebben geholpen bij het opstellen van deze handreiking bedanken voor alle tijd en informatie die u beschikbaar heeft gesteld. Stuurgroep Boegbeeld Duurzame Bedrijventerreinen

4

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

0
0.1

Samenvatting
Achtergrond
In de discussie over de economische ontwikkeling van Nederland wordt tegenwoordig erkend dat deze niet ten koste mag gaan van het milieu. Het idee van synergie tussen economie en ecologie vormt de kern van de in 1997 gepubliceerde Nota Milieu & Economie (NME). Hierin schetst het kabinet het streefbeeld van een duurzame economische ontwikkeling. Voor de invulling van dit streefbeeld voorziet de NME een veranderingsproces van onderaf met een belangrijke rol voor bedrijven, overheden en burgers op lokaal niveau. De ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen past in dit proces.

0.2

Wat zijn duurzame bedrijventerreinen?
Voor de versterking van de marktpositie is het bedrijfsleven voortdurend op zoek naar manieren om het economisch resultaat te verbeteren. Onderdelen van de bedrijfsvoering die hierbij een belangrijke rol spelen zijn bijvoorbeeld het zuiniger omgaan met inputs, het streven naar product- en procesverbetering en het verbeteren van de kwaliteit van de output. Het “milieu” vormt hierbij steeds meer een factor van belang: als kostenpost (duurdere grondstoffen, hogere kosten afvalverwerking, kosten van heffingen, etc.) en aan de opbrengstenkant (duurzamere producten, milieu als marketingtool, etc.). Gezien vanuit de optiek van het economisch resultaat besteden bedrijven dan ook al langer aandacht aan het verminderen van de milieubelasting. Het op bedrijfseconomisch verantwoorde wijze aanpakken van milieu-aspecten vindt tot op heden met name op een bedrijfsinterne wijze plaats. Bij deze aanpak is de aandacht van het bedrijfsleven in de afgelopen periode verschoven van het treffen van end-of-pipe-maatregelen naar het zo veel mogelijk voorkomen van het ontstaan van milieubelasting. Deze aanpak heeft inmiddels al vele structurele winwin-oplossingen voortgebracht. De ruimte voor het individueel creëren van dergelijke oplossingen is echter begrensd. Niet alleen economisch, maar ook fysiek en technologisch. Met de introductie van het begrip “duurzame bedrijventerreinen” vindt een nieuwe ontwikkeling plaats. Het creëren van win-winoplossingen door samenwerking tussen bedrijven op lokaal niveau staat hierbij centraal. In samenhang hiermee is bij de overheid en het bedrijfsleven een toenemende belangstelling waar te nemen voor de kwaliteit van bedrijventerreinen. Tot voor enkele jaren kenmerkte de ontwikkeling van bedrijventerreinen zich door de beperkte toegevoegde waarde van het aanbod (accent op ruimte en infrastructuur) en de geringe aandacht voor het beheer. Hierdoor kunnen problemen ontstaan, zoals een onaantrekkelijk vestigingsklimaat en hoge kosten voor herstructurering. Steeds meer overheden en bedrijven gaan over op samenwerking bij het ontwerpen, ontwikkelen en beheren van bedrijventerreinen met het oog op verbetering en behoud van toegevoegde waarde. Een aanpak die moet leiden tot het realiseren van winwin-oplossingen bij de inrichting van bedrijventerreinen. In het algemeen kan het begrip “duurzame bedrijventerreinen” dan ook worden omschreven als: Samenwerking tussen bedrijven onderling en met overheden op bedrijventerreinen, gericht op het verbeteren van het (bedrijfs-)economisch resultaat, de vermindering van de milieubelasting en een efficiënter ruimtegebruik. Meer in het bijzonder kan de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen worden geschetst vanuit de volgende twee invalshoeken: 1. Duurzame bedrijfsprocessen. 2. Duurzame inrichting bedrijventerrein.

5

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

0.3

Duurzame bedrijfsprocessen
Bij de invalshoek “duurzame bedrijfsprocessen” staan de fysieke stromen (elektriciteit, warmte, water, grond- en reststoffen, personen, goederen en afvalstoffen) centraal die het gevolg zijn van de bedrijfsmatige activiteiten op bedrijventerreinen. De samenwerking tussen bedrijven moet leiden tot nieuwe mogelijkheden voor het zo efficiënt mogelijk inzetten van de aanwezige energie- en materiaalstromen. Het doel van deze samenwerking is het creëren van duurzame bedrijfsprocessen die leiden tot een verbetering van het bedrijfseconomische resultaat en een vermindering van de milieubelasting of het ruimtegebruik. Bijvoorbeeld door het uitwisselen van rest- en bijproducten, het gezamenlijk benutten van utilities of het combineren van goederenstromen. Voor het realiseren van de gewenste efficiencyverbeteringen kunnen bedrijven samenwerkingsvormen aangaan met andere marktpartijen op één of meer van de volgende onderwerpen:
STROMEN Uitwisseling van energie, grondstoffen en water Gezamenlijk gebruik van utilities en bedrijfsfuncties

Collectieve inzameling en afvoer van afvalstoffen

Combineren van het vervoer van goederen en personen

Opties voor duurzame bedrijfsprocessen

Uitwisseling van energie, grondstoffen en water
De onderlinge uitwisseling van energie, grondstoffen en water betreft het ontwikkelen van zogenaamde cascades en het sluiten van kringlopen. Het principe van cascades houdt in dat het gebruik van energie en materiaal loopt van een hoogwaardig naar een laagwaardig gebruik. Het sluiten van kringlopen gaat ervan uit dat materialen waar mogelijk hergebruikt worden. Met name voor niet-vernieuwbare grondstoffen is het van belang dat deze zo lang mogelijk in de productieketen worden gehouden. Cascades en kringlopen worden op de eerste plaats gehanteerd om in bestaande situaties de inzet van energie, grondstoffen en water te verbeteren. Daarnaast is het mogelijk om deze principes te gebruiken als ontwerpcriteria bij de (verdere) ontwikkeling van bedrijventerreinen. Concrete voorbeelden zijn: Cascades: n benutting van proces(afval)water; n benutting van restwarmte of restkoude; n benutting van reststoffen als grond- of hulpstof; n benutting van hoogcalorische afvalstoffen voor verbranding. Gesloten kringlopen: n hergebruik van afvalwater als proceswater; n hergebruik van reststoffen als grond- of hulpstof.

Gezamenlijk gebruik van utilities en bedrijfsfuncties
Vrijwel alle grote en middelgrote bedrijven maken gebruik van utilities op het gebied van energie, water en lucht ter ondersteuning van de productie. Het gaat hierbij om installaties voor bijvoorbeeld de opwekking van elektriciteit, de productie van stoom of de zuivering van proceswater. Voor een optimaal economisch en milieuhygiënisch rendement is het voor bedrijven van belang dat zij aandacht besteden aan de volledige benutting van deze capaciteit. Dezelfde opmerkingen gelden voor specifieke bedrijfsfuncties

6

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

zoals: wasplaatsen of werkplaatsen. Door een gezamenlijk gebruik van de utilities en bedrijfsfuncties kunnen bedrijven schaalvoordelen behalen (hogere bezettingsgraden, betere kwaliteit en fysische efficiency) die leiden tot lagere kosten voor utilities, inkomsten uit de verkoop van utilities en winst voor het milieu. Voorbeelden van een gezamenlijk gebruik zijn: Utilities: n gezamenlijke energievoorziening; n gezamenlijke afvalwaterzuivering; n gezamenlijk gebruik van installaties voor perslucht. Bedrijfsfuncties: n gezamenlijk gebruik (vracht-)autowasplaats; n gezamenlijk gebruik onderhoudswerkplaats; n gezamenlijk gebruik opslagplaats.

Combineren van het vervoer van goederen en personen
Het vervoer van goederen en personen is voor het bedrijfsleven een belangrijk aandachtspunt. Door een concentratie op kernactiviteiten functioneren steeds meer bedrijven in netwerken met een grotere onderlinge transport- en communicatiebehoefte. Daarnaast wordt het bedrijfsleven geconfronteerd met een toenemende congestie. Samenwerking tussen bedrijven op het gebied van goederen- en personenvervoer richt zich op het creëren van transportmogelijkheden die moeten leiden tot lagere transportkosten, een betere bereikbaarheid en een lagere milieubelasting. Een belangrijk aangrijpingspunt voor individuele ondernemers is het combineren van vervoersstromen. Hierdoor ontstaan mogelijkheden voor een andere organisatie van het transport en voor de overslag van goederen naar spoor en water. Voorbeelden zijn: Goederen: n combineren van vrachten; n combineren van heen- en terugladingen; n regionale terminal met spoor- en wateraansluiting. Personen: n gezamenlijk busvervoer van personeel (van-deur-tot-deur); n gezamenlijke coördinatie carpoolers; n gezamenlijke deelauto’ deelfietsen en deeltaxi’ s, s.

Collectieve inzameling en afvoer van afvalstoffen
Op bedrijventerreinen komen als gevolg van de bedrijfsmatige activiteiten diverse afvalstromen vrij. Duurzame bedrijventerreinen waar energie- en materiaalstromen “niet verloren gaan” zullen voorlopig een utopie blijven. Als gevolg hiervan bestaat er voor ondernemers de noodzaak om afvalstoffen op een bedrijfseconomisch en milieuhygiënisch verantwoorde wijze in te zamelen en af te voeren. Samenwerking door een gezamenlijke inzameling en afvoer van afvalstoffen draagt bij aan het ontstaan van een verantwoorde vorm van afvalmanagement tegen zo laag mogelijke kosten. Voorbeelden van samenwerking zijn: n collectief afvalcontract; n gezamenlijk afvaldepot; n preventieteams en -kringen.

0.4

Duurzame inrichting bedrijventerrein
De invalshoek “duurzame inrichting bedrijventerreinen” richt zich op het gebied (bestaande uit bedrijfsruimte, infrastructuur en diverse voorzieningen) waarbinnen de bedrijfsprocessen zich afspelen. Door samenwerking bij het ontwerpen, ontwikkelen en beheren proberen de belanghebbenden te komen tot bedrijventerreinen met een grotere toegevoegde waarde op de korte en de langere termijn. Het doel van de samenwerking is het creëren van een duurzame inrichting waarmee het (bedrijfs-)economische resultaat

7

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

verbetert en de milieubelasting en het ruimtegebruik verminderen. Bijvoorbeeld door het clusteren van bedrijven, het realiseren van voorzieningen die een efficiënte inzet van energie- en materiaalstromen ondersteunen of het maken van afspraken over terreinbeheer. Samenwerking tussen de bedrijven en de overheden ten behoeve van een grotere toegevoegde waarde kan zich richten op één of meer van de volgende onderwerpen:
GEBIED Intensiever gebruik van de ruimte Nutsvoorzieningen met hoog rendement

Bedrijfsgerichte commerciële voorzieningen

Multimodaal transport en hoogwaardig openbaar vervoer

Opties voor duurzame inrichting bedrijventerreinen

Intensiever gebruik van de ruimte
Een belangrijk kenmerk van bedrijventerreinen is het gebruik van ruimte en de intensiteit waarmee dat plaatsvindt. De verdeling van de ruimte op bedrijventerreinen komt (op papier) doorgaans tot stand door een zo optimaal mogelijke verkaveling en het bestemmen van de kavels. Echter, in de praktijk blijkt de verdeling van ruimte niet altijd even eenvoudig. Oorzaken zijn het verloop van bedrijven, de vestiging van bedrijven die niet “passen” of het ontstaan van ongewenst ruimtegebruik. Tevens hebben de betrokken partijen maar beperkte handvatten voor de sturing op de herverdeling en het hergebruik van ruimte omdat de grond veelal aan de bedrijven is verkocht. Op sommige bedrijventerreinen heeft dit geleid tot een inefficiënt ruimtegebruik en kan niet worden ingespeeld op nieuwe behoeften. Bedrijven en overheden besteden dan ook in toenemende mate aandacht aan intensievere vormen van ruimtegebruik en nieuwe vormen van beheer. Voorbeelden hiervan zijn: n “stapelen” van bedrijven op hetzelfde vloeroppervlak; n “verzamelen” van bedrijven (bedrijvenverzamelgebouwen); n meerlagig bouwen van bedrijfspanden; n gezamenlijke grondvoorraden; n gezamenlijke parkeervoorzieningen voor (vracht-)auto’ s; n gezamenlijke opslag van goederen en materialen; n ontwikkelen strategische grondvoorraden; n ontwikkelen van vrijgekomen bedrijfsruimte.

Nutsvoorzieningen met een hoog rendement
Met name voor middelgrote en kleine bedrijven is een goed aanbod van nutsvoorzieningen van groot belang om op een bedrijfseconomisch verantwoorde wijze te kunnen produceren. Technologische ontwikkelingen maken het steeds beter mogelijk om bedrijventerreinen te ontwerpen die zijn uitgerust met energie- en (afval)watervoorzieningen met een hoog rendement. Op deze wijze kan een bedrijfseconomisch verantwoorde aanpak van milieu-aspecten worden geïnitieerd en ondersteund vanuit de inrichting van het bedrijventerrein. In toenemende mate werken bedrijven en overheden met elkaar samen bij het ontwerp, de ontwikkeling en het beheer van nieuwe bedrijventerreinen met het oog op het verkrijgen van nutsvoorzieningen met een hoog rendement. Voorbeelden van nutsvoorzieningen met een hoog rendement zijn: n warmte, kracht en CO2 op basis van warmte-kracht-koppeling (WKK);

8

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

n n n n n n

WKK op basis van biomassavergisting; zonne- en windenergie voor warmtepompen, verlichting, reclame; industriewater uit oppervlaktewater en regenwater; industriewater uit het effluent van een rioolwaterzuivering; gescheiden rioleringen (voor hergebruik en lozing); pijpleidingen voor de uitwisseling van energie- en materiaalstromen.

Multimodaal transport en hoogwaardig openbaar vervoer
Ondanks de toenemende kosten voor vervoer en de verslechterende bereikbaarheid van sommige bedrijventerreinen wordt bij de planning van bedrijventerreinen nog in belangrijke mate uitgegaan van wegtransport. Andere modaliteiten spelen nog een geringe rol. Daarnaast wordt het gebruik van openbaar vervoer niet of nauwelijks gestimuleerd door het ontbreken van voorzieningen. Toch is bij het bedrijfsleven en de overheid een toenemende aandacht waar te nemen voor vervoer over spoor en water en het realiseren van hoogwaardig openbaar vervoer bij de planning van bedrijventerreinen. Lagere transportkosten en een betere bereikbaarheid zijn hiervoor belangrijke motieven. Een betere concurrentieverhouding tussen diverse vervoersmogelijkheden kan ontstaan door bijvoorbeeld: n openbare terminals met een spoor-, water- of buisaansluiting. n ruimtelijke concentratie van vervoerders en bedrijven met omvangrijke en frequente goederenstromen; n transferia (overstapplaatsen) en vrije busbanen; n combinaties van trein, lightrail, bus en treintaxi; n vervoerssystemen op bedrijventerrein, zoals: deelauto’ deelfietsen en deeltaxi’ s, s; n deelautostandplaatsen.

Bedrijfsgerichte commerciële voorzieningen
Een bijzonder aspect is de toenemende aandacht van het bedrijfsleven en de overheid voor commerciële voorzieningen die bijdragen aan het behoud van het gewenste kwaliteitsniveau en het werkklimaat op het bedrijventerrein. Het gaat hierbij om voorzieningen die zich enerzijds richten op de bedrijfshuisvesting (het in stand houden van de waarde) en anderzijds op aantrekkelijkheid van het bedrijventerrein voor de personen die er werkzaam zijn. Voorbeelden zijn: Op bedrijfshuisvesting gerichte voorzieningen: n collectieve beveiliging; n collectief onderhoud van gebouwen en groen; n telematica voorzieningen. Commerciële voorzieningen: n bancaire en postale voorzieningen; n vergader- en opleidingsfaciliteiten en flexibele kantoren; n telematica en bedrijfsondersteunende dienstverlening.

0.5

Het proces als kritische succesfactor
Zoals uit de bovenstaande invalshoeken blijkt is samenwerking tussen bedrijven onderling en met de overheid een belangrijke factor bij de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen. Door samenwerking ontstaan nieuwe economische kansen die tevens leiden tot een verlaging van de milieudruk. Kenmerkend voor de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen is dat het hier meestal gaat om complexe processen. Niet zozeer als gevolg van bijvoorbeeld schaalgrootte, benodigde investeringen of doorlooptijd, maar vooral gezien: n de vele belanghebbenden die willen sturen in het proces; n de noodzaak voor het creëren van een breed draagvlak; n de vele ontwikkelingen op het gebied van economie, milieu, ruimtelijke ordening, etc.; n de oprichting van noodzakelijke samenwerkingsverbanden tussen de betrokken partijen.

9

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

Uit de praktijk van de Nederlandse voorbeeldprojecten blijkt dat het proces dat de betrokken partijen samen doorlopen, dient te worden beschouwd als de kritische succesfactor. Dit komt omdat de win-winoplossingen waar de samenwerkende partijen naar streven vaak de “core business” raken van de bedrijven en de overheden. Als gevolg hiervan stellen betrokken partijen hoge eisen aan het proces. Het managen van processen is dan ook meer dan alleen het traditionele projectmanagement met accent op zaken, zoals: geld, tijd, organisatie en informatie. Voor een succesvolle aanpak dienen de stakeholders (hiermee worden met name de investerende en risiconemende partijen bedoeld) centraal te staan. Het proces moet ertoe leiden dat de partijen zich willen binden.

0.6

De organisatie van het proces
Het proces dat moet leiden tot een duurzaam bedrijventerrein kan in een aantal stappen worden onderverdeeld (zie afbeelding). De stappen komen overeen met de werkwijze zoals die door de stakeholders in de voorbeeldprojecten wordt gehanteerd bij het tot stand brengen van nieuwe activiteiten of in de markt zetten van nieuwe producten.
INITIËRING

Visie over duurzaamheid ORIËNTATIE Win-winsituaties

Stakeholders

Haalbaarheid

Ontwikkelingsvisie VORMGEVING Project plan

BESLUITVORMING

Ontwikkelen
KPMG Big-8 (R)

Implementeren

Bouwen

UITVOERING

Het proces voor de ontwikkeling van een duurzaam bedrijventerrein

Op hoofdlijnen bestaat de werkwijze uit het integraal analyseren van de interne en externe omgeving, het vertalen van analyseresultaten naar een strategie en het managen van daaruit voortvloeiende acties. Aansluiting bij de marktvraag staat in dit proces van "business planning" centraal. Voor het realiseren

10

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

van nieuwe samenwerkingsvormen tussen marktpartijen en het ontwikkelen van bedrijventerreinen met een hogere toegevoegde waarde is dit van groot belang. De belangrijkste voordelen van de benoemde stappen zijn de bruikbaarheid voor zowel het bedrijfsleven als de overheid, de aansluiting bij de ideeën en belangen van de betrokken partijen en het structurele en systematische karakter. De stappen in het proces zijn onderverdeeld naar een strategische en operationele cyclus. Het doorlopen van deze cycli moet niet worden gezien als een eenmalige exercitie maar als een continu proces. De strategische cyclus betreft het voorbereiden en nemen van besluiten over de ontwikkeling van een duurzaam bedrijventerrein. De operationele cyclus betreft het managen van concrete projecten. Voor de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen is met name het doorlopen van de strategische cyclus van groot belang. In dit deel van het proces worden belangen van stakeholders, potentiële win-win-situaties en de haalbaarheid van initiatieven zichtbaar. Uit de praktijk van de voorbeeldprojecten blijkt dat meer dan 90% van de mogelijke afbreukrisico’ betrekking heeft op dit deel van het proces. s De stappen van het proces voor het creëren van win-win-oplossingen door samenwerking kunnen als volgt worden toegelicht:

Initiëring
Het proces dat leidt tot de ontwikkeling van een duurzaam bedrijventerrein kan vanuit zeer uiteenlopende situaties starten, waarbij sprake is van een groot aantal mogelijke initiatiefnemers en motieven. Het doel van de eerste stap blijft echter altijd gelijk, namelijk: het verkrijgen van draagvlak bij de belangrijkste samenwerkingspartners en de vorming van een gemeenschappelijke visie. Op bestaande terreinen zal draagvlak en visie in eerste instantie moeten ontstaan bij de bedrijven, ook als de overheid de initiatiefnemer is. Bij de ontwikkeling van nieuwe bedrijventerreinen zal visie en draagvlak moeten ontstaan bij de grondeigenaren, zoals: de overheid, de projectontwikkelaars en beleggers. Afhankelijk van de ideeën over een duurzame ontwikkeling komen later in het proces andere relevante partijen in beeld. Belangrijke aandachtspunten voor deze fase zijn: n Het verkrijgen van draagvlak: Een belangrijk aspect bij het verkrijgen van draagvlak is het op een juiste wijze presenteren van het begrip duurzaamheid. Het perspectief van de ondernemer of de toekomstige gebruiker dient hierbij centraal te staan. Het accent zou moeten liggen op economische kansen en het creëren van een gunstig klimaat voor samenwerking. n Het opstellen van een gemeenschappelijke visie: Bij de formulering van de visie zijn concrete projectvoorstellen nog niet aan de orde. Het accent dient te liggen op hetgeen wordt verstaan onder duurzame bedrijventerreinen, de hoofdlijnen van het resultaat waarnaar wordt gestreefd en de wijze waarop. De visie moet de partijen vertrouwen geven in het proces dat ze aangaan.

Oriëntatie
Het doel van de oriëntatie is het verkrijgen van inzicht in concrete mogelijkheden. In deze fase ligt het accent op de analyse van de (bedrijfs-)doelstellingen van stakeholders en het verkrijgen van draagvlak voor potentiële win-win-situaties. De invulling van de oriëntatie hangt af van de afspraken die hierover door de betrokken partijen zijn gemaakt bij de start van het proces. Een oriëntatie kan heel breed zijn. Hierbij wordt dan gekeken naar allerlei mogelijkheden voor efficiencyverbetering of voor meer toegevoegde waarde bij de inrichting van het bedrijventerrein. Daarnaast kan een oriëntatie zich ook richten op één specifiek onderwerp, zoals bijvoorbeeld de verbetering van de inzameling en afvoer van afvalstoffen of de logistiek van het bedrijventerrein. Hierbij kan de afspraak worden gemaakt dat leerervaringen in de toekomst worden gebruikt om andere thema’ te onderzoeken. s De aandachtspunten van deze fase zijn:

11

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

n

n

Analyse (bedrijfs-)doelstellingen stakeholders: Voor het creëren van win-win-oplossingen die aansluiten bij de marktvraag is het van belang dat inzicht bestaat in de (bedrijfs-)doelstellingen van de stakeholders. Essentieel in deze fase is het in kaart brengen van overeenkomsten tussen ideeën en belangen van betrokken partijen en het verkrijgen van aanknopingspunten voor samenwerking. Draagvlak voor potentiële win-win-situaties: Ondanks het win-win-karakter van de geïnventariseerde initiatieven blijkt het niet altijd eenvoudig om ideeën op de agenda van belangrijke stakeholders te krijgen. Deze kunnen zich bedreigd voelen, scepsis hebben over het rendement of belemmeringen zien. Het beïnvloeden van agenda’ is in deze fase een belangrijke procesfactor. s

Besluitvorming
Na het akkoord van belangrijke stakeholders (vanaf dat moment opdrachtgevers) wordt in deze fase aandacht besteed aan het onderzoeken van de haalbaarheid van potentiële win-win-situaties en aan het nemen van een besluit voor de uitvoering van concrete projecten. Het karakter van deze fase wordt bepaald door de te onderzoeken win-win-situaties. Bij grootschalige projecten zoals de ontwikkeling van een nieuw bedrijventerrein spelen de belangen van diverse stakeholders een rol en bestaan diverse risico’ s als gevolg waarvan de projecten kunnen mislukken. Voor deze categorie van projecten is een zorgvuldige besluitvorming cruciaal. Bij de meer kleinschalige projecten, zoals het opzetten van een inzamelstructuur voor afvalstoffen op het bedrijventerrein, zal een veel minder uitgebreid besluitvormingstraject noodzakelijk zijn. Het doel van deze fase blijft echter gelijk: het nemen van een aanvaardbaar besluit door de belangrijkste stakeholders. Belangrijke aandachtspunten zijn: n Invulling projectorganisatie: Voor het succesvol realiseren van win-win-oplossingen is een structuur noodzakelijk waarmee dat kan worden bereikt. Het is van belang dat stakeholders in deze fase aandacht besteden aan de besturing en bewaking van het proces. Voor deze en de navolgende fasen dient een nadere invulling van de projectorganisatie plaats te vinden. n Onderzoeken economische haalbaarheid: Een belangrijk onderdeel van de besluitvorming is de economische haalbaarheid van potentiële win-win-situaties. Ook voor duurzame oplossingen geldt dat ze economische overlevingskracht moeten hebben. Het rendement van de initiatieven staat bij duurzame ontwikkeling voorop. n Uitvoeren van risico-analyses: Om diverse redenen kunnen duurzame initiatieven in de loop van het proces nog wel eens worden verlaten. Om dit te kunnen voorkomen dient reeds in deze fase een risicoanalyse plaats te vinden op basis waarvan stakeholders afspraken kunnen maken over de wijze waarop men met bepaalde risico’ wil omgaan. s n Besluitvorming stakeholders: De laatste stap van de strategische cyclus betreft het maken van keuze en de besluitvorming. Ter voorbereiding op het besluit wordt in deze fase een ontwikkelingsvisie opgesteld met daarin een toelichting op het gewenste resultaat, de projectorganisatie en de financiële en juridische kaders waarbinnen het resultaat van het project zich moet afspelen.

Vormgeving
In deze fase vindt de vormgeving van de duurzame initiatieven plaats. De start van deze fase wordt gemarkeerd door het opstellen van een projectplan. De vormgeving bestaat uit het ontwerpen en ontwikkelen van de technische èn organisatorische aspecten van de win-win-oplossingen. In deze fase is een belangrijke verschil waar te nemen tussen projecten waarbij het doorlopen van een bestemmingsplanprocedure aan de orde is en projecten waarbij dat niet speelt. Met name bij de ontwikkeling van nieuwe bedrijventerreinen bepaalt het doorlopen van wettelijke procedures het kritische pad van het project. Verder speelt de aan- en verkoop van grond in deze fase een belangrijke rol. Ook bij bestaande bedrijventerreinen kan men te maken hebben met verouderde bestemmingsplannen die gewijzigd moeten worden. Voor wat betreft de ontwikkeling van beheersvormen en -instrumenten en de promotie en acquisitie komen de projecten meer overeen.

12

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

In deze fase zijn de volgende aandachtspunten van belang: n Opstellen projectplan: Een projectplan is het spoorboekje dat aangeeft hoe een project tot stand moet worden gebracht en een belangrijk communicatiemiddel in de richting van de opdrachtgevers en belangrijke betrokkenen (omgeving van het project). n Technische en organisatorische vormgeving: Centraal in deze fase staat het ontwerpen en het ontwikkelen van de oplossingen die bijdragen aan een duurzaam bedrijventerrein. Voor een belangrijk deel bestaan deze oplossingen uit de toepassing van (innovatieve) technologieën. Daarnaast kunnen oplossingen organisatorisch (managementvormen) of juridisch (contracten) van aard zijn. n Opstellen van integraal bestemmingsplan: Een bestemmingsplan dient te worden gezien als een juridische vertaling van de ontwikkelingsvisie. Om te voorkomen dat bestemmingsplannen belemmerend werken (geen ruimte bieden voor de gewenste ontwikkelingen) is het van belang dat van meet van aan aandacht wordt besteed aan het integrale karakter van bestemmingsplannen. n Promotie en acquisitie: Voor een ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen is het van belang dat bedrijven die passen in het terreinconcept zich er ook vestigen. Om dit te kunnen waarborgen dienen de betrokken partijen in deze fase aandacht te besteden aan de promotie van het bedrijventerrein en het maken van afspraken met en tussen gemeenten over de acquisitie van bedrijven.

Uitvoering
In de uitvoeringsfase krijgt het duurzame bedrijventerrein feitelijk gestalte. Deze fase markeert de overgang van het denkwerk naar de concrete realisatie van één of meerdere win-win-oplossingen. Deze fase bestaat uit het realiseren van de gekozen oplossingen en de implementatie ervan (ofwel het in gebruik nemen). Het accent van deze fase ligt op het vasthouden van het ambitieniveau. Voorkomen moet worden dat de “waan van de dag” het verschil gaat bepalen tussen de win-win-oplossingen en datgene wat uiteindelijk wordt gerealiseerd. Daarvoor is het van belang dat resultaten snel zichtbaar worden gemaakt en dat de voorgenomen duurzame initiatieven tot op het einde van de operationele cyclus op de agenda blijven van stakeholders en toekomstige gebruikers van het terrein. Belangrijke aandachtspunten voor deze fase zijn: n Sturing bij de uitvoering: Om ervoor te zorgen dat de ontwikkelingsvisie ook daadwerkelijk wordt gerealiseerd dient in deze fase veel aandacht te worden besteed aan het tijdig signaleren van problemen die kunnen ontstaan bij de bouw, het beheer of het gebruik van win-win-oplossingen en het aanreiken van oplossingen. n Evaluatie van proces en resultaat: Voor de continuïteit van het proces is het van belang dat de ontwikkelingen blijven aansluiten bij de (bedrijfs-)doelstellingen van de stakeholders. Hiervoor dienen afspraken te worden gemaakt over de evaluatie van het proces en het gerealiseerde resultaat.

0.7

Belangrijke slaag- en faalfactoren
De belangrijkste slaag- en faalfactoren voor het proces dat moet leiden tot de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen zijn: 1. Processen die moeten leiden tot de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen zijn complex. Niet zozeer vanwege schaalgrootte of investeringen, maar vooral gezien de vele belanghebbenden, het creëren van draagvlak, de vele invloedrijke ontwikkelingen en de oprichting van noodzakelijke samenwerkingsverbanden. Het proces moet worden beschouwd als de kritische succesfactor. 2. De win-win-oplossingen waar samenwerkende partijen naar streven raken vaak de “core business” van de bedrijven en overheden. Als gevolg hiervan stellen de betrokken partijen hoge eisen aan het proces. Voor een succesvolle aanpak dienen de ideeën en belangen van de stakeholders bij de besturing en bewaking van het proces centraal te staan.

13

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

3. Met name de strategische cyslus van het proces is van groot belang. In dit deel van het proces worden de ideeën en belangen van de stakeholders, de potentiële win-win-situaties en de haalbaarheid zichtbaar gemaakt. Meer dan 90% van de mogelijke afbreukrisico’ heeft betrekking op dit onderdeel van s het proces. 4. Voor het verkrijgen van draagvlak is het van belang dat het proces start vanuit het perspectief van de ondernemers of de toekomstige gebruikers. Het accent dient te liggen op het creëren van economische kansen en het realiseren van een goed klimaat voor samenwerking. Bij de betrokken partijen moet vertrouwen ontstaan in de wijze waarop het proces gaat verlopen. 5. Voor het creëren van duurzame oplossingen die aansluiten bij de marktvraag is het noodzakelijk dat reeds vroeg in het proces inzicht ontstaat in de (bedrijfs-)doelstellingen van de betrokken partijen. Op deze wijze kunnen concrete aangrijpingspunten worden verkregen voor samenwerking tussen de bedrijven en met de overheid. Dit is tevens de basis voor continuïteit in het proces. 6. Bij het bedrijfsleven en de overheid bestaan vaak vele ideeën voor een duurzame ontwikkeling van bedrijventerreinen. Het is echter niet altijd eenvoudig om ideeën op de agenda van belangrijke stakeholders te krijgen. Deze kunnen zich bedreigd voelen, scepsis hebben over het rendement of belemmeringen zien. Het beïnvloeden van agenda’ is dan ook een belangrijke procesfactor. s 7. Staan ideeën eenmaal op de agenda dan komen partijen vaak in de verleiding om meteen te willen starten met de uitvoering van projecten. Echter, rekening moet worden gehouden met het feit dat belangrijke stakeholders vaak belang hechten aan het onderzoeken van de haalbaarheid van initiatieven ter voorbereiding van het besluit om een project te starten. 8. Voor de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen is het verkrijgen van politiek/bestuurlijk draagvlak in veel gevallen van groot belang. Ontwikkelingsvisies en daaruit volgende projectplannen zijn niet alleen noodzakelijk voor de besluitvorming door de stakeholders, maar dragen er ook toe bij dat duurzame ontwikkelingen op de politiek/bestuurlijke agenda komen en blijven. 9. Privaat- en publiekrechtelijke instrumenten (zoals contracten, voorwaarden voor de gronduitgifte, bestemmingsplannen, etc.) spelen bij de vormgeving van win-win-oplossingen een belangrijke rol. Van belang is dat deze instrumenten niet worden gebruikt als vertrekpunt (blauwdruk). De inhoud van deze instrumenten zou het slotakkoord moeten zijn van de vormgevingsfase (maatwerk). 10. Het vestigen van de juiste bedrijven op een terrein kan voor het verkrijgen van gewenste samenwerkingsvormen cruciaal zijn. Door goede PR moeten “klanten” inzicht krijgen in de toegevoegde waarde van het bedrijventerrein. Daarnaast zou regionale samenwerking tussen gemeenten bij de acquisitie van bedrijven een belangrijke ondersteunende factor kunnen zijn. 11. Bij de realisatie van concrete win-win-oplossingen bestaat het gevaar dat de “waan van de dag” het verschil gaat bepalen tussen de ontwikkelingsvisie voor een duurzaam bedrijventerrein en het uiteindelijke resultaat. Het is dan ook van belang dat resultaten zichtbaar worden gemaakt en voorgenomen initiatieven op de agenda blijven van belangrijke stakeholders of toekomstige gebruikers.

14

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

1
1.1

Introductie
De achtergrond van duurzame bedrijventerreinen
In de discussie over de economische ontwikkeling van Nederland wordt tegenwoordig erkend dat deze niet ten koste mag gaan van het milieu. Het idee van synergie tussen economie en ecologie vormt de kern van de in 1997 gepubliceerde Nota Milieu & Economie (NME). Hierin schetst het kabinet het streefbeeld van een duurzame economische ontwikkeling. In dit streefbeeld worden economische groei, meer concurrentiekracht en werkgelegenheid gecombineerd met minder milieudruk, een vermindering van de inzet van fossiele brandstoffen en niet-vernieuwbare voorraden en een beter beheer van ruimte, natuur en biodiversiteit. Voor de invulling van dit streefbeeld voorziet de NME een veranderingsproces van onderaf met een belangrijke rol voor bedrijven, overheden en burgers op lokaal niveau. De ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen past in dit proces.

1.2

Wat te verstaan onder duurzame bedrijventerreinen?
Voor de versterking van de marktpositie is het bedrijfsleven voortdurend op zoek naar manieren om het economisch resultaat te verbeteren. De onderdelen van de bedrijfsvoering die hierbij een belangrijke rol spelen zijn bijvoorbeeld het zuiniger omgaan met inputs, het streven naar product- en procesverbetering en het verbeteren van de kwaliteit van de output. Het “milieu” vormt hierbij steeds meer een factor van belang: als kostenpost (duurdere grondstoffen, hogere kosten afvalverwerking, kosten van heffingen, etc.) en aan de opbrengstenkant (duurzamere producten, milieu als marketingtool, etc.). Gezien vanuit de optiek van het economisch resultaat besteden bedrijven dan ook al langer aandacht aan het verminderen van de milieubelasting. Het op bedrijfseconomisch verantwoorde wijze aanpakken van milieu-aspecten vindt tot op heden met name op een bedrijfsinterne wijze plaats. Bij deze aanpak is de aandacht van het bedrijfsleven in de afgelopen periode verschoven van het treffen van end-of-pipe-maatregelen naar het zo veel mogelijk voorkomen van het ontstaan van milieubelasting. Deze aanpak heeft inmiddels al vele structurele winwin-oplossingen voortgebracht. De ruimte voor het individueel creëren van dergelijke oplossingen is echter begrensd. Niet alleen economisch, maar ook fysiek en technologisch. Met de introductie van het begrip “duurzame bedrijventerreinen” vindt een nieuwe ontwikkeling plaats. Het creëren van win-winoplossingen door samenwerking tussen bedrijven op lokaal niveau staat hierbij centraal. In samenhang hiermee is bij de overheid en het bedrijfsleven een toenemende belangstelling waar te nemen voor de kwaliteit van bedrijventerreinen. Tot voor enkele jaren kenmerkte de ontwikkeling van bedrijventerreinen zich vooral door de beperkte toegevoegde waarde van het aanbod (accent op ruimte en infrastructuur) en de geringe aandacht voor het beheer. Hierdoor kunnen problemen ontstaan, zoals een onaantrekkelijk vestigingsklimaat en hoge kosten voor herstructurering. Steeds meer overheden en bedrijven gaan over op samenwerking bij het ontwerpen, ontwikkelen en beheren van bedrijventerreinen met het oog op verbetering en behoud van toegevoegde waarde. Een aanpak die moet leiden tot het realiseren van win-win-oplossingen bij de inrichting van bedrijventerreinen. In het algemeen kan het begrip “duurzame bedrijventerreinen” dan ook worden omschreven als: Samenwerking tussen bedrijven onderling en met overheden op bedrijventerreinen, gericht op het verbeteren van het (bedrijfs-)economisch resultaat, de vermindering van de milieubelasting en een efficiënter ruimtegebruik. Voor het bedrijfsleven is samenwerking met andere marktpartijen voor de verbetering van het bedrijfseconomisch resultaat overigens niets nieuws. Al van oudsher vindt op diverse gebieden samenwerking

15

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

plaats. Denk bijvoorbeeld aan de inkoop van goederen of op het gebied van research & development. Samenwerking tussen het bedrijfsleven (gebruikers) en de overheid (aanbieders) bij ontwerp, ontwikkeling en beheer van bedrijventerreinen is nog relatief nieuw. Meer in het bijzonder kan de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen worden geschetst vanuit de volgende twee invalshoeken: 1. Duurzame bedrijfsprocessen 2. Duurzame inrichting bedrijventerrein

Duurzame bedrijfsprocessen
Bij de invalshoek “duurzame bedrijfsprocessen” staan de fysieke stromen (elektriciteit, warmte, water, grond- en reststoffen, personen, goederen en afvalstoffen) centraal die het gevolg zijn van de bedrijfsmatige activiteiten op bedrijventerreinen. De samenwerking tussen bedrijven moet leiden tot nieuwe mogelijkheden voor het zo efficiënt mogelijk inzetten van de aanwezige energie- en materiaalstromen. Het doel van de samenwerking is het creëren van duurzame bedrijfsprocessen die leiden tot een verbetering van het bedrijfseconomische resultaat en een vermindering van de milieubelasting of het ruimtegebruik. Bijvoorbeeld door het uitwisselen van rest- en bijproducten, het gezamenlijk benutten van utilities of het combineren van goederenstromen. Voor het realiseren van de gewenste efficiencyverbeteringen kunnen bedrijven samenwerkingsvormen aangaan met andere marktpartijen op één of meer van de volgende onderwerpen (zie hoofdstuk 3): Uitwisseling van energie, grondstoffen en water. Gezamenlijk gebruik van utilities en bedrijfsfuncties. Combineren van het vervoer van goederen en personen. Collectieve inzameling en afvoer van afvalstoffen.
n n n n

Duurzame inrichting bedrijventerrein
De invalshoek “duurzame inrichting bedrijventerreinen” richt zich op het gebied (bestaande uit bedrijfsruimte, infrastructuur en diverse voorzieningen) waarbinnen de bedrijfsprocessen zich afspelen. Door samenwerking bij het ontwerpen, ontwikkelen en beheren proberen de belanghebbenden te komen tot bedrijventerreinen met een grotere toegevoegde waarde op de korte en de langere termijn. Het doel van de samenwerking is het creëren van een duurzame inrichting waarmee het (bedrijfs-)economisch resultaat verbetert en de milieubelasting en het ruimtegebruik verminderen. Bijvoorbeeld door het clusteren van bedrijven, het realiseren van voorzieningen die een efficiënte inzet van energie- en materiaalstromen ondersteunen of het maken van afspraken over terreinbeheer. Samenwerking tussen de bedrijven en de overheden ten behoeve van een grotere toegevoegde waarde kan zich richten op één of meer van de volgende onderwerpen (zie hoofdstuk 4): Intensiever gebruik van de ruimte. Nutsvoorzieningen met een hoog rendement. Multimodaal transport en hoogwaardig openbaar vervoer. Bedrijfsgerichte commerciële voorzieningen.
n n n n

Deze twee invalshoeken hebben betrekking op zowel bestaande als nieuwe bedrijventerreinen1. Beide invalshoeken kunnen worden gebruikt als vertrekpunt. Echter, dikwijls zullen ze in combinatie met elkaar voorkomen. De invalshoek “stromen” is het vertrekpunt voor het bedrijfsleven. Het accent ligt dan ook op samenwerkingsvormen tussen meerdere bedrijven. De invalshoek “gebied” is een vertrekpunt voor zowel het bedrijfsleven als de overheid. De overheid echter wordt bij deze invalshoek gezien als belangrijke initiatiefnemer (meestal in haar rol als grondeigenaar).
1

Indien we in deze handreiking spreken over bedrijventerreinen dan bedoelen we tevens bedrijfsterreinen en kantorenlocaties, tenzij anders staat aangegeven.

16

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

1.3

Wat is het doel van deze handreiking?
Bij het opstellen van de NME bleek reeds de grote belangstelling bij het bedrijfsleven en de overheid voor het thema duurzame bedrijventerreinen. En gezien het toenemend aantal projecten in Nederland lijkt de interesse alleen maar te groeien. Om te voorzien in de behoefte aan informatie over concrete projecten en ervaringen is door de betrokken ministeries besloten tot het verzamelen en verspreiden van de reeds opgedane kennis en ervaring. De doelstelling van deze handreiking is het op een toegankelijke wijze aanreiken van ervaringen uit de Nederlandse situatie om daarmee te bevorderen dat het concept duurzame bedrijventerreinen breder en op een succesvolle wijze wordt toegepast. Voor het realiseren van deze doelstelling is deze handreiking opgebouwd uit twee delen (zie figuur 1): 1. “Hoe stuur je het proces om te komen tot de ontwikkeling van een duurzaam bedrijventerrein?”. Dit deel (hoofdstuk 2) gaat in op de wijze waarop het bedrijfsleven en de overheid de samenwerking gestalte kunnen geven. Aandacht wordt besteed aan de stappen in het proces, de rollen en verantwoordelijkheden van betrokken partijen en de belangrijkste slaag- en faalfactoren. Hierbij wordt gebruik gemaakt van specifieke ervaringen uit het project INES Mainport en het project Duurzame Revitalisering bedrijventerrein De Rietvelden/De Vutter/Veemarktkade. 2. “Wat zijn de opties voor het ontwikkelen van een duurzaam bedrijventerrein?”. Voor de beantwoording van deze vraag wordt in het tweede deel (hoofdstuk 3 en 4) aan de hand van de twee invalshoeken “duurzame bedrijfsprocessen” en “duurzame ruimtelijke inrichting” een groot aantal opties besproken voor het verduurzamen van bedrijventerreinen. Ter ondersteuning wordt gebruik gemaakt van circa 25 Nederlandse voorbeeldprojecten. Tevens wordt een toelichting gegeven op vaak gehanteerde begrippen, zoals: industriële ecologie, integraal ketenbeheer en parkmanagement.
STROMEN Uitwisseling van energie, grondstoffen en water Gezamenlijk gebruik van utilities en bedrijfsfuncties GEBIED Intensiever gebruik van de ruimte Nutsvoorzieningen met hoog rendement

Collectieve inzameling en afvoer van afvalstoffen

Combineren van het vervoer van goederen en personen

Bedrijfsgerichte commerciële voorzieningen

Multimodaal transport en hoogwaardig openbaar vervoer

Opties voor duurzame bedrijfsprocessen (hoofdstuk 3) PROCES Visie

Opties voor duurzame inrichting bedrijventerreinen (hoofdstuk 4)

Procesmanagement (hoofdstuk 2)

Duurzame bedrijventerreinen (hoofdstuk 1)
Figuur 1: Onderdelen van de handreiking

17

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

Bij het opstellen van de handreiking is bewust gekozen voor het gebruik van Nederlandse voorbeelden. Bij de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen speelt de context van het project in veel gevallen een belangrijke rol. Denk hierbij aan zaken zoals: wettelijke procedures, eigendomsverhoudingen en de bestuurlijke verhoudingen. De voorbeelden betreffen zowel bestaande bedrijventerreinen als nieuwe bedrijventerreinen in ontwikkeling. Daarnaast is aandacht besteed aan bedrijfsterreinen (bijvoorbeeld van Shell, Hoogovens of AKZO) en diverse kantorenlocaties. Verder ligt het accent van de handreiking op samenwerkingsvormen. Dit betekent dat op een aantal thema’ zoals duurzaam bouwen of milieus, zonering, die passen bij het onderwerp duurzame bedrijventerreinen niet nader wordt ingegaan. Bij het opstellen van de handreiking is ervan uitgegaan dat de ideeën en ambities van de betrokken partijen bepalend zijn voor de duurzame ontwikkelingen die zullen plaatsvinden. Ontwikkelingen kunnen derhalve variëren van enkele bedrijven tot gehele bedrijventerreinen. Daarnaast kunnen duurzame initiatieven betrekking hebben op één thema of juist een reeks van onderwerpen. Deze handreiking biedt als het ware een “menu”. De belanghebbende partijen maken hieruit zelf hun keuze. Ook voor het proces dat de partijen samen doorlopen wordt ervan uitgegaan dat de lokale situatie bepalend is voor het verloop. Deze handreiking biedt daarvoor diverse aanknopingspunten. De slaag- en faalfactoren bieden houvast bij het oplossen van problemen die in het proces kunnen ontstaan. Het opstellen van de handreiking is gebeurd onder toezicht van de Stuurgroep Boegbeeld Duurzame Bedrijventerreinen. In de Stuurgroep waren vertegenwoordigd de ministeries van Economische Zaken (voorzitter), Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer en Verkeer & Waterstaat, de provincies (IPO), de gemeenten (VNG), het bedrijfsleven (VNO/NCW) het project INES Mainport en het project Duurzame Revitalisering bedrijventerrein De Rietvelden/De Vutter/Veemarktkade (in deze handreiking afgekort als het project RiVu).

18

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

Deel 1: Hoe stuur je het proces om te komen tot de ontwikkeling van een duurzaam bedrijventerrein?

19

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

2
2.1

Van visie tot winst voor economie en milieu
Het proces als kritieke succesfactor
Zoals in paragraaf 1.2 staat aangegeven is samenwerking tussen bedrijven onderling en met de overheid een belangrijke factor bij de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen. Door samenwerking ontstaan nieuwe economische kansen die tevens kunnen leiden tot verlaging van de milieudruk. Kenmerkend voor de efficiency- en inrichtingsvraagstukken bij de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen is dat het hier meestal gaat om complexe processen. De complexiteit wordt hierbij niet zozeer bepaald door bijvoorbeeld schaalgrootte, benodigde investeringen of doorlooptijd, maar vooral door de vele belanghebbenden die willen sturen in het proces, de noodzaak voor het creëren van een breed draagvlak, de vele ontwikkelingen op het gebied van economie, milieu, ruimtelijke ordening, etc. en de oprichting van noodzakelijke samenwerkingsverbanden tussen de betrokken partijen. Uit de praktijk van de Nederlandse voorbeeldprojecten komt het proces, dat de betrokken partijen samen doorlopen, naar voren als de kritische succesfactor. Dit komt omdat de win-win-oplossingen waar de partijen naar streven veelal de “core business” raken van de bedrijven en de overheden. Als gevolg hiervan stellen betrokken partijen hoge eisen aan het proces. Het managen van processen is dan ook meer dan alleen het traditionele projectmanagement met het accent op zaken, zoals geld, tijd, organisatie en informatie. Voor een succesvolle aanpak dienen de stakeholders centraal te staan. Het proces moet ertoe leiden dat de partijen zich willen binden. Enerzijds vanuit de overtuiging dat het proces leidt tot versterking van hun “core business”. Anderzijds omdat ze zich realiseren dat belangrijke “winst” alleen kan worden behaald indien zij samenwerken. Er bestaan zeer uiteenlopende situaties van waaruit het proces, dat moet leiden tot een duurzaam bedrijventerrein, kan starten. Op het eerste gezicht lijken er twee belangrijke uitgangssituaties te bestaan, namelijk: bestaande en nieuwe bedrijventerreinen. Echter, uit de praktijk blijkt dat het onderscheid tussen bestaand en nieuw vooral relevant is voor hetgeen men met het proces kan bereiken. Voor de te volgen stappen in het proces heeft het geen consequenties. Voor de invulling uiteraard wel. In de navolgende onderdelen van dit hoofdstuk zal aandacht worden besteed aan de stakeholders in het proces, de kenmerken en de stappen van het proces en het procesmanagement. Bij de toelichting op de stappen wordt ingegaan op de factoren die het proces kunnen bevorderen en belangrijke valkuilen.

De belangrijke stakeholders in het proces
Bij de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen spelen diverse stakeholders een rol. Met het begrip “stakeholders” worden met name de investerende en risiconemende partijen bedoeld. De partijen kunnen als volgt worden onderverdeeld: Bij de invalshoek “duurzame bedrijfsprocessen” is het bedrijfsleven de belangrijkste stakeholder. Verbetering van het bedrijfseconomische resultaat in combinatie met de aanpak van milieu-aspecten is in eerste instantie de verantwoordelijkheid van het bedrijfsleven. Een duurzame ontwikkeling door een efficiënte inzet van energie- en materiaalstromen zal gestalte moeten krijgen in het denken en doen van bedrijven. Bedrijvenverenigingen kunnen hierbij een belangrijke rol spelen. Gezien vanuit de invalshoek “duurzame inrichting bedrijventerreinen” staan vooral de grondeigenaren centraal. Een belangrijke stakeholder is de overheid. Dit als gevolg van haar taken op het gebied van ontwerp, ontwikkeling en beheer van bedrijventerreinen en de uitvoering van daarmee samenhangende procedures op het gebied van ruimtelijke ordening en milieu. Andere belangrijke stakeholders die bij een duurzame inrichting van bedrijventerreinen kunnen worden onderscheiden zijn de nutsbedrijven, projectontwikkelaars en beleggers.

20

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

Tenslotte kunnen ook intermediaire organisaties, zoals de Kamers van Koophandel, werkgeversverenigingen en branche-organisaties een belangrijke partij zijn in het proces. Als intermediair met kennis over de ontwikkeling en het beheer van bedrijventerreinen kunnen zij een belangrijke initiërende, adviserende en bemiddelende rol vervullen voor zowel het bedrijfsleven als de overheid.

De noodzakelijke kenmerken van het proces
Voor het laten ontstaan van een succesvolle samenwerking tussen bovenstaande stakeholders is het van belang dat aandacht wordt besteed aan de vormgeving en de besturing van de processen die moeten leiden tot de ontwikkeling van een duurzaam bedrijventerrein. Bij het managen van de processen dient tenminste aan de volgende kenmerken aandacht te worden besteed: 1. Betrokkenheid partijen: Zoals in het bovenstaande is aangegeven spelen in het proces diverse partijen een belangrijke rol. Voor een optimaal gebruik van de aanwezige kennis en voor een vergroting van het gewenste draagvlak is het van belang dat de relevante stakeholders vroegtijdig in het proces worden betrokken. Voor een open uitwisseling van kennis en informatie zijn afspraken tussen de partijen noodzakelijk. Het maken van afspraken moet bevorderen dat partijen inzicht krijgen in elkaars ideeën en belangen en waarborgen dat bedrijfsinformatie (indien nodig) vertrouwelijk blijft en de belangen van de partijen niet worden geschaad. Van belang is dat het proces een “open” karakter heeft. Gewenste resultaten moeten niet reeds vooraf vast staan (blauwdrukken), maar dienen de opbrengst te zijn van het proces (maatwerk). In het proces moeten de betrokkenen al werkende en met ruimte voor een eigen inbreng kunnen komen tot oplossingen die passen bij de behoefte. Voor de kwaliteit van het proces is een integrale benadering nodig. Dit betekent dat de belanghebbende partijen (reeds binnen de eigen organisatie) moeten zorgdragen voor een evenwichtige afstemming tussen de aspecten economie, milieu en ruimte bij de besluitvorming en de uitvoering van activiteiten. Voor het verkrijgen en vasthouden van continuïteit in het proces is het van belang dat de betrokken partijen komen tot een gezamenlijke visie over het doel en belang van de samenwerking. De continuïteit van het proces kan alleen gewaarborgd worden indien het proces is gebaseerd op de (bedrijfs-)doelstellingen van de belanghebbenden.

2. Open communicatie:

3. Procesmatige aansturing:

4. Integrale aanpak:

5. Gemeenschappelijke visie:

2.2

De organisatie van het proces
Het proces dat leidt tot een duurzaam bedrijventerrein kan in een aantal stappen worden onderverdeeld (zie figuur 2). De stappen komen overeen met de werkwijze zoals die wordt gehanteerd bij het tot stand brengen van nieuwe activiteiten of in de markt zetten van nieuwe producten. Op hoofdlijnen bestaat de werkwijze uit het integraal analyseren van de interne en externe omgeving, het vertalen van analyseresultaten naar een strategie en het managen van daaruit voortvloeiende acties. Aansluiting bij de marktvraag staat in dit proces voor "business planning" centraal. Voor het realiseren van nieuwe samenwerkingsvormen tussen marktpartijen en het ontwikkelen van bedrijventerreinen met een hogere toegevoegde waarde is dit van groot belang.

21

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

INITIËRING

Visie over duurzaamheid ORIËNTATIE Win-winsituaties

Stakeholders

Haalbaarheid

Ontwikkelingsvisie VORMGEVING Project plan

BESLUITVORMING

Ontwikkelen
KPMG Big-8 (R)

Implementeren

Bouwen

UITVOERING

Figuur 2: Het proces voor de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen

De stappen in het proces zijn onderverdeeld naar een strategische en operationele cyclus. Het doorlopen van deze cycli moet niet worden gezien als een eenmalige exercitie maar als een continu proces. De strategische cyclus betreft het voorbereiden en nemen van besluiten over de ontwikkeling van een duurzaam bedrijventerrein. De operationele cyclus betreft het managen van concrete projecten. Voor de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen is met name het doorlopen van de strategische cyclus van groot belang. In dit deel van het proces worden belangen van stakeholders, potentiële win-win-situaties en de haalbaarheid van initiatieven zichtbaar. Uit de praktijk van de voorbeeldprojecten blijkt dat meer dan 90% van de mogelijke afbreukrisico’ betrekking heeft op dit deel van het proces. s

De stappen van het proces
De stappen van het proces voor het creëren van win-win-oplossingen door samenwerking kunnen als volgt worden toegelicht: 1. Initiëring: De motieven voor het initiëren van een proces dat moet leiden tot een duurzaam bedrijventerrein zijn doorgaans heel divers. Verbetering van de efficiency of het vestigingsklimaat spelen hierbij een belangrijke rol. De start van het proces is daarentegen altijd gelijk, namelijk het verkrijgen van draagvlak bij de belanghebbenden en het formuleren van een gemeenschappelijke visie.

22

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

2. Oriëntatie:

Het accent van de oriëntatie ligt op het analyseren van de stakeholders. Wie zijn de betrokken partijen? Wat zijn hun ideeën en belangen? Welke behoeften hebben zij en wat is het ambitieniveau? Op basis hiervan wordt bij deze stap gekeken naar de concrete mogelijkheden en het zichtbaar maken van potentiële win-winsituaties op bedrijventerreinen. Met het inzicht in mogelijke kansen die zich voordoen op bedrijventerreinen dient aandacht te worden besteed aan de haalbaarheid (economisch, financieel, politiek, organisatorisch, etc.) van de potentiële win-win-situaties, het opstellen van een ontwikkelingsvisie en de besluitvorming van de betrokken partijen over de ontwikkeling van een duurzaam bedrijventerrein. Na de besluitvorming vindt uitwerking plaats van de ontwikkelingsvisie door het uitvoeren van concrete projecten. Deze stap bestaat uit het opstellen van projectplannen en het ontwerpen en ontwikkelen van win-win-oplossingen. Het gaat hierbij niet alleen om de technische aspecten, maar ook de organisatorische en juridische facetten van duurzame oplossingen. Het accent van deze stap ligt op het feitelijk bouwen en implementeren van de duurzame oplossingen. Het accent ligt hier op het vasthouden van de uitgangspunten van de ontwikkelingsvisie, het evalueren van het proces en de resultaten en de terugkoppeling van resultaten aan de betrokken partijen ter ondersteuning van de motivatie en het opdoen van leerervaringen.

3. Besluitvorming:

4. Vormgeving:

5. Uitvoering:

De belangrijkste voordelen van de benoemde stappen zijn de bruikbaarheid voor zowel het bedrijfsleven als de overheid, de aansluiting bij de ideeën en belangen van de betrokken stakeholders en het structurele en systematische karakter.

Het procesmanagement
Voor de verankering van de bovenstaande stappen is het van belang dat de betrokken stakeholders het procesmanagement op een adequate wijze organiseren. Procesmanagement betreft het gehele proces voor business planning. Hierbij kan een onderscheid worden gemaakt naar initiërende, coördinerende en beheersmatige activiteiten. Op het strategische niveau van het proces ligt het accent van het procesmanagement voornamelijk op initiëring en coördinatie. Voorbeelden van activiteiten zijn: n Het voortdurend nagaan of de juiste partijen bij het project zijn betrokken. n Het zichtbaar maken en afstemmen van de belangen van de betrokken partijen. n Het bevorderen van de eigen inbreng door de betrokken partijen. n Het ondersteunen van de partijen bij het formuleren van een visie over duurzaamheid. n Het bewaken en actualiseren van de gezamenlijke visie gedurende het proces. n Het overtuigen van partijen die (nog) sceptisch staan tegenover het project. n Het opstellen en bewaken van de spelregels over het verloop van het proces. n Het organiseren van de communicatie (brochures, perspublicaties, seminars, workshops). Op het operationele niveau spelen met name de beheerstaken een belangrijke rol. Hierbij kunnen drie aandachtsvelden worden onderscheiden: 1. Beheersing van het project: vaststellen en bewaken van beheersingsaspecten, zoals: kosten, tijdsplanning, geldstromen, productkwaliteit en informatievoorziening. 2. Bijzondere aandachtsgebieden: denk hierbij aan public relations en communicatie en het monitoren van belangrijke economische en ruimtelijke ontwikkelingen. 3. Randvoorwaarden voor het project: politieke besluitvorming, verwerving van grond, verkrijgen van vergunningen en opstellen/aanpassen van bestemmingsplannen.

23

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

Het procesmanagement kan worden beschouwd als de motor van het proces. Deze functie is op diverse manieren te organiseren. Zo is bij het project INES Mainport sprake van een projectbureau met een procesmanager afkomstig van de Stichting Europoort Botlek Belangen. In het project RiVu is het procesmanagement de taak van de projectgroep bestaande uit vertegenwoordigers van bedrijven, gemeente, provincie en Kamer van Koophandel. Een kenmerk van procesmanagement is de centrale positie (zie figuur 3) in de projectorganisatie. Vanaf deze plek kan de relatie met zowel de opdrachtgevende partijen, de uitvoerende partijen als de omgeving worden vormgegeven. Hierbij is een belangrijke rol weggelegd voor de stuurgroep. Met name het creëren van (bestuurlijk) draagvlak is voor de stuurgroep een belangrijk aandachtspunt.
PROJECTORGANISATIE Vaststellen en toetsen kaders

Stuurgroep
Initiëring Coördinatie Beheersing

Adviesraad

Projectgroep

OMGEVING

Uitvoering projectplan

Werkgroep

Werkgroep

Werkgroep
PROCESMANAGEMENT

Figuur 3: De centrale positie van het procesmanagement

2.3

Initiëring
Het proces dat moet leiden tot de ontwikkeling van een duurzaam bedrijventerrein kan starten vanuit zeer uiteenlopende situaties, waarbij is sprake van een groot aantal mogelijke initiatiefnemers en motieven. Het doel van deze eerste stap blijft echter gelijk, namelijk: het verkrijgen van het Oriëntatie gewenste draagvlak bij de belangrijkste samenwerkingspartners en de vorming van een gemeenschappelijke Besluitvorming visie op het doel en belang van een duurzame ontwikkeling. Deze visie dient op hoofdlijnen aan te geven waar de stakeholders naar streven en nog belangrijker de wijze Vormgeving waarop. Op bestaande terreinen zal draagvlak en visie in eerste instantie moeten ontstaan bij de bedrijven, ook als de overheid de initiatiefnemer is. Bij de ontwikkeling van nieuwe Uitvoering bedrijventerreinen zal visie en draagvlak moeten ontstaan bij de grondeigenaren, zoals: de overheid, projectontwikkelaars en beleggers. Afhankelijk van de ideeën van
Initiëring

24

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

de betrokken partijen over een duurzame ontwikkeling komen later in het proces andere relevante partijen in beeld.

Verkrijgen van draagvlak
Een belangrijk aspect bij het verkrijgen van draagvlak is het op een juiste wijze presenteren van het begrip “duurzame bedrijventerreinen”. Onduidelijkheid hierover kan snel ontstaan als het accent te veel ligt op verbetering van milieuprestaties, regulering en kosten. Van belang is dat het perspectief van de ondernemer of de toekomstige gebruiker wordt belicht. Het accent dient in deze fase te liggen op economische kansen en het creëren van een gunstig klimaat voor samenwerking. De rol van de initiatiefnemers in deze fase is die van inspirator. Toonzetting en verbeeldingskracht zijn cruciaal. Voor de uitvoering van deze stap wordt vaak gebruik gemaakt van seminars of workshops waarbij bedrijven en overheden met ervaring een toelichting geven vanuit de praktijk. Ook de opties voor een duurzame ontwikkeling uit hoofdstuk 3 en 4 bieden hiervoor diverse aangrijpingspunten. Een initiërende fase kan op zeer uiteenlopende manieren vorm krijgen. Bij het project INES Mainport kwam het gewenste draagvlak voort uit de reeds bestaande samenwerking tussen de bedrijven op het gebied van bedrijfsinterne milieuzorg. Het project werd door de betrokken partijen gezien als een min of meer logisch vervolg op de reeds bestaande denk- en werkwijze. In het project RiVu daarentegen hebben de initiatiefnemers vanuit de provincie Noord-Brabant en het bedrijfsleven veel tijd moeten investeren in het creëren van draagvlak bij belangrijke stakeholders, zoals: de bedrijven, de gemeente en de nutsbedrijven. De initiërende fase heeft in het project RiVu circa 2 jaar in beslag genomen alvorens de betrokkenen het besluit namen om een project te starten. Factoren die het verkrijgen van draagvlak bij stakeholders kunnen bevorderen zijn: n Het initiatief (mede) in handen leggen van het bedrijfsleven. Dit geldt in principe ook voor de ontwikkeling van nieuwe bedrijventerreinen, zodra bekend is welke bedrijven (of een aantal daarvan) zich willen vestigen op het bedrijventerrein. n De aanwezigheid van een bedrijvenvereniging of bedrijvenkring. Dit bevordert de onderlinge afstemming over initiatieven, waarborgt de inbreng van betrokken partijen en verbetert het contact met de overheid. n De aanwezigheid van één of enkele grote bedrijven die willen fungeren als “trekker” in het proces. De inhoudelijke mogelijkheden en het vertrouwen die deze bedrijven met zich meebrengen zijn voor andere partijen vaak een stimulans om te participeren in het proces. Een belangrijke valkuil in deze fase is het laten leunen van het initiatief op de motivatie en persoonlijke inzet van één of enkele initiatiefnemers. Naast belangrijke voordelen brengt dit het gevaar met zich mee dat initiatieven verloren kunnen gaan door het wegvallen van de trekkers (een verschuiving van ambities, een verandering van werkkring, etc.). Om dit te voorkomen moet de basis van het initiatief in een vroegtijdig stadium van het proces worden verbreed.

Gemeenschappelijke visie
De initiërende fase zou moeten resulteren in een gemeenschappelijke visie van de stakeholders op de duurzame ontwikkeling van bedrijventerreinen. Bij de formulering van de visie zijn concrete projectvoorstellen nog niet aan de orde. Het accent dient te liggen op een gezamenlijke interpretatie van het begrip “duurzame bedrijventerreinen”, de hoofdlijnen van het resultaat waarnaar wordt gestreefd en de wijze waarop dit resultaat dient te worden bereikt. Dit laatste punt is in veel van de gevallen voor de betrokken partijen van doorslaggevend belang. Hierbij dient tenminste aandacht te worden besteed aan de bijdrage en rol van de betrokken partijen, de besturing en de bewaking van het proces en de wijze van communiceren (intern en extern). Door de gemeenschappelijke visie moeten de betrokken partijen vertrouwen krijgen in het proces dat ze aangaan.

25

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

In een aantal van de voorbeeldprojecten hebben de betrokken partijen de gemeenschappelijke visie ook formeel vastgelegd. Dit ter bekrachtiging van de visie. In het project RiVu is dit gedaan met behulp van een intentieverklaring. Deze is door alle betrokken partijen ondertekend. Het opstellen van een schriftelijke verklaring is overigens absoluut geen noodzaak. In het project INES Mainport bijvoorbeeld is door de betrokken partijen nooit een verklaring ondertekend. Toch is sprake van een intensieve samenwerking. De noodzaak hiervoor hangt dan ook geheel af van de partijen.

2.4

Oriëntatie
Het doel van de oriëntatie is het verkrijgen van inzicht in concrete mogelijkheden voor een duurzame ontwikkeling. In deze fase ligt het accent op de analyse van (bedrijfs-)doelstellingen van stakeholders en het verkrijgen van draagvlak voor potentiële win-win-situaties. De invulling van de Oriëntatie oriëntatie hangt af van de afspraken die hierover door de betrokken partijen zijn gemaakt bij de start van het proces. Een Besluitvorming oriëntatie kan heel breed zijn. Hierbij wordt dan gekeken naar allerlei mogelijkheden voor efficiencyverbetering of voor meer toegevoegde waarde bij de inrichting van het bedrijventerrein. Vormgeving Daarnaast kan een oriëntatie zich ook richten op één specifiek onderwerp, zoals bijvoorbeeld de verbetering van de inzameling en afvoer van afvalstoffen of de logistiek van het Uitvoering bedrijventerrein. Hierbij kan de afspraak worden gemaakt dat leerervaringen in de toekomst worden gebruikt om andere thema’ te onderzoeken. In de navolgende s onderdelen van deze paragraaf gaan we uit van een oriëntatie met een breed karakter.
Initiëring

(Bedrijfs-)doelstellingen van stakeholders
Voor het creëren van win-win-oplossingen die aansluiten bij de marktvraag is het van belang dat inzicht bestaat in de (bedrijfs-)doelstellingen van de stakeholders. Hierbij dient aandacht te worden besteed aan strategische en operationele aspecten. De strategische analyse betreft een onderzoek naar de strategische en beleidsmatige issues van het bedrijfsleven en de overheid. De operationele analyse betreft het verkrijgen van inzicht in bestaande mogelijkheden voor samenwerking als gevolg van de aanwezige energie- en materiaalstromen, utilities en vervoersstromen op de bedrijventerreinen. Het doel van beide analyses is het verkrijgen van concrete aangrijpingspunten voor samenwerking tussen de stakeholders. Tevens komt uit deze analyse naar voren of het noodzakelijk is om aanvullende partijen in het proces te betrekken. Partijen die een actieve bijdrage zouden kunnen leveren in de vorm van kennis, netwerken, mensen of middelen. Denk hierbij aan ontwikkelingsmaatschappijen, aanbieders van vervoer, partijen die infrastructuren (IT, wegen, etc.) aanleggen en financiële instellingen.

Strategische analyse
De essentie van de strategische analyse is het in kaart brengen van overeenkomsten tussen de ideeën en belangen van de betrokken partijen. Het zijn de aangrijpingspunten die voor de ontwikkeling van een duurzaam bedrijventerrein kunnen worden benut. In feite gaat het hier om een marktverkenning. Voor het bedrijfsleven richt de analyse zich op de bedrijfsdoelstellingen. Deze zeggen iets over de visie en missie van het bedrijf. De visie heeft betrekking op bijvoorbeeld de gewenste winstgevendheid, de omzet, de milieuprestaties en het imago van het bedrijf. Bij de missie gaat het om de wegen die het bedrijf wil bewandelen om de visie te realiseren, zoals: uitbreiding, het vormen van allianties of de uitbesteding van activiteiten. Ook de wijze waarop bedrijven omgaan met toekomstige ontwikkelingen, zoals: vervaging van het onderscheid tussen sectoren, verbijzondering van bedrijfsfuncties en schaalvergroting spelen hierbij een belangrijke rol. Voor de overheid heeft de strategische analyse betrekking op de geformuleerde

26

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

beleidsdoelstellingen. Vooral doelstellingen op het gebied van de ontwikkeling van de regionaaleconomische structuur, de vermindering van de milieubelasting en het optimaliseren van verkeer en vervoer spelen in dit kader een belangrijke rol. Voor bestaande en nieuwe bedrijventerreinen is de uitvoering van de strategische analyse verschillend. Op bestaande bedrijventerreinen kunnen bedrijven en overheden veelal direct worden benaderd. Het benodigde zoekproces is daarmee tamelijk eenvoudig. Voor nieuwe bedrijventerreinen is echter een alternatief zoekproces nodig. Voor de meeste regio’ in Nederland geldt dat circa driekwart van de s uitgifte van bedrijventerreinen betrekking heeft op bedrijven die reeds in de regio gevestigd zijn. Door gebruik te maken van registers voor bestaande bedrijvigheid en (geplande) bedrijfsverplaatsing kunnen potentiële kandidaten in beeld worden gebracht. Daarnaast kan informatie over doelgroepen (binnen en buiten de regio) worden verkregen via marktkenners. Denk hierbij bijvoorbeeld aan branches, Kamers van Koophandel, makelaars of instanties die adviseren bij het vinden van een vestigingsplaats.

Operationele analyse
Het doel van de operationele analyse is het inventariseren van mogelijkheden voor samenwerking uitgaande van de bestaande bedrijfsprocessen en inrichting van het bedrijventerrein. Denk hierbij aan bijvoorbeeld belangrijke energie- en materiaalstromen, het gebruik van utilities en bedrijfsfuncties, het gebruik van ruimte en het kwaliteitsniveau van het bedrijventerrein. De analyse bestaat uit: n Het in kaart brengen van belangrijke fysieke stromen en kwaliteitskenmerken. n Het (globaal) inschatten van huidige kosten (aanschaf, transport, verwerking, beheer, etc.). n Het inventariseren van de mogelijkheden voor vraag en aanbod op het bedrijventerrein en de aanwezigheid van een gezamenlijke vraag waarvoor nog aanbod kan worden gecreëerd. n Het beoordelen van het potentieel, zijnde: economisch potentieel: de bijdrage aan de verbetering van de bedrijfseconomische resultaten; milieu potentieel: de bijdrage aan de vermindering van milieubelasting of ruimtegebruik; draagvlak potentieel: de mate waarin bedrijven willen/kunnen deelnemen.
n n n

Operationele analyses hebben vooral betrekking op bestaande bedrijventerreinen. Het gaat dan ook om de analyse van bestaande bedrijfsprocessen en aspecten van de inrichting. Voor de ontwikkeling van een nieuw bedrijventerrein dienen operationele aspecten (voor zover als mogelijk) bij de strategische analyse aan de orde te komen.

Potentiële win-win-situaties
Uit de praktijk van de voorbeeldprojecten is gebleken dat strategische en operationele analyses over het algemeen snel resultaat opleveren. Bij het bedrijfsleven en de overheid bestaan doorgaans voldoende ideeën. Cruciaal is echter het krijgen van draagvlak voor het kunnen uitvoeren van concrete projecten die moeten leiden tot een duurzame ontwikkeling. Ondanks het win-win-karakter van de projecten (en wie kan daar nu tegen zijn?) blijkt het in de praktijk niet altijd eenvoudig om projecten op de agenda te krijgen van belangrijke stakeholders. Dit omdat zij zich bedreigd voelen (een verandering van positie), sceptisch zijn ten aanzien van het geschatte rendement, juridisch of bestuurlijke belemmeringen zien of bang zijn voor de veranderingen die kunnen optreden voor de bedrijfsvoering of werkwijze. In zowel het project INES Mainport als het project RiVu hebben de initiatiefnemers in deze fase van het proces veel tijd besteed aan het beïnvloeden van de agenda’ van belangrijke stakeholders. Het resultaat s hiervan was dat een aantal potentiële win-win-situaties nader kon worden onderzocht. Ideeën waarvoor nog onvoldoende draagvlak bestond werden “geparkeerd”. Overigens betekent dit niet automatisch dat met deze ideeën niets meer wordt gedaan, integendeel. In het project RiVu had men al bij de start (1996) gedachten over het oprichten van een Utilities B.V. voor het gezamenlijke gebruik van utilities op het bedrijventerrein. Uiteindelijk hebben de initiatiefnemers er 2 jaar over gedaan om het idee op de agenda te

27

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

krijgen van belangrijke stakeholders. Pas op dat moment was sprake van het gewenste klimaat voor het nader kunnen onderzoeken van het initiatief. Het uiteindelijke resultaat van de oriëntatie is dan ook een overzicht met één of meerdere potentiële winwin-situaties en het akkoord van belangrijke stakeholders (vanaf dat moment opdrachtgevers) voor het onderzoeken van de haalbaarheid ter voorbereiding van de besluitvorming. Een belangrijke valkuil in deze fase is een zorgvuldige besluitvorming overslaan en na de inventarisatie van win-win-situaties meteen over te stappen naar het uitvoeren van concrete projecten. Dit kan er toe leiden dat belangrijke partijen onvoldoende in het verdere proces worden betrokken en er problemen ontstaan verderop in het proces. Tevens dient in deze fase van het proces te worden gelet op zogenaamde “free-riders”. Dit zijn partijen die de opgedane kennis gebruiken om kansen te verzilveren zonder verder overleg met de andere stakeholders. Voor het vertrouwen van de betrokkenen kan dit funest zijn. Het is van belang om hierover duidelijke afspraken te maken.

2.5

Besluitvorming
Na het akkoord van belangrijke stakeholders wordt in deze fase aandacht besteed aan het onderzoeken van de haalbaarheid van potentiële win-win-situaties en aan het nemen van een besluit over de uitvoering van concrete projecten. Het karakter van deze fase wordt bepaald door de te onderzoeken Oriëntatie win-win-oplossingen. Bij grootschalige projecten zoals de ontwikkeling van een nieuw bedrijventerrein spelen de Besluitvorming belangen van diverse stakeholders een rol en bestaan diverse risico’ als gevolg waarvan de projecten kunnen mislukken. s Voor deze categorie van projecten is een zorgvuldige Vormgeving besluitvorming dan ook cruciaal. Bij de meer kleinschalige projecten, zoals het opzetten van een inzamelstructuur voor afvalstoffen op het bedrijventerrein, zal een veel minder Uitvoering uitgebreid besluitvormingstraject noodzakelijk zijn. Het doel van deze fase blijft echter gelijk: het op zorgvuldige wijze nemen van een aanvaardbaar besluit door de belangrijkste stakeholders.
Initiëring

Invulling projectorganisatie
Voor het succesvol realiseren van win-win-oplosingen is een structuur nodig waarmee dat kan worden bereikt. Het is in deze fase dan ook van belang dat opdrachtgevers aandacht besteden aan de besturing en bewaking van het proces. Tot nu toe heeft men in het proces nog gebruik kunnen maken van een eenvoudige structuur. Echter, voor deze en ook de volgende fasen van het proces is nadere invulling van de projectorganisatie (zie figuur 3) noodzakelijk voor de aansturing van meerdere naast elkaar lopende onderzoeken, het afleggen van verantwoording aan de opdrachtgevers en het contact met de omgeving van het project. Essentieel is het waarborgen van de centrale positie van het procesmanagement in de projectorganisatie. Het op een juiste wijze kunnen invullen van de projectorganisatie is van belang met het oog op de haalbaarheid van duurzame initiatieven. Bij de personele invulling van de projectorganisatie moet onder meer aandacht worden besteed aan: n De betrokkenheid van alle noodzakelijke partijen. n De rolverdeling tussen de betrokken partijen in het proces. n Het mandaat en draagvlak dat betrokkenen hebben binnen hun eigen organisatie (de macht om beslissingen te nemen). n Het afbreukrisico indien een of meer relevante partijen niet actief in het proces worden betrokken.

28

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

Bijzondere aandacht is nodig voor de bezetting van werkgroepen in de projectorganisatie. Deze werkgroepen zijn veelal verantwoordelijk voor het onderzoeken van afzonderlijke kansrijke onderwerpen. Zowel bij het project INES Mainport als bij het project RiVu is bij de invulling van de werkgroepen onderscheid gemaakt naar initiatieven tussen enkele bedrijven en met betrekking tot het gehele bedrijventerrein. Werkgroepen die kijken naar samenwerkingsvormen tussen enkele bedrijven bestaan doorgaans uit de direct betrokkenen. Met name grotere productiebedrijven willen zelf kunnen bepalen hoe de samenwerking eruit gaat zien en wie de partners zijn waarmee dat gaat gebeuren. In de werkgroepen die kijken naar initiatieven voor het gehele bedrijventerrein kan een vertegenwoordiging van het bedrijfsleven een belangrijke rol spelen.

Onderzoeken economische haalbaarheid
Een belangrijk onderdeel van de besluitvorming is de economische haalbaarheid van de potentiële winwin-situaties. Bij de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen kunnen omvangrijke investeringen aan de orde zijn. Bijvoorbeeld voor infrastructurele voorzieningen voor collectieve energie- en watervoorziening of voor overslag van goederenstromen. Zeker op het gebied van technologie en infrastructuur blijken oplossingen met een hoog rendement vaak technisch vergaand en daarmee ook duur. In dit stadium van het proces dient dan ook een antwoord te worden geformuleerd op de vraag of de (extra) kosten kunnen worden gedekt door de winst in efficiency of door te realiseren opbrengsten. Ook voor duurzame oplossingen geldt het uitgangspunt dat deze overlevingskracht moeten hebben. Het rendement van de initiatieven staat voorop. Voor de ontwikkeling van nieuwe bedrijventerreinen betekent dit dat al in deze fase het financiële kader van de grondexploitatie moet worden opgesteld. Bij het onderzoeken van de economische haalbaarheid dient tevens aandacht te worden besteed aan de financiële aspecten van samenwerkingsvormen. Hierbij dient op de eerste plaats te worden gedacht aan de financiering van de initiatieven en de daaruit volgende verdeling van kosten en/of de verrekening van opbrengsten over de betrokken partijen. Daarnaast is het voor de besluitvorming van belang dat aandacht wordt besteed aan de juridische structuur (rechtsvorm) van de samenwerking. De posities van de samenwerkende partijen worden hiermee duidelijk. Een bijzonder onderwerp in dit kader zijn de diverse economische maatregelen voor de stimulering van een duurzame ontwikkeling, zoals: groene financiering van projecten, fiscale vrijstelling of de mogelijkheid van vervroegde afschrijving op milieu-investeringen en subsidies. Met name van subsidies gaat een sterke stimulerende werking uit. Echter, dit moet niet resulteren in een subsidie-afhankelijkheid op de langere termijn.

Uitvoeren van risico-analyses
Een constatering uit de voorbeeldprojecten is dat duurzame initiatieven nog wel eens worden verlaten of worden afgezwakt indien er problemen ontstaan, zoals: het onder druk komen staan van exploitatieresultaten of de vermindering van het politiek/bestuurlijk draagvlak. Om dit te kunnen voorkomen moet reeds in deze fase een risico-analyse plaatsvinden op basis waarvan stakeholders afspraken kunnen maken over de wijze waarop hiermee wordt omgegaan. Enerzijds is dit van belang met het oog op het gewenste resultaat. Anderzijds kan daarmee worden voorkomen dat er “barsten” komen in de samenwerking. Zo zal bijvoorbeeld bij de ontwikkeling van een nieuw bedrijventerrein de ene partij eerder gebruik willen maken van een verhoging van de grondprijs dan de andere partij. Enkele voorbeelden van onderwerpen die bij een risico-analyse aan de orde kunnen komen zijn: n Het aanbod van bedrijventerreinen in de omgeving, goedkoper of gebaseerd op een vergelijkbaar concept, als gevolg waarvan de verkoop van grond kan stagneren. n Particuliere grondeigenaren die zelf de grond willen verkopen aan bedrijven, waardoor de overheid onvoldoende grip heeft op de ontwikkeling van het bedrijventerrein. n Vertraging in de besluitvorming bij de overheid over het verstrekken van financiële middelen, waardoor initiatieven worden vertraagd en hun marktpotentie verliezen.

29

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

n

n

De belemmerende werking van wet- en regelgeving voor bijvoorbeeld de uitwisseling van afvalstoffen of voor het opstellen van een parapluvergunning. Het gevoerde locatiebeleid als gevolg waarvan bepaalde bedrijfsprocessen die een duurzame ontwikkeling zouden kunnen bevorderen op het bedrijventerrein niet mogen plaatsvinden.

Besluitvorming stakeholders
De laatste stap van de strategische cyclus betreft het maken van keuzes en de besluitvorming. Vaak wordt ter voorbereiding van het besluit een ontwikkelingsvisie of masterplan opgesteld met daarin een toelichting op het resultaat waar de stakeholders naar streven, een overzicht van de geselecteerde deelprojecten, de projectorganisatie en de financiële en juridische kaders waarbinnen het resultaat van het project zich moet afspelen. Een valkuil in deze fase ontstaat indien de opdrachtgevers bij de formulering en vaststelling van de ontwikkelingsvisie belangrijke stakeholders in de omgeving van het project niet of onvoldoende betrekken. De centrale boodschap uit deze handreiking wordt hier weliswaar herhaald, maar blijkt voor een succesvol verloop van het proces van groot belang. Op basis van deze ontwikkelingsvisie zal door de opdrachtgevers het besluit moeten worden genomen tot de uitvoering van een project. In een aantal voorbeeldprojecten is door de betrokken stakeholders het besluit opgenomen in een samenwerkingsovereenkomst. Hierin geven de partijen aan dat zij met de geformuleerde uitgangspunten akkoord gaan en bereid zijn tot inspanningen voor de realisatie van de ontwikkelingsvisie. Het vaststellen van een ontwikkelingsvisie is ook om andere redenen interessant. Het kan gebruikt worden als communicatiemiddel in de richting van relevante stakeholders in de omgeving van het project en als instrument om er voor te zorgen dat de duurzame ontwikkeling van een bedrijventerrein een plaats krijgt op de politiek/bestuurlijke agenda. Dit laatste kan van belang zijn voor het verkrijgen van bestuurlijk draagvlak.

2.6

Vormgeving
In deze fase vindt met behulp van projectmatig werken de vormgeving van de voorgestelde duurzame initiatieven plaats. De start van deze fase wordt dan ook gemarkeerd door het opstellen van een projectplan. De vormgeving bestaat uit het ontwerpen en ontwikkelen van de technische èn Oriëntatie organisatorische aspecten van de win-win-oplossingen. In deze fase is een belangrijk verschil waar te nemen tussen projecten waarbij het doorlopen van een bestemmingsplanprocedure aan Besluitvorming de orde is en projecten waarbij dat niet speelt. Met name bij de ontwikkeling van nieuwe bedrijventerreinen bepaalt het Vormgeving doorlopen van wettelijke procedures het kritische pad van het project. Daarnaast speelt de aan- en verkoop van grond in deze fase een belangrijke rol. Ook bij bestaande bedrijvenUitvoering terreinen kan men te maken hebben met verouderde bestemmingsplannen die gewijzigd moeten worden. Voor wat betreft de ontwikkeling van beheersvormen en -instrumenten en de promotie en acquisitie (het aantrekken van nieuwe bedrijvigheid) komen de verschillende projecten meer overeen.
Initiëring

Opstellen projectplan
Een projectplan heeft tot doel het op hoofdlijnen vaststellen van de uitgangspunten, de werkwijze, de fasering van het project. In het projectplan moet aandacht worden besteed aan de taken en verantwoordelijkheden van de betrokken partijen, de overlegstructuren en de wijze van besluitvorming binnen het project. Het projectplan geeft invulling aan het procesmanagement. Als zodanig is het projectplan

30

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

een spoorboekje dat inzicht geeft in de wijze waarop het project tot stand wordt gebracht en een communicatiemiddel in de richting van de opdrachtgevers en belangrijke betrokkenen (in de omgeving van het project). Meestal wordt in een projectplan het gehele project beschreven. Het is echter mogelijk dat in de loop van het proces deelprojecten ontstaan waarvoor een meer gedetailleerde planning noodzakelijk is.

Technische en organisatorische vormgeving
Centraal in de vormgevingsfase staat het ontwerpen en ontwikkelen van oplossingen die bijdragen aan een duurzaam bedrijventerrein. Voor een belangrijk deel bestaan deze oplossingen uit de toepassing van innovatieve technologieën. Denk hierbij bijvoorbeeld aan nieuwe technieken voor de energie- en watervoorziening, logistieke systemen of infrastructuur voor de uitwisseling van restproducten2. Daarnaast kunnen oplossingen ook organisatorisch van aard zijn, zoals: managementvormen voor het gezamenlijke gebruik van utilities, voor de afstemming en bundeling van vervoersstromen of voor het beheren en verhuren van strategische grondvoorraden. Bij de behandeling van de opties voor het verduurzamen van bedrijventerreinen in hoofdstuk 3 en 4 wordt onder andere aandacht besteed aan de volgende managementvormen: n Parkmanagement (zie paragraaf 4.1). n Reststoffenmanagement (zie paragraaf 3.2). n Utilitymanagement (zie paragraaf 3.3 en 4.3). n Vervoersmanagement (zie paragraaf 3.4 en 4.4). n Afvalmanagement (zie paragraaf 3.5). n Facilitymanagement (zie paragraaf 4.4). De genoemde technische en organisatorische oplossingen vormen als het ware de “hardware” van het gekozen concept voor de ontwikkeling van een duurzaam bedrijventerrein. Voor het behoud van het “terreinconcept” op de langere termijn is het tevens noodzakelijk om in deze fase aandacht te besteden aan de bijbehorende “software”. Het gaat hierbij om de afspraken tussen de partijen over het gebruik en beheer van win-win-oplossingen. Deze afspraken worden vastgelegd met behulp van “contracten”. Het doel is het waarborgen van de belangen van de betrokken partijen, zoals: het rendement op investeringen of de continuïteit van de bedrijfsvoering. Voorbeelden hiervan zijn: n Toelatingscriteria gericht op de vestiging van bedrijven die passen in de samenwerkingsvorm. n Voorwaarden voor gronduitgifte die kunnen worden uitgewerkt met behulp van bijvoorbeeld een koopcontract, kettingbeding of erfpachtregeling. n Contracten voor de levering/afname van energie- en materiaalstromen of de verlening van diensten. Uit de praktijk van de voorbeeldprojecten is gebleken dat de betrokken stakeholders een groot belang hechten aan het waarborgen van de belangen. Bij de ontwikkeling van instrumenten dient wel in het oog te worden gehouden dat contracten en dergelijke het belang van alle betrokken partijen centraal moeten stellen. Een belangrijke valkuil in deze fase van het proces is dan ook het te snel hanteren van standaard oplossingen. “Contracten” zouden het slotakkoord moeten zijn van de vormgevingsfase en niet het vertrekpunt. Alleen dan kunnen de belangen van de betrokken partijen worden behartigd.

Integraal bestemmingsplan
Een onderwerp dat in deze fase bijzondere aandacht moet krijgen is het opstellen van bestemmingsplannen. Voor een duurzame ontwikkeling van bedrijventerreinen is het van belang dat veel aandacht wordt besteed aan het integrale karakter van het bestemmingsplan. Dit betekent dat bij het opstellen van bestemmingsplannen een goede afstemming moet plaatsvinden tussen de aspecten economie, milieu en ruimtelijke ordening. Het bestemmingsplan moet worden gezien als de juridische vertaling van de ontwikkelingsvisie die door de betrokken partijen is vastgelegd in de besluitvormingsfase. Voorkomen
2

In deze handreiking wordt geen aandacht besteed aan technische vormgeving.

31

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

dient te worden dat de inhoud van het bestemmingsplan belemmerend werkt omdat ze geen ruimte biedt voor de gewenste ontwikkelingen. Ditzelfde geldt ook voor andere plannen in de sfeer van de ruimtelijke ordening, zoals: streek-, structuur- en inrichtingsplannen. Een ander belangrijk aspect van bestemmingsplannen betreft het doorlopen van de procedure. Deze is doorgaans traag omwille van een zorgvuldige besluitvorming. Als gevolg daarvan is het opstellen van bestemmingsplannen vaak bepalend voor het kritische pad van het proces. Om te voorkomen dat bepaalde ontwikkelingen grote vertraging oplopen (of hun marktpotentie verliezen) is het dan ook van belang om in een vroegtijdig stadium van het proces te starten met de bestemmingsplanprocedure. Op basis van de gemeenschappelijke visie (zie initiërende fase) zou een globaal bestemmingsplan kunnen worden opgesteld, waarna het bestemmingsplan nader wordt ingevuld met behulp van uitwerkingsplannen. Uit diverse voorbeeldprojecten is gebleken dat het te laat onderkennen dat plannen op het gebied van ruimtelijke ordening een belangrijke rol spelen een serieuze valkuil kan zijn.

Promotie en acquisitie
In veel gevallen het is voor een duurzame ontwikkeling van nieuwe of bestaande bedrijventerreinen van groot belang dat bedrijven die passen in het terreinconcept zich er ook vestigen. Voor het creëren van bepaalde vormen van samenwerking kan dit cruciaal zijn. Zo is het bijvoorbeeld voor de ontwikkeling van een multimodaal transportcentrum van belang, dat voldoende bedrijven met frequente en omvangrijke goederenstromen zich vestigen in het gebied. Hetzelfde geldt voor bedrijventerreinen waar bepaalde voorzieningen worden aangeboden. Hiervoor moeten voldoende “klanten” op het bedrijventerrein komen willen de kosten voor deze voorzieningen gedekt kunnen worden. In deze fase zullen bijvoorbeeld gemeenten die nieuwe bedrijventerreinen ontwikkelen of bedrijven die bezig zijn met de ontwikkeling van het eigen terrein aandacht moeten besteden aan de promotie van het bedrijventerrein. Hierbij is het van essentieel belang dat potentiële klanten op een juiste manier worden benaderd en met hen wordt gecommuniceerd over de invulling van het concept. Reeds bij het begin van deze fase dient dan ook een PR- en communicatieplan te worden opgesteld. Factoren die bijdragen aan een effectieve communicatie zijn: n Een goed beeld kunnen geven van hetgeen het duurzame bedrijventerrein inhoudt. n Concrete informatie voor de verschillende doelgroepen over aspecten die een belangrijke rol spelen bij de overweging om zich te vestigen, zoals: kosten-baten, werkklimaat, etc. n Een persoonlijke benadering van potentiële klanten die hun interesse hebben getoond. Een belangrijk probleem bij de acquisitie van bedrijven is de concurrentie tussen de aanbieders van bedrijventerreinen, waarbij vooral (lage) grondprijzen worden gebruikt om potentiële klanten naar het bedrijventerrein te krijgen. Voor de bedrijventerreinen waar bijzondere voorzieningen hebben geleid tot een hogere grond- of huurprijs kan dit leiden tot een moeizame uitgifte van de grond. Een mogelijke oplossing voor dit probleem is een goede PR. Laat aan potentiële klanten zien dat het “product” dat wordt aangeboden een hogere toegevoegde waarde biedt en belangrijke (financiële) voordelen. Een andere oplossing is het maken van afspraken met en tussen gemeenten over de acquisitie van bedrijven in de regio. Echter, in de praktijk blijkt dit nog niet gemakkelijk te realiseren. De samenwerking tussen gemeenten met betrekking tot de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen moet nog tot ontwikkeling komen.

32

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

2.7

Uitvoering
Initiëring

Oriëntatie

Besluitvorming Vormgeving

Uitvoering

In de uitvoeringsfase krijgt het duurzame bedrijventerrein feitelijk gestalte. Deze fase markeert de overgang van denkwerk naar de concrete realisatie van één of meerdere win-winoplossingen. Deze fase bestaat uit het realiseren van gekozen oplossingen en de implementatie ervan (ofwel het in gebruik nemen). Het accent van deze fase ligt op het vasthouden van het ambitieniveau. Voorkomen moet worden dat de “waan van de dag” het verschil gaat bepalen tussen de win-win-oplossingen en datgene wat uiteindelijk wordt gerealiseerd. Daarvoor is het van belang dat resultaten snel zichtbaar worden gemaakt. Tevens moet er voor worden gezorgd dat voorgenomen duurzame initiatieven tot op het einde van de operationele cyclus op de agenda blijven staan van belangrijke stakeholders en de toekomstige gebruikers van het terrein.

Sturing bij de uitvoering
In de voorgaande fasen van het proces lag het accent sterk op initiëring en coördinatie. In deze fase ligt de nadruk van het procesmanagement vooral op de beheersing van het proces. Onder beheersing kan worden verstaan het pro-actief besturen en bewaken van diverse ontwikkelingen met betrekking tot de bouw en implementatie van win-win-oplossingen. Deze ontwikkelingen kunnen op de eerste plaats te maken hebben met de relevante beheersingsaspecten van het proces. Daarnaast kunnen ontwikkelingen betrekking hebben op bijzondere aandachtsgebieden of specifieke randvoorwaarden of condities voor het proces (zie paragraaf 2.2). In het navolgende overzicht is een aantal voorbeelden van aandachtspunten opgenomen die in deze fase een rol kunnen spelen. Beheersingsaspecten: n Investeringskosten n Exploitatiekosten n Tijdsplanning n Geld n Programma/scope n Product kwaliteit n Proces kwaliteit n Organisatie n Informatie n Risico’ s Aandachtsgebieden: n Communicatie n Voorlichting n Public Relations n Aanbesteding n Hinder en schade n Relevante ontwikkelingen op het gebied van economie, milieu, RO en verkeer & vervoer n Natuur en archeologie n Tijdelijk beheer Randvoorwaarden: n Continuïteit bedrijfsvoering n Economisch rendement n Politieke besluitvorming n Subsidies n Vergunningen n Bestemmingsplannen n Richtlijnen en normen n Contracten n Compenserende maatregelen

Om ervoor te zorgen dat de ontwikkelingsvisie ook daadwerkelijk wordt gerealiseerd is het in deze fase van belang dat een goede afstemming plaatsvindt met de opdrachtgevers, de toekomstige gebruikers en andere belangrijke stakeholders in het proces. Het procesmanagement bestaat in deze fase uit twee belangrijke elementen, namelijk: n Het tijdig signaleren van problemen die kunnen ontstaan bij de bouw, het beheer of het gebruik van win-win-oplossingen (hogere exploitatiekosten, technische problemen, ontbreken van kennis, etc.) en het ontwikkelen van oplossingen in overleg met de stakeholders. n Het signaleren van nieuwe kansen als gevolg waarvan de ontwikkelingsvisie (zie besluitvormingsfase) verder gestalte kan worden gegeven. Deze kansen moeten nieuwe impulsen geven aan het wederom doorlopen van de strategische cyclus van het proces.

33

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

Evaluatie van proces en resultaat
Voor de verdere ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen is het van belang dat de betrokken partijen kennis opbouwen van het resultaat van een duurzame ontwikkeling en leerervaringen opdoen met de efficiency en effectiviteit van het proces. Op basis hiervan kunnen de efficiency en effectiviteit van het proces verder worden verbeterd. Voor de stakeholders op het bedrijventerrein is het dan ook van belang dat afspraken worden gemaakt over het uitvoeren van evaluaties. Deze evaluaties zouden betrekking moeten hebben op: n De projectorganisatie: Een evaluatie van de efficiency en effectiviteit van de projectorganisatie en in het bijzonder de initiërende, coördinerende en beheersmatige taken van het procesmanagement. n De resultaten: Een evaluatie van de resultaten in termen van winst voor economie en milieu van de duurzame initiatieven op bedrijventerreinen. De resultaten van evaluaties zijn ook weer een belangrijk communicatiemiddel voor het creëren van draagvlak bij de betrokken stakeholders.

2.8

Belangrijke slaag- en faalfactoren
De belangrijkste slaag- en faalfactoren voor het proces dat moet leiden tot de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen zijn: 1. Processen die moeten leiden tot de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen zijn complex. Niet zozeer vanwege schaalgrootte of investeringen, maar vooral gezien de vele belanghebbenden, het creëren van draagvlak, de vele invloedrijke ontwikkelingen en de oprichting van noodzakelijke samenwerkingsverbanden. Het proces moet worden beschouwd als de kritische succesfactor. 2. De win-win-oplossingen waar samenwerkende partijen naar streven raken vaak de “core business” van de bedrijven en overheden. Als gevolg hiervan stellen de betrokken partijen hoge eisen aan het proces. Voor een succesvolle aanpak dienen de ideeën en belangen van de stakeholders bij de besturing en bewaking van het proces centraal te staan. 3. Met name de strategische cyslus van het proces is van groot belang. In dit deel van het proces worden de ideeën en belangen van de stakeholders, de potentiële win-win-situaties en de haalbaarheid zichtbaar gemaakt. Meer dan 90% van de mogelijke afbreukrisico’ heeft betrekking op dit onderdeel van s het proces. 4. Voor het verkrijgen van draagvlak is het van belang dat het proces start vanuit het perspectief van de ondernemers of de toekomstige gebruikers. Het accent dient te liggen op het creëren van economische kansen en het realiseren van een goed klimaat voor samenwerking. Bij de betrokken partijen moet vertrouwen ontstaan in de wijze waarop het proces gaat verlopen. 5. Voor het creëren van duurzame oplossingen die aansluiten bij de marktvraag is het noodzakelijk dat reeds vroeg in het proces inzicht ontstaat in de (bedrijfs-)doelstellingen van de betrokken partijen. Op deze wijze kunnen concrete aangrijpingspunten worden verkregen voor samenwerking tussen de bedrijven en met de overheid. Dit is tevens de basis voor continuïteit in het proces. 6. Bij het bedrijfsleven en de overheid bestaan vaak vele ideeën voor een duurzame ontwikkeling van bedrijventerreinen. Het is echter niet altijd eenvoudig om ideeën op de agenda van belangrijke stakeholders te krijgen. Deze kunnen zich bedreigd voelen, scepsis hebben over het rendement of belemmeringen zien. Het beïnvloeden van agenda’ is dan ook een belangrijke procesfactor. s

34

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

7. Staan ideeën eenmaal op de agenda dan komen partijen vaak in de verleiding om meteen te willen starten met de uitvoering van projecten. Echter, rekening moet worden gehouden met het feit dat belangrijke stakeholders vaak belang hechten aan het onderzoeken van de haalbaarheid van initiatieven ter voorbereiding van het besluit om een project te starten. 8. Voor de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen is het verkrijgen van politiek/bestuurlijk draagvlak in veel gevallen van groot belang. Ontwikkelingsvisies en daaruit volgende projectplannen zijn niet alleen noodzakelijk voor de besluitvorming door de stakeholders, maar dragen er ook toe bij dat duurzame ontwikkelingen op de politiek/bestuurlijke agenda komen en blijven. 9. Privaat- en publiekrechtelijke instrumenten (zoals contracten, voorwaarden voor de gronduitgifte, bestemmingsplannen, etc.) spelen bij de vormgeving van win-win-oplossingen een belangrijke rol. Van belang is dat deze instrumenten niet worden gebruikt als vertrekpunt (blauwdruk). De inhoud van deze instrumenten zou het slotakkoord moeten zijn van de vormgevingsfase (maatwerk). 10. Het vestigen van de juiste bedrijven op een terrein kan voor het verkrijgen van gewenste samenwerkingsvormen cruciaal zijn. Door goede PR moeten “klanten” inzicht krijgen in de toegevoegde waarde van het bedrijventerrein. Daarnaast zou regionale samenwerking tussen gemeenten bij de acquisitie van bedrijven een belangrijke ondersteunende factor kunnen zijn. 11. Bij de realisatie van concrete win-win-oplossingen bestaat het gevaar dat de “waan van de dag” het verschil gaat bepalen tussen de ontwikkelingsvisie voor een duurzaam bedrijventerrein en het uiteindelijke resultaat. Het is dan ook van belang dat resultaten zichtbaar worden gemaakt en voorgenomen initiatieven op de agenda blijven van belangrijke stakeholders of toekomstige gebruikers.

35

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

Deel 2: Wat zijn de opties voor de ontwikkeling van een duurzaam bedrijventerrein?

36

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

3
3.1

Winst door duurzame bedrijfsprocessen
Efficiënt inzetten van energie- en materiaalstromen
Bij de invalshoek “duurzame bedrijfsprocessen” staan de fysieke stromen die het gevolg zijn van de bedrijfsmatige activiteiten op het bedrijventerrein centraal. Bij fysieke stromen moet worden gedacht aan bijvoorbeeld elektriciteit, warmte, water, grond- en reststoffen, personen, goederen en afvalstoffen. Door samenwerking proberen bedrijven nieuwe mogelijkheden te vinden voor het zo efficiënt mogelijk inzetten of laten verlopen van de fysieke energie- en materiaalstromen. Over het algemeen kunnen hiervoor twee hoofdmotieven worden onderscheiden. Ten eerste de kans om bedrijfsdoelstellingen te realiseren op het gebied van markt, winstgevendheid, omzet en imago (pull-factoren). Ten tweede het belang voor bedrijven om milieu-aspecten op een bedrijfseconomisch verantwoorde wijze aan te pakken (push-factoren). Voor veel bedrijven geldt dat efficiencyverbetering door samenwerking kan worden gezien als een logische uitbreiding van de reeds bestaande interne aandacht voor het verbeteren van het economisch resultaat. In toenemende mate beschouwt het bedrijfsleven het “milieu” hierbij als strategische factor. Vertaald naar hogere opbrengsten (door betere producten, groter marktaandeel, beter imago, etc.) en lagere kosten (voor grondstoffen, afvalverwerking, afvalwaterzuivering, etc.) speelt “milieu” een steeds belangrijkere rol bij bedrijfseconomische besluitvorming. Dit is mede het gevolg van een toenemend besef bij het bedrijfsleven dat economische voordelen vaak hand in hand gaan met voordelen op het gebied van milieu en ruimte. Samenwerking vergroot het aantal mogelijkheden voor het op bedrijfseconomisch verantwoorde wijze aanpakken van milieu-aspecten. Een goed functionerend bedrijfsintern milieuzorgsysteem, als gevolg waarvan het aspect milieu een onderdeel uitmaakt van de strategische besluitvorming, wordt in veel gevallen beschouwd als een belangrijke factor voor het opzetten van de gewenste samenwerking. Maar het kan ook zo zijn dat samenwerking de hefboom is voor het tot stand komen van een goed functionerende bedrijfsinterne milieuzorg. Deze samenhang tussen een bedrijfsinterne aanpak en de aanpak via samenwerking komt onder andere tot uiting in het project INES Mainport. Dit project werd in 1993 gestart in aansluiting op het project Bedrijfsinterne Milieuzorg (BIM 1991-1994).

Integraal Ketenbeheer en Industriële Ecologie
Samenwerking tussen bedrijven kan in principe op twee manieren plaatsvinden: in de productieketen en binnen eenzelfde gebied. n Samenwerking in de productieketen wordt Integraal Ketenbeheer genoemd. Leveranciers van grondstoffen, producenten, distributeurs, consumenten en afvalverwerkers in een productieketen maken hierbij (veelal bilaterale) afspraken met het oog op het economisch, milieuhygiënisch en maatschappelijk verantwoord beheren van de stofkringlopen binnen de keten. n De samenwerking die plaatsvindt binnen een geografisch af te bakenen gebied wordt aangeduid met Industriële Ecologie. Hierbij ontstaan uitwisselingsrelaties tussen onafhankelijke bedrijven (niet in dezelfde productieketen) met als doel het zo verstandig mogelijk omgaan met de aanwezige energieen materiaalstromen. Integraal Ketenbeheer en Industriële Ecologie moeten worden beschouwd als complementaire vormen van samenwerking die elkaar op belangrijke punten aanvullen. Integraal Ketenbeheer realiseert winst door stofkringlopen binnen de keten, terwijl Industriële Ecologie zijn voordeel haalt uit uitwisselingsrelaties door de fysieke nabijheid van anderen. Opgemerkt kan worden dat de meeste productieketens de grenzen van een bedrijventerrein passeren en in veel gevallen ook de landsgrenzen. Dit betekent dat bij de

37

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen de noodzaak bestaat om verder te kijken dan het bedrijventerrein en afwegingen te maken op een regionale en soms mondiale schaal.
Integraal Ketenbeheer en Industriële Ecologie Integraal Ketenbeheer kan worden gedefinieerd als het economisch, milieutechnisch en maatschappelijk verantwoord beheren van stofkringlopen in de keten van grondstof-productie-consumptie-afvalverwijdering. In concreto gaat het om de vermindering van het gebruik, het voorkomen van verspreiding en het zoveel mogelijk in de kringloop houden van materie. Centraal bij Integraal Ketenbeheer staat de beïnvloeding door een individueel bedrijf van andere partijen in de productieketen. Eén of meer schakels terug in de richting van de grondstoffenkant of één of meer schakels vooruit in de richting van de afnemers van het product, de gebruiks- en afvalfase. De beïnvloeding in de productieketen vindt plaats door het stellen van eisen, bijvoorbeeld in contracten en leveringsvoorwaarden, door controle op naleving, door het geven van informatie, etc. Samenwerking wordt veelal op bilaterale wijze vormgegeven. Met name in de productieketens waarbij de primaire grondstoffen niet-vernieuwbaar zijn (aardolie, aardgas, ijzererts, etc.) wordt steeds meer aandacht besteed aan ketenbeheer. De term Industriële Ecologie is voor het eerst naar voren gebracht in 1989 door Frosch en Gallopoulos. Het idee is dat industrieën en bedrijven de milieubelasting proberen te elimineren door rest- en bijproducten zo te bewerken dat zij als grondstoffen kunnen dienen voor andere productieprocessen. Afval krijgt hierdoor een winstgevende bestemming en is daarmee geen afval meer. Volgens dit model moet ernaar gestreefd worden om, zowel binnen de bedrijven zelf als tussen bedrijven onderling, energie en grondstoffen zodanig te gebruiken en uit te wisselen, dat energie en materiaal zo min mogelijk verloren gaan. Een essentiële voorwaarde is de fysieke nabijheid van bedrijven ten opzichte van elkaar. Uitwisselingsrelaties komen bij Industriële ecologie tot stand door afspraken tussen individuele bedrijven. De economische voordelen worden op een marktconforme wijze tussen de bedrijven verrekend. Een bekend voorbeeld van een bedrijventerrein met onderlinge uitwisseling van energie en materiaal bestaat al enige tijd in de Deense stad Kalundborg.

Bestaande èn nieuwe bedrijventerreinen
Het aangaan van samenwerking met andere partijen speelt zowel bij bestaande bedrijventerreinen als bij nieuw te ontwikkelen bedrijventerreinen een rol. Op bestaande bedrijventerreinen kunnen bedrijven (soms vanuit een georganiseerd verband), op basis van de aanwezige energie- en materiaalstromen, komen tot afspraken over efficiencyverbetering door samenwerking. Bij de ontwikkeling van nieuwe bedrijventerreinen is het zinvol om bij het ontwerp en de ontwikkeling reeds aandacht te besteden aan bijvoorbeeld het clusteren van bedrijven of het realiseren van voorzieningen (zoals pijpleidingen, transportlijnen en energie- en watervoorzieningen) die efficiënte inzet van energie- en materiaalstromen ondersteunen. Deze benadering vanuit het gebied komt aan de orde in hoofdstuk 4.

Vier vormen van samenwerking
Voor het realiseren van de gewenste efficiencyverbeteringen kunnen bedrijven samenwerkingsvormen aangaan met andere marktpartijen op één of meer van de volgende onderwerpen:
STROMEN Uitwisseling van energie, grondstoffen en water Gezamenlijk gebruik van utilities en bedrijfsfuncties

Collectieve inzameling en afvoer van afvalstoffen

Combineren van het vervoer van goederen en personen

Opties voor duurzame bedrijfsprocessen

38

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

3.2

Uitwisseling van energie, grondstoffen en water
Uitwisseling van energie, grondstoffen en water 1. 2. Gezamenlijk gebruik van utilities en bedrijfsfuncties

De onderlinge uitwisseling van energie, grondstoffen en water kan op twee manieren plaatsvinden: door het ontwikkelen van zogenaamde cascades en door het sluiten van kringlopen.

4. Collectieve inzameling en afvoer van afvalstoffen

3. Combineren van het vervoer van goederen en personen

Cascades

Cascades houden in dat het gebruik van energie en materiaal loopt van hoogwaardig Voorbeelden: naar laagwaardig gebruik. Bij cascades Cascades: leveren bedrijven die hoogwaardige energien benutting van restwarmte of restkoude en materiaalstromen gebruiken hun rest- en n benutting van proces(afval)water bijproducten aan bedrijven met een minder n benutting van verpakkingsmateriaal hoogwaardige behoefte. Op hun beurt leveren n benutting van reststoffen als grond- of hulpstof ook deze bedrijven weer aan een volgende n benutting van reststoffen (m.n. hout en gassen ) als brandstof schakel, net zo lang totdat er geen gebruik n benutting van afgekeurde producten als grond- of hulpstof van de energie- en materiaalstromen meer n benutting van hoogcalorische afvalstoffen voor verbranding mogelijk is. Bij de inrichting van cascades is Gesloten kringlopen: fysieke nabijheid van andere bedrijven van n hergebruik van afvalwater als proceswater groot belang. Op deze wijze worden de n hergebruik van reststoffen als grond- of hulpstof stappen klein gehouden, zodat transportkosten en -verliezen beperkt blijven en de uitwisseling van energie en materiaal lonend blijft. De uitwisseling van energie, grondstoffen en water met behulp van cascades kent vele mogelijkheden. De meest voor de hand liggende toepassing is de levering van de ene producent aan de andere producent, waarbij de reststoffen direct in het productieproces worden ingezet. Voorbeelden hiervan zijn: n Het warmte/CO2 project: De levering van de restproducten warmte en CO2 door het Elektriciteitsbedrijf Zuid-Holland (EZH) aan tuinbouwbedrijven in Bleiswijk, Bergschenhoek en Berkel. Hierdoor hoeven de tuinders hun kassen niet zelf te stoken of CO2 op te wekken. (zie pagina xx). n Ceoton: De levering van koolzuurgas dat vrijkomt bij de productie van ammoniak door Kemira Agro aan AGA Gas. AGA Gas zet dit “ruwe” koolzuurgas om in zuivere vloeibare koolzuur ten behoeve van onder andere de levensmiddelenindustrie en de tuinbouw (zie pagina xx). n INES project Benutting Industriële Restwarmte: De onderlinge levering van stoom en heet water (onder andere ten behoeve van de productie van elektriciteit) door bedrijven in het Europoort/Botlekgebied (zie pagina xx). Een variant op de inrichting van cascades is een samenwerking tussen een producent van reststoffen en een leverancier van grond- en/of hulpstoffen. Bij deze samenwerking zorgt de producent voor de technische bedrijfsvoering en de bewaking van de specificaties van de reststof. De leverancier draagt zorg voor zaken zoals logistiek en marketing. Deze vorm ontstaat veelal in situaties waar de leverancier (een deel van) de markt beheerst en het voor producenten van reststoffen moeilijk is om op eigen kracht een deel van deze markt te verkrijgen. Een voorbeeld is: n Kemax v.o.f.: Een joint venture tussen AKZO Nobel en Kemira voor de bouw van een installatie (incl. opslag-, laad- en losfaciliteiten) voor de verwerking van calciumchloride die vrijkomt bij de productie van soda. De calciumchloride wordt door Kemira in de markt afgezet (zie pagina xx).

39

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

Gesloten kringlopen
Het sluiten van kringlopen gaat ervan uit dat materialen waar mogelijk hergebruikt worden. Met name voor niet-vernieuwbare grondstoffen is het van belang dat deze zo lang mogelijk in een productieketen worden gehouden. Indien materialen door het gebruik een te slechte kwaliteit krijgen worden ze gezuiverd of gerecycled en opnieuw in de productieketen toegepast. Ging het bij de cascades om de levering van restproducten tussen verschillende ketens, bij de inrichting van gesloten kringlopen vindt levering, gebruik, zuivering en hergebruik binnen de keten plaats. In toenemende mate worden productieketens onderzocht op de mogelijkheid om materialen zoveel mogelijk in de keten te houden. Met name productieketens die gebruik maken van niet-vernieuwbare primaire grondstoffen krijgen steeds meer aandacht. In de chemie en de metaalsector zijn dan ook al vele voorbeelden te vinden. Maar ook andere bedrijfstakken, zoals de drinkwatersector, zijn actief. Voorbeelden zijn: n Industrieterrein Moerdijk: De oprichting van Montell (destijds een joint venture van Shell en Montedison). Montell betrekt etheen, butheen en propeen van Shell. De reststoffen die bij het productieproces van Montell vrijkomen worden weer geleverd aan Shell (zie pagina xx). n Watervoorziening Limburg: De samenwerking tussen het Zuiveringsschap Limburg en de Waterleiding Maatschappij Limburg bij de levering van het effluent van de rioolzuiveringsinstallatie als industriewater (zie pagina xx).

Cascades en kringlopen als criteria voor het ontwerp
In de bovenstaande voorbeelden zijn cascades en gesloten kringlopen gehanteerd om in een bestaande situatie de inzet van energie, grondstoffen en water te verbeteren. Het is aan de andere kant ook mogelijk om deze principes te gebruiken als ontwerpcriteria bij de uitbreiding van bestaande of de ontwikkeling van nieuwe bedrijventerreinen. Hierbij wordt dan veelal gezocht naar een specifieke clustering van bedrijven, die het gebruik van energie, grondstoffen en water optimaliseren door gebruik te maken van elkaars restproducten. Voorbeelden hiervan zijn: n Agro Industrieel Complex Dinteloord (AICD): De ontwikkeling van een Agro Industrieel Complex waar biogrondstoffen, bioreststoffen, industrieel GFT-afval en grondaarde door diverse samenwerkende bedrijven worden verwerkt tot halffabrikaten voor de food- en nonfoodindustrie (zie pagina xx). n Milieuboulevard Groningen: De ontwikkeling van een milieuboulevard in de gemeente Groningen door clustering van afvalverwerkende bedrijven die samenwerken bij de verwerking van afvalstoffen tot nieuwe producten (zie pagina xx).

Reststoffenmanagement
Een ontwikkeling die in Nederland reeds enige tijd bestaat en die past bij de bovenstaande voorbeelden voor het verbeteren van de efficiënte inzet van restproducten is het organiseren van regionale of zelfs lokale vormen van reststoffenmanagement. Hieronder verstaan we het bij elkaar brengen van aanbieders en afnemers van rest- en bijproducten. Te onderscheiden vormen zijn bijvoorbeeld: n het inrichten van informatiepunten (elektronische netwerken) waar geïnteresseerde afnemers kunnen kijken wat het regionale of lokale aanbod van restproducten is; n het actief met elkaar in contact brengen van aanbieders en afnemers (reststoffenmakelaar). Veel bedrijven maken hierbij gebruik van eigen netwerken om in contact te komen met mogelijke partners. In toenemende mate speelt telematica (informatie- en communicatietechnologie) hierbij een rol van betekenis en vindt vraag en aanbod plaats met behulp van bijvoorbeeld het Internet.

Motivatie
De mogelijke motieven voor bedrijven voor de uitwisseling van reststromen zijn kort weergegeven in onderstaande tabel.

40

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

Motivatie vanuit economie Motivatie vanuit milieu n Verkrijgen van inkomsten uit de levering van n Realiseren van milieudoelstellingen ( bijvooromvangrijke reststromen. beeld om daarmee te voldoen aan meerjarenBesparing van kosten op de inkoop van grondafspraken of convenanten) op het gebied van n en hulpstoffen, energie en water. energie, verdroging, emissies naar de lucht en Creëren van nieuwe markten die passen bij de het ontstaan van afvalstoffen door: n core business (bijvoorbeeld de uitbreiding van minder gebruik van energie; de distributiefunctie van de nutssector door de minder gebruik van grondwater; levering van restwarmte, CO2 en proceswater). etc. n Lagere kosten afvalverwerking.
n n n

3.3

Gezamenlijk gebruik van utilities en bedrijfsfuncties
Vrijwel alle grote en middelgrote bedrijven op bedrijventerreinen maken gebruik van utilities op het gebied van energie, water en 1. 2. lucht ter ondersteuning van de productie. Het gaat hierbij om dure installaties voor bijvoorbeeld de opwekking van elektriciteit, 4. 3. Collectieve inzameling en Combineren van het vervoer de productie van stoom, proceswater of persafvoer van afvalstoffen van goederen en personen lucht en de zuivering van afvalwater. Met het oog op de benodigde hoeveelheid, de Voorbeelden: gewenste onafhankelijkheid of continuïteit Utilities: kiezen bedrijven in veel gevallen voor het n gezamenlijke energievoorziening zelf realiseren en beheren van utilities. Voor n gezamenlijke afvalwaterzuivering een optimaal rendement (economisch en n gezamenlijk gebruik van installaties voor perslucht milieuhygiënisch) is het voor bedrijven van Bedrijfsfuncties: belang dat zij de beschikbare capaciteit zo n gezamenlijk gebruik (vracht-)autowasplaats volledig mogelijk kunnen benutten. Hetzelfde n gezamenlijk gebruik onderhoudswerkplaats geldt voor bedrijfsfuncties, zoals een n gezamenlijk gebruik opslagplaats (vracht-) autowasplaats of onderhoudswerkplaats. Door een gezamenlijk gebruik van utilities en bedrijfsfuncties kunnen bedrijven schaalvoordelen behalen (hogere bezettingsgraden, betere kwaliteit en fysische efficiency) die leiden tot lagere kosten en inkomsten uit de verkoop van utilities en bedrijfsfuncties. Tevens leiden ze tot winst voor het milieu.
Uitwisseling van energie, grondstoffen en water Gezamenlijk gebruik van utilities en bedrijfsfuncties

Benutten bestaande capaciteit
Samenwerking door een gezamenlijk gebruik van utilities en bedrijfsfuncties kan op de eerste plaats door de vrije capaciteit van bestaande installaties te verkopen aan andere bedrijven. Vrije capaciteit kan bijvoorbeeld ontstaan als gevolg van efficiencyverbeteringen in het productieproces, inkrimping van de productie of het niet aanspreken van reserves. Een belangrijk aspect van het gezamenlijk gebruiken van utilities en bedrijfsfuncties is het feit dat de betrokken partijen hun financiële draagkracht kunnen bundelen voor extra investeringen (bijvoorbeeld voor extra zuiveringsstappen), indien dat vanuit economisch of milieuhygiënisch oogpunt noodzakelijk is. Voorbeelden zijn: n Wavin-Hardenberg: De samenwerking tussen de bedrijven op een bedrijventerrein (de voormalige Wavin-locatie) in de gemeente Hardenberg op het gebied van “koude opslag” van koelwater in de bodem, waardoor geen grondwater meer aan de bodem wordt onttrokken (zie pagina xx).

41

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

n

n

Industriepark Kleefse Waard: De revitalisering van het bestaande AKZO Nobel bedrijfsterrein door het aantrekken van nieuwe bedrijven die gebruik kunnen maken van de vrije capaciteit van de energieen waterzuiveringsinstallatie, ontstaan door de sluiting van een rayonfabriek van AKZO (zie pagina xx). De Rietvelden/DeVutter: Deelproject Utilities: De oprichting van een Utilities B.V. door de bedrijven (incl. de leveranciers van nutsvoorzieningen) op het bedrijventerrein voor in- en verkoop van capaciteit van utilities met als doel economische en milieuwinst (zie pagina xx).

Aanschaf nieuwe capaciteit
Samenwerking op het gebied van utilities en bedrijfsfuncties kan ook betrekking hebben op de behoefte aan nieuwe capaciteit, bijvoorbeeld als gevolg van de uitbreiding van de productie of de noodzaak om oude installaties te vervangen. De samenwerking bestaat dan uit het gezamenlijk investeren en beheren van hoogwaardige installaties, die voldoen aan de te stellen rendementseisen. Ook hier speelt het vergroten van de financiële draagkracht een belangrijke rol. Een voorbeeld is: n Eurogen C.V.: Een joint venture van ENECO, Air Liquide, ARCO Chemie en ICI voor de productie en levering van voor deze bedrijven essentiële utilities zoals stoom, elektriciteit en enkele soorten water met een optimaal economisch en energetisch rendement (zie pagina xx).

Utilitymanagement
Een belangrijk onderdeel van het gezamenlijk gebruik van utilities en bedrijfsfuncties is het utilitymanagement. Hieronder verstaan we op de eerste plaats het beheer en onderhoud van voorzieningen voor de levering van energie, reststoffen en water. Uit de voorbeelden blijkt dat utilitymanagement door de betrokken partijen op diverse manieren wordt georganiseerd, zoals het oprichten of inhuren van facilitaire organisaties of het afsluiten van contracten met specialisten (utility suppliers, energie- en waterleidingbedrijven). Specialistische kennis wordt door veel bedrijven van belang geacht met het oog op de continuïteit. Daarnaast worden specialisten gezien als belangrijke kenniscentra voor andere aspecten van de bedrijfsvoering. Naast beheer en onderhoud wordt onder utilitymanagement ook verstaan de onderlinge afstemming en coördinatie van behoefte aan utilities en bedrijfsfuncties. Op bedrijventerrein De Rietvelden/De Vutter wordt hiervoor een aparte organisatie opgericht die capaciteit van de samenwerkende bedrijven inkoopt en weer verkoopt.

Motivatie
De motivatie voor bedrijven om gezamenlijk gebruik te maken van utilities en bedrijfsfuncties is weergegeven in onderstaande tabel. Motivatie vanuit economie Motivatie vanuit milieu n Kostenverlaging door een betere spreiding van n Vergroting financiële draagvlak voor het aande kosten. schaffen van installaties met een hoog milieurendement. n Kostenverlaging door een betere onderhandelingspositie bij de inkoop van grond- en hulp- n Vermindering van het energieverbruik. stoffen, die nodig zijn voor de bedrijfsvoering n Vermindering van emissies van schadelijke stoffen (CO2, SO2 en NOx). van utilities en bedrijfsfuncties. Kostenverlaging van een eenheid product door n Vermindering van de emissie van geluid. n een betere bezettingsgraad. n Vermindering van het gebruik van grond- of n Positieverbetering van utility suppliers door drinkwater. participatie in gezamenlijke utilities. n Betere uitgangssituatie voor continuïteit. Men is minder afhankelijk van één gebruiker.

42

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

3.4

Combineren van het vervoer van goederen en personen
Het vervoer van goederen en personen is voor het bedrijfsleven in toenemende mate een belangrijk aandachtspunt. Door de con1. 2. centratie op kernactiviteiten functioneren steeds meer bedrijven in netwerken met een grotere onderlinge transport- en communi4. 3. Collectieve inzameling en Combineren van het vervoer catiebehoefte. Daarnaast wordt het bedrijfsafvoer van afvalstoffen van goederen en personen leven geconfronteerd met een toenemende congestie. Er zijn grenzen aan de capaciteit Voorbeelden: van het Nederlandse wegennet en door het n combineren van vrachten huidige gebruik van het wegennet lopen n combineren van heen- en terugladingen bedrijven dagelijks tegen deze grenzen aan. n regionale terminal met spoor- en wateraansluiting Hierdoor daalt de betrouwbaarheid van de n gezamenlijk busvervoer van personeel (van-deur-tot-deur) aan- en afvoer van goederen en grondn gezamenlijke coördinatie carpoolers stoffen, gaan de transportkosten omhoog en n gezamenlijke deelauto’ deelfietsen en deeltaxi’ s, s neemt de milieubelasting van het goederenvervoer toe. Ook het dagelijkse verkeer van personen van en naar de bedrijven heeft in toenemende mate te maken met langere reistijden. Daar komt bij dat de prognoses wijzen op een groei van de mobiliteit. In de toekomst zullen bedrijven steeds meer te maken krijgen met congestieproblemen.
Uitwisseling van energie, grondstoffen en water Gezamenlijk gebruik van utilities en bedrijfsfuncties

Alternatief goederentransport
Samenwerking tussen bedrijven op het gebied van goederenvervoer richt zich op het creëren van transportmogelijkheden die leiden tot lagere transportkosten, een betere bereikbaarheid van het bedrijventerrein en een lagere milieubelasting. Een belangrijk aangrijpingspunt voor individuele ondernemers is het onderling afstemmen en combineren van goederenstromen van, naar en op de bedrijventerreinen. Hierdoor ontstaan er mogelijkheden voor een andere organisatie van het transport (het combineren van vrachten of het combineren van heen- en terugladingen) of het opzetten van terminals voor de overslag van goederen naar spoor en water. Daarnaast wordt door het combineren van vervoersstromen ook de mogelijkheid geopend voor het optimaliseren van de tijdelijke opslag van goederen en het voor- en natransport op bedrijventerreinen. Een voorbeeld is: n De Rietvelden/De Vutter: Deelproject transport en logistiek: De ontwikkeling van een terminal voor containeroverslag ter verbetering van de transportmogelijkheden over water en spoor voor bedrijven met volumineuze goederenstromen (zie pagina xx).

Regionale èn nationale terminals
Met betrekking tot het opzetten van terminals voor de overslag van goederen naar spoor en water zijn twee belangrijke varianten te onderscheiden. Op de eerste plaats de regionale initiatieven voor de overslag naar spoor en/of water. Dit zijn terminals met een regionaal karakter die voornamelijk zijn gebaseerd op het volume aan lading dat aanwezig is op het bedrijventerrein en directe omgeving. De containeroverslagterminal in de gemeente ‘ s-Hertogenbosch is hiervan een voorbeeld. De tweede variant zijn de grootschalige openbare terminals met daar omheen een nadrukkelijke ruimtelijke concentratie van vervoerders en bedrijven met frequente en omvangrijke goederenstromen. In dit geval spreekt men ook wel van logistieke knooppunten of multimodale transportcentra. Deze laatste twee vormen worden behandeld in paragraaf 4.4 Multimodaal transport en hoogwaardig openbaar vervoer.

43

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

Anders vervoeren van personen
Op het gebied van het vervoer van personen kan een onderscheid worden gemaakt naar de initiatieven van individuele bedrijven voor de verbetering van de bereikbaarheid van het eigen terrein en de verbetering van het openbaar vervoer. In dit onderdeel gaan we in op de mogelijkheden voor samenwerking tussen individuele bedrijven. Verbetering van het openbaar vervoer komt in paragraaf 4.4 aan de orde. Samenwerking door gezamenlijk vervoer van personen van en naar bedrijventerreinen richt zich op het terugdringen van het aantal autokilometers van personeelsleden door het aanbieden van alternatieven. Ook hier is het combineren van de vervoersstromen een belangrijk aangrijpingspunt. Dit kan bijvoorbeeld worden bereikt door het gezamenlijk opzetten van busdiensten met een “van-deur-tot-deur” karakter of een onderlinge coördinatie van carpoolers. Voor vervoer op bedrijventerreinen is samenwerking mogelijk in de vorm van deelauto’ -fietsen of -taxi’ Een voorbeeld is: s, s. n Vervoersmanagement industriecomplex IJmond Noord: Het inzetten van collectief busvervoer voor medewerkers van Hoogovens, DSM en Cemij vanaf de woning tot op het bedrijventerrein van Hoogovens Staal te Velsen-Noord (zie pagina xx). n Duurzaam bedrijventerrein De Hurk: Het ontwikkelen en uitvoeren van collectieve vervoersplannen op het bedrijventerrein De Hurk in Eindhoven met als doel het terugdringen van autokilometers, het stimuleren van carpoolen en het gebruik van andere modaliteiten (zie pagina xx).

Vervoersmanagement
Vervoersmanagement op bedrijventerreinen betreft de coördinatie van de vervoersstromen van, naar en op het bedrijventerrein. Voor zowel de regionale als de grootschalige openbare terminals is vervoersmanagement cruciaal en zal een onderdeel uitmaken van het vervoersconcept. In de voorbeelden wordt doorgaans gebruik gemaakt van logistieke centra die zorg dragen voor de afstemming en bundeling van de goederenstromen naar de verschillende vervoersmodaliteiten en het verlenen van diensten op het gebied van voor-/natransport, tijdelijke opslag en stadsdistributie. In veel gevallen is het logistieke centrum een onderdeel van de terminal. Ook voor het personenvervoer is coördinatie noodzakelijk. In de voorbeelden krijgt vervoersmanagement vorm door het opstellen van vervoersplannen voor busdiensten en de coördinatie van carpoolers. Op een aantal bedrijventerreinen bestaat reeds een vervoerscoördinator. Ook bij deze managementvorm is een belangrijke rol weggelegd voor telematica, bijvoorbeeld voor het verbeteren van bezettingsgraden of de afstemming tussen modaliteiten.

Motivatie
De motieven voor bedrijven om gezamenlijk maatregelen voor het vervoer van goederen te nemen zijn weergegeven in onderstaande tabel. Motivatie vanuit economie Motivatie vanuit milieu n Verlaging van de transportkosten door: n Vermindering van de milieubelasting die het het combineren van vrachten; gevolg is van congesties. het vervoer per spoor en water (zeker bij n Vermindering van het gebruik van fossiele brandstoffen. langere transportafstanden); betere bereikbaarheid. n Reductie van het aantal wegkilometers door Verbetering van de logistieke functie van het alternatieve (efficiëntere) vervoerswijzen. n terrein, hetgeen voor bedrijven een aanleiding n Betere benutting van de capaciteit van andere kan zijn om zich te vestigen. Voor terminals is infrastructuren (water- en spoorwegen). dit belangrijk omdat het rendement wordt bepaald door het hebben van volume. n Verbetering van het werkklimaat door het treffen van gezamenlijke voorzieningen voor het vervoer van personeel.
n n n

44

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

3.5

Collectieve inzameling en afvoer van afvalstoffen
Een belangrijke doelstelling van de samenwerking tussen bedrijven gericht op het 1. 2. verkrijgen van duurzame bedrijfsprocessen is het voorkomen dan wel verminderen van het ontstaan van afvalstoffen. Echter, 4. 3. duurzame bedrijventerreinen waar energieCombineren van het vervoer Collectieve inzameling en en materiaalstromen “niet verloren gaan” van goederen en personen afvoer van afvalstoffen zullen voorlopig utopie blijven. De praktijk is dat we op bedrijventerreinen te maken Voorbeelden: hebben met vele verschillende soorten n collectief afvalcontract afvalstromen als gevolg waarvan het voor n gezamenlijk afvaldepot ondernemers noodzakelijk is om deze n preventieteams en -kringen afvalstoffen op een bedrijfseconomisch en een milieuhygiënisch verantwoorde wijze in te zamelen en af te voeren. Samenwerking door een gezamenlijke inzameling en afvoer van afvalstoffen draagt bij aan het ontstaan van een verantwoorde vorm van afvalmanagement tegen zo laag mogelijke kosten.
Uitwisseling van energie, grondstoffen en water Gezamenlijk gebruik van utilities en bedrijfsfuncties

Afvalmanagement
Voor het bedrijfsleven, en zeker voor de ondernemers uit het midden- en kleinbedrijf, bestaan diverse mogelijkheden om het afvalmanagement op het bedrijventerrein vorm te geven. Op de eerste plaats kunnen bedrijven samenwerken bij het tot stand brengen van een hoogwaardige inzamelstructuur, bijvoorbeeld in de vorm van een gezamenlijk afvaldepot, waar met name kleine bedrijven met weinig afval en weinig eigen opslagruimte hun afval kunnen brengen. Een andere mogelijkheid is het afsluiten van een collectief afvalcontract met één inzamelaar. Voor bedrijven is dit interessant uit oogpunt van kosten, voor de inzamelaar uit het oogpunt van het kunnen aanbieden van extra services. Daarnaast kan de samenwerking worden gebruikt voor het opzetten van preventieteams of preventiekringen. Bij een preventieteam is sprake van specialistische ondersteuning van bedrijven bij het zoeken naar mogelijkheden om het ontstaan van afval te voorkomen. In preventiekringen helpen bedrijven elkaar. Een voorbeeld van afvalmanagement is: n De Krogten: Het collectief afsluiten van een afvalinzamelingscontract met één afvalinzamelaar door het bedrijfsleven op het bedrijventerrein De Krogten in Breda voor het integraal en gescheiden inzamelen van afval en het realiseren van een brengstation voor de kleine bedrijven (zie pagina xx).

Motivatie
De motieven voor bedrijven om deel te nemen aan activiteiten op het gebied van gezamenlijke inzameling en afvoer van afvalstoffen zijn weergegeven in onderstaande tabel. Motivatie vanuit economie Motivatie vanuit milieu n Kostenbesparing door goedkopere collectieve n Vermindering van de hoeveelheid afvalstoffen contracten met afvalinzamelaars. door: n Kostenbesparing door de preventie van afvalmeer aandacht voor afvalpreventie; stoffen en de besparing van grondstoffen. meer hergebruik van restproducten.
n n

45

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

4
4.1

Voordelen van een duurzame inrichting
Ontwerpen, ontwikkelen en beheren van efficiënte bedrijventerreinen
Bij de invalshoek “duurzame inrichting bedrijventerrein” wordt gekeken naar het gebied waarbinnen de bedrijfsprocessen zich afspelen. Hieronder verstaan we het geheel van bedrijfsruimte, infrastructuur en (nuts-)voorzieningen. Door samenwerking bij ontwerp, ontwikkeling en beheer van het gebied proberen de belanghebbende partijen te komen tot een inrichting waarmee het (bedrijfs-)economische resultaat verbetert en de milieubelasting en het ruimtegebruik verminderen. Voor het bedrijfsleven en de overheid kunnen ook hier twee hoofdmotieven worden onderscheiden. Voor de bedrijven zijn deze gelijk aan de motieven uit paragraaf 3.1. Voor de overheid draagt een duurzame inrichting bij aan het realiseren van beleidsdoelstellingen op het gebied van economie, milieu en ruimte (pull-factoren). Tevens biedt het kansen voor het creëren van een aantrekkelijk vestigingsklimaat en het voorkomen van dure herstructureringstrajecten (push-factoren). De samenwerking tussen het bedrijfsleven en de overheid bij de inrichting van bedrijventerreinen is het gevolg van de toenemende aandacht bij de beide partijen voor de kwaliteit van bedrijventerreinen. Centraal hierbij staan de toegevoegde waarde van de huidige en toekomstige bedrijventerreinen en het behouden van het kwaliteitsniveau. Tot voor enkele jaren kenmerkte de ontwikkeling van bedrijventerreinen zich door de beperkte toegevoegde waarde van het aanbod (accent op ruimte en infrastructuur) en de geringe aandacht voor het beheer. Hierdoor kunnen problemen ontstaan, zoals een onaantrekkelijk vestigingsklimaat en hoge kosten voor herstructurering. Voor de verbetering en het behoud van toegevoegde waarde gaan steeds meer bedrijven en overheden over tot samenwerking bij het ontwerpen, ontwikkelen en beheren van bedrijventerreinen. Een aanpak die moet leiden tot het realiseren van win-winoplossingen bij de inrichting van bedrijventerreinen. Een belangrijke factor bij het ontwerpen, ontwikkelen en beheren van duurzame bedrijventerreinen is het hanteren van een gebiedsgerichte benadering, waarbij het accent wordt gelegd op een integrale aanpak en een grote betrokkenheid van alle stakeholders op het bedrijventerrein (zie paragraaf 2.1 De noodzakelijke kenmerken van het proces). Bedrijfsleven en overheid moeten hierbij worden gezien als “sparringpartners” bij een gezamenlijke ontwikkeling. De bovenstaande benadering bij de ontwikkeling van bedrijventerreinen komt onder andere tot uiting bij het project RiVu. Dit project werd in 1996 gestart door de provincie Noord-Brabant, de gemeente 's-Hertogenbosch, de Kamer van Koophandel en het bedrijfsleven op het bedrijventerrein. Samenwerking tussen het bedrijfsleven en de overheid staat in dit project centraal.

Parkmanagement
De samenwerking tussen bedrijfsleven en overheid met betrekking tot de kwaliteit van bedrijventerreinen begint in Nederland in toenemende mate vorm te krijgen en wordt aangeduid met het begrip parkmanagement. Hieronder wordt verstaan: n Het maken van afspraken tussen de belanghebbende partijen op het bedrijventerrein (gekoppeld aan de eigendomsverhoudingen) over de inrichting en/of het beheer van het bedrijventerrein. Het doel is het verkrijgen en op de lange termijn behouden van een gewenst kwaliteitsniveau. Om dit te kunnen realiseren is het noodzakelijk dat het bedrijfsleven en de overheid in zowel de ontwerp-, ontwikkelings- als uitgiftefase van het bedrijventerrein uitgangspunten formuleren en vaststellen. De afspraken zouden betrekking kunnen hebben op bijvoorbeeld het creëren van gewenste combinaties van bedrijven, het realiseren van (infrastructurele) voorzieningen en de uitvoering van beheerstaken op het terrein.

46

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

Parkmanagement Parkmanagement wordt gedefinieerd als het sturen op de inrichting en het beheer van een kantorenpark of bedrijventerrein, met als doel het verkrijgen en op lange termijn behouden van een gewenst kwaliteitsniveau van zowel de openbare als de private ruimte (Kolpron,1997). Dit kan worden bereikt door de integratie van uitgangspunten voor inrichting en beheer in de ontwerp,- ontwikkelings- en uitgiftefase van het terrein. Het principe van parkmanagement is afkomstig uit het buitenland. Denk hierbij aan landen zoals Engeland en Frankrijk. Daar zijn het niet de gemeenten die de kantorenlocaties of de bedrijventerreinen ontwikkelen, maar projectontwikkelaars in combinatie met beleggers. Voor het beheer van de terreinen zetten zij professionele parkmanagement-organisaties op of huren deze in. De gebruikers van de terreinen zijn geen eigenaar maar huurders. Bekende voorbeelden van sterk vormgegeven terreinen met uitgebreide voorzieningen en een strakke organisatie van het beheer zijn Stockley Park en Magna Park in Engeland en de GARO-NOR terreinen bij Parijs.

Momenteel is het aspect parkmanagement in Nederland nog volop in ontwikkeling. Het concentreert zich in veel gevallen nog op zaken zoals de beeldkwaliteit (verschijningsvorm van infrastructuur of gebouwen), het onderhoud van wegen, gebouwen en groen en veiligheid. De uitvoering geschiedt veelal vanuit speciaal daarvoor opgezette structuren, zoals een vereniging van eigenaren of een publiek-privatesamenwerkingsvorm. Echter, voor de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen is het van belang dat parkmanagement zich ontwikkelt tot een managementinstrument voor bedrijven en overheid voor het formuleren en evalueren van beleid en het uitvoeren van taken. Aspecten die een onderdeel zouden kunnen uitmaken van parkmanagement zijn: n Reststoffenmanagement (zie paragraaf 3.2). n Utilitymanagement (zie paragraaf 3.3 en 4.3). n Vervoersmanagement (zie paragraaf 3.4 en 4.4). n Afvalmanagement (zie paragraaf 3.5). n Facilitymanagement (zie paragraaf 4.4).

Bestaande èn nieuwe bedrijventerreinen
Samenwerking tussen bedrijven en overheid bij de duurzame inrichting van bedrijventerreinen heeft betrekking op zowel ontwikkeling van nieuwe als de herstructurering van bestaande bedrijventerreinen. Voor nieuwe bedrijventerreinen betekent duurzame inrichting het anticiperen op toekomstige energie- en materiaalstromen van de geplande bedrijvigheid. Bij de herstructurering van bestaande bedrijventerreinen heeft duurzame inrichting betrekking op de efficiencyverbetering van de bestaande energie- en materiaalstromen.

Vier vormen van samenwerking
Samenwerking tussen de bedrijven en de overheden ten behoeve van een grotere toegevoegde waarde kan zich richten op één of meer van de volgende onderwerpen:
GEBIED Intensiever gebruik van de ruimte Nutsvoorzieningen met hoog rendement

Bedrijfsgerichte commerciële voorzieningen

Multimodaal transport en hoogwaardig openbaar vervoer

Opties voor duurzame inrichting bedrijventerreinen

47

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

4.2

Intensiever gebruik van de ruimte
Een kenmerk van bedrijventerreinen is het gebruik van ruimte en de intensiteit waarmee dat gebruik plaatsvindt. De verdeling van de 1. 2. ruimte op bedrijventerreinen komt (op papier) doorgaans tot stand door een zo optimaal 4. 3. mogelijke verkaveling en het bestemmen van de Bedrijfsgerichte commerMultimodaal transport en kavels. Echter, in de praktijk blijkt de verdeling ciële voorzieningen hoogwaardig openbaar vervoer van ruimte niet altijd even eenvoudig. Voorbeelden: Oorzaken zijn het verloop van bedrijven, de n “stapelen” van bedrijven op hetzelfde vloeroppervlak vestiging van bedrijven die niet “passen” of het n “verzamelen” van bedrijven (bedrijvenverzamelgebouwen) ontstaan van ongewenst ruimtegebruik. Tevens n meerlagig bouwen van bedrijfspanden hebben de betrokken partijen maar beperkte n gezamenlijke grondvoorraden handvatten voor de sturing op de herverdeling n gezamenlijk opstellen van vrachtauto’ s en het hergebruik van de ruimte omdat de n gezamenlijke parkeervoorzieningen voor auto’ s grond veelal aan de bedrijven is verkocht. Op n gezamenlijke opslag van goederen en materialen een aantal bedrijventerreinen heeft dit geleid tot n ontwikkelen strategische grondvoorraden een inefficiënt ruimtegebruik en kan niet n ontwikkelen van vrijgekomen bedrijfsruimte worden ingespeeld op nieuwe behoeften. n bouwen op verontreinigde grond Bedrijven en gemeenten besteden dan ook in toenemende mate aandacht aan intensievere vormen van ruimtegebruik en nieuwe vormen van beheer. Parallel hieraan ziet men een toenemende interesse bij het bedrijfsleven voor innovatie op het gebied van bedrijfshuisvesting met het oog op kostenverlaging.
Intensiever gebruik van de ruimte Nutsvoorzieningen met hoog rendement

Meervoudig ruimtegebruik
De mogelijkheid van een duurzame inrichting door de intensivering van ruimtegebruik hangt sterk af van het type bedrijvigheid. Met name voor het midden- en kleinbedrijf speelt meervoudig ruimtegebruik een belangrijke rol. Meervoudig ruimtegebruik betekent het combineren van bedrijven op hetzelfde vloeroppervlak. Dit kan worden bereikt door bijvoorbeeld het “stapelen” van bedrijven of bedrijfsfuncties of door het “verzamelen” van bedrijven in de vorm van bedrijvenverzamelgebouwen. Deze laatste kunnen variëren van gebouwen met voordeurdelers tot gebouwen met een breed scala aan gezamenlijke voorzieningen op het gebied van receptie, repro, vergaderruimten, etc. Een voorbeeld is: n Bedrijvenverzamelcomplex Simon Stevin: De ontwikkeling en realisatie van een bedrijvenverzamelcomplex voor startende ondernemers en doorstarters met centrale receptie, vergaderruimten, telefooncentrale, administratieve ondersteuning, bekabeling, gescheiden afvalinzameling, etc. (zie pagina xx). Bij meervoudig ruimtegebruik door “stapelen of verzamelen” wordt bedrijfsruimte door de gebruikers in veel gevallen gehuurd in plaats van gekocht. In de kantorensector is huren al heel normaal. In deze sector zijn het veelal niet de gebruikers die de grond kopen en een bedrijfspand (laten) bouwen, maar projectontwikkelaars en beleggers. Kantoren met meerdere gebruikers zijn in de kantorensector dan ook heel normaal. Op bedrijventerreinen komen bedrijvenverzamelgebouwen nog relatief weinig voor. Veel bedrijven hechten aan een eigen bedrijfspand uit oogpunt van representativiteit en voor een grote groep van bedrijven is het ook niet mogelijk als gevolg van de aard van het productieproces.

Collectief ruimtegebruik
Naast ruimte om te produceren hebben veel bedrijven ook ruimte nodig voor de opslag van goederen, het parkeren van (vracht-)auto’ of als strategische grondvoorraad. Het aanhouden van een strategische s grondvoorraad gebeurt veelal met het oog op de toekomstige groei van het bedrijf. Het komt echter

48

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

regelmatig voor dat deze ruimte niet of gedeeltelijk in gebruik wordt genomen voor productie, maar bijvoorbeeld voor de opslag van materialen en goederen of voor de uitbreiding van het aantal parkeerplaatsen. Een efficiënter ruimtegebruik wordt bereikt door bij het ontwerpen en ontwikkelen van bedrijventerreinen veel meer uit te gaan van clusters van bedrijven met eenzelfde behoefte. Hierdoor zijn vormen van collectief ruimtegebruik mogelijk, zoals het gezamenlijk aanhouden van grondvoorraad (in combinatie met het tijdelijk verhuren van deze grond) en collectieve voorzieningen voor het opstellen van vrachtauto’ het parkeren van auto’ en de opslag van goederen (gecombineerd met bepaalde services, s, s zoals bewaking, onderhoud, etc.). Een voorbeeld is: n Truckpark Waalhaven: Een centrale parkeervoorziening voor vrachtauto’ en opvangcentrum voor s chauffeurs aan de zuidzijde van de Waalhaven in Rotterdam ter vermindering van de overlast (geluidhinder en afval) in de aangrenzende (woon-)wijken (zie pagina xx).

Bestaande bedrijventerreinen
Ook bij herstructurering van bestaande bedrijventerreinen spelen strategische grondvoorraden of het ontstaan van ruimte door inkrimping van het bestaande productieproces een belangrijke rol. Het hebben van niet benutte ruimte is voor een toenemend aantal bedrijven aanleiding om te kijken naar een nuttige toepassing van deze ruimte. De invulling gebeurt veelal door het zoeken naar andere bedrijven waarmee uitwisseling van energie- en materiaalstromen mogelijk is en die gebruik maken van de bij het bedrijf reeds aanwezige utilities en andere bedrijfsfuncties. Voorbeelden zijn: n Business Park Arnhem: De ontwikkeling van een business- en technologypark op het bedrijfsterrein van KEMA N.V. met onder meer als doel het intensiever gebruiken van de beschikbare bedrijfsruimte (panden) en bestaande faciliteiten (zie pagina xx). n Business Park Ymond: Het benutten van ongebruikte strategische grondvoorraden voor de ontwikkeling van het bedrijvenpark Business Park Ymond, waarbij nieuw te vestigen bedrijven gebruik maken van de aanwezige haveninfrastructuur, wegennet, energiebronnen, kenniscentra, etc. (zie pagina xx). n IJsseloord 2: De ontwikkeling van een nieuw bedrijventerrein in Arnhem voorafgegaan door een bodemsanering. Voor het rendement op in de grond geïnvesteerd vermogen wordt parkmanagement ingezet voor behoud van de kwaliteit van het terrein op de lange termijn (zie pagina xx).

Herverdeling van ruimte
Een factor die voor het efficiënt gebruiken van ruimte een belangrijke rol speelt is het feit dat op bedrijventerreinen in vrijwel alle gevallen de grond in eigendom is van de bedrijven. Hierdoor bestaan er weinig handvatten voor de (her-)verdeling en het (her-)gebruik van de ruimte. Om dit te verbeteren besteden bedrijven en overheden bij het ontwerpen en ontwikkelen van nieuwe bedrijventerreinen in toenemende mate aandacht aan het creëren van nieuwe instrumenten waarmee kan worden gestuurd op de (her-)verdeling en het (her-)gebruik van de ruimte. Zo gaan bijvoorbeeld steeds meer bedrijven en gemeenten over tot het maken van afspraken over het gebruik van de strategische grondvoorraad in de vorm van een intentieverklaring of erfpachtregeling.

Motivatie
Belangrijke motieven voor het intensiever benutten van ruimte zijn aangegeven in onderstaande tabel.

49

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

Motivatie vanuit economie Motivatie vanuit milieu n Verkrijgen van een kwalitatief goede bedrijfsruimte n Efficiëntere benutting van de schaarse tegen een gunstige prijs. ruimte. n Verkrijgen van een gunstigere balanspositie door een n Hogere energie-efficiency. collectief ruimtegebruik. n Verkrijgen van inkomsten door het verkopen of het verhuren van leeggekomen panden of grond. n Betere benutting van bestaande utilities en het verkrijgen van inkomsten door gezamenlijk gebruik van utilities. n Beter rendement op door sanering in grond geïnvesteerd vermogen.

4.3

Nutsvoorzieningen met hoog rendement
Het volgende kenmerk van een duurzame inrichting van bedrijventerreinen is het aanbod van voorzieningen op het gebied van gas, water, 1. 2. elektriciteit, riolering en dergelijke. Met name voor middelgrote en kleine bedrijven is het 4. 3. aanbod van nutsvoorzieningen van belang om Bedrijfsgerichte commerMultimodaal transport en op een bedrijfseconomisch verantwoorde wijze ciële voorzieningen hoogwaardig openbaar vervoer te kunnen produceren. Gestimuleerd door Voorbeelden: technologische ontwikkelingen is het steeds n warmte, kracht en CO2 op basis van WKK beter mogelijk om bedrijventerreinen te n WKK op basis van biomassavergisting ontwerpen die zijn uitgerust met energie- en n zonne- en windenergie voor warmtepompen, verlichting, watervoorzieningen met een hoog rendement. reclame Op deze wijze kan een bedrijfseconomisch n industriewater uit oppervlaktewater en regenwater verantwoorde aanpak van milieu-aspecten n industriewater uit het effluent van een rioolwaterzuivering worden geïnitieerd en ondersteund vanuit de n gescheiden rioleringen (voor hergebruik en lozing) inrichting van het bedrijventerrein. Op veel n pijpleidingen voor de uitwisseling van energie- en bedrijventerreinen wordt momenteel gebruik materiaalstromen gemaakt van “standaard” voorzieningen op het gebied van gas, water en elektriciteit. Voor de aanbieders biedt dat als voordeel dat je snel kunt ontwikkelen en de kosten vooraf duidelijk zijn. Ook voor de afnemers is dat een voordeel. Aan de andere kant bieden deze voorzieningen weinig mogelijkheden voor het optimaliseren van de energie- en materiaalstromen. Door hun grootschalige karakter zijn deze voorzieningen daarvoor onvoldoende flexibel.
Intensiever gebruik van de ruimte Nutsvoorzieningen met hoog rendement

Energievoorziening
Voor een duurzame inrichting van bedrijventerreinen met nutsvoorzieningen met een hoog rendement ontstaan steeds meer mogelijkheden. Op de eerste plaats worden (delen van) bedrijventerreinen in toenemende mate voorzien van warmte en kracht door lokale installaties op basis van warmte-krachtkoppeling (WKK). In een aantal gevallen wordt de energie voor deze installaties verkregen door de inzet van vernieuwbare brandstoffen, zoals biogas uit installaties voor afvalverwerking en (ook particuliere) afvalwaterzuivering. Voor de voeding van de warmtepompen wordt gebruik gemaakt van zonne- en windenergie. Ditzelfde principe wordt ook toegepast voor bijvoorbeeld straatverlichting en reclame. Daarnaast is op een aantal bedrijventerreinen de energievoorziening op een zodanige wijze gerealiseerd

50

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

dat bedrijven het energieverbruik onderling kunnen optimaliseren. In Nederland wordt op dit moment een aantal bedrijventerreinen ontwikkeld met als streven het zo veel mogelijk reduceren van de inzet van fossiele brandstoffen en de emissie van schadelijke stoffen (CO2, SO2 en NOx). Voorbeelden hiervan zijn: n De Ecofactorij: De ontwikkeling van een nieuw bedrijventerrein in Apeldoorn waarbij het biogas uit een nabijgelegen afvalverwerkingsinstallatie van de VAR de energiebron wordt van de geplande warmtekrachtkoppelingsinstallatie op het terrein (zie pagina xx). n Grensoverschrijdend bedrijventerrein Heerlen-Aken: De ontwikkeling van een nieuw grensoverschrijdend terrein met een combinatie van warmtekrachtkoppeling, windenergie en zonne-energie en een gesloten watersysteem (zie pagina xx). n Harmelerwaard en directe omgeving: De ontwikkeling van een nieuw glastuinbouwgebied in de Harmelerwaard, waarbij clusters van 4 à 6 bedrijven gaan samenwerken op het gebied van energie- en CO2-voorziening en opvang van regenwater (zie pagina xx).

Watervoorziening
Ook op het gebied van de watervoorziening bestaan diverse ontwikkelingen. Zo kan het gebruik van grond- en drinkwater voor industriële en (bedrijfs-)huishoudelijke doeleinden (koeling, voeding, spoeling, etc.) worden verminderd of soms in zijn geheel worden vervangen door de inschakeling van andere bronnen. Door de toepassing van bijvoorbeeld membraantechnologie kan uit oppervlaktewater een goede kwaliteit industriewater worden verkregen. Daarnaast kan door de opvang en berging (in bassins, plassen of natte gebieden) van regenwater worden voorzien in de behoefte aan bijvoorbeeld gietwater in de glastuinbouw of spoelwater in gebouwen. Voorbeelden zijn: n Industriewaterproject Maastricht: De aanleg van een E-waternet voor de levering van E-water (gezuiverd oppervlaktewater) en de afvoer van afvalwater van een cluster van bedrijven in de gemeente Maastricht (zie pagina xx). n Grensoverschrijdend bedrijventerrein Heerlen-Aken: De ontwikkeling van een nieuw grensoverschrijdend tererein met een combinatie van warmtekrachtkoppeling, windenergie en zonne-energie en een gesloten watersysteem (zie pagina xx). n Harmelerwaard en directe omgeving: De ontwikkeling van een nieuw glastuinbouwgebied in de Harmelerwaard, waarbij clusters van 4 à 6 bedrijven gaan samenwerken op het gebied van energie- en CO2-voorziening en opvang van regenwater (zie pagina xx).

Uitwisseling van energie- en materiaalstromen
Tenslotte kan bij de duurzame inrichting van bedrijventerreinen ook aandacht worden besteed aan het aanleggen van infrastructuur voor de uitwisseling van energie- en materiaalstromen. Dit kan bijvoorbeeld door het aanleggen van gescheiden rioleringen (voor hergebruik en voor lozing). Daarnaast kan deze infrastructuur betrekking hebben op de onderlinge levering van bijvoorbeeld warmte, CO2 en andere reststoffen. Een voorbeeld is: n INES project Benutting Industriële Restwarmte: De onderlinge levering van stoom en heet water (onder andere ten behoeve van de productie van elektriciteit) door bedrijven in het Europoort/Botlekgebied (zie pagina xx).

Utilitymanagement
Het beheer en onderhoud van de utilities is in veel gevallen in handen van de aanbieders van de nutsvoorzieningen. Daar waar collectieve voorzieningen voor energie en water in handen zijn van samenwerkende bedrijven kunnen ten aanzien van utilitymanagement dezelfde opmerkingen worden gemaakt als in paragraaf 3.3 waarin werd ingegaan op het gezamenlijke gebruik van utilities en bedrijfsfuncties.

51

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

Motivatie
Zowel bedrijven als overheden hebben goede motieven voor het inzetten van nutsvoorzieningen met een hoog rendement omdat zij er in het algemeen direct voordeel van hebben. Onderstaande tabel geeft een overzicht van mogelijke motieven. Motivatie vanuit economie Motivatie vanuit milieu n Vermindering van de kosten voor bedrijven, n Verbetering van de energie-efficiency. door: Reductie van de emissie van schadelijke n efficiëntere inzet van energie; stoffen. verlaging van de lasten voor grondwatern Reductie van het verbruik van grond- en verbruik en afvalwaterzuivering. drinkwater en daarmee een vermindering van de n Positieve bijdrage aan het milieuvriendelijke verdroging van de bodem. imago van bedrijven. n Optimalisering van het gebruik van grondn Stimulering van het gebruik van nieuwe techstoffen. nologieën door bedrijven. Creëren van een bedrijventerrein met een n aantrekkelijk vestigingsklimaat. Meer inkomsten uit de verkoop van grond als n gevolg van hogere voorinvesteringen.
n n

4.4

Multimodaal transport en hoogwaardig openbaar vervoer
Een derde aangrijpingspunt voor een duurzame inrichting van bedrijventerreinen is 1. 2. het onderwerp vervoer en verkeer. Ondanks de toenemende kosten voor vervoer en de verslechterende bereikbaarheid van 4. 3. bedrijventerreinen (zie ook paragraaf 3.4 Bedrijfsgerichte commerMultimodaal transport en Combineren van het vervoer van goederen ciële voorzieningen hoogwaardig openbaar vervoer en personen) wordt bij de planning van de bedrijventerreinen nog in belangrijke mate Voorbeelden: uitgegaan van wegtransport. Andere n openbare terminals met een spoor-, water- of buisaansluiting modaliteiten spelen nog een geringe rol. n ruimtelijke concentratie van vervoerders en bedrijven met omTevens wordt het gebruik van openbaar vangrijke en frequente goederenstromen vervoer niet of nauwelijks gestimuleerd n transferia (overstapplaatsen) en vrije busbanen door het ontbreken van voorzieningen. n combinaties van trein, lightrail, bus en treintaxi Toch is bij het bedrijfsleven en de overheid n vervoerssystemen op bedrijventerrein, zoals: deelauto’ s, een toenemende aandacht waar te nemen deelfietsen en deeltaxi’ s voor vervoer over spoor en water en het n deelautostandplaatsen realiseren van hoogwaardig openbaar vervoer bij de planning van bedrijventerreinen. Lagere transportkosten en een betere bereikbaarheid zijn hiervoor belangrijke motieven. Door een duurzame inrichting kan een betere concurrentieverhouding ontstaan tussen de verschillende mogelijkheden voor vervoer en verkeer van en naar terreinen.
Intensiever gebruik van de ruimte Nutsvoorzieningen met hoog rendement

Grootschalige openbare terminals
Een belangrijk uitgangspunt voor het stimuleren van multimodaal transport is de ontwikkeling van grootschalige openbare terminals, die kunnen beschikken over een spoor-, water- en/of buisaansluiting. Daarnaast moet sprake zijn van een ruimtelijke concentratie van vervoerders en bedrijven met frequente

52

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

en omvangrijke goederenstromen in de omgeving van de openbare terminals. Men spreekt in dit kader ook wel over “logistieke knooppunten” of “multimodale transportcentra”. Essentieel voor het ontstaan van multimodaal transport is een bundeling van goederenstromen. Een dergelijke bundeling stimuleert de bedrijven tot afstemming van vervoersstromen en tot samenwerking op het gebied van voor- en natransport, tijdelijke opslag van goederen, stadsdistributie en de verdere innovatie van logistieke systemen. Aan de ontwikkeling van grootschalige openbare terminals is wel een aantal belangrijke randvoorwaarden verbonden. Op de eerste plaats een regionale afstemming tussen gemeenten om een te hoge dichtheid aan terminals te voorkomen. Wil multimodaal transport rendabel zijn, dan is een groot volume nodig. Veel gemeenten vinden de aanleg van een terminal interessant voor de verbetering van het lokale vestigingsmilieu. Ten tweede is een regionale afstemming nodig tussen gemeenten en tussen de provincie over de concentratie van bedrijventerreinen in de buurt van de terminal. Een voorbeeld is: n MTC Valburg: De ontwikkeling van een Multimodaal Transport Centrum (MTC) in Valburg door de ontwikkeling van een bedrijventerrein in combinatie met een grootschalige waterterminal (verbinding met de Waal) en spoorterminal (verbinding met de Betuwespoorlijn) (zie pagina xx).

Collectief personenvervoer
Voor de verbetering van de bereikbaarheid van bedrijventerreinen voor personen en voor het beter benutten van het openbaar vervoer zal bij het ontwerpen en ontwikkelen van bedrijventerreinen meer aandacht moeten worden besteed aan goede alternatieven voor de auto. Het belangrijkste aangrijpingspunt hiervoor is het creëren van hoogwaardige vormen van collectief vervoer van en naar de bedrijventerreinen. Hierbij kan gebruik worden gemaakt van combinaties van transferia (overstapplaatsen bestemd voor de opvang van forenzen), trein, lightrail, bus, treintaxi’ etc. En daar waar noodzakelijk aangevuld met s, vervoerssystemen op het bedrijventerrein zoals: deelauto’ (Auto op afroep, Greenwheels, etc.), s deelfietsen en deeltaxi’ in combinatie met bijvoorbeeld gratis parkeren of korting op het openbaar s vervoer. Voorbeelden zijn: n De Elzenhof-Schiphol: De ontwikkeling van een duurzaam kantorencomplex op het Schipholterrein in combinatie met de realisering van een hoogwaardig openbaar vervoersnet (zie pagina xx).

Vervoersmanagement
Met betrekking tot vervoersmanagement gelden dezelfde opmerkingen als in paragraaf 3.4 waarin wordt ingegaan op het combineren van het vervoer van goederen en personen door bedrijven.

Motivatie
De motieven voor het bevorderen van multimodaal transport en hoogwaardig openbaar vervoer zijn weergegeven in onderstaande tabel. Motivatie vanuit economie Motivatie vanuit milieu n Verlaging van de transportkosten door: n Verminderen van de milieubelasting die het het combineren van vrachten; gevolg is van congesties. het vervoer per spoor en water; n Vermindering van het gebruik van fossiele brandstoffen. betere bereikbaarheid. n Verbetering van de logistieke functie van het n Reductie van het aantal wegkilometers voor terrein, hetgeen voor bedrijven een aanleiding alternatieve (efficiëntere) vervoerswijzen. kan zijn om zich te vestigen. Voor terminals is n Betere benutting van de capaciteit van andere dit belangrijk omdat het rendement wordt infrastructuren (water- en spoorwegen). bepaald door het hebben van volume. n Verbetering van het werkklimaat door voorzieningen voor het vervoer van personeel.
n n n

53

Duurzame bedrijventerreinen Handreiking voor het management van bedrijven en overheid

4.5

Bedrijfsgerichte commerciële voorzieningen
Intensiever gebruik van de ruimte Nutsvoorzieningen met hoog rendement

1.

2.

4. Bedrijfsgerichte commerciële voorzieningen

3. Multimodaal transport en hoogwaardig openbaar vervoer

Voorbeelden: Op bedrijfshuisvesting gerichte voorzieningen: n collectieve beveiliging n collectief onderhoud van gebouwen en groen n telematica voorzieningen Commerciële voorzieningen: n bancaire en postale voorzieningen n vergader- en opleidingsfaciliteiten en flexibele kantoren n telematica en bedrijfsondersteunende dienstverlening n kinderopvang, winkelcentra, sport- en recreatiefaciliteiten n hotel & restaurant en benzinestations

Een bijzonder aspect is de toenemende aandacht van het bedrijfsleven en de overheid voor commerciële voorzieningen die kunnen bijdragen aan het behoud van het gewenste kwaliteitsniveau en het werkklimaat op het bedrijventerrein. Het gaat hierbij om voorzieningen die zich enerzijds richten op de bedrijfshuisvesting (het in stand houden van de waarde) en anderzijds op aantrekkelijkheid van het bedrijventerrein voor de personen die er werkzaam zijn. Bij deze laatste categorie kan worden gedacht aan diverse zaken, zoals bancaire en postale voorzieningen, vergaderen opleidingsfaciliteiten, flexibele kantoren, kinderopvang, winkels, sport- en recreatiefaciliteiten, hotel & restaurant en benzinestations.

Facilitymanagement

Facilitymanagement heeft betrekking op vormen van dienstverlening die zich richten op de bedrijfshuisvesting. Hierbij kan worden gedacht aan collectieve beveiliging, brand- en rampbestrijding, reiniging en onderhoud van gebouw, groen- en parkeervoorzieningen, telematicavoorzieningen en de inzameling en afvoer van bedrijfsafval. Voor de afname van deze diensten worden in de meeste gevallen door de bedrijven contracten gesloten met dienstverleners. Op een aantal bedrijventerreinen worden deze vormen van dienstverlening aangeboden als een vast of flexibel onderdeel van het koop- of huurcontract. Een voorbeeld is: n Transpolis Schiphol Airport: Een kantorenpark in Hoofddorp met als middelpunt een hoofdgebouw met diverse voorzieningen op het gebied van huisvesting, telematica en een compleet pakket aan verplichte en niet-verplichte bedrijfsondersteunende diensten (zie pagina xx).

Motivatie
Er zijn verschillende motieven voor het streven naar op bedrijven en werknemers gerichte commerciële voorzieningen op een bedrijventerrein in het kader van een duurzame inrichting. Deze motieven zijn weergegeven in onderstaande tabel. Motivatie vanuit economie Motivatie vanuit milieu n Verbetering vestigings- en werkklimaat door n Optimaal gebruik van secundaire productieeen combinatie van op bedrijfshuisvesting en middelen. personen gerichte commerciële functies. n Reductie van de mobiliteit door korte afstand n Optimalisering van de bedrijfsvoering door tussen werk en commerciële voorzieningen. uitbesteding van de bedrijfsfuncties die niet behoren tot de kernactiviteiten. n Hogere kwaliteit voor lagere kosten. n Ruimtebesparing binnen het bedrijf.

54

Bijlage 1 Overzicht van toegepaste literatuur
Hoofdstuk 1
n

n

n n

n

n

Ministeries van Volkshuisvesting Ruimtelijke Ordening en Milieu, van Economische Zaken, van Landbouw Natuurbeheer en Visserij, van Verkeer en Waterstaat, Nota Milieu en Economie. Op weg naar een duurzame economie, Juni 1997. Molenkamp G.C., De verzakelijking van het milieu: onomkeerbare ontwikkelingen in het bedrijfsleven, KPMG, November 1995. Provincie Noord-Brabant, Vernieuwend Duurzaam Bedrijventerrein, Brabant Manifest, Januari 1998. Provincie Noord-Holland, Werken aan het terrein van de toekomst, Proefproject duurzame bedrijventerreinen, Oktober 1995. Van den Thillart C.C.F.M. en W.J.M. Konz, Maatschappelijke Toepassing Industriële Symbiose, een promotie onderzoek aan de TU Eindhoven, onderzoek loopt nog. Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Bouwen aan duurzaamheid, 1996.

Hoofdstuk 2
n

n

n n

Kamer van Koophandel en Fabrieken voor Noordoost-Brabant, Bedrijvenvereniging “Samenwerkingsverband De Rietvelden-De Vutter”, Gemeente ‘ s-Hertogenbosch en Provincie NoordBrabant, Masterplan Duurzame Revitalisering Bedrijventerreinen De Rietvelden/De Vutter/Veemarktkade, Maart 1997. Kamer van Koophandel en Fabrieken voor Utrecht en Omstreken, Naar een beter beheer van bedrijfsterreinen, Een handreiking voor beleid aan gemeenten en ondernemersverenigingen, Mei 1997. Stichting Europoort/Botlek Belangen, INES Industrieel EcoSysteem, Eindrapport, 1997. Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Bouwen aan draagvlak, 1996.

Hoofdstuk 3
n n n

n

Frosch R.A. and N.E. Gallopoulos, Strategies for Manufacturing, Scientific American, 261,3, 1989. Raad voor het Milieubeheer, Industriële Ecologie, Reeks Achtergrondstudies, P 96-01, Mei 1996. Raad voor het Milieu- en Natuuronderzoek, Industriële Ecologie, Verslag van een workshop van de PSG Milieu & Veiligheid, RMNO-nummer 131, November 1997. Van der Kolk J., R. de Man en F.E. Six, Milieugericht ketenbeheer door bedrijven, Een handreiking aan het management, Samsom HD Tjeenk Willink, 1995.

Hoofdstuk 4
n

n

n

n

n

Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu, Kwaliteit op locatie, Kwaliteit van werklocaties, brochure nummer 9, 1997. Needham B. en D. Ginter, Duurzame bedrijventerreinen, het belang van het begin, ROM Magazine, nummer 7/8 juli/augustus, 1998. Raad voor het Milieu- en Natuuronderzoek, De ruimte benutten, Kennis over natuur en milieu als voorwaarde voor Integraal Ruimtegebruik, RMNO-nummer 130, Oktober 1997. Gemeente Haarlemmermeer en Projectbureau Leidsche Rijn Utrecht, Mogelijkheden van parkmanagement, Juli 1997. Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Bedrijven en milieuzonering, 1992, geactualiseerd in 1998.

55

Bijlage 2 Overzicht van voorbeeldprojecten
Uitwisseling van energie, grondstoffen en water
Het warmte/CO2 project: De levering van de restproducten warmte en CO2 door het Elektriciteitsbedrijf Zuid-Holland (EZH) aan tuinbouwbedrijven in Bleiswijk, Bergschenhoek en Berkel. Hierdoor hoeven de tuinders hun kassen niet zelf te stoken of CO2 op te wekken. (zie pagina xx). Ceoton: De levering van koolzuurgas dat vrijkomt bij de productie van ammoniak door Kemira Agro aan AGA Gas. AGA Gas zet dit “ruwe” koolzuurgas om in zuivere vloeibare koolzuur ten behoeve van onder andere de levensmiddelenindustrie en de tuinbouw (zie pagina xx). INES project: Benutting Industriële Restwarmte: De onderlinge levering van stoom en heet water (onder andere ten behoeve van de productie van elektriciteit) door bedrijven in het Europoort/Botlekgebied (zie pagina xx). Kemax v.o.f.: Een joint venture tussen AKZO Nobel en Kemira voor de bouw van een installatie (incl. opslag-, laad- en losfaciliteiten) voor de verwerking van calciumchloride die vrijkomt bij de productie van soda. De calciumchloride wordt door Kemira in de markt afgezet (zie pagina xx). Industrieterrein Moerdijk: De oprichting van Montell (destijds een joint venture van Shell en Montedison). Montell betrekt etheen, butheen en propeen van Shell. Reststoffen die bij het productieproces van Montell vrijkomen worden weer geleverd aan Shell (zie pagina xx). Watervoorziening Limburg: De samenwerking tussen het Zuiveringsschap Limburg en de Waterleiding Maatschappij Limburg bij de levering van het effluent van de rioolzuiveringsinstallatie als industriewater (zie pagina xx). Agro Industrieel Complex Dinteloord (AICD): De ontwikkeling van een Agro Industrieel Complex waar biogrondstoffen, bioreststoffen, industrieel GFT-afval en grondaarde door diverse samenwerkende bedrijven worden verwerkt tot halffabrikaten voor de (non-)foodindustrie (zie pagina xx). Milieuboulevard Groningen: De ontwikkeling van een milieuboulevard in de gemeente Groningen door clustering van afvalverwerkende bedrijven die samenwerken bij de verwerking van afvalstoffen tot nieuwe producten (zie pagina xx).

Gezamenlijk gebruik van utilities en bedrijfsfuncties
Wavin-Hardenberg: De samenwerking tussen de bedrijven op een bedrijventerrein (de voormalige Wavin-locatie) in de gemeente Hardenberg op het gebied van “koude opslag” van koelwater in de bodem, waardoor geen grondwater meer aan de bodem wordt onttrokken (zie pagina xx). Industriepark Kleefse Waard: De revitalisering van het bestaande AKZO Nobel bedrijfsterrein door het aantrekken van nieuwe bedrijven die gebruik kunnen maken van de vrije capaciteit van de energie- en waterzuiveringsinstallatie, ontstaan door sluiting van een rayonfabriek van AKZO (zie pagina xx). De Rietvelden/DeVutter: Deelproject Utilities: De oprichting van een Utilities B.V. door de bedrijven (incl. de leveranciers van nutsvoorzieningen) op het bedrijventerrein voor in- en verkoop van capaciteit van utilities met als doel economische en milieuwinst (zie pagina xx). Eurogen C.V.: Een joint venture van ENECO, Air Liquide, ARCO Chemie en ICI voor de productie en levering van voor deze bedrijven essentiële utilities zoals stoom, elektriciteit en enkele soorten water met een optimaal economisch en energetisch rendement (zie pagina xx).

56

Combineren van het vervoer van goederen en personen
De Rietvelden/De Vutter: Deelproject transport en logistiek: De ontwikkeling van een containeroverslagterminal ter verbetering van de transportmogelijkheden over water en spoor voor bedrijven met volumineuze goederenstromen (zie pagina xx). Vervoersmanagement industriecomplex IJmond Noord: Het inzetten van collectief busvervoer voor medewerkers van Hoogovens, DSM en Cemij vanaf de woning tot op het bedrijventerrein van Hoogovens Staal te Velsen-Noord (zie pagina xx). Duurzaam bedrijventerrein De Hurk: Het ontwikkelen en uitvoeren van collectieve vervoersplannen op het bedrijventerrein De Hurk in Eindhoven met als doel het terugdringen van het aantal autokilometers, het stimuleren van carpoolen en het gebruik van andere modaliteiten (zie pagina xx).

Collectieve inzameling en afvoer van afvalstromen
De Krogten: Het collectief afsluiten van een afvalinzamelingscontact met één afvalinzamelaar door het bedrijfsleven op het bedrijventerrein De Krogten in Breda voor het integraal en gescheiden inzamelen van afval en het realiseren van een brengstation voor de kleine bedrijven (zie pagina xx).

Intensiever gebruik van de ruimte
Bedrijvenverzamelcomplex Simon Stevin: De ontwikkeling en realisatie van een bedrijvenverzamelcomplex voor startende ondernemers en doorstarters met centrale receptie, vergaderruimten, telefooncentrale, administratieve ondersteuning, bekabeling, gescheiden afvalinzameling, etc. (zie pagina xx). Truckpark Waalhaven: Een centrale parkeervoorziening voor vrachtauto’ en opvangcentrum voor s chauffeurs aan de zuidzijde van de Waalhaven in Rotterdam ter vermindering van de overlast (geluidhinder en afval) in de aangrenzende (woon-)wijken (zie pagina xx). Business Park Arnhem: De ontwikkeling van een business- en technologypark op het bedrijfsterrein van KEMA N.V. met onder meer als doel het intensiever gebruiken van de beschikbare bedrijfsruimte (panden) en bestaande faciliteiten (zie pagina xx). Business Park Ymond: Het benutten van ongebruikte strategische grondvoorraden voor de ontwikkeling van het bedrijvenpark Business Park Ymond, waarbij nieuw te vestigen bedrijven gebruik maken van de aanwezige haveninfrastructuur, wegennet, energiebronnen, etc. (zie pagina xx). IJsseloord 2: De ontwikkeling van een nieuw bedrijventerrein in Arnhem voorafgegaan door een bodemsanering. Voor het rendement op in de grond geïnvesteerd vermogen wordt parkmanagement ingezet voor behoud van de kwaliteit van het terrein op de lange termijn (zie pagina xx).

Nutsvoorzieningen met een hoog rendement
De Ecofactorij: De ontwikkeling van een nieuw bedrijventerrein in Apeldoorn waarbij het biogas uit een nabijgelegen afvalverwerkingsinstallatie van de VAR de energiebron wordt van de geplande warmtekrachtkoppelingsinstallatie op het terrein (zie pagina xx). Grensoverschrijdend bedrijventerrein Heerlen-Aken: De ontwikkeling van een nieuw grensoverschrijdend terrein met een combinatie van warmtekrachtkoppeling met biogasinstallatie, windenergie en zonne-energie en een gesloten watersysteem (zie pagina xx). Harmelerwaard en directe omgeving: De ontwikkeling van een nieuw glastuinbouwgebied in de Harmelerwaard, waarbij clusters van 4 à 6 bedrijven gaan samenwerken op het gebied van energie- en CO2-voorziening en opvang van regenwater (zie pagina xx).

57

Industriewaterproject Maastricht: De aanleg van een E-waternet voor de levering van E-water (gezuiverd oppervlaktewater) en de afvoer van afvalwater van een cluster van bedrijven in Maastricht (zie pagina xx).

Multimodaal transport en hoogwaardig openbaar vervoer
MTC Valburg: De ontwikkeling van een Multimodaal Transport Centrum (MTC) in Valburg door de ontwikkeling van een bedrijventerrein in combinatie met een grootschalige waterterminal (verbinding met de Waal) en spoorterminal (verbinding met de Betuwespoorlijn) (zie pagina xx). De Elzenhof-Schiphol: De ontwikkeling van een duurzaam kantorencomplex op het Schipholterrein in combinatie met de realisering van een hoogwaardig openbaar vervoersnet (zie pagina xx).

Bedrijfsgerichte commerciële voorzieningen
Transpolis Schiphol Airport: Een kantorenpark in Hoofddorp met als middelpunt een hoofdgebouw met diverse voorzieningen op het gebied van huisvesting, telematica en een compleet pakket aan verplichte en niet-verplichte bedrijfsondersteunende diensten (zie pagina xx).

58

Bijlage 3 Overzicht van informatiepunten
Ministerie van Economische Zaken Afdeling Milieu en Ruimtelijke Ordening Ministerie van Volkshuisvesting Ruimtelijke Ordening en Milieu Afdeling Industrie en Overige Bedrijfstakken Ministerie van Verkeer en Waterstaat Afdeling Strategie, Vervoer en Economie VNO/NCW Secretaris Ruimtelijke Ordening Vereniging van Nederlandse Gemeenten Beleidsmedewerker Ruimtelijke Ordening Interprovinciaal Overleg Afdeling Milieu en Waterstaat NOVEM Contactpersoon duurzame bedrijventerreinen Mw. S.M. Jongma 070-3796411

Mw. A.L.M.F. van Blaricum

070-3394071

Mw. G. Koopmans

070-3511418

B. van der Ploeg

070-3490331

J.A.V.F.M. Peters

070-3738666

J.J. van Gemeren

070-3143432

H. Reurich

030-2393554

59