op eigen kracht vooruit

REGIONAAL ECONOMISCHE STRUCTUURVISIE VOOR DE ACHTERHOEK

2003-2006

Inhoud
Voorwoord Inleiding Waar staan we? De Achterhoek in beeld Wat komt er op ons af? Trends en beleid Waar willen we naar toe? Scenariokeuze Hoe komen we daar? Actieprogramma 3 4

5

8

12

16

2 | Regio Achterhoek

Voorwoord
Op eigen kracht vooruit! Dat is het motto voor de ontwikkeling van de economie de komende jaren in de Achterhoek. De gekozen ontwikkelingsrichting is het resultaat van nauwe samenwerking tussen de overheid, het bedrijfsleven en intermediairs. Een waarschuwing vooraf is echter op zijn plaats. Wat u ziet bedriegt! Een mooie nota die wordt aangeboden en “klaar is kees”. Niets is minder waar, als u dit prachtig uitgevoerde boekje leest, ontdekt u dat het een werkdocument is en niet in de bureaula thuishoort. U bent dus gewaarschuwd, u krijgt een exemplaar! In deze visie kiezen wij nadrukkelijk voor het zoeken van aansluiting bij eigen kenmerken van de Achterhoek, zowel de economische kwaliteiten als natuurlijke assets. Deze zijn in de visie aan elkaar gekoppeld, waardoor naar ons idee een bundeling van krachten is ontstaan die de meeste vruchten af kan werpen voor de economie van de Achterhoek. Een voorbeeld van een speerpunt binnen deze visie is de aandacht voor de industrie. De industrie is van oudsher een belangrijke sector in de Achterhoek. Razendsnelle technische ontwikkelingen maar ook trends van verplaatsing van bepaalde werkzaamheden naar gebieden buiten Nederland, maken het noodzakelijk zeer alert te zijn op ontwikkelingen binnen deze sector en hun betekenis voor de Achterhoek. Een ander speerpunt vormt het eigen landschappelijk en ‘woon’ karakter in de Achterhoek dat meer en nieuwe kansen biedt waar het gaat om het ontwikkelen van nieuwe economische activiteiten. Deze visie is gekoppeld aan een concreet actieprogramma. Alle partijen waarmee is samengewerkt nemen verantwoordelijkheid op zich voor een of meerdere projecten uit het actieprogramma. De voorliggende nota is een verkorte versie van het volledige rapport. Deze nota is bedoeld om u globaal te informeren, te enthousiasmeren en vooral aan het werk te zetten. Voor meer gedetailleerde informatie kunt u het volledige rapport aanvragen bij de Regio Achterhoek, afdeling Economische zaken.

Ben Uffink bestuurder Regio Achterhoek portefeuillehouder economische zaken

op eigen kracht vooruit | 3

Inleiding
Deze Regionaal Economische Structuurvisie (RES) is een koersbepaling voor de economische ontwikkeling van de Achterhoek in de komende jaren. Vanuit de huidige positie van de diverse economische sectoren worden de toekomstperspectieven geschetst en gefundeerde keuzes gemaakt. Keuzes die vervolgens weer vertaald worden in concrete acties en investeringen voor de korte termijn. De visie is opgesteld door de Regio Achterhoek in samenwerking met adviesbureau KPMG. Daarnaast waren de volgende instellingen intensief betrokken bij dit project: de Kamer van Koophandel Centraal Gelderland, VNONCW Midden, de provincie Gelderland, GLTO en het Graafschap College. Deze organisaties zullen ook een actieve bijdrage leveren aan de uitvoering van het actieprogramma. De koers die in de RES uitgezet wordt, dient tevens als input voor andere lokale, provinciale en nationale (beleids)plannen.

4 | Regio Achterhoek

Waar staan we?
DE ACHTERHOEK IN BEELD

op eigen kracht vooruit | 5

In dit hoofdstuk wordt aangegeven op welke economische terreinen de regio goed presteert, wat de toekomstperspectieven van de verschillende sectoren zijn en waar nieuwe kansen liggen. Ruimtelijke componenten worden alleen vermeld als ze duidelijke belemmeringen of kansen bieden voor de economische ontwikkeling.
Door een goede kwantitatieve analyse is een duidelijk beeld ontstaan van de sterkten, zwakten, kansen en bedreigingen voor de economie in de Achterhoek. Om in één oogopslag te kunnen zien in welke richting de verschillende sectoren in de Achterhoek zich ontwikkelen, is gebruik gemaakt van een matrixmodel. In dit model is ervoor gekozen de werkgelegenheid te hanteren als belangrijkste indicator voor de ontwikkeling van de sectoren. De werkgelegenheid heeft immers een grote invloed op zowel economisch als sociaal gebied. Het model werkt als volgt: • De verticale as van de matrix geeft de groei van de markt weer op basis van de werkgelegenheidsontwikkeling in de afgelopen vijf jaar. Een indicatie van de kansen dus. • Op de horizontale as staat de omzet van de betreffende sector. • De omvang van de bol geeft aan hoe groot de werkgelegenheid is anno 2002. Deze drie indicatoren geven samen een goed beeld van de kracht of zwakte van een sector. Zo kan blijken dat een sector met een relatief kleine werkgelegenheid, wel een enorme omzet kent en daarom toch aantrekkelijk is voor de regio. Het gebied linksboven in de grafiek staat voor een nieuwe sector met groeipotentie. Rechtsboven staan de grote sterke sectoren die nog steeds groei vertonen. Zij zijn van groot belang voor de regionale economie. Rechtsonder bevinden zich de volwassen sectoren die te maken hebben met een krimpende markt. Linksonder tenslotte zien we de krimpende sectoren die nog maar weinig potentie hebben. Algemeen profiel van de regio Achterhoek Zowel het matrixmodel als het taartdiagram geven een beeld van de positie van de verschillende economische sectoren in de Achterhoek. De Achterhoek blijkt een verrassend sterk geïndustrialiseerde regio, gelet op het aantal werknemers in deze sector. Opvallend zijn verder de grote omvang van de zorgsector en de geringe omvang van de (commerciële) dienstverlening. In vergelijking met andere delen van Nederland is de landbouw sterk vertegenwoordigd in de Achterhoek. Sectorenanalyse: de basis voor een economische strategie Net als de rest van Nederland ondervindt ook de Achterhoek gevolgen van een economische dip. Dit leidt niet alleen tot een trage of verlaagde economische groei maar zelfs tot verlies van werkgelegenheid. Vooral de industrie, bouw, commerciële dienstverlening en landbouw hebben hiermee te kampen. De economische teruggang heeft relatief de minste invloed op de sectoren toerisme & recreatie en zorg.

Transport Bestuur Onderwijs Zorg Landbouw

Toerisme en Recreatie Handel Dienstverlening Bouw Industrie

Matrix Economie van de Achterhoek, CBS 1998-2002

6 | Regio Achterhoek

Industrie Bouwnijverheid Commerciële dienstverlening Handel Toerisme en Recreatie

Landbouw Gezondheidszorg Onderwijs Openbaar Bestuur Transport Overige

Een overzicht van de belangrijkste kenmerken van alle sectoren volgt hieronder. Industrie De Achterhoek blijkt een relatief sterk geïndustrialiseerde regio waarin vooral de metalectro en de voedingsmiddelenindustrie sterk vertegenwoordigd zijn. De industrie kent sinds kort een krimpende markt en een dalende werkgelegenheid. Bouwnijverheid De bouwnijverheid verkeert landelijk in een conjuncturele dip. Voordelen in de Achterhoek ten opzichte van andere regio's zijn het arbeidsethos, goed ontwikkeld vakmanschap en specialisatie. Aan de andere kant is er het gevaar van kleinschaligheid. Toerisme & recreatie De bedrijven in de toeristische en recreatieve sector hebben de afgelopen jaren een sterke groei laten zien. De belangrijkste kansen voor de Achterhoek om deze trend door te zetten liggen in korte vakanties buiten het seizoen. Handel Een groot gedeelte van de regionale werkgelegenheid bevindt zich met name in de detailhandel. Die is echter sterk afhankelijk van de lokale thuismarkt en wordt daarom niet als een aanjager van de regionale economie gezien. Wel is de sector van belang voor de vitaliteit van de regio. Commerciële dienstverlening De economische teruggang wordt sterk gevoeld in deze in de Achterhoek toch al kleine sector. Het vertrek van klanten naar andere regio's en de schaalvergroting in de sector doen de dienstverleners in de Achterhoek geen goed. Transport Transport is arbeidsextensief, levert slechts 4% van de regionale werkgelegenheid en is sterk afhankelijk van de on-

zekere economische situatie. Daarom wordt de sector niet gezien als een aanjager van de Achterhoekse economie. Landbouw De landbouw is relatief sterk vertegenwoordigd, maar heeft te maken met een teruggang. Nieuwe impulsen zijn belangrijk om bepaalde gedeelten van de landbouw kansen te bieden voor verdere ontwikkeling. De huidige vorm van de landbouw zal moeten veranderen om een vitale sector te kunnen blijven. Non-profit Een belangrijke pijler voor de werkgelegenheid in de regionale economie is de zorgsector. Demografische en sociologische ontwikkelingen bieden kansen om de sector verder te ontwikkelen als belangrijke economische drager voor de regio. De 'luxe' (en niet de medische) zorg is een absolute groeimarkt. Keuze basissectoren Er zijn vier sectoren met een duidelijke aanjaagfunctie voor andere sectoren. Ze nemen momenteel gezamenlijk 46% van de totale werkgelegenheid in de Regio Achterhoek voor hun rekening. Daarom worden deze vier - industrie, bouwnijverheid, zorg en toerisme & recreatie - in deze RES nader onder de loep genomen. Hun mogelijkheden voor verdere ontwikkeling worden uitgebreid in kaart gebracht. De industrie en bouwnijverheid worden daarbij gezien als krimpende sectoren, terwijl zorg en toerisme & recreatie als groeisectoren beschouwd worden.

3% 5% 13%

4%

10%

18% 10% 8%

7%

5%

17%

Aandeel in de werkgelegenheid van de sectoren in de Achterhoekse economie, bron: PWE, 2002

op eigen kracht vooruit | 7

Wat komt er op ons af?
TRENDS EN BELEID

8 | Regio Achterhoek

Na de analyse van de huidige economie van de Achterhoek wordt in dit hoofdstuk de toekomst verkend. Daarvoor worden eerst de belangrijkste trends in economie en samenleving bekeken, gevolgd door een analyse van het vigerend beleid.
TRENDS Trends zijn er op vele vlakken. Met name de economische, maatschappelijke en demografische trends zijn van wezenlijk belang. De trends worden beoordeeld op hun kansen voor de economische ontwikkeling van de Achterhoek, met name voor de vier genoemde basissectoren. Globalisering en schaalvergroting Markten vergroten, consumentensmaak homogeniseert, schaalvergroting en verplaatsing van productie naar lage lonengebieden geven de toon aan. Dat heeft negatieve gevolgen voor de industrie. De kleinschaligheid van de bouw in de Achterhoek zorgt voor een moeilijke concurrentiepositie ten opzichte van de grote landelijke ondernemingen. Voor andere sectoren is het zaak nichemarkten aan te boren en een zeer specialistisch aanbod te creëren waarbij de prijs minder van belang is. Regionalisering Tegenover de trends van schaalvergroting en globalisering staat de hernieuwde ontdekking van regio's met hun eigen karakter, producten, consumentenvoorkeuren en imago. Een scherpe profilering van de Achterhoek als een schitterend groene omgeving met een verrassend industrieel potentieel is nog veel te weinig uitgewerkt. Nieuwe ketens van bijvoorbeeld de verwerking en vermarkting van biologische of streekeigen voedingsmiddelen met een hoge toegevoegde waarde bieden goede kansen, zeker in samenwerking met initiatieven uit de sector toerisme & recreatie. Massa-individualisering Het leveren van 'klantspecifieke massaproducten' door middel van geavanceerde assemblagemethoden biedt in de Achterhoek slechts kansen voor enkele gespecialiseerde toeleveranciers van de automotive industrie. Meer aandacht voor het welzijn ten opzichte van de welvaart De toegenomen aandacht voor welzijn is onmiskenbaar. Milieu, beleving en kwaliteit zijn zaken die de moderne goed verdienende consument aanspreken en waarvoor hij ook bereid is te betalen. Op het gebied van wonen maar vooral ook in de sector toerisme & recreatie kan in de Achterhoek nog veel meer geprofiteerd worden van hoogwaardige producten en diensten met hoge marges. Minder tijd, meer geld Steeds meer huishoudens bestaan uit tweeverdieners die beschikken over relatief veel geld en minder tijd. De recreatieve sector kan hierop inspelen door hoogwaardige arrangementen te ontwikkelen waarbij in korte tijd diverse activiteiten worden gecombineerd. Een intense beleving voor de vakantiegangers wordt zo gecombineerd met een hoog rendement voor de ondernemingen.

op eigen kracht vooruit | 9

Veiligheid, gezondheid, schoonheid De relatief veilige en groene woon- en werkomgeving in de Achterhoek is een ideaal vertrekpunt voor nieuwe ontwikkelingen. De toenemende welvaart en de stijgende vraag naar luxe zorgproducten bieden kansen voor zowel non-profit instellingen als particuliere initiatieven om medische en luxe zorg te combineren. Privé-klinieken, zorgboerderijen, maar ook nieuwe landgoederen met een gecombineerde zorg- en recreatieve bestemming kunnen volop profiteren van de natuurlijke setting van de Achterhoek. Er tekent zich dus een kansrijke groeimarkt af die niet alleen zeer arbeidsintensief is, maar die ook nog eens minder gevoelig is voor conjuncturele schommelingen. Vergrijzing Vergrijzing is misschien wel de belangrijkste trend voor de komende 25 jaar. Voor de zorg en voor toerisme & recreatie betekent een grote groep ouderen een enorme kans op nieuwe werkgelegenheid. Ook de bouw moet zijn kansen grijpen door nieuwe concepten te ontwikkelen waarin wonen en zorgverlening kunnen worden gecombineerd op een manier die aansluit op individuele behoeften. Waar Florida in Amerika één van de sterkst groeiende economische regio's is, liggen er soortgelijke kansen voor de relatief sterk vergrijzende Achterhoek. Keerzijde van deze trend is een te sterke uitstroom in sommige sectoren waardoor een gebrek aan ervaren arbeidskrachten dreigt te ontstaan. BELEID Naast de trends hebben ook verschillende beleidsontwikkelingen directe invloed op de economie in de Achterhoek. Het gaat dan om beleid met betrekking tot bedrijventerreinen, bereikbaarheid, leefbaarheid, ruimte en wonen. Het beleid dat voor deze terreinen wordt ontwikkeld is een belangrijke randvoorwaarde voor de economische ontwikkeling.

Bedrijventerreinen De provincie Gelderland heeft in samenwerking met de Gelderse gemeenten en belangenorganisaties een nieuw beleid voor bedrijventerreinen samengesteld, voor de periode 2002-2006. Dit beleid is weergegeven in de nota 'Van Trekkracht naar Slagkracht' met de volgende uitgangspunten: 1. zorg voor voldoende bedrijventerreinen, voornamelijk door revitalisering en herstructurering; 2. zet in op meer concentratie van bedrijven; 3. stimuleer efficiënter en duurzamer ruimtegebruik; 4. zorg voor bereikbaarheid van Gelderland, onder meer door spoedige realisatie van de A18 en een goede afstemming van vraag en aanbod op het gebied van ICT-infrastructuur. Verkeer en vervoer Het doortrekken van de Rijksweg 15/A18 is één van de speerpunten voor de ontwikkeling van de regio. De aansluiting met Twente / KAN levert namelijk grote voordelen op voor de bereikbaarheid. Verder zal de A18 voor een belangrijk deel de verkeersoverlast in de kernen terugdringen, de drukte in het buitengebied aanzienlijk verminderen en impuls geven aan de regionale economie. Landelijk beleid (reservering van beleidsgelden) geeft echter weinig hoop op een snelle realisering van de nieuwe rijksweg. Reconstructie, natuur en water Als het gaat om natuurbeheer en -behoud, dan is voor de Achterhoek met name de realisatie van de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) relevant. De uitkomsten van de reconstructie zullen een grote invloed hebben op de ontwikkeling van het gebied. Steeds vaker is waterbeheer richtinggevend voor stedelijke uitbreiding en natuurontwikkeling. Er moet ruimte worden gezocht voor permanente waterberging in de eigen regio. Ruimte waar dus minder andere activiteiten kunnen plaatsvinden. 10 | Regio Achterhoek

Woningbouw Kastelen, oude boerderijen, historische binnensteden en kleinschaligheid zijn belangrijke architectonische kenmerken van de Achterhoek. Grootschalige woningbouw zal in de toekomst alleen nog gerealiseerd worden in Doetinchem. Echter, ook de leefbaarheid van de kernen moet worden gehandhaafd, door middel van vernieuwing en inbreiding. Stadsrenovatie zal daarom worden gekenmerkt door een combinatie van nieuwe woon- en werkruimte en het behoud van het eigen karakter. Kansen op basis van keuzes De ene trend biedt meer kansen voor de Achterhoek dan de andere. Maar sommige kansen zijn duidelijk. Door goed samen te werken kan de bouwnijverheid inspelen op de schaalvergroting die zich voltrekt. Maar ook de vergrijzing en de individualisering bieden mogelijkheden voor bijvoorbeeld nieuwe woonconcepten in combinatie met zorgverlening. Als de Achterhoek haar sterke punten weet te vertalen in een onderscheidend eigen profiel biedt dat kansen voor alle sectoren, maar vooral toerisme & recreatie en de zorg zullen er maximaal van kunnen profiteren. Een eigen profiel houdt keuzes in. Die keuzes zullen dan ook moeten worden gemaakt. Pas dan kan er worden geprofiteerd van kansrijke trends als schaalvergroting, regionalisering, vergrijzing, minder tijd en meer geld, en de aandacht voor veiligheid, gezondheid en schoonheid.

op eigen kracht vooruit | 11

Waar willen we naar toe?
SCENARIOKEUZE

12 | Regio Achterhoek

Een onderscheidende economische koers voor de Achterhoek vraagt om gefundeerde keuzes. Hieronder worden vier mogelijke toekomstscenario's uitgewerkt. Elk scenario schetst een ontwikkelingsrichting en is bedoeld ter beeldvorming. De economische strategie wordt vervolgens gebaseerd op een of meerdere scenario's. Een belangrijk criterium hierbij is de mate waarin de scenario's bijdragen aan het versterken van de basissectoren.
Scenario 1 Autonome ontwikkeling De economische groei in de Achterhoek gaat niet ten koste van de Gelderse ecologie en leefomgeving. Het autonome scenario is voor een groot deel gebaseerd op provinciaal economisch beleid, zoals weergegeven in de notitie Trekkracht Gelderland. Daaruit blijkt dat ontwikkelingen voornamelijk zullen plaatsvinden binnen de economische hoofdstructuur van Gelderland. Die concentreert zich onder andere in het Knooppunt Arnhem Nijmegen. Voor de Achterhoek ligt de nadruk op de gemeente Doetinchem en de drie regionale bedrijventerreinen als vestigingsplaats. Dit betekent dat de economische dynamiek buiten Doetinchem en de regionale bedrijventerreinen beperkt blijft tot lokaal verzorgende activiteiten. In dit scenario ontwikkelt de Achterhoek zich verder als woonomgeving voor de (hogere) inkomensgroepen die voor een groot deel werkzaam zijn buiten de regio. Alle sectoren ontwikkelen zich autonoom verder, zonder dat er duidelijke keuzes worden gemaakt of accenten zijn aangebracht. In de agrarische sector verandert er weinig. Toerisme & recreatie, een stuwende sector in de regionale economie, legt de nadruk op versterking van producten die passen binnen de Gelderse context. De Achterhoek wordt gezien als een overloopgebied voor functies van elders. Scenario 2: De Achterhoek maakt het! De Achterhoek als centrum van kleinschalige (maak)industrie en primaire productie met een grootschalig/ industrieel karakter. De industrie vormt in dit scenario een stuwende sector die zich richt op competitief produceren en/of assembleren, waarbij innovatie centraal staat. Voor de metaalindustrie vormt nanotechnologie een speerpunt. In de voedingsmiddelenindustrie ligt de nadruk op massaproductie. De regionale kennisinfrastructuur voorziet in het leveren van het benodigd technisch personeel en kennis. De landbouw wordt gezien als een ondersteunende sector die grondstoffen levert voor de industrie. Rond industriële agrarische producten worden nieuwe ketens opgezet die de basis vormen voor een herstructurering c.q. doorstart van de industrie. De bouwnijverheid heeft te maken met een economische terugslag. Samenwerking tussen de bouwbedrijven is van belang om dit tij te keren. Door die samenwerking maken de bedrijven meer kans om in aanmerking te komen voor grootschalige projecten. Innovatie zal ook in de bouwnijverheid centraal staan. De nadruk moet hierbij liggen op voorgefabriceerde producten (prefab). De regionale kennisinfrastructuur zorgt, net als voor de industrie, voor zowel de benodigde kennis als goed opgeleid personeel.

op eigen kracht vooruit | 13

Scenario 3: De Achterhoek Groen en Gezond Een duurzaam samenspel tussen gezondheidszorg, toerisme & recreatie en groen met vergrijzing als onderliggende economische kans. Het scenario 'De Achterhoek groen en gezond' concentreert zich op het versterken en exploiteren van de groene en gezonde kenmerken. Meer aandacht voor de toeristische infrastructuur is daarvoor een goed middel. Arrangementen waarin de verschillende toeristische ondernemingen en organisaties samenwerken zijn noodzakelijk. Er zal binnen de Nederlandse context een onderscheidend en dus concurrerend toeristisch recreatief profiel ontwikkeld worden. Om het groene karakter van de regio nog te versterken wordt er gezocht naar duurzame vormen van agrarisch grondgebruik, passend bij het groene profiel. Een belangrijk deel van de intensieve veehouderij zal op termijn worden vervangen door nieuwe teelten en biologische landbouw, gekoppeld aan beheer van natuur en landschap. Toevoegde waarde en (streek)eigen producten zijn de sleutelwoorden voor de voedselproductie. Hierbij zullen totaal nieuwe ketens worden ontwikkeld. De landbouw heeft een belangrijke ondersteunende functie in dit scenario, ook op het gebied van natuur- en landschapsbeheer. Versterking van de gezondheidszorginfrastructuur is een ander speerpunt in dit scenario. Vergrijzing en de toenemende aandacht voor gezondheid en schoonheid stellen steeds hogere eisen aan de sector. Daarbij zullen privéklinieken en niet-medisch noodzakelijke gezondheidszorg in de toekomst een belangrijkere positie innemen. Dit leidt tot een forse stijging van de werkgelegenheid. De sector is namelijk bijzonder arbeidsintensief. Ook de extramuralisatie van de gehandicapten- en ouderenzorg veroorzaakt een groei. Door de verdere decentralisatie zullen nieuwe voorzieningen moeten worden gecreëerd. De groene setting van de Achterhoek is daarvoor ideaal.

Scenario 4: Kennis maken in de Achterhoek Inzetten op de ontwikkeling van de ICT- en biotechnologische sector. De landbouw is een drager voor hieraan gerelateerde technologieën. Het groene karakter van de Achterhoek wordt benut als hoogwaardige woon- en werkomgeving. In dit scenario staat de ontwikkeling van de ICT en biotechnologie als nieuwe sectoren, gecombineerd met een hoogwaardige woon- en werkomgeving in de Achterhoek centraal. Deze pluspunten worden ingezet om startende en kleine ondernemingen in de ontwerpsfeer naar de regio te halen. Zij kunnen plaatsonafhankelijk opereren en profiteren van de aantrekkelijke en veilige woon- en werkomgeving. De sterk aanwezige landbouw werkt als een ondersteuning voor de biotechnologie. Commerciële dienstverlening lift mee op dit scenario. Producten met een hoge toegevoegde waarde, de vestiging van call/servicecenters, flexibele kantoorconcepten en een kennisnetwerk in samenwerking met de omliggende universiteiten vormen belangrijke kenmerken. De reeds bestaande sectoren groeien in dit scenario autonoom door. Beoordeling scenario’s De vier scenario's zijn beoordeeld op de bijdrage die zij leveren aan de versterking van de sectoren industrie, zorg, bouw en toerisme & recreatie en de mate waarin ze inspelen op kansrijke trends. Het eerste scenario 'Autonome ontwikkeling' scoort niet alleen slecht op de genoemde basissectoren; het heeft ook duidelijke defecten. De aandacht van de provincie gaat voornamelijk uit naar het Knooppunt Arnhem Nijmegen dat in de economische hoofdstructuur ligt. De Achterhoek echter heeft een 'andere' economie dan dit knooppunt, dat wordt gekenmerkt door commerciële dienstverlening, transport en logistiek. Een scenario dat niet goed op de kenmerken van de Achterhoek inspeelt, biedt geen extra impuls en geen perspectief.

14 | Regio Achterhoek

'De Achterhoek maakt het!' zet nadrukkelijk in op een verdere versterking/doorstart van de industrie en de bouwnijverheid. De landbouw zal zich ontwikkelen in de slipstream van de industrie. Daarmee scoort het scenario goed als het gaat om de aansluiting bij de huidige economische structuur. De aansluiting op de trends is wat minder rooskleurig. Kansen om in te spelen op de regionalisering zijn er wel voor de voedingsmiddelenindustrie, maar minder voor de metalectro. Vergrijzing is voor de industrie veelal een belemmering in plaats van een kans. Voor de bouwnijverheid biedt het bouwen voor ouderen een kans. 'De Achterhoek Groen en Gezond' biedt veel kansen. Het scenario sluit goed aan bij twee groeisectoren van de regionale economie en ook bij een aantal kansrijke trends. De toenemende vergrijzing vraagt meer en meer voorzieningen op de diverse zorggebieden. Dit geldt voor zowel de medische als de niet-medische gezondheidszorg. Verder heeft de Achterhoek met zijn groene setting een uitmuntende uitgangspositie om ouderen en gezondheids- en zorginstellingen naar de regio te halen. Belangrijk is een verdere ontwikkeling van de sector toerisme & recreatie. De vakantiebestedingen van de gemiddelde Nederlander nemen de komende jaren verder toe, maar de reizen worden korter. Als de Achterhoek een herkenbare profilering weet te creëren dan kan de regio sterk profiteren van deze trend. Ook zijn goede combinaties mogelijk van de recreatieve sector en de niet-medische zorg. Bijvoorbeeld in de vorm van kuuroorden, beautyfarms of saunacomplexen. Het scenario 'Kennis maken in de Achterhoek' is minder geschikt. Het scoort matig wat betreft de aansluiting op voor de Achterhoek kansrijke trends en versterkt niet de sectoren die binnen de regio al sterk aanwezig zijn. Het scenario maakt vooral duidelijk dat de Achterhoek niet moet meedoen in de hype die de afgelopen jaren rond de ICT-sector heeft gespeeld. Zeker nu die hype inmiddels in een neerwaartse spiraal is geraakt. Bovendien leveren starters ook nog eens veel te weinig werkgelegenheid om de uitstroom uit andere sectoren te kunnen opvangen.

Ambitieniveau: ‘De Achterhoek maakt het ! & Groen en gezond’ Uiteindelijk lijkt de keus voor een combinatie van twee scenario's de meeste kansen te hebben: 'De Achterhoek maakt het!' en 'De Achterhoek Groen en Gezond'. De combinatie van deze scenario's sluit goed aan bij de huidige economische structuur van de regio, biedt kansen voor verschillende sectoren en richt zich zowel op de profit als de non-profit sectoren. Als het huidige beleid wordt voorgezet, is de verwachting dat gedurende de planperiode de werkgelegenheid in de agrarische sector structureel zal afnemen. Ook de werkgelegenheid in de industrie en de bouw zal, onder invloed van de huidige economische situatie, minder worden. De verwachte toename van de werkgelegenheid in de sectoren toerisme & recreatie en zorg zal dit verlies niet kunnen goedmaken. De ambitie van deze RES is dan ook om de negatieve gevolgen van deze ontwikkeling te beperken door: 1. het stimuleren van extra werkgelegenheid in de twee groeisectoren zorg en toerisme & recreatie; 2. het behouden van werkgelegenheid voor de sector industrie en bouw; 3. te investeren in de verbetering van het vestigingsklimaat. Daarbij beperkt de doelstelling zich tot werkgelegenheid voor de eigen bevolking. Een groeiscenario is niet wenselijk. Immers, er is onvoldoende ruimte voor woningbouw en dus zou groei alleen maar tot extra verkeersbewegingen leiden, met alle negatieve gevolgen van dien.

op eigen kracht vooruit | 15

Hoe komen we daar?
ACTIEPROGRAMMA

16 | Regio Achterhoek

In het vorige hoofdstuk is het ambitieniveau vastgelegd. Om dit te bereiken zijn per basissector concrete acties uitgewerkt. Hieronder worden per sector de ambities en actiepunten voor de planperiode van deze RES (2003-2006) kort aangegeven.
Industrie De ambities zijn het behoud van werkgelegenheid en het creëren van een innovatief ontwikkelings- en productieklimaat. Daarvoor is een betere samenwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven noodzakelijk, zodat opleidingen aansluiten op de eisen van het bedrijfsleven. Het versterken van de samenwerking tussen bepaalde onderdelen in de industrie moet de innovatie kunnen realiseren die nodig is om de concurrentiepositie te behouden en verbeteren. Actieprogramma 1 Een traineeprogramma waarbij HBO-ers een aantal jaren roulerend bij verschillende Achterhoekse bedrijven werken, moet voor kennisuitwisseling in het MKB zorgen. Dit project zal in 2004 gaan draaien en wordt opgestart door SEO in samenwerking met VNO-NCW. 2 Het project kennisdragers MKB voorziet in subsidieregelingen om het kennisniveau in het MKB te verhogen. Acties kunnen gericht zijn op bemiddeling en subsidiëring. De Kamer van Koophandel neemt in 2004 het initiatief. 3 VMBO-convenanten zorgen voor een goede samenwerking tussen VMBO-onderwijs en bedrijfsleven om de instroom in het technisch onderwijs te stimuleren. Voor de Oost-Achterhoek is een dergelijk convenant reeds afgesloten. Dit concept dient op meerdere plaatsen in de Achterhoek navolging te krijgen. VNO-NCW zal hiermee in 2003 een start maken. Om de jeugd met techniek te laten kennismaken wordt een zomerprogramma opgezet. Eén van de ideeën is om teams van scholieren van schroot voor hen aansprekende voertuigen en apparaten te laten maken. Het SEO zal deze initiatieven in 2004 in gang zetten. Binnen het project 'Metaal Impuls' betalen werkgevers in de metaalsector in de Achterhoek alle kosten voor leerlingen van de opleiding Werktuigbouw (MBO), bieden stageplaatsen en geven een werkgarantie. Dit project loopt al en zal, met het Graafschap College als trekker, in samenwerking met VNO-NCW, worden voortgezet. Techniekdagen waar de jeugd van 10 tot 14 jaar met het bedrijfsleven kan kennismaken, blijken in delen van de Achterhoek al heel succesvol te zijn. VNO-NCW gaat met dit initiatief in 2003 regiobreed aan de slag. Door leveranciers en afzetmarkten in kaart te brengen, ontstaat inzicht in ketens en kunnen de mogelijkheden voor onderlinge samenwerking worden blootgelegd en uitgebuit. Overleg tussen bedrijven moet daarom worden gestimuleerd en georganiseerd. Voor innovatieclusters is subsidie uit Den Haag en Brussel mogelijk. Het SEO zal daarvoor samen met VNO-NCW in 2005 het initiatief nemen.

4

5

6

7

op eigen kracht vooruit | 17

Er dient een analyse gemaakt te worden van bedrijven in de Achterhoek die voor spin-offs kunnen zorgen. Vervolgens is de specifieke ondersteuning van spin-offs met kennis en financiële middelen mogelijk. Het SEO zal daarvoor samen met VNONCW in 2005 het initiatief nemen. 9 Bij het MKB blijkt het vaak te ontbreken aan strategie en marketing. Ondernemers zouden hierbij geholpen moeten worden. De Kamer van Koophandel zal voor deze ondersteuning in 2004 het initiatief nemen, samen met VNO-NCW. 10 Vanuit het bedrijfsleven in de regio Achterhoek moet een structurele samenwerking gezocht worden met opleidingsinstituten en onderzoeksinstellingen. De samenwerking kan leiden tot de oprichting van een kenniscentrum voor technische innovatie. De Regio Achterhoek start in 2004 met een haalbaarheidsstudie naar de vestiging van een dergelijk centrum in de Achterhoek. Gedacht kan worden aan een samenwerkingsverband tussen TNO, KUN, TU Twente, HAN (HTS) en de Fachhochschule Bocholt. 11 Een innovatieslag voor het MKB kan worden bevorderd via de huidige 'Syntens'-programma's (adviestraject, voorlichting, begeleiding haalbaarheidsstudies en invoeringstrajecten e.d.). Bestaande succesvolle projecten van Syntens kunnen vertaald worden naar acties voor bepaalde industrieën in de Achterhoek. Hierbij valt te denken aan: kennismarkten, materialenkringen en coachingsprojecten. De Kamer van Koophandel neemt daarvoor in 2004 het initiatief, in samenwerking met Syntens. 12 Om kwalitatief hoogwaardige bedrijventerreinen te realiseren zullen verschillende projecten worden opgestart. • De Regio Achterhoek zal in 2003 in samenwerking met de Kamer van Koophandel, VNO-NCW en de provincie starten met het creëren van een regionale structuur waarbinnen afstemming over gewenste verbeteringen van bedrijventerreinen wordt geregeld. • In 2002 is in opdracht van het SEO een 'quickscan bedrijventerreinen', uitgevoerd. De quickscan

8

geeft aan waar kansen liggen op het gebied van verduurzaming en revitalisering met betrekking tot ruimte, milieu, economie, sociale aspecten en mobiliteit. Het SEO gaat in 2003 aan de slag met de aanbevelingen uit het rapport. • Een onderzoek naar de benodigde ICT-infrastructuur in de toekomst moet resulteren in upgrading van de huidige infrastructuur. Het SEO voert dit project in 2003 uit en zal daarna aan de slag gaan met de aanbevelingen uit dit onderzoek. • Een pilot-project met betrekking tot de concretisering van een bedrijventerrein van de toekomst is nodig om innovatieve concepten te kunnen etaleren. De Regio Achterhoek gaat daar samen met VNO-NCW in 2005 mee aan de slag. 13 De ontwikkeling van voldoende bedrijventerrein voor enerzijds de aanwezige bedrijven (industrie, kantoren etc.) en anderzijds het aantrekken (op de daarvoor aangewezen locaties) van nieuwe bedrijven blijft onverkort noodzakelijk. De Regio Achterhoek zal zich daarvoor, samen met de provincie, al in 2003 inzetten. Bouwnijverheid Programma's die innovatie binnen de bouwsector stimuleren, het zoeken naar marktniches met hoge toegevoegde waarde en het initiëren van regionale pilotprojecten die de innovatie en samenwerking bevorderen zijn middelen om de werkgelegenheid in de sector te behouden en een kwalitatieve versterking te realiseren. De aansluiting tussen scholing en arbeidsmarkt kan verder worden verbeterd. Jongeren moeten er op geattendeerd worden dat de sector veel ontwikkelingskansen biedt en goede beloningen. Actieprogramma 14 Specifieke opleidingsprogramma's voor werknemers en bedrijven in restauratie van cultuurhistorisch waardevolle objecten. BouwNed en de provincie nemen in 2004 het voortouw om scholieren en afstudeerders de mogelijkheid te bieden gerichte praktijkervaring op te doen in specifieke restauratie-

18 | Regio Achterhoek

en renovatieprojecten. Waardevol cultureel erfgoed kan hierdoor worden behouden en in combinatie met (nieuwe) opleidingen ontstaat een nieuw specialisme dat de sector extra impulsen kan geven. 15 Binnen het reeds bestaande project 'Bouw Impuls' betalen werkgevers in de bouwsector in de Achterhoek alle kosten voor leerlingen van de bouwopleiding, bieden stageplaatsen en geven een werkgarantie. Het Graafschap College werkt samen met BouwNed en VNO-NCW aan de continuering van dit project. 16 Het uitvoeren van een onderzoek naar de mogelijkheden om een specialisatieslag binnen de bouw te maken. Hierbij kan gedacht worden aan duurzaam bouwen en nieuwe woonconcepten voor ouderen en zorgbehoevenden. De Regio Achterhoek pakt dit in 2004 op, samen met BouwNed. 17 Om succesvol te kunnen concurreren wordt de samenwerking/fusie van bouwbedrijven t.b.v. acquisitie en uitvoering van grote projecten actief gestimuleerd. VNO-NCW neemt het voortouw in 2003. Toerisme & recreatie De toeristisch-recreatieve sector kan de komende jaren nog een groei doormaken ondanks de huidige economische terugslag. Het streven is dan ook om de werkgelegenheid in deze sector te vergroten. Zowel kwalitatieve als kwantitatieve impulsen zijn mogelijk en regionalisering moet de sector als geheel versterken. Samenwerking met andere sectoren als bijvoorbeeld zorg en landbouw kan als katalysator voor verdere groei fungeren. Kennisuitwisseling ten behoeve van kwaliteitsverbetering en innovatie staat bij de samenwerking met uitvoerende instanties en andere sectoren centraal. De profilering van de regio kan krachtiger worden neergezet als de nu veelal lokaal opererende VVV's gaan samenwerken. Het Achterhoeks Bureau voor Toerisme (ABT) promoot de regio nu al op regionale schaal. op eigen kracht vooruit | 19

Actieprogramma 18 Aandacht voor kwaliteitsverbetering, innovatie en kennisuitwisseling moet structureel worden. ABT pakt dit in 2004 op. 19 Speciale complete arrangementen voor senioren en meer aandacht voor de buitenlandse markt zijn kansrijke voorbeelden van een doelgroepgerichte manier van werken. ABT gaat hiermee in 2003 aan de slag. 20 De Achterhoekse keuken kan veel meer uitgebuit worden. In samenwerking met boeren, restaurants en lokale supermarkten moet een nieuwe productielijn van typisch Achterhoekse gerechten en producten worden ontwikkeld. Trekker vanaf 2005 is SEO in samenwerking met GLTO. 21 Samen met de provincie start de Regio Achterhoek in 2005 een programma dat gericht is op het behoud van voorzieningen in kleine kernen. Dit bevordert zowel toerisme & recreatie als de vitaliteit van die kernen. Voorbeelden zijn het bekend maken van de regiotaxi bij campings en het opzetten van sporttoernooien in de zomer zodat sportaccommodaties rendabeler worden. 22 Bestaande recreatieve en culturele routes promoten en de mogelijkheden om nieuwe elementen aan bestaande routes toe te voegen onderzoeken. Verschillende routes moeten naar elkaar verwijzen en elkaar versterken. In 2004 zal het ABT daarvoor het initiatief nemen. 23 De bestaande (muziek)festivals c.q. evenementen bieden de mogelijkheid om de Achterhoek te profileren. Bredevoort biedt bijvoorbeeld kansen om het meer culturele publiek naar de Achterhoek te trekken. Een zomerconcertweek met dwarsverbanden tussen muziek en boeken en kleinschalige kamerconcerten kan een belangrijke verbreding van het aanbod betekenen. Het uitbouwen van evenementen is een project dat in 2004 wordt opgepakt door ABT en de Regio Achterhoek. 24 De Regio Achterhoek zal in 2004 het initiatief nemen voor een actieplan om nieuwe bestemmingen te geven aan cultuurhistorisch erfgoed als oude kastelen, boerderijen, landhuizen, kloosters en gezondheidsinstellingen in het buitengebied.

Zorg De zorgsector wordt voor de komende jaren gezien als een belangrijke groeisector. De plaats die de zorg bekleedt op de politieke agenda, de toenemende vergrijzing in Nederland en de extra behoefte aan zorg (zowel medisch als niet-medisch) die daarmee gepaard gaat, maken dat deze sector de komende jaren wel eens kan uitgroeien tot één van de sterkste sectoren in de Achterhoek. Het ambitieniveau voor de zorgsector is dan ook hoog. De groei van de werkgelegenheid moet en kan worden gestimuleerd. Nieuwe kwalitatieve en kwantitatieve impulsen zijn mogelijk door de aanwezige sterke punten beter te benutten. Actieprogramma 25 Het Graafschap College zal in 2004 de aanzet geven voor een project 'Zorg Impuls', gelijk aan 'Metaal Impuls' en 'Bouw Impuls'. Versterking van de opleidingen voor verpleegkunde in de regio - door het bieden van stageplaatsen en baangaranties - is onmisbaar om vacatures op te vullen in de bestaande en mogelijk nog nieuw aan te trekken zorginstellingen. 26 Ingeschat wordt dat er mogelijkheden zijn voor een nieuw gezondheidscentrum en/of een kliniek voor geestelijke en lichamelijk gezondheidszorg. Een haalbaarheidsonderzoek dient deze inschatting te onderbouwen. In het onderzoek wordt gekeken naar locaties als nieuwe landgoederen of bestaande historische gebouwen, de economische haalbaarheid en de combinatie met particulier initiatief op het gebied van hotelaccommodatie, sauna en beautycentrum. De Regio Achterhoek zal dit onderzoek in 2004 initiëren. 27 Een onderzoek naar de mogelijke situering en ontwikkeling van zorginstellingen, zorghotels en ouderenwoningen in de Achterhoek moet zo mogelijk in samenwerking met lokale bouwondernemingen, projectontwikkelaars en woningcorporaties worden gedaan. De SEO zal hiervoor in 2004 het initiatief nemen. 20 | Regio Achterhoek

De Regio Achterhoek is als initiatiefnemer van de RES de belangrijkste toezichthouder op de uitvoering van de diverse actiepunten. De visie is goedgekeurd door het Algemeen Bestuur van de Regio Achterhoek en ook de samenwerkende partijen hebben de visie onderschreven.
In samenspraak met de partijen die hebben meegewerkt aan de totstandkoming van deze visie zijn de activiteiten die voortvloeien uit het actieprogramma onderling verdeeld. De tabel op de volgende pagina geeft een overzicht van de actiepunten en de projecttrekkers. De projecttrekker is verantwoordelijk voor het aanjagen van het project, het benaderen en samenbrengen van mogelijke projectpartners en het afleggen van verantwoording over de voortgang. Soms treft u tussen haakjes een tweede organisatie aan. Deze organisatie heeft een ondersteunende rol bij de uitvoering van de projecten. In de tabel is tevens een tijdsplanning opgenomen voor de uitvoering van de verschillende actiepunten. Het jaartal geeft aan wanneer een start gemaakt wordt met de uitvoering. Zoals hierboven is aangegeven is de Regio Achterhoek eindverantwoordelijk voor de uitvoering van het actieprogramma. Om te zorgen dat de individuele projecten ook daadwerkelijk van start gaan, sluit zij daarom aan het begin van elk kalenderjaar overeenkomsten met de verantwoordelijke projecttrekker over de uitvoering van het project. In deze overeenkomst worden afspraken gemaakt over de tijdsplanning, de kosten, de financiering en de terugkoppeling. Voor de projecten waarbij de Regio Achterhoek zelf eerstverantwoordelijk is, wordt per project een bestuurlijke projecttrekker gezocht. Terugkoppeling van de stand van zaken van de projecten vindt plaats in het Dagelijks Bestuur van de Regio Achterhoek en de commissie Economische Aangelegenheden.

op eigen kracht vooruit | 21

OVERZICHT ACTIEPUNTEN A Industrie 1 traineeprogramma HBO 2 kennisdrager MKB 3 VMBO-convenanten 4 zomerprogramma 5 'Metaal Impuls' 6 techniekdagen 7 ketens en onderlinge samenwerking 8 spin-offs 9 strategie & marketing MKB 10 centrum voor technische innovatie 11 innovatieslag MKB 12 kwaliteitsverbetering bedrijventerreinen: • afstemming bedrijventerreinen • revitalisering bedrijventerreinen • ICT-infrastructuur upgraden • bedrijventerrein van de toekomst 13 ontwikkeling voldoende bedrijventerreinen Bouwnijverheid 14 opleidingsprogramma m.b.t. restauratie en renovatie 15 'Bouw Impuls' 16 woonconcepten voor ouderen 17 samenwerking bouwbedrijven Toerisme & Recreatie 18 aandacht kwaliteit, innovatie en kennis 19 focus op doelgroepen 20 Achterhoekse keuken 21 voorzieningen kleine kernen 22 recreatieve en culturele routes 23 (boven)regionale evenementen 24 actieplan'Cultuurhistorie' Zorg 25 'Zorg Impuls' 26 haalbaarheidsstudie gezondheidscentrum, vestiging klinieken geestelijke en lichamelijke verzorging 27 haalbaarheidsstudie ontwikkeling zorginstellingen, zorghotels en ouderenwoningen B (X) X X X (X) X (X) (X) (X) X X (X) (X) X X X (X) X X (X) (X) (X) X X X X X X (X) X X X (X) (X) X X (X) (X) (X) (X) X X X C D X E F G H I J start 2004 2004 2003 2004 2003 2003 2005 2005 2004 2004 2004 2003 2003 2003 2005 2003 2004 2003 2004 2003 2004 2003 2005 2005 2004 2004 2004 2004 2004 2004 2004

X

X X X

Overzicht projecttrekkers A - Kamer van Koophandel B - VNO-NCW C - Regio Achterhoek D - SEO E - ABT F - GLTO G - Graafschap College H - Syntens I - Provincie J - BouwNed X - Hoofdtrekker (X) - Medetrekker

op eigen kracht vooruit | 23

De visie is opgesteld door de Regio Achterhoek in samenwerking met adviesbureau KPMG. Daarnaast zijn de volgende instellingen intensief betrokken geweest: de Kamer van Koophandel voor Centraal Gelderland, VNO-NCW Midden, de provincie Gelderland, GLTO en het Graafschap College.