!

uick Scan Zakelijke Dienstverlening
!ansen voor *ilburg
1
2
Inhoudsopgave
Inhoudsopgave 2
InIeiding 4
DeeI I: Marktscan 5
1 Het TiIburgse vestigingskIimaat 5
2 Kansrijke activiteiten 16
3 Interessante deeIsegmenten 20
DeeI II: Bronnen voor versterking 24
4 De TiIburgse ZakeIijke DienstverIening 24
5 Vestiging van bedrijven van eIders 33
6 Nieuwe ondernemingen 39
7 Kansen voor TiIburg 45
Adviespunten 47
8amensvatting :0
<iteratuur :3
>ijlage 1@ OverBicDt kantorenlocaties en woningbouw
>ijlage 2@ >encDmark vestigingsklimaat
3
4
Inleiding
De Hakelijke Dienstverlening is landelijk geBien een van de snelst groeiende sectoren. Ook in *ilburg is de
werkgelegenDeid in de dienstensector in de afgelopen jaren sterk gegroeid. Desondanks loopt de Det aandeel in
de werkgelegenDeid en de groei van de werkgelegenDeid in deBe sector in *ilburg acDter op de gemiddelde groei
in de >: gemeenten (ter vergelijking@ aandeel Bakelijke dienstverlening in de *ilburgse werkgelegenDeid@ 1LM, >:
gemiddelde@ 20M).
Een kwalitatief sterk vertegenwoordigde Bakelijke dienstverlening draagt bij aan de kwaliteit van Det
vestigingsklimaat in de stad en bepaalt daardoor mede de locatiekeuBe van bedrijven uit andere sectoren. De
dienstensector Deeft over Det algemeen een arbeidsintensief karakter en de werkgelegenDeid in deBe sector is
relatief Doogwaardig. Qoofddoelstellingen in de nota Doofdlijnen EconomiscD >eleid
1
Bijn@ de verDoging van Det
gemiddelde inkomen, vergroting van de werkgelegenDeid en de verbetering van de *ilburgse economiscDe
structuur. Dit laatste is met name gericDt op Det verminderen van conjunctuurgevoeligDeid en Det vergroten van
de toegevoegde waarde. Een versterking van de *ilburgse dienstensector kan aan deBe doelstellingen een
belangrijke bijdrage leveren. Rn de nota Doofdlijnen economiscD beleid is dan ook de doelstelling opgenomen de
diversiteit en de kwaliteit van de Bakelijke dienstverlening te doen toenemen.
DoeI Quick Scan
Doel van de Suick scan Hakelijke dienstverlening is te acDterDalen met beDulp van welke beleidsinitiatieven
gericDt op specifieke combinaties van doelgroepen en sectoren een uitbreiding en versterking van Det aandeel
Bakelijke dienstverlening in de *ilburgse economie kan worden bewerkstelligd.
Bronnen voor versterking
De notitie gaat uit van 3 mogelijke bronnen voor een versterking van de sector Bakelijke dienstverlening@
· Reeds in *ilburg gevestigde Bakelijke dienstverleners
· Uestiging van bedrijven van elders
· Uestiging van nieuwe bedrijven (starters en spin offs)
Rn een wat ruimere opvatting van de doelstelling kan ook gekeken worden naar de mogelijkDeden die de
verdienstelijking of VverkantoriseringW van andere sectoren in de *ilburgse economie biedt voor verbeteringen in
werkgelegenDeid(-s structuur) en inkomen. DeBe notitie beperkt BicD op dit onderwerp tot een korte scDets van de
trends en mogelijkDeden voor reeds in *ilburg aanweBige sectoren.
Kansen voor TiIburg
De *ilburgse kansen voor de versterking van de sector Bakelijke dienstverlening Bijn samen te vatten op drie
ambitieniveaus
· Kansen waarmaken@ door in te spelen op de informatiebeDoefte en wensen van (Bakelijke) dienstverleners
die al een band met *ilburg Debben of waarvan Det gewenste locatieprofiel aansluit bij Det Duidige *ilburgse
vestigingsklimaat. 8leutelwoorden Bijn Dier informatie, communicatie en faciliteren in combinatie met Det
scDeppen van een goed ondernemersklimaat.
· Kansen creëren door actief op Boek te gaan naar voor *ilburg interessante combinaties van deelsegmenten
en soort vestiging en in *ilburg een vestigingsklimaat te creYren dat aansluit bij de wensen van deBe
doelgroepen. Een gedegen analyse, actieve promotie en ac[uisitie en een gericDt doelgroepenbeleid Bijn Dier
essentieel.
· Het speelveld bepalen@ door Det neerBetten van een eigen visie op de gewenste economiscDe ontwikkeling
van *ilburg, gericDt op Det creYren van bepaalde clusters van dienstverleners, waarbij in de ontwikkeling van
locaties ingespeeld wordt op specifieke locatiewensen kan *ilburg op middellange termijn een specifiek eigen
imago creYren dat een aanBuigende werking Deeft op (groepen van) dienstverleners. Durf, daadkracDt en
vooruitstrevend beleid Bijn bepalende elementen op dit ambitieniveau.

1
\emeente *ilburg 2001, Nota Doofdlijnen economiscD beleid
:
Opzet
Qet eerste deel van deBe notitie biedt feitelijk een globale marktanalyse. Dit eerste deel van de notitie bestaat uit
drie paragrafen waarin de volgende vragen beantwoord worden@
· Wat Bijn de sterke en Bwakke punten in Det *ilburgse vestigingsklimaat en verDouden deBe BicD tot de
sterkten en Bwakten in een aantal referentiesteden_ (Paragraaf 1: het Tilburgse vestigingsklimaat)
· Welke activiteiten binnen de Bakelijke dienstverlening sluiten aan bij Det *ilburgse vestigingsklimaat_
(Paragraaf 2: Kansrijke activiteiten)
· Welke deelsectoren binnen de (Bakelijke) dienstverlening kunnen een bijdrage leveren aan de geformuleerde
economiscDe doelstellingen_ (Paragraaf 3: interessante deelsegmenten)
Qet tweede deel van de notitie gaat in op de specifieke kansen en beleidsmogelijkDeden van de gemeente ten
aanBien van de drie genoemde bronnen voor versterking (Tilburgse dienstverleners, Bedrijven van elders, Nieuwe
ondernemingen). Rn drie acDtereenvolgende paragrafen wordt voor elk van deBe bronnen ingegaan op positie,
trends, ontwikkelingen en eisen ` wensen ten aanBien van vestigingsklimaat.
Paragraaf 7 vat de conclusies uit de voorgaande paragrafen samen in een aantal Kansen voor Tilburg gekoppeld
aan concrete beleidskeuBes. Een korte samenvatting van de voornaamste conclusies in deBe notitie is
opgenomen aan Det einde van de notitie.
Input
De notitie is voor een belangrijk deel gebaseerd op twee rapporten die door respectievelijk 8tec groep en Etin
adviseurs in opdracDt van de gemeente Bijn gemaakt
2
. Qet 8tec rapport analyseert de kansen voor *ilburg voor
Det aantrekken van Hakelijke dienstverleners van elders. Qet Etin rapport gaat in op de kracDt, samenstelling en
ontwikkeling van de sector Bakelijke dienstverlening in *ilburg.
Onder st aande f i guur geef t de st r uc t uur van deze not i t i e weer :

2
8tec@ 8can Bakelijke diensten banuari 2002, Etin@ Suick 8can Hakelijke diensten gemeente *ilburg, banuari 2002
L
Deel I: Marktscan
Een analyse van Det *ilburgse aanbod en de vraag vanuit de sector (Bakelijke) dienstverlening.
1 Het Tilburgse vestigingsklimaat
Wat zijn de sterkten en zwakten in het TiIburgse vestigingskIimaat en hoe verhouden deze zich tot het
vestigingskIimaat in een aantaI referentiesteden?
Om deBe vraag te kunnen beantwoorden moet eerst beBien worden welke factoren relevant Bijn voor Det
vestigingsklimaat. Daarna komt de stand van Baken in *ilburg en de vergelijking met een aantal referentiesteden
aan bod.
1.1 Locatiekeuzefactoren
De vestiging van een bedrijf is een strategiscDe beslissing. Een bedrijf investeert met een nieuwe vestiging in de
toekomst en verwacDt dat deBe vestiging een bijdrage levert aan de continucteit en winstgevendDeid van de
onderneming
3
. Door de strategiscDe aard van de locatiekeuBe kunnen de factoren die relevant Bijn voor elke
onderneming en elke vestiging sterk verscDillen. DeBe factoren Bullen immers sterk samenDangen met Det soort
vestiging en met de strategie van de onderneming. *ocD is er wel een aantal categorieYn van
locatiekeuBefactoren te geven die in elke locatiekeuBe een (meer of minder belangrijke) rol spelen. DeBe factoren
Bijn Dieronder weergegeven in tabel 1.

!
8*EC, 8can Bakelijke diensten banuari 2002
7
Tabel 1
Categorie Factor
1. Fysieke Iocatie · >escDikbaarDeid
· \rootte en ruimte voor uitbreiding
· !waliteit
· Uitstraling, representativiteit
· AanweBige voorBieningen
· !osten grond, gebouwen en voorBieningen
2. Arbeidsmarkt · Omvang
· !waliteit en samenstelling aanbod
· Ruimte, concurrentie
· !osten arbeid
3. Economische structuur
en dynamiek
· NabijDeid concurrenten
· NabijDeid klanten
· NabijDeid toeleveranciers
· NabijDeid kenniscentra
· EconomiscDe groei
4. Bereikbaarheid en infrastructuur · AanweBige infrastructuur (incl. RC*)
· >ereikbaarDeid (OU, files)
· ParkeergelegenDeid
5. Imago · Eftern imago
· Rnterne beleving vestigingsklimaat
6. Overheid · Ondernemingsklimaat
· *oegankelijkDeid, bereikbaarDeid
7. Woon en IeefkIimaat · !waliteit en bescDikbaarDeid woningen
· PrijBen wonen
· UoorBieningen@
- Onderwijs
- \eBondDeidsBorg
- Cultuur
- 8port
- (\roene) omgeving
8
1.2 Het vestigingskIimaat in TiIburg
*abel 1 vormt de leidraad voor de bescDrijving van de *ilburgse situatie. Uoor elke categorie locatiekeuBefactoren
Bijn een aantal conclusies opgenomen over de *ilburgse situatie, al dan niet in vergelijking met andere steden.
1"2"1 F%sie)e locatie
Rn verDouding tot Det aantal inwoners Deeft *ilburg een beperkte kantorenvoorraad. Ook in vergelijking met
andere steden Deeft *ilburg een relatief beperkte kantorenvoorraad.
Op korte termijn is Det *ilburgse aanbod weinig gevarieerd en kwalitatief niet uitBonderlijk in vergelijking met
andere steden. <ocaties die op dit moment ontwikkeld worden bevinden BicD voornamelijk in de stationBone.
Op wat langere termijn Bijn voor *ilburg en groot aantal verscDillende locaties aangeweBen die ontwikkeld kunnen
worden, waaronder ook BicDtlocaties ` snelweglocaties. De aangeweBen locaties Debben elk een verscDillende
signatuur (doelgroep, grootte, kwaliteit en uitstraling). Fasering en termijn van de ontwikkeling van
bovengenoemde locaties Bijn afDankelijk van de marktvraag.
Er is geen specifiek beleid geformuleerd ten aanBien van Det voorBieningniveau op bestaande en te ontwikkelen
locaties. Evenmin Bijn er specifieke ricDtlijnen ten aanBien van kwaliteit en` of uitstraling. De Bogenaamde
VtopDurenW liggen in *ilburg wat lager dan in steden als >reda, Den >oscD en EindDoven
Opgenomen tabellen op de volgende bladBijde@ aanbod van kantoren in *ilburg, EindDoven, >reda en Den >oscD
(2a), overBicDt te ontwikkelen kantorenlocaties in *ilburg (2b). Rn de bijlage is een overBicDtskaartje opgenomen
met (nieuwe) kantorenlocaties fig 1.
1. 2. 2 Ar bei dsmar kt
De krapte op de arbeidsmarkt Boals in de randstad en (in iets mindere mate) in Den >oscD en EindDoven is in
*ilburg nog niet ecDt voelbaar.
De aanweBigDeid van een Universiteit en een breed spectrum aan Q>O instellingen Borgen voor de aanweBigDeid
van een groot potentieel aan Doog opgeleide arbeidskracDten.
*ilburg Deeft een relatief Doge arbeidsparticipatie van vrouwen.
De kosten van arbeid Bijn vergelijkbaar met de referentiesteden
V De beroepsbevolking groeit bovengemiddeld, de vergrijBing ligt nog onder Det landelijk gemiddeldeW (E*RN)
*abel 2c op de volgende bladBijde geeft een aantal cijfers weer voor de *ilburgse arbeidsmarkt.
9
*abel 2a
Aanbod kantoren in *ilburg, EindDoven, >reda en Den >oscD per 1 januari 2001
TiIburg Eindhoven Breda Den Bosch
*otale voorraad m
2
vvo 409.000 1.304.000 :78.000 820.000
Rndef
1
2,1 L,4 3,L L,3
\roei 199L-2001 14,2M 28,0M 23,:M
e
O
p
z
e
t
Q
e
t
e
e
r
s
t
e
d
e
e
l
v
a
n
d
e
B
e
n
o
t
i
t
i
e
b
i
e
d
t
f
e
i
t
e
l
30,2M
Aanbod m
2
vvo 39.400 118.700 83.800 L:.400
M nieuwbouw m
2
73M :7M L8M 84M
M bestaande bouw m
2
27M 43M 32M 1LM
M t.o.v. vorig jaar -44M jL9M j77M j13M
M t.o.v. vijfjaarlijks gemiddelde j:M j8LM j92M j:0M
*op DuurprijBen 2001 k 310,- k 37:,- k 3:0,- k 3L0,-
1
totale voorraad m2 vvo gedeeld door inwonertal
Br on: Dynami s; bewer k i ng ETI N Adv i seur s
Tabel 2b
Locatie Omvang in m² DoeIgroep
8tationsBone 120.000 \rote Eigenaar \ebruikers
UerBamelkantoren v.a. :000 ml
Ringbaan-West 8000 !leine en middelgrote eigenaar-gebruikers, UerBamelkantoren
8tappegoor 2:.000 (middel) grote verBamelkantoren in combinatie met leisure
functies
<aarveld Buid 13.:00 !leine en middelgrote eigenaar gebruikers
<aarveld west :0.000 !leine eigenaar gebruikers (tot 2:00 ml bvo)
8urfplas`
>akertand`
!atsbogten
30.000 (Middel) grote eigenaar gebruikers, verBamelkantoren (vanaf
2:00 ml bvo)
!oningsDoeven 20.000 !leine eigenaargebruikers(tot 2:00 ml bvo) middelgrote
verBamelkantoren (tot :000 ml bvo)
!empenbaan West 80.000 (Middel) grote eigenaar gebruikers, UerBamelkantoren (vanaf
2:00 ml bvo)
8portweg 10.000 !leine eigenaar gebruikers (tot 2:00 ml bvo)
8tation ReesDof 20.000 !leine en middelgrote eigenaargebruikers, UerBamelkantoren (tot
:000 ml)
Tabel 2 c
Arbeidsmarkt
>evolking totaal 19:.289 (2001)
PotentiYle beroepsbevolking 13L.734 (2001)
Opleidingsniveau (1998)n < 29,3M` M 40,4M ` Q30, 3M
WerkBame personen 9:2:9 (2001)
WerkloosDeidspercentage totaal 7M (2001)
Participatiegraad totaal 70M (2001)
Participatiegraad mannen 7:M (2001)
Participatiegraad vrouwen L4M (2001)
Aantal studenten (Dbo en wo) 20 989 (2000)
Uacatures relatief t.o.v. werkBame personen in Det R>A gebied 2,0l (1999)
Br on SZ/ Bur eau O&I , m. u. v. ¹ Br on CBS, Bewer k i ng KD. ² Br on STEC
10
1"2"3 1cono3isc4e structuur7 d%na3ie) en 9italiteit
· De sector Bakelijke dienstverlening is relatief beperkt vertegenwoordigd in *ilburg in vergelijking met andere
steden
· Relatief sterk vertegenwoordigd Bijn de sectoren onderwijs, geBondDeids- en welBijnsBorg en industrie.
· De sectoren Rndustrie, geBondDeidsBorg en overige niet commerciYle dienstverlening Bijn in *ilburg veel
sterker gegroeid dan in andere steden (199L-2000), FinanciYle en Bakelijke diensten Bijn veel minder sterk
gegroeid.
De tabellen 2d en 2e op de volgende pagina geven de werkgelegenDeid en werkgelegenDeidsgroei in
verscDillende sectoren weer voor *ilburg en een aantal referentiegebieden.
Over de kracDt van de *ilburgse economie lopen de meningen in verscDillende rapporten uiteen. Qieronder de
opinies in drie rapporten kort samengevat@
a. Qet *NO-RNRO rapport VRangen en 8tanden in \emeenteland
4
W definieert economische vitaliteit als de mate
waarin aan voorwaarden wordt voldaan om in de toekomst economiscDe groei te realiseren. In de ranglijst
van economische vitaliteit staat de stad Tilburg (met een score van 6,78) op een twaalfde plaats (Achter Den
Bosch, Eindhoven en Breda). In termen van TNO-Inro is dit een redelijk hoge economische vitaliteit. Daarbij
moet opgemerkt worden dat de vitaliteit van Tilburg is toegenomen (1999-200), evenals bij Den Bosch en
Eindhoven, terwijl die van Breda is afgenomen. TNO Inro schaart Tilburg (tezamen met Breda, Den Bosch en
Arnhem Nijmegen) als steden in de V>OOM regioW. Een regio met sterke papieren voor toekomstige
economiscDe groei Bowel gebaseerd op Veigen ontwikkelingsmogelijkDeden als op opvang van o uitstraling
van de randstandW !enmerken van deBe regio Bijn@ gediversifieerde economie, prettig woon en leefmilieu,
minder congestie en ruimtenood, gunstige ligging tov randstad. Daarnaast wordt geBegd dat de specialisaties
van de Boom regio tezamen met die van de cash regio (Noordvleugel randstad) het best aansluiten bij de
ontwikkeling van dragende ICT clusters. Daarbij gaat het om computersoftware, multimedia en
telecommunicatiebedrijven en combinaties daarvan.T
b. Uolgens Det NER rapport UInternationale Benchmark Regionaal investeringsklimaatT
:
beDoort de Regio
Midden >rabant teBamen met onder meer West Noord >rabant en Huid-Oost Noord >rabant tot de
Bogenaamde Uital Regions. DeBe regio’s worden in de NER analyse gekenmerkt door, veel ondernemingsBin,
beperkte urbanisatienadelen en sterke locatievoordelen. Als passende sectoren voor deBe regio’s worden
genoemd@ Bakelijke en financiYle diensten, uitgeverijen en drukkerijen, Metalectro, >ouw, \rootDandel,
*ransport en distributie.
c. Etin geeft in Daar rapport VeconomiscD profiel *ilburgW een sterkte Bwakte analyse van de *ilburgse
Economie. *en aanBien van de economiscDe structuur Bijn de volgende constateringen opgenomen@
UIndustrie is sterk vertegenwoordigd, en blijft ook groeien in tegenstelling tot de landelijke ontwikkeling. Er is
echter een relatief laag aandeel high tech bedrijven in de Tilburgse industrie sector. Er is sprake van een
toenemende verwevenheid van industrie en dienstverlening. Er heeft een snelle groei plaatsgevonden van de
logistieke bedrijvigheid en er is een toename van de ‘moderne’ logistiek (VAL). De zakelijke dienstverlening
groeit sterk maar zowel omvang als groei liggen onder het landelijk gemiddelde. Er is een groot potentieel
aan starters in de dienstverlening tgv de aanwezige HBO en WO opleidingen. Er is sprake van een
ondervertegenwoordiging van bedrijven uit de nieuwe economieT.
· Uit bovengenoemde rapporten valt op te maken dat de dynamiek in de *ilburgse economie redelijk sterk is
en voldoende aanknopingspunten biedt voor toekomstige groei, maar tevens dat de *ilburgse dynamiek niet
onderscDeidend is ten opBicDte van de gekoBen referentiesteden.
· Daarnaast kan opgemerkt worden dat de *ilburgse economiscDe dynamiek en Det economiscDe
vestigingsklimaat ook mogelijkDeden creYert voor de vestiging en groei van (Bakelijke) diensverlening.

4
*NO Rnro, Delft, 2000
:
Rotterdam, augustus 2001
11
Tabel 2d
WerkgelegenDeidsstructuur (fulltimejparttime) in *ilburg en de referentiegebieden (2000)
Sector WerkgeIegenheidsstructuur (%)
TiIburg B5 Noord-
Brabant
Grote
Steden*
NederIand
Rndustrie 18,: 1L,0 19,0 10,4 14,3
Qandel en reparatie 17,4 17,8 19,0 1:,9 18,3
\eBondDeids- en welBijnsBorg 1:,8 13,3 11,0 13,9 12,4
Hakelijke dienstverlening 11,7 1L,L 12,7 1L,: 13,1
Onderwijs 8,1 L,7 :,2 7,3 :,9
Openbaar bestuur en overDeid :,8 :,7 4,3 7,9 :,8
Uervoer`opslag`communicatie :,4 :,2 :,4 8,1 L,4
>ouwnijverDeid 4,7 :,9 7,4 4,L L,L
FinanciYle instellingen 4,0 4,0 3,0 :,4 3,9
Overige diensten 3,8 3,: 3,: 4,: 4,0
Qoreca 3,7 3,8 4,1 4,1 4,0
<andbouw 1,0 0,9 4,9 0,8 4,L
Nutsbedrijven 0,3 0,L 0,4 0,L 0,:
TotaaI 100 100 100 100 100
* vi j f ent wi nt i g gr oot st e s t eden van Neder l and ( > 100 dui zend i nwoner s)
Tabel 2e
WerkgelegenDeidsgroei naar sector in de gemeente *ilburg en referentiegebieden (199L-2000)
Gemeente
TiIburg
B5 Noord-
Brabant
<andbouw -22,L -0,L 1,8
Rndustrie (incl. nutsbedrijven) 10,3 4,2 L,0
>ouwnijverDeid 7,7 1L,9 13,8
CommerciYle diensten 1L,2 21,4 21,L
w.v. Dandel`Doreca 1:,1 1L,2 1L,0
- vervoer en communicatie 1L,8 14,8 17,7
- financiYle instellingen 1L,1 3:,3 3:,8
- Bakelijke diensten 17,9 28,0 31,7
Niet-commerciYle diensten 9,8 9,3 9,3
w.v. overDeid 3,: L,3 2,3
- onderwijs -4,1 :,7 8,0
- geBondDeidsBorg 17,8 11,: 10,L
- overige diensten 24,7 13,7 1L,L
TotaaI 11,9 14,1 14,8
Br on: Ves t i gi ngenr egi s t er Noor d- Br abant ; bewer ki ng ETI N Adv i seur s
12
1"2"4 ;erei)<aar4eid en =nfrastructuur
*ilburg is Bowel met de auto als per openbaar vervoer redelijk goed te bereiken.
Rn tegenstelling tot een aantal van de referentiesteden ligt *ilburg niet op een knooppunt, nocD [ua openbaar
vervoer, nocD [ua snelwegen.
Rn tegenstelling tot de referentiesteden Deeft *ilburg weinig tot geen last van de fileproblematiek.
ParkeergelegenDeid is, Beker voor wat betreft bestaande kantoorruimte een aandacDtspunt (stationsBone), maar
is ook duidelijk van belang voor de nieuw te ontwikkelen locaties.
1"2"5 =3a@o
Qet imago van een stad laat BicD wat moeilijker vangen in feiten en cijfers. Qieronder de meningen in drie
verscDillende rapporten@
· Rn Det NER rapport VRnternationale >encDmark Regionaal investeringsklimaatW
L
Bijn per regio 2 perceptie cijfers
meegenomen in Det totaaloordeel over Det investeringsklimaat@ beleving van Det vestigingsklimaat door
gevestigde organisaties en eftern imago. Uoor de interne beleving van Det vestigingsklimaat geldt voor de
regio Midden->rabant dat deBe licDt positiever is dan de score op grond van de objectieve gegevens. Uoor
Det imago van de regio wordt ecDter opgemerkt dat de regio Midden >rabant een relatief bleek imago Deeft in
vergelijking met de score op basis van objectieve gegevens.
· Rn Daar rapport voor deBe [uick scan merkt 8*EC ten aanBien van Det *ilburgse imago als kantorenstad op@
UTilburg staat bekend als stad van logistiek en moderne industrie. Er is niet of nauwelijks sprake van een
kantorenimagoT.
· E*RN scDrijft in Daar rapport UDe economische structuur van Tilburg wordt gekenmerkt door een
industrieellogistiek complex met daarnaast een snelgroeiende, vooral lokaal georiënteerde dienstverlening.
Ondanks het feit dat de (zakelijke) dienstverlening sneller groeit dan de industriële activiteiten wordt Tilburg
met name met industrie en logistiek geassocieerdT.
1"2"6 B9er4eid
De Opstelling van de lokale overDeid ricDting ondernemers kan een belangrijke rol spelen in de keuBe voor een
vestigingsplaats en in Det imago dat een bepaalde vestigingsplaats Deeft. Uit onderBoek blijkt dat voor
ondernemers Dierin Baken als een meedenkende overDeid, Det Debben van een vast aanspreekpunt binnen een
gemeente en goede informatievoorBiening over gemeentelijk beleid en regels en ricDtlijnen als Beer positief wordt
ervaren. Rn de regelgeving en incentives sfeer is vaak sprake van Det afwegen van belangen, maar in de sfeer
van dienstverlening aan Det bedrijfsleven is door een efficiYnte organisatie-inricDting veel winst te beDalen. Rn de
bencDmark ondernemersklimaat die in 1999 in opdracDt van Det Ministerie van EconomiscDe Haken is uitgevoerd
onder 27 grote gemeenten beDaalde *ilburg de eerste plaats. De resultaten van de >encDmark 2001 Bijn op dit
moment nog niet bekend.
1"2"7 Doon en leef )li3aat
Rn Daar rapport 8can Bakelijke dienstverlening neemt 8*EC Det woon en leefklimaat niet mee als vestigingsfactor
in de vergelijking van *ilburg met de >: steden en ArnDem-Nijmegen, UtrecDt. Qet ligt voor de Dand dat in een
krappe arbeidsmarkt Det woon en leefklimaat een belangrijkere rol Bal spelen dan in tijden van recessie. *ocD is
er de laatste tijd ook wel een trend te signaleren waarbij wonen en leven aan belang winnen als
locatiekeuBefactor.
· Per 1`1`2001 was Det totaal aantal woningen in de gemeente 81.932. Ongeveer de Delft Diervan Bijn
koopwoningen. 18,:M van de woningen is gebouwd na 1990. Rn de bijlage is een kaartje opgenomen (fig. 2)
met geplande locaties voor woningbouw. >elangrijk voor Det aantrekken van nieuwe Bakelijke dienstverlening
is Det gebied de nieuwe warande tussen *ilburg en >erkel-EnscDot. Rn dit gebied Bullen (grotere) vrije kavels
worden uitgegeven.
· De *ilburgse voorBieningen op Det gebied van onderwijs, geBondDeidsBorg en cultuur Bijn Bonder meer goed
te noemen, ook in vergelijking met de referentiesteden (beste BiekenDuis, internationale waardering
economie en recDtenfaculteiten, breed aanbod Dbo opleidingen, veelDeid aan culturele festivals en
voorBieningen).
· *ilburg ligt in een groene omgeving. Uoor de gekoBen referentiesteden geldt dit in vergelijkbare mate.

"
Rotterdam, augustus 2001
13
Overzicht benchmark
*abel 3, overgenomen uit Det 8tec rapport Bet de sterkten en Bwakten in Det vestigingsklimaat voor Bakelijke
dienstverlening van *ilburg en een aantal referentiesteden
7
nog eens op een rij.. Uoor de factsDeets en
beoordelingen van de : steden waarmee *ilburg vergeleken is Bie >ijlage 2. Woon en leefklimaat is door 8tec niet
in de vergelijking meegenomen.
Tabel 3
TiIburg Breda Eindhoven Den Bosch KAN Utrecht
1. Aanbod` kwaliteit kantorenlocaties - jj j(j) jj j(j) jj
2. Arbeidsmarkt jj 0 0 - j j(j)
- j(j) jj jj j jj 3. \roei en samenstelling
dienstensector
EconomiscDe groei en vitaliteit
0 j j jj 0 jj
4. >ereikbaarDeid (files)
en ligging
j
0
-
j
-
j
-
j
j
j
-
jj
:. Rmago - jj jj jj j jj
L. Ac[uisitiebeleidq 0 j 0 0 j 0
++ st aat voor een ( zeer ) goede s cor e, + voor een r edel i j ke s cor e en 0 voor een goede noch s l echt e s cor e , - voo r
een mat i ge en - - voor een s l echt e s cor e .
* + ac t i e f bel ei d , 0 r eac t i ef bel ei d.
Ten aanzi en van economi sche gr oei en vi t al i t ei t i s voor namel i j k ge keken naar de g r oei van de di ens t ensec t or ,
waar door Ti l bur g hi e r sl e cht er s coor t dan i n de TNO- I NRO en NEI r appor t en.
Een deel van de conclusies van 8*EC ten aanBien van de positionering van *ilburg ten opBicDte van de : andere
steden is Dieronder opgenomen
· De Tilburgse kantorenmarkt blijft in omvang en kwaliteit achter bij de concurrentie. Aansprekende,
onderscheidende locaties ontbreken – vooral een sublieme snelweglocatie -, waardoor ook tophuren
achterblijven. Nieuwbouwplannen en daarmee voldoende voorraad zijn er wel, maar brengen nog geen
schwung zoals in Breda of Arnhem
· De benchmarksteden doen weinig aan pro-actieve acquisitie richting kantoorgebruikers en/of specifieke
segmenten daarbinnen. Veel steden faciliteren wel beter dan Tilburg, en dat helpt ook bij acquisitie. Tilburg
heeft nog geen onoverbrugbare afstand.
· Zowel op landelijk als provinciaal niveau heeft Tilburg geen sterk kantorenimago dat past bij een stad van die
omvang. De concurrentie scoort op dit vlak, met uitzondering van Nijmegen, stukken beter.
Uit tabel 3 blijkt dat *ilburg relatief goed scoort op Det gebied van arbeidsmarkt; er is voldoende en in verband
met de aanweBigDeid van Universiteit en DogescDool, relatief Doogopgeleid aanbod. *ilburg scoort relatief slecDt
als Det gaat om aanbod en kwaliteit van kantorenlocaties en om Det imago van de stad als kantorenlocatie. Dit
laatste Dangt natuurlijk ook samen met de bescDikbare locaties en met de relatieve ondervertegenwoordiging van
de dienstensector in de *ilburgse EconomiscDe structuur.

#
>reda, EindDoven, Den >oscD, !nooppunt ArnDem-Nijmegen en UtrecDt
14
1.3 Kansen voor TiIburg
Conclusies
Op basis van de analyses in deBe eerste paragraaf kunnen de volgende (relatieve) sterkten en Bwakten in Det
*ilburgse vestigingsklimaat worden gecdentificeerd
Tabel 4
(ReIatief) sterk (ReIatief) zwak
>ereikbaarDeid
Arbeidsmarkt
Woon en leefklimaat
Ondernemersvriendelijke overDeid
Aanbod en kwaliteit locaties
Rmago als kantorenstad
EconomiscDe structuur
Ac[uisitie en promotiebeleid
EconomiscDe dynamiek is minder groot dan in een deel van de referentiesteden, maar relatief sterk in vergelijking
met andere regio’s.
Aan)nopin@spunten 9oor <eleid
· >escDikbaarDeid locaties, in de nota ruimte voor kantoren is gekoBen voor Det aanwijBen van een
gedifferentieerd aanbod van locatietypen en de feitelijke ontwikkelingsvolgorde wordt bepaald door de vraag
uit de markt. Nu is van belang dat op een aantal locaties snel aansprekende kantoren komen, omgeven door
moderne voorBieningen (service points).
· De Dierboven gescDetste ontwikkeling Bal Det imago van *ilburg als kantorenstad gunstig becnvloeden.
Daarnaast is ook een specifiek op de sector gericDt promotiebeleid van belang.
· De Duidige economiscDe structuur is niet onverdeeld gunstig voor Det aantrekken van Bakelijke
dienstverlening. Qier Bou Det aandeel DigD-tecD ondernemingen in Bowel industrie en diensten moeten
toenemen evenals Det aandeel diensten met een bovenregionale uitstraling. Qoewel Det aantrekken van dit
type Doogwaardige dienstverleners moeilijker is (Bij Bijn Beer gewild en kunnen dus [ua vestigingsklimaat
Dogere eisen stellen), Bouden een paar ac[uisitiesuccessen in deBe doelgroep een belangrijke impuls
kunnen geven aan Det versterken van Det *ilburgse vestigingsklimaat op de punten imago en structuur.
· Een goed promotiebeleid gekoppeld aan Det goed faciliteren van in *ilburg gecnteresseerde dienstverleners
kan eveneens een belangrijke bijdrage leveren aan Det verbeteren van Det *ilburgse imago.
· 8terke punten die *ilburg kan uitbuiten in Daar promotie
- Relatief goede bereikbaarDeid
- \unstige arbeidsmarkt, aanweBigDeid van Doger opgeleiden in voor dienstensector relevante
opleidingsricDtingen
- \unstige woon en leef klimaat, groene omgeving.
- Uitstekende voorBieningen op gebied van onderwijs, geBondDeidsBorg, en cultuur.
1:
1L
2 Kansrijke activiteiten
DeBe paragraaf bescDouwt kansrijke activiteiten als die activiteiten binnen de Bakelijke dienstverlening waarvan
de vestigingseisen aansluiten op Det *ilburgse aanbod, of op een op korte tot middellange termijn te realiseren
aanbod. Centrale vraag in deBe paragraaf@
WeIke activiteiten binnen de zakeIijke dienstverIening sIuiten aan bij het TiIburgse vestigingskIimaat?
AcDtereenvolgens komen (trends in) vestigingseisen in de dienstensector, de relatie tussen activiteiten en
vestigingseisen en de matcD tussen de vraag en Det *ilburgse aanbod ter sprake.
De identificatie van kansrijke activiteiten beoogt twee dingen@
· Qet in kaart brengen van doelgroepen voor strategieYn op Det eerste ambitieniveau@ kansen waarmaken
· Qet uitsluiten van een aantal doelgroepen voor versterking van de dienstensector@ Det is Binloos pijlen te
ricDten op activiteiten waarvan duidelijk is dat Det *ilburgse vestigingsklimaat ook op middellange termijn niet
aan te passen is aan de gestelde locatie-eisen.
2.1 Trends en Iocatiekeuzefactoren
*wynstra \udde signaleert in VDet Nationale kantorenmarkt onderBoek 2001W een aantal trends die van invloed
Bijn op vestigingseisen van kantoorgebruikers
8
.
Door de sterkere internationale concurrentie worden productcycli korter. Organisaties gaan BicD steeds meer
ricDten op kernactiviteiten, overige activiteiten worden afgestoten.
Resultaatgerichtheid, ook op de kortere termijn wordt van steeds groter belang.
Qet onderscheidend vermogen van een onderneming ten opBicDte van de concurrentie wordt dan ook steeds
belangrijker geacDt evenals Det vermogen om in te spelen op de specifieke wensen van de klant (maatwerk).
DeBe trends Debben Dun weerslag op de vestigingsvoorkeuren van bedrijven. 8teeds vaker koppelen deBe front
office en back office activiteiten los om dicDter bij Dun klant te kunnen Bitten. >ereikbaarDeid en uitstraling` allure
Bijn Beker voor front office activiteiten steeds dominantere vestigingsvoorwaarde. Een andere voorwaarde die
meer op de voorgrond treedt is flefibiliteit Bowel in inricDting en tecDniscDe voorBieningen van gebouwen als in
Duurcontracten.
Door de krappere arbeidsmarkt, de verdergaande individualisering en Det toenemend belang van dat werknemers
DecDten aan een optimale combinatie van leven (, Borgen) en werken is Det creYren van een aantrekkelijk
werkmilieu voor organisaties steeds belangrijker geworden. De voorkeur gaat daarbij vooral uit naar locaties met
een Doog voorBieningenniveau (service point).
· Rn de lijst met vestigingseisen van kantoorgebruikers die naar voren komt uit Det *wynstra \udde onderBoek
beBetten de volgende factoren de eerste vijf plaatsen@
- parkeergelegenDeid
- autobereikbaarDeid
- uitstraling omgeving en gebouw
- voorBieningenniveau
- bereikbaarDeid met openbaar vervoer
DeBe laatste voorwaarde is in de non profitsector van groter belang dan in de profit sector.
· \evraagd naar Det favoriete type locatie scoren in de profit sector vooral kantorenparken en
singels`uitvalswegen van de stad Doog. Rn de non profit sector Bijn de binnenstads- en stadsrandlocaties
favoriet.
Uit een en[uste onder bij Det *ilburgs Dienstverleners Rnitiatief aangesloten dienstverleners komen de volgende
factoren naar voren als de belangrijkste aandacDtspunten` verbeterpunten in Det *ilburgse vestigingsklimaat@
· AutobereikbaarDeid
· ParkeergelegenDeid

$
Qet *wynstra \udde onderBoek strekt BicD uit tot alle kantoorgebruikers in Bowel profit als non profit sector
17
· Allure@ kwalitatief goede locaties met aansprekende gebouwen, maar ook meer aanbod van DuiBen in Dogere
prijsklassen en van lufere winkels en restaurants.
*en aanBien van de arbeidsmarkt wordt opgemerkt dat voor Bowel gevestigde als nieuw te vestigen bedrijven de
aanweBigDeid van ervaren werknemers van groot belang is. Uerder wordt Det belang van direct toepasbare
kennis benadrukt, reden voor Det bedrijfsleven om ook de informatie-uitwisseling tussen de *ilburgse
onderwijsinstellingen (ook dienstverleners) en overige dienstverleners op de agenda te Douden.
2.2 Activiteiten en vestigingseisen
Uit Det 8*EC onderBoek top :0 locatiebeslissingen 2000 en 2001 blijkt dat niet de sector zelf, maar, vooral de
bedrijfsactiviteit leidend is voor voorkeuren voor een bepaalde regio en de locatie binnen een regio.
9
8*EC scDrijft
verder UUit onze Top 50 locatiebeslissingen 2000 en 2001 leiden wij absoluut verschillende vestigingspatronen
voor hoofdkantoren, verkoopkantoren en call centers af. Zo zoeken call centers, ongeacht de sector, steeds meer
de tweede schil buiten de Randstad op, terwijl hoofdkantoren, ongeacht de sector, nadrukkelijk (blijven) kiezen
voor de Randstad. De activiteit van een nieuwe vestiging is in sterke mate bepalend voor de omvang en aard van
de vraag naar arbeidskrachten, de gewenste uitstraling van een stad en locatie en de behoefte aan specifieke
mobiliteitsvormen.T Rn tabel : Bijn de verscDillende typen activiteiten en de bijbeDorende vestigingseisen op een
rijtje geBet.
Tabel 5 Br on: STEC
Activiteit VestigingspIaatsfactoren Huisvestingseisen
Qoofdkantoor · kwaliteit van de arbeidsmarkt
· Doogwaardige infrastructuur (lucDtDaven,
telecom, auto, OU)
· nabijDeid van andere (internationale)
Doofdkantoren (Bowel klanten als
dienstverleners)
· Doogwaardige leefomgeving (cultuur,
(grootstedelijke) uitstraling, et cetera
· representativiteit (ontmoetingsplaats voor klanten en
relaties)
· solitair pand
· Doogwaardige kwaliteit van omgeving
Uerkoop,
marketing en
consultancy
a)
(UMC)
· nabijDeid van klanten
· nabijDeid van gekwalificeerd personeel
· goede (auto) bereikbaarDeid
· representativiteit gebouw (BicDtlocatie)
· goede en ruime parkeermogelijkDeden
· uitbreidingsruimte
8Dared 8ervices
Centers (88C)
b)
· ruimte op de arbeidsmarkt (omvang en
kwaliteit)
· grootstedelijk milieu nodig
· internationale 88C’s@ multilingual en ` of
native speakers
· infrastructuur (telecom, auto, OU,
lucDtDaven)
· kosten van arbeid en Duisvesting
· belang representativiteit minder
· goede telecommunicatie mogelijkDeden
· parkeergelegenDeid
· ruimte voor groei
· grote volumes (:.000- t10.000m
2)
· bereikbaarDeid per auto en OU
· kwaliteit en veiligDeid openbare ruimte
Call centers
(algemeen)
c)
· ruimte op de arbeidsmarkt (omvang en
kwaliteit)
· aanweBigDeid ` concurrentie van andere
call centers.
· kosten van arbeid
· Duisvestingskosten
· goede OU bereikbaarDeid
· voldoende parkeermogelijkDeden
· liefst centrumlocatie in stedelijk gebied
· veiligDeid van omgeving
· telecom faciliteiten
ResearcD u
Development
· nabijDeid van jonge goed (tecDniscD)
gescDoolde arbeidskracDten
· nabijDeid gelijksoortige bedrijven
· nabijDeid kenniscentra
· gemengd ;
10
Bowel op bedrijfsterreinen als op
kantoorlocaties te vinden
· vDigDtecD’ uitstraling, bijvoorbeeld op science
parken
· aanweBigDeid laboratoriafaciliteiten

9
>ij activiteit van de betreffende bedrijven gaat Det om een indeling in Doofdkantoren, verkoopkantoren, call centers, RuD, et cetera.
10
De RuD afdeling bevindt BicD veelal gecombineerd met andere activiteiten in 1 gebouw
18
*ypering van bovengenoemde activiteiten
a. UMC@ vestigingen vooral gericDt op Det bedienen van klanten in bepaalde (geografiscDe) delen van de markt.
Met name verkoop- en marketingfuncties. !an ook als regiokantoor aangeduid worden. Uoorbeelden Bijn
regionale vestigingen van dienstverleners als CM\, RC*, Wagner u Partners, !PM\ en C88.
b. 8Dared 8ervcie Centres@ vestigingen waarin allerlei ondersteunende (financiYn, administratie, klantcontact, et
cetera) activiteiten van een onderneming uit efficiency overwegingen geconcentreerd worden. Qet gaat Dierbij
vaak om omvangrijke vestigingen waarbij activiteiten vanuit verscDillende landen Bijn samengevoegd.
Uoorbeelden Bijn de internationale sDared services centers van DQ< in MaastricDt, Medtronic in Qeerlen of
Ericsson in OosterDout. Op nationaal niveau investeren vooral financiYle dienstverleners in dit type vestiging (nu@
A>N-AMRO in EindDoven).
c. Call centres@ vestigingen die Det totale pakket van klantcontacten van onderneming(en) afDandelen. Dit met
beDulp van verscDillende communicatiemiddelen (telefoon, e-mail, internet, faf) en op verscDillende niveaus van
complefiteit (eerstelijns, tweedelijns). Rnformatiestromen kunnen inkomend (inbound) en uitgaand (outbound,
telemarketing) Bijn. OnderscDeid tussen inDouse call centers - call centers als onderdeel van de eigen
onderneming, Boals Det call center van Rabobank in *ilburg of >en in >reda w en tDird party call centers of
outsourcers. Dit Bijn call centers waaraan ondernemingen de afDandeling van klantcontacten kunnen
uitbesteden. Een voorbeeld is QCN in *ilburg of 8N* in onder meer Hoetermeer, Ede en EnscDede.
He in9loed 9an o39an@ <iI locatie9oor)euren
!leine kantoorgebruikers Debben andere vestigingsplaatsvoorkeuren dan grote kantoorgebruikers. !leine
bedrijven Bijn vaak net opgestart en Bitten in principe overal. >epaalde kleine bedrijven kieBen voor vestiging in de
binnensteden van grote steden (voornamelijk in de Randstad), terwijl andere bedrijven de voorkeur geven aan
een locatie met voldoende (uitbreidings)ruimte en een goede autobereikbaarDeid. Uoor relatief grote bedrijven
spelen Baken als arbeidsmarktaanbod, bereikbaarDeid, parkeergelegenDeid en bescDikbaarDeid van ruimte een
grotere rol dan bij kleine bedrijven.
He in9loed 9an 3ar)toriJntatie <iI locatie9oor)euren
Een bepalende factor bij Det kieBen van een locatie is de marktoriYntatie van een bedrijf. De marktoriYntatie Deeft
vooral invloed op de beDoefte aan bereikbaarDeid en nabijDeid van klanten. Rnternationaal georiYnteerde
bedrijven willen op een locatie Bijn geDuisvest die internationaal goed bereikbaar is. !lanten en personeel uit Det
buitenland moeten indien nodig binnen relatief korte tijd op Det kantoor kunnen Bijn. Rnternationale lucDtDavens
Bijn in dat geval de meest aantrekkelijke locaties.
>edrijven die BicD daarentegen op de lokale of regionale markt ricDten Debben veel minder beDoefte aan
internationale bereikbaarDeid. Uoor Den is een centrale locatie in de stad of regio waar Bij BicD op ricDten van
belang.
· Op basis van de analyse van Det *ilburgse vestigingklimaat in paragraaf 1 kan geconcludeerd worden dat de
vestigingseisen voor Doofdkantoren niet of nauwelijks aansluiten bij Det *ilburgse aanbod, terwijl de eisen
van verkoop, marketing en consultancy kantoren en sDared service en call centers wel redelijk aansluiten op
Det *ilburgse aanbod.
· Uoor wat betreft RuD activiteiten geldt dat deBe beperkt aansluiten op Det *ilburgse aanbod en dat een
eventuele matcD sterk afDankelijk is van Det betreffende onderBoeksgebied. Aan de genoemde
Duisvestingseisen van deBe groep valt (in beleid gericDt op Det creYren van kansen) nog wel tegemoet te
komen. Uoor Det waarmaken van de genoemde vestigingseisen is ecDter meer nodig, maar Det is Beker niet
onmogelijk. Op basis van de bestaande economiscDe structuur Bijn Beker nicDes te identificeren waar een
kenniscluster rondom gecreYerd Bou kunnen worden. Om, vooruitlopend op paragraaf :, vast een paar
voorbeelden te noemen@
- bij een eventuele versterking van Det geBondDeidsBorgcluster passen mediscDe RuD activiteiten.
- een andere optie Bijn die activiteiten die aansluiten op de studie en onderBoeksricDtingen binnen de
!U>.
Uoorwaarden voor een dergelijke strategie Bijn visie, lef en vooruitstrevend beleid, in lijn met Det derde
ambitieniveau@ het speelveld bepalen.
19
2.3 Kansen voor TiIburg
Conclusies en aan)nopin@spunten 9oor <eleid
· Rn de toekomst Bullen de volgende locatiekeuBefactoren een belangrijk(er)e rol gaan spelen@
- >ereikbaarDeid
- Uitstraling
- Flefibiliteit
- UoorBieningenniveau
De eerste van deBe factoren is een relatieve sterke in Det *ilburgse vestigingsklimaat. \eBien Det grote belang
van deBe factor is Det Baak te Borgen dat deBe relatieve sterkte beDouden blijft en een nadrukkelijke plaats krijgt
in de promotie van de stad. De overige factoren kunnen worden waargemaakt in Det kader van meer ambitieuBe
strategieYn (!ansen creYren, 8peelveld bepalen). Essentieel is daarbij de vraag welke rol de gemeente kiest om
deBe vestigingsfactoren te garanderen. DeBe rol kan variYren van informeren en stimuleren tot regelgeving of Belf
(mede) investeren. Qet ligt voor de Dand dat bij de keuBe voor een meer ambitieus beleid ook de eigen rol
kracDtiger wordt ingeBet.
· Doelgroepen voor marktvolgend beleid (kansen waarmaken, kansen creYren)@
- verkoop, marketing en consultancy kantoren
- sDared service centres
- call centers
· Mogelijke doelgroep voor een meer ambitieus beleid (speelveld bepalen)
- RuD activiteiten
Qoofdkantoren als groep vormen voor *ilburg geen kansrijke activiteit en daarmee geen doelgroep voor
specifieke beleidsmaatregelen, maar dat wil natuurlijk niet Beggen dat individuele organisaties die interesse tonen
voor *ilburg niet geaccommodeerd kunnen worden.
20
3 Interessante deelsegmenten
Rn de nota Doofdlijnen Bijn de volgende Doofddoelstellingen genoemd@ inkomensstijging, werkgelegenDeid- incl.
versterking regiofunctie, structuurversterking. Als interessant worden in deBe paragraaf aangemerkt@
deelsegmenten waarvan de Duidige prestatie-indicatoren (omBet, groei) in combinatie met de te verwacDten
ontwikkelingen in de deelsector (mafimaal) bijdragen aan deBe doelstellingen.
WeIke deeIsegmenten binnen de (zakeIijke) dienstverIening kunnen een bijdrage Ieveren aan de
geformuIeerde economische doeIsteIIingen?
3.1 IndeIing in deeIsegmenten
De onderstaande tabel (:) is overgenomen van 8*EC. De tabel beperkt BicD tot die segmenten in de
dienstverlening die daadwerkelijk vraag uitoefenen naar kantoorruimte. Naast dienstverleners oefenen ook de
industriYle en logistieke sector vraag uit naar kantoorruimte. DeBe sectoren worden meegenomen in paragraaf L
onder Det kopje verdienstelijking Duidige industrie.
>innen de Bakelijke dienstverlening is een onderscDeid te maken tussen de volgende Doofdgroepen en brancDes@
Tabel 5
HoofdindeIing SubindeIing (met Bik-code) Kantoorvestigers
\eldscDeppende financiYle
instellingen (L:1)
· Centrale banken
· Algemene banken, spaarbanken en effectenkredietinstellingen
QypotDeekbanken,
financieringsmaatscDappijen,
kredietverleners, et cetera (L:2)
· QypotDeekbanken en bouwfondsen
· Uolkskredietbanken en commerciYle
financieringsmaatscDappijen
FinanciYle
diensten
UerBekeringsweBen en
pensioensfondsen (LL0)
· <evensverBekeringen, naturaverBekeringen en spaarkassen
· Pensioensfondsen
· 8cDadeverBekeringen
Automatiseringsdiensten (72) · Adviesbureaus op Det gebied van automatisering en
systeemDuiBen
· 8ysteemontwikkelings-, systeemanalyse- en
programmeerdiensten
· Computercentra, data-entry, ponsbureaus e.d.
· Overige dienstverlening op Det gebied van automatisering
· Rnternetproviders
8peur- en ontwikkelingswerk (73) · MaatscDappelijk- en geesteswetenscDappelijk speur- en
ontwikkelingswerk
Facilitaire
diensten
Overige (74) · o.a. UitBendbureaus, uitleenbedrijven, call centers,
arbeidsbemiddeling, testen, werving en selectie
Advies-diensten Overige Bakelijke dienstverlening
(74)
· RecDtskundige dienstverlening
· Accountants, boekDoudbureaus, belastingsconsulenten en
administratiebureau
· EconomiscDe onderBoeks-, advies- en public relationsbureaus
· ArcDitecten-, ingenieurs-, en overige tecDniscDe ontwerp-, teken
en adviesbureaus
· Reclamebureaus en dergelijke
Persoonlijke
diensten
UerDuur en Dandel in onroerend
goed (70)
· Projectontwikkeling en Dandel in onroerend goed
· >emiddeling in en beDeer van onroerend goed
Algemene
diensten
Non-profit dienstverlening (7:) · Openbaar bestuur
· OverDeidsdiensten
Sua aandeel in de werkgelegenDeid nemen de facilitaire diensten in Nederland een eerste plaats in, met enige
afstand gevolgd door de adviesdiensten.
21
3.2 Trends en ontwikkeIingen in de dienstensector
*abel L Dieronder geeft de prognoses van Det CP> ten aanBien van de groei in de dienstensector. >innen deBe
bron Bijn ecDter niet deBelfde indelingen naar brancDes gebruikt Boals die in de vorige tabel te Bien is. Wel geeft
Det een algemeen beeld over de groei in de dienstensector. Opvallend Dierbij is@
De werkgelegenDeid in de Bakelijke dienstverlening blijft ook in de komende 10 jaar sterk groeien;
Howel in Noord->rabant als in Deel Nederland blijft de Bakelijke dienstensector de sterkste groeier. De overige
diensten kennen een mindere groei.
Opvallend is dat de dienstensector in Noord->rabant Det iets beter lijkt te gaan doen dan Nederland als geDeel.
Tabel 6
Sectoren WerkgeIegenheidsgroei provincie
Noord Brabant (in%)
2000 - 2010
WerkgeIegenheidsgroei IandeIijk (in
%)
2000 - 2010
Hakelijke diensten 47 40
Overige diensten 18 20
OverDeid, onderwijs en Borg 19 19
Rndustrie 0 - L
Br on: CPB ( 1999) Bedr i j f s l oca t i emoni t or r egi onal e ver kenni ngen 2010- 2020 ( Scenar i o Eur opean Coor di nat i on)
Krends in deelse@3enten
Naast de bovenstaande kwantitatieve benadering voor de sector dienstverlening als geDeel is er ook een
kwalitatieve bescDrijving te geven van de trends en ontwikkelingen in verscDillende deelsectoren binnen de
dienstverlening. Onderstaande observaties Bijn overgenomen uit de 8*EC rapportage.
De ontwikkelingen binnen de RC* bieden ook in de toekomst voor vrijwel alle ondernemingen nog volop
mogelijkDeden bedrijfsprocessen (nog) efficiYnter te laten verlopen. *oenemende concurrentie wereldwijd en
scDaalvergroting van bedrijven voedt de beDoefte aan snelle, Doogwaardige uitwisseling van informatie. RC*-
applicaties worden daarom in toenemende mate breed gecmplementeerd onder bedrijven xn consumenten.
>estaande toepassingen moeten bovendien continu vernieuwd worden. *egelijkertijd Bet productontwikkeling en
innovatie op RC*-vlak BicD voort, waardoor nieuwe markten BicD blijven openen. Ook de grote doorbraak van
internet, multimedia en E-commerce is nog niet in Bijn geDeel voltooid.
Een andere markt die BicD Bal blijven ontwikkelen is de markt voor tDird party customer service
11
. Qet uitbesteden
door ondernemingen van call center- en e-mailverkeer aan gespecialiseerde dienstverleners Boals 8N*, QCN en
*ranscom. Rnformatiestromen tussen bedrijven en klanten nemen toe, terwijl ondernemers BicD graag
concentreren op de kernactiviteiten. RC*-toepassingen maken goede samenwerking met de steeds
professionelere facilitaire call centers op een steeds Doger niveau mogelijk.
>innen de Bakelijke diensten blijven de adviesdiensten BicD gestaag ontwikkelen. Rn een steeds complefer
ruimtelijk-economiscDe conteft Bal de beDoefte aan consultants (economiscD, ingenieurs, juridiscD) groot Bijn
vanuit overDeid en bedrijfsleven. Ook de trend van uitbesteding Bet BicD verder door.
Daarnaast is ook in de creatieve diensten (reclame, grafiscDe, multimedia) verdere groei te verwacDten. De
tecDniscDe mogelijkDeden nemen toe terwijl de vraag gestimuleerd wordt door trends als globalisering, sterke
concurrentie, kritiscDe consumenten, scDaalvergroting en daaruit volgende beDoefte aan vbranding’ en profilering.
Uoor de financiYle dienstverlening is een minder sterke groei te verwacDten w Beker in termen van
werkgelegenDeid -, de Nederlandse markt is volwassen, de kansen liggen elders in Europa. Rn deBe sector is
ecDter wel een trend van scDaalvergroting en concentratie, gekoppeld aan Det onderbrengen van ondersteunende
activiteiten voor regiokantoren in sDared service centers. Daarnaast Bit er groei in call centre activiteiten voor
deBe sector.

11
Een relatief jonge brancDe die niet duidelijk terug te vinden is in de statistieken. Ualt onder de facilitaire diensten.
22
De brancDe persoonlijke diensten Deeft een sterke impuls gekregen de afgelopen jaren. De toenemende
welvaart, de groeiende groep tweeverdieners, de krapte op de arbeidsmarkt en de beDoefte aan vrije tijd
stimuleert een verdere vraag van Bowel bedrijven als consumenten naar persoonlijke diensten.
*egelijkertijd ontwikkelt de ervaringseconomie BicD, waarbij vfun’ voorop staat. Consumenten Boeken vertier in
urban entertainment centers, binnenstedelijke combinaties van retail, Doreca en entertainment waar men dag en
nacDt terecDt kan. DeBe trends Debben overigens maar beperkte invloed op de vraag naar kantoorruimte.
Rn tabel L staan ook de categorieYn overige dienstverlening en overDeid`onderwijs vermeld. CP> cijfers laten bij
beide een sterke groei Bien. \eBien de toenemende vergrijBing Bal binnen de categorie overige diensten met
name geBondDeidsBorg een sterke groei door Bal maken. De Dervormingen binnen Det Doger onderwijs en de
continuering van de Vlevenslang lerenW trend Bullen ook binnen de sector onderwijs waarscDijnlijk leiden tot een
sterke groei.
3.3 Interessante deeIsegmenten
De onderstaande tabel geeft de belangrijkste groeisectoren weer binnen de (Bakelijke) dienstverlening en geeft
daarbij tevens een inscDatting van de kenmerken van deelsectoren tav wekgelegenDeid.
Tabel 7
Sector Soorten activiteiten WerkgeIegenheid
RC*` Automatisering \roei van landelijk netwerk van door
nieuwe regio- en verkoopkantoren,
waarbij men markt en personeel volgt.
Daarnaast nieuw vestiging van
(inter)nationale Doofdkantoren.
Uerdere groei van Delpdesks en call
centers (telecom met name). Dip in
markt Borgt nu voor enige
terugDoudendDeid en Bekere
concentratietrend.
WO`Q>O (*ecDniscD), M>O
Met name Delp desks en call centers
groot aantal arbeidsplaatsen (met
name M>O`j)
Adviesdiensten Uerdere groei van Det landelijk
netwerk van regio- en
verkoopkantoren, waarbij men de
markt vvolgt’.
WO`Q>O
>eperkt in aantal arbeidsplaatsen,
deels verplaatsing
Reclame`multimedia \roei vooral door relatief kleinscDalige
nieuw vestigingen op lokaal niveau.
M>O`Q>O
>eperkt in aantal arbeidsplaatsen
*Dird Party Customer
service
Nieuwe vestigingen, voornamelijk call
centers
M>O evt. Q>O
groot aantal arbeidsplaatsen
FinanciYle diensten Call centers, sDared service centers M>O`Q>O
\root aantal arbeidsplaatsen call
centre, sDared services deels
verplaatsing
Entertainment Nieuwe vestigingen M>O
Ueel deeltijd, buiten
standaardkantooruren
\eBondDeidsBorg o.m. RuD activiteiten, verdere
BorgvoorBieningen (geen kantoorwgD)
M>O`Q>O`WO
\root aantal arbeidsplaatsen
Onderwijs`OnderBoek RuD activiteiten, onderBoeksbureaus,
onderwijsinstellingen
Q>O`WO
23
3.4 Kansen voor TiIburg
Conclusies
Op basis van de analyse in paragraaf 2 is een selectie te maken van voor *ilburg interessante doelgroepen in
combinatie met kansrijke activiteiten@
· (Regio)kantoren in de brancDes adviesdiensten, reclame en multimedia en RC*`automatisering
· 8Dared 8ervice centers met name in de brancDe financiYle dienstverlening (in dit segment van financiYle
dienstverlening is nog wel groei te verwacDten)
· Call centers bijvoorbeeld in de brancDes tDird party customer service en op gebied van automatisering (Delp
desks) en in de financiYle dienstverlening (in dit segment van financiYle dienstverlening is nog wel groei te
verwacDten).
· RuD activiteiten op Det gebied van geBondDeidsBorg en in aansluiting op de activiteiten van de !U>.
Mogelijke groei in BorgvoorBieningen in de sector geBondDeidsBorg wordt Dier verder buiten bescDouwing gelaten
omdat dit geen kantorenwerkgelegenDeid betreft en daarmee ook buiten een ruimer opgevatte doelstelling van
deBe notitie valt.
Aan)nopin@spunten 9oor <eleid
· Uoor bovengenoemde doelgroepen kan DetBij een actief beleid ricDting eigen markt (reeds gevestigd en
starters` spin offs) ingeBet worden, DetBij een actief ac[uisitiebeleid, DetBij een combinatie van beide. Rn de
volgende paragrafen wordt duidelijk welke perspectieven genoemde bronnen bieden voor gericDt beleid.
· Rn Det DandDaven en uitbouwen van een goed vestigingsklimaat in *ilburg moet in elk geval aandacDt uitgaan
naar de locatiefactoren die voor bovengenoemde doelgroepen Det meest relevant Bijn.
· De sterkten van *ilburg ten aanBien van deBe locatiefactoren dienen, stevig onderbouwd met facts en figures
en VgetuigenissenW actief te worden uitgedragen in Det *ilburgse promotiebeleid naar de genoemde
doelgroepen.
24
Deel II: Bronnen voor versterking
Op basis van de analyses in Det eerste deel van deBe notitie Bijn een aantal combinaties aan te wijBen van
kansrijke activiteiten en interessante deelsegmenten voor de versterking van de *ilburgse dienstensector. Uoor
de invulling van concrete beleidsmaatregelen is ecDter vooral de bron van belang@ Det stimuleren en faciliteren
van reeds in *ilburg gevestigde bedrijven vraagt (deels) om andere maatregelen dan Det aantrekken van
bedrijven van buiten of Det stimuleren van nieuwe ondernemingen in de categorieYn starters of spin offs. Rn Det
tweede deel van deBe notitie wordt voor elk van deBe VbronnenW bekeken in Doeverre Be een bijdrage kunnen
leveren aan de versterking van de *ilburgse dienstensector en welke beleidsmaatregelen noodBakelijk Bijn om
deBe versterking te bereiken.
4 De Tilburgse Zakelijke Dienstverlening
4.1 Kracht en positie van de TiIburgse zakeIijke dienstverIening
*en opBicDte van de referentiegebieden bescDikt de gemeente *ilburg over een relatief geringe Bakelijke
dienstverlening (Bie figuur 1). v8lecDts’ een kleine 1LM van de werkgelegenDeid is in deBe sector terug te vinden.
Rn de geBamenlijke >rabantse steden (>:) ligt dit aandeel aanmerkelijk Doger (21M) en ook in de grote steden
(meer dan 100.000 inwoners) en in Nederland als geDeel worden Dogere percentages genoteerd (respectievelijk
2LM en 18M). Ook wanneer de bredere definitie van kantorenwerkgelegenDeid
1
wordt geDanteerd blijft Det
*ilburgse cijfer (23M) acDter bij de scores in de referentiegebieden.
B3Let
Qoewel de ontwikkeling van Det aantal banen in de afgelopen jaren ietwat tegenvalt, Bijn de economiscDe
prestaties van de *ilburgse dienstensector goed te noemen, Boals blijkt uit figuur 2. Rn 2000 Bagen de Midden-
>rabantse bedrijven in de dienstensector Dun omBet met maar liefst 7M toenemen en Det afgelopen jaar kon een
nominale omBetgroei van LM worden genoteerd, ongeveer Det dubbele van de landelijke groeivoet.
=n9esterin@en
De positieve omBetontwikkeling Deeft de Midden->rabantse dienstensector aangeBet tot investeren. *ot 2000
bleef Det aandeel investerende bedrijven in Midden->rabant acDter bij de percentages in Noord->rabant en
Nederland, Doewel er al die tijd sprake is geweest van een stijgende lijn. De afgelopen twee jaar lag Det aandeel
investerende bedrijven in Midden->rabant Doger dan landelijk en Noord->rabant. Dit Bou mogelijk kunnen duiden
op een inDaalslag die mogelijk is gemaakt door de positieve omBetontwikkelingen.
Koe@e9oe@de Maarde
De toegevoegde waarde van de Bakelijke dienstverlening is in *ilburg relatief beperkt. De sector is goed voor
ongeveer 1LM van de *ilburgse werkgelegenDeid en ruim 19M van de toegevoegde waarde. Dit betekent een
toegevoegde waarde indef van 1,24
12
. Rn de provincie Noord->rabant ligt deBe indefscore aanmerkelijk Doger
(1,4:) en ook in Nederland wordt een Doger cijfer genoteerd (1,43).
Uit tabel 7 blijkt dat Bowel Det aandeel van de *ilburgse diensten dat Det predikaat DigDtecD verdient als Det
aandeel medium-tecD lager ligt dan Det >rabantse en landelijke cijfer en fors acDter blijft bij de percentages van
de >: en de grote steden. Qet feit dat *ilburg wat betreft toegevoegde waarde minder goed scoort Deeft natuurlijk
alles te maken met de samenstelling van de sector Bakelijke dienstverlening@ vooral faciliterende diensten Boals
de uitBend- en de scDoonmaakbrancDe Bijn sterk (over)vertegenwoordigd, terwijl in de stad de meer
Doogwaardige activiteiten als bijvoorbeeld automatiseringsdiensten en RuD relatief weinig voorkomen.
Ne@ionale oriJntatie
Een belangrijk kenmerk van de *ilburgse Bakelijke dienstverlening is ook de lokale c.[. regionale oriYntatie.
Uolgens de jaarlijkse ER>O-en[ste (2001) van de !amer van !oopDandel doet slecDts :,8M van de Bakelijke
dienstverleners in Midden->rabant Baken met Det buitenland. <andelijk is dit bijna : procentpunten Doger. Qet
gaat in *ilburg veelal om vbevolkingsvolgende’ bedrijven.

%&
De indef kan worden berekend door Det toegevoegde waarde aandeel te delen op Det aandeel werkBame personen.
2:
Fi guur 1
Br on: ETI N, bewer k i ng KD
Fi guur 2
OmBetontwikkeling dienstensector in Midden->rabant,
Noord->rabant en Nederland in de periode 199:-2001 (in M)
0
1
2
3
4
:
L
7
8
199: 199L 1997 1998 1999 2000 2001
%
Midden->rabant Noord->rabant Nederland
Br on: ERBO 1995 t / m 2001
Tabel 7
Uitsplitsing van dienstverlening in DigD-tecD, medium-tecD en low-tecDq
High-tech Medium-tech Low-tech
*ilburg 14,1 21,L L4,4
>: 19,L 23,8 :L,L
Noord->rabant 1L,L 2:,: :7,8
\rote steden 18,: 2:,: :L,0
Nederland 1L,4 2:,4 :8,1
* Op bas i s van een def i ni t i e van MERI T. Het bet r e f t hi er een br eder e def i ni t i e van d i enst ver l eni ng dan di e i n de r e st
van de s t udi e wor d t gehant eer d. Tot de af bakeni ng van MERI T behor en bi j voor beel d ook se ct or en al s handel ,
t r anspor t , en ove r i ge di ens t en.
Br on: LI SA, bewer k i ng ETI N Adv i seur s
WerkgeIegenheid in de dienstverIening en
kantoorwerkgeIegenheid (2001)
0
:
10
1:
20
2:
30
3:
40
*
ilb
u
r
g
>
:
\
r
o
te
s
t
e
d
e
N
e
d
e
r
la
n
d
Hakelijke Diensten !antoor
Figuur 3
Aandeel investerende bedrijven in Midden-Brabant,
Noord-Brabant en Nederland in de periode 1995-2001
0
10
20
30
40
:0
L0
70
80
199: 199L 1997 1998 1999 2000 2001
%
Midden->rabant Noord->rabant Nederland
2L
4.2 SamensteIIing
*abel 8 op de volgende bladBijde geeft de werkgelegenDeid in *ilburg weer in de verscDillende brancDes binnen
de Bakelijke dienstverlening.
De drie grootste brancDes in termen van werkgelegenDeid in *ilburg Bijn;
· De brancDe met accountants en diverse onderBoeks- en adviesbureaus (>ijna 3.000 mensen in 2000, een
kleine :00 vestigingen.) DeBe brancDe telt 37 bedrijven met meer dan 20 arbeidsplaatsen, waarvan Rnterpolis
en Uan 8paendonck Pensioenen, 8CA>, A>A> Accountants, >DO Walgemoed Campsobers de grootste
Bijn.
· Reiniging van gebouwen en transportmiddelen (in 2000 goed voor ruim 2.700 banen). Rnmiddels is dit aantal
aanBienlijk gedaald door Det vertrek van bedrijven als Accent OnderDoudsservice (-730 banen) en DitsDuiBen
(-140 banen). \rote bedrijven die nog steeds in *ilburg gevestigd Bijn, Bijn onder andere@ Uitron
8cDoonmaakdiensten, Rnitial Dienstverlening Nederland en Coppejans.
· De brancDe vverBekeringen en pensioenen’ (2.2:0 werkBame personen en 11 vestigingen)
13
De brancDe
Deeft Bijn Doge notering te danken aan de aanweBigDeid van Rnterpolis waarin 2000 meer dan 2.100 mensen
werkBaam waren. Ook Delta <loyd is een relatief grote in *ilburg gevestigde speler op de verBekeringsmarkt.
Mate 9an concentratie
Uit de tabel valt tevens af te leBen welke brancDes binnen de Bakelijke dienstverlening in *ilburg relatief sterk
geconcentreerd Bijn ten opBicDte van de verscDillende referentiegebieden.
Relatief sterk tot zeer sterk (over)vertegenwoordigd:
· UitBendbureaus en wervings- en selectie bureaus en de brancDe verBekeringen en pensioenen De
oververtegenwoordiging van deBe twee brancDes in *ilburg is ecDter Det gevolg van de aanweBigDeid van
Rnterpolis en de Diamantgroep. Honder deBe twee vestigingen smelt de voorsprong als sneeuw voor de Bon
en is er Belfs sprake van een ondervertegenwoordiging.
· De scDoonmaakbrancDe is in *ilburg sterk vertegenwoordigd, Bowel in relatieve als absolute termen.
· De verDuur van transportmiddelen is in *ilburg eveneens sterker vertegenwoordigd dan in de >: en Noord-
>rabant als geDeel. *en opBicDte van de grote steden in Nederland is er ecDter sprake van een
ondervertegenwoordiging. >ovendien is de brancDe, gelet op Det geringe werkgelegenDeidsaandeel, van
relatief ondergescDikt belang voor de economie van *ilburg.
Relatief ondervertegenwoordigd
· Accountants en diverse onderBoeks- en adviesbureaus. DeBe brancDe telt binnen *ilburg veel
arbeidsplaatsen, maar van een concentratie kan niet worden gesproken. Rmmers, vergeleken met de >: en
de grote steden in Nederland is de brancDe in *ilburg ondervertegenwoordigd.
Activiteiten op het gebied van automatisering en R&D, zijn in Tilburg ondervertegenwoordigd. In een aantal
gevallen scoort de gemeente zelfs sterk onder de maat.
Pa3enstellin@ naar @rootte)lasse
Qet beeld van Det midden- en kleinbedrijf (mkb)
14
als dx regionale banenmotor gaat voor wat betreft de Bakelijke
dienstverlening nog steeds op. Rn relatieve termen ligt de groeivoet van Det mkb in *ilburg al geruime tijd Doger
dan die van Det grootbedrijf. *ussen 199L en 2001 nam de werkgelegenDeid in de Dele Bakelijke dienstensector
toe met maarliefst 30M, terwijl Det grootbedrijf in dieBelfde periode een daling van 1M moest incasseren. De
daling in Det grootbedrijf is een resultante van Det vertrek van enkele grote Bakelijke dienstverleners uit *ilburg.
De belangrijkste Bijn@ Accent, DitsDuiBen, !PN *elecom, Woonfonds Qolland, >asita en Qago Nederland. Rn
absolute werkgelegenDeidstermen legt Det grootbedrijf veel gewicDt in de scDaal. De bedrijven met meer dan :0
werkBame personen in dienst Bijn in de gemeente *ilburg goed voor bijna L0M van de werkgelegenDeid in de
Bakelijke dienstverlening.

13
De in *ilburg gevestigde verBekeraar CH-\roep (bijna 900 werkBame personen) is niet in de statistieken van de verBekeringsbrancDe en de
Bakelijke dienstverlening opgenomen. Dit bedrijf is in de categorie vUerplicDte sociale verBekeringen’ ingedeeld, een onderdeel van de
overDeidssector. \eBien de activiteiten en de (Bakelijke) uitstraling van dit bedrijf is deBe typering discutabel.
14
Normaliter worden tot Det midden- en kleinbedrijf alle bedrijven gerekend met minder dan 100 werkBame personen in dienst. Rn deBe studie
worden alle bedrijven met minder dan :0 werkBame personen in dienst gerekend tot Det mkb. Alle bedrijven groter dan of gelijk aan :0 werkBame
personen worden geBien als grootbedrijf.
27
28
Tabel 8
Hakelijke dienstverlening in de gemeente *ilburg en de referentiegebieden (2000)
Branche TiIburg WerkgeIegenheidsstructuur (%)
ve#t% &%'% T)lb,-g /0 Noo-d-
/-5b5nt
7-ote
Steden
Nede-l5nd
*elecommunicatie 10 1:: 1,1 3,1 2,0 :,: 3,L
>anken 27 922 L,3 9,3 9,L 9,4 8,8
Overige financiYle instellingen 23 41 0,3 2,: 2,L 2,9 3,4
UerBekeringen en pensioenen 11 2.247 1:,4 3,4 2,0 L,2 4,4
Activiteiten verwant aan financ. instellingen 73 123 0,8 1,0 1,0 1,9 1,7
Activiteiten t.b.v. verBekeringen en pensioenen 92 349 2,4 3,0 3,L 2,L 3,3
Projectontwikkeling en Dandel in onroerend goed 3: L9 0,: 0,7 0,7 0,7 0,8
UerDuur van onroerend goed 14 44: 3,0 1,8 2,1 2,0 2,3
>emiddeling in en beDeer van onroerend goed :2 187 1,3 1,L 1,9 1,L 1,9
UerDuur van personenauto’s 10 37 0,3 1,1 0,7 0,7 0,:
UerDuur van transportmiddelen (efcl. pers.
auto’s) : 29 0,2 0,1 0,1 0,2 0,2
UerDuur van macDines en werktuigen 7 21 0,1 1,1 1,2 0,: 0,7
UerDuur van overige roerende goederen 47 1:2 1,0 0,9 1,4 0,7 1,1
Adviesbureaus op gebied van automatisering 81 299 2,0 :,: 4,L :,0 :,2
8ysteemontwikkelings- en programmeren 38 142 1,0 3,L 3,3 3,2 3,3
Computercentra 3 2L 0,2 0,1 0,2 0,8 0,L
Databanken 4 10 0,1 0,1 0,1 0,2 0,2
OnderDoud`reparatie (computers,
kantoormacDines) 7 7 0,0 0,1 0,2 0,3 0,3
Overige dienstv. op gebied van automatisering 24 L: 0,4 0,7 0,8 1,2 1,1
NatuurwetenscDappelijke RuD L LL 0,: 3,4 2,2 1,7 2,:
Overige RuD 3 3 0,0 0,1 0,2 0,3 0,2
Accountants en onderBoeks- en adviesbureaus 488 2.97: 20,3 21,0 20,8 18,8 19,1
ArcDitecten en ingenieursbureaus 1:: :34 3,7 7,2 9,2 8,0 8,3
!euring en controle 1 1 0,0 0,2 0,2 0,L 0,:
Reclamebureaus 131 429 2,9 3,3 3,7 3,0 3,3
UitBendbureaus en werving en selectie 8L 2.029 13,9 L,4 :,1 :,4 4,7
>eveiliging en opsporing 4 L 0,0 1,8 1,7 1,9 1,9
Reiniging van gebouwen en transportmiddelen 4: 2.738 18,7 12,4 13,: 10,0 10,8
Overige Bakelijke dienstverlening 203 :22 3,L 4,8 :,L 4,8 :,3
TotaIe dienstverIening 1.685 14.629 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0
Br on: LI SA; bewer k i ng ETI N Adv i seur s
29
4.3 Trends en ontwikkeIingen
Qroei 9an de Mer)@ele@en4eid
Hoals al eerder geBegd is de Bakelijke dienstverlening in de gemeente *ilburg relatief beperkt van omvang.
>ovendien is van een inDaalslag vooralsnog geen sprake. *ussen 199L en 2000 groeide de werkgelegenDeid in
de sector met circa 1:M. *er vergelijking@ in Nederland ligt de groei in dit tijdvak boven de 30M. *ussen 2000 en
2001 kromp de dienstverlening in *ilburg Belfs met enkele procentpunten. De daling is vooral te danken aan Det
vertrek van enkele grotere scDoonmaakbedrijven uit *ilburg in 2001.
De ontwikkeling van de kantoorwerkgelegenDeid laat een vergelijkbaar beeld Bien. *ilburg (j13M) blijft namelijk
ook Dier ruim acDter bij de ontwikkelingen in Noord->rabant, de grote steden en in Nederland. *ilburg realiseert
tussen 199L en 2000 een groei van 13M, de groei in de referentiegebieden ligt Bo’n 10 procentpunten Doger.
*ussen 199L en 2001 Bijn vooral de uitBendbrancDe en werving- en selectiebureaus sterk in omvang gegroeid
1:
.
Ook de overige Bakelijke dienstverlening doet Det goed met snelgroeiende bedrijven als Q.C.N. (Qet Callcenter
Netwerk) en *eleperformance Nederland. De brancDe verBekeringen en pensioenen beBet in *ilburg de derde
plaats als Det gaat om de groei van de werkgelegenDeid in absolute termen. DeBe groei komt bijna geDeel voor
rekening van Rnterpolis. \eBien de ambitieuBe uitbreidingsplannen van de verBekeraar valt ook de komende jaren
een verdere groei te verwacDten.
De sector reiniging van gebouwen en transportmiddelen is de afgelopen jaren in *ilburg dx grote verlieBer
gebleken (- 1.400 banen in vijf jaar). >elangrijkste oorBaak is Det vertrek van een aantal grote bedrijven. Andere
verlieBers Bijn de brancDes VOverige financiYle instellingenW (wegvallen Woonfonds Qolland) en de telecomsector
(ontwikkelingen bij !PN *elecom).
Tabel 9a
Top vijf groeiende branches in de zakelijke
dienstverlening in Tilburg in de periode 1996-2001
TiIburg
abs. %
B5
%
Noord-
Brabant
%
1. UitBendbureaus en werving en selectie 97: 82,L L0,8 70,8
2. Overige Bakelijke dienstverlening 77: 212,3 LL,8 40,:
3. UerBekeringen en pensioenen 330 17,8 32,2 2:,1
4. ArcDitecten- en ingenieursbureaus 190 48,0 18,4 28,4
:. EconomiscDe onderBoeks-, advies- en pr-bureaus 180 7,4 17,2 27,7
Tabel 9b
Top vijf krimpende branches in de zakelijke
dienstverlening in Tilburg in de periode 1996-2001
TiIburg
Abs. %
B5
%
Noord-
Brabant
%
1. Reiniging van gebouwen en transportmiddelen -1.440 -4:,2 -14,3 j0,2
2. Overige financiYle instellingen -100 -73,7 j102,L j12:,8
3. *elecommunicatie -3: -14,7 jL,4 j0,9
4. >emiddeling in en beDeer van onroerend goed -2: -11,3 j31,: j43,4
:. UerDuur van overige roerende goederen -1: -7,3 -7,: j8,7
Br on: Ves t i gi ngenr egi s t er Noor d- Br abant ; bewer ki ng ETI N Adv i seur s

%'
DeBe stijging van Det aantal banen kan voor een groot deel worden toegescDreven aan de Diamantgroep.
30
Dat de ontwikkelingen in de dienstverlening in *ilburg sterk kunnen fluctueren Deeft alles te maken met de
dominantie van enkele grote bedrijven binnen de sector. Dat de concentratiegraad in *ilburg Doog is, blijkt wel uit
Det feit dat de 2: grootste dienstverleners ::M van de banen in de sector voor Dun rekening nemen (Bie tabel 1 in
bijlage RR). Rnterpolis alleen al is goed voor ruim 1LM van de werkgelegenDeid in de Bakelijke dienstensector. De
sterke afDankelijkDeid van enkele grote bedrijven maakt de gemeente relatief kwetsbaar.
RetMer)en
De Bakelijke dienstverlening profiteert sterk van de aanweBigDeid van bedrijven uit andere sectoren. Dit is vooral
een gevolg van de toenemende verwevenDeid van Det bedrijfsleven. Door de trend van uitbesteding ontstaan
complefe netwerken of clusters. Uooral de industrie en bepaalde dienstverlenende brancDes raken Dierdoor
steeds sterker met elkaar verbonden. *evens transformeren de industrie en de logistiek Belfs ook steeds meer tot
dienstverlenende bedrijven. Qet wordt steeds moeilijker om bedrijven binnen een bepaalde sector te plaatsen. Dit
geldt dus ook voor de Bakelijke dienstverlening. Rn paragraaf vijf, starters en spin-offs, wordt dieper ingegaan op
de betekenis van de andere sectoren in de *ilburgse economiscDe structuur voor de sector Bakelijke
dienstverlening.
4.4 Dynamiek
Rn *ilburg worden relatief veel nieuwe bedrijven of (neven)vestigingen gesticDt. Rn 199L bestond 1LM van de
bedrijven in de Bakelijke dienstverlening uit bedrijven`vestigingen die in datBelfde jaar waren opgestart
1L
<andelijk
stokte de teller bij 14M. Rn de twee daaropvolgende jaren namen de percentages van *ilburg iets af, maar nog
altijd lagen de scores boven Det landelijk gemiddelde. Rn 1999 en 2000 groeide Det aandeel nieuw opgericDte
bedrijven fors tot meer dan 18M in 2000. Qet economiscD tij Bat mee, en veel werknemers besloten voor BicDBelf
te beginnen. Nog niet bekend is Doeveel dienstverlenende bedrijven in 2001 Bijn opgericDt. WellicDt dat dit aantal
iets Bal afnemen als gevolg van de conjuncturele neergang en de onBekerDeden die dat met BicD meebrengt.
Door de jaren Deen is dienstverlening in *ilburg steeds dominanter geworden als Det gaat om Det aantal
opricDtingen. Rn 2000 bijvoorbeeld kon 29M van Det totaal aantal opricDtingen worden toegescDreven aan de
dienstverlening, in 199L was dit nog vslecDts’ 2:M. <andelijk is deBe dominantie nog pregnanter, maar liefst 31M
van de opgericDte bedrijven komt voor rekening van de dienstensector.
Qet aantal opricDtingen is Det grootst in de categorie economiscDe diensten, bijna 340 nieuwe bedrijven in vijf jaar
tijd
17
. *ot deBe brancDe beDoren onder andere de economiscDe onderBoeks- en adviesbureaus, markt- en
opinieonderBoeksbureaus en public relationsbureaus. De drempels voor dergelijke bedrijven om toe te treden tot
de markt Bijn relatief gering en doordat steeds meer outsourcing plaatsvindt bij grotere industriYle bedrijven,
dienstverleners en overDeden, groeit de markt voor de economiscDe dienstverlening nog altijd. Ook voor de
komende jaren Bal dat Det geval Bijn.
Rn Deel Nederland is Det aantal startende automatiseringsbedrijven de afgelopen jaren efplosief gestegen. Ook
*ilburg Deeft Det aantal automatiseringsbedrijven fors Bien toenemen. *ot 1998 bestond de aanwas bijna geDeel
uit starters. Qet aantal door reeds bestaande bedrijven opgericDte nevenvestigingen was toen nog Beer beperkt.
Rn 1999 en 2000 steeg niet alleen Det aantal starters efplosief, maar nam tevens Det aantal nevenvestigingen en
docDterondernemingen fors toe. >lijkbaar werd *ilburg dus ook voor bestaande bedrijven steeds interessanter.
Rnmiddels is de Beepbel van de nieuwe economie geknapt en veel (kleinere) bedrijven Bijn Det afgelopen jaar op
de fles gegaan, waardoor potentiYle aanstaande ondernemers Bouden kunnen worden afgescDrikt. Aan de
andere kant Debben ook de grotere automatiseringsbedrijven moeten reorganiseren, waardoor RC*’ers op straat
Bijn komen te staan. Mogelijk dat een deel van Den voor BicDBelf begonnen is of Bal gaan beginnen.
*ilburg kende tussen 199L en 2000 een groot aantal startende reclamebureaus. Rn deBe periode konden 21L
nieuw opgericDte bedrijven worden bijgescDreven. Daar staat ecDter tegenover dat de brancDe BicD tevens

%"
De genoemde cijfers Bijn afkomstig van de !amer van !oopDandel Midden->rabant en Debben betrekking op mutaties uit Det Qandelsregisters.
De cijfers dienen vooral als indicatie (niet alle bedrijven Bijn verplicDt om BicD in Det Qandelsregister in te scDrijven en anderBijds worden ook vlege
bedrijven’ meegeteld (bijvoorbeeld de Bogenaamde lege >U’s).
%#
Hie bijlage 1 tabel >
31
geconfronteerd Bag met een relatief groot aantal opDeffingen. *egenover elke tien nieuwe bedrijven stonden vier
bedrijven die ter Biele waren gegaan.
>ij de verDuurbedrijven en de post en communicatiebrancDe is Det aandeel opgeDeven bedrijven Det grootst. >ij
deBe brancDes wordt meer dan de Delft van de groei als gevolg van opricDting van nieuwe bedrijven tenietgedaan
door opDeffingen.
De bedrijvendynamiek bestaat niet alleen uit de starters en opDeffingen, maar ook uit Det aantal inter- en
intraregionale bedrijfsverplaatsingen. Rn *ilburg overstijgt Det aantal uitgaande bedrijven Det aantal inkomende
bedrijven. Rn de periode 199L-2000 Deeft vooral de economiscDe dienstenbrancDe een groot aantal bedrijven Bien
vertrekken.
4.: !ansen voor *ilburg
Concluderend
· Omvang en groei van de dienstensector in *ilburg liggen beneden de gemiddelden van de
referentiegebieden
· Daarentegen liggen omBet, investeringen en aandeel nieuwe vestigingen boven de gemiddelden in de
referentiegebieden, Doewel Det aandeel dienstverleners in Det totale aantal starters voor *ilburg lager ligt. Dit
Bou tocD kunnen duiden op Det begin van een inDaalslag.
· \roei in reeds in *ilburg gevestigde dienstverleners is met name te verwacDten in de segmenten@
Tabel 10
Branche/segment Activiteit kenmerken
Reclamebureaus UMC Ueel starters, maar ook relatief veel opDeffingen
EconomiscDe en
adviesdiensten
UMC, regiokantoren Rn afgelopen jaren veel starters, vooruitBicDt op sterke
groei
Automatisering`
RC*
Regiokantoren, UMC Uele kleinere en startende ondernemingen in
RC*`multimedia segment
Enkele grotere op gebied van automatisering
UerBekeringen en
pensioenen
Qoofdkantoren \rote ondernemingen, voorBien groei
Call centers Met name *Dird party customer service, Delpdesks en
financiYle dienstverlening
· Uan de genoemde brancDes is alleen de brancDe verBekeringen en pensioenen in *ilburg nu relatief sterk
vertegenwoordigd. Met name de brancDes EconomiscDe diensten, onderBoek en adviesdiensten en
automatisering Bijn in *ilburg nog relatief ondervertegenwoordigd.
· Alle in de tabel genoemde brancDes komen voor in de in paragraaf 2 bescDreven lijst van kansrijke en
interessante doelgroepen. Uoor de versterking van de (Bakelijke) dienstensector in de gewenste ricDting biedt
Det goed faciliteren van de reeds gevestigde dienstverlening dus belangrijke aanknopingspunten.
Aan)nopin@spunten 9oor <eleid
· Uoor alle reeds gevestigde ondernemingen is een goed ondernemingsklimaat relevant. Dat de gemeente
daarin een belangrijke bijdrage kan leveren mag blijken uit de bencDmark ondernemingsklimaat, waarin
*ilburg in 1999 overigens een overtuigende eerste plaats beDaalde
18
. De toegang tot en samenwerking met
de gemeente spelen een belangrijke rol in de beoordeling van Det ondernemingsklimaat. Ondernemingen
DecDten veel belang aan Det Debben van een centraal aanspreekpunt binnen de gemeente. Een goede
organisatiegraad vanuit de ondernemingen Belf of Det bestaan van een DecDt netwerk van ondernemingen
kan ook in belangrijke mate bijdragen aan een goede samenwerking met de gemeente. Qet
accountmanagement van de gemeente *ilburg vervult een belangrijke positie in Det faciliteren van genoemde

%$
>encDmark Ondernemingsklimaat, vergelijking 2L (middel)grote steden in Nederland, Ministerie EH, 2000, resultaten van de bencDmark 2001
Bijn nog niet bekend op dit moment.
32
samenwerking. Recent is besloten dat Det accountmanagement BicD ook meer beBig Bal gaan Douden met de
in *ilburg gevestigde dienstverleners. Ook de opricDting van Det Dienstverleners Platform waarvan
burgemeester 8tekelenburg voorBitter is kan bijdragen aan Det verbeteren van Det ondernemingsklimaat voor
*ilburgse dienstverleners.
· Door (de leden van) Det *ilburgs Dienstverleners Rnitiatief genoemde aandacDtspunten Bijn in Det *ilburgse
vestigings klimaat Bijn@
- AutobereikbaarDeid
- ParkeergelegenDeid
- Allure
DeBe punten komen voor een belangrijk deel overeen met de vestigingseisen die in Det algemeen gelden voor de
sector (Bakelijke dienstverlening (Bie paragraaf 2). >edrijven die reeds in *ilburg gevestigd Bijn Bullen voor
uitbreiding` groei ook in eerste instantie de mogelijkDeden binnen *ilburg bekijken. Qet realiseren van
bovengenoemde vestigingsfactoren valt daarmee onder ambitieniveau 1@ kansen waarmaken.
33
5 Vestiging van bedrijven van elders
Een tweede mogelijkDeid voor de versterking van de sector Bakelijke dienstverlening in *ilburg vormt Det
aantrekken van elders gevestigde dienstverleners. Uoor Det ricDten en aanscDerpen van de *ilburgse pijlen Bijn
een aantal vragen van belang@
· Welke doelgroepen Bijn interessant en Debben locatieeisen die redelijk aansluiten bij Det *ilburgse
vestigingsklimaat_
· Rn Doeverre Bijn deBe doelgroepen op Boek naar nieuwe vestigingslocaties_
· Welke locatiekeuBefactoren Bijn voor deBe doelgroepen Det meest relevant_
· Op welke wijBe is Det locatiekeuBeproces van deBe doelgroepen te becnvloeden
5.1 Kansrijke en interessante doeIgroepen
Paragraaf 3 sloot af met een lijst van voor *ilburg interessante combinaties van doelgroepen en kansrijke
activiteiten. Rnteressant omdat Be aansluiten bij de *ilburgse economiscDe doelstellingen, kansrijk omdat Be
passen bij Det *ilburgse locatieprofiel. Rn Det tekstblok Dieronder worden deBe combinaties nogmaals
weergegeven.
· (Regio)kantoren in de branches adviesdiensten, recIame en muItimedia en ICT/automatisering
· Shared Service centers met name in de branche financiëIe dienstverIening
· CaII centers bijvoorbeeId in de branches third party customer service en op gebied van
automatisering (heIp desks) en de financiëIe dienstverIening
· R&D activiteiten op het gebied van gezondheidszorg en in aansIuiting op de activiteiten van de KUB
\een van de genoemde brancDes is nog relatief sterk vertegenwoordigd in de *ilburgse economiscDe structuur.
\eBien Det relatief grote aantal starters en de groei in voorgaande jaren is binnen de brancDes reclame en
multimedia, adviesdiensten en RC*` automatisering nog wel groei te verwacDten vanuit de bestaande *ilburgse
dienstverlening. Met name in de categorie reclame en multimedia, waar nieuwe vestigingen voornamelijk lokaal`
kleinscDalig van aard Bijn (Bie paragraaf 2) Bijn *ilburgse starters en doorgroeiers de belangrijkste bron voor
versterking. \eBien recente vestiging van bijvoorbeeld Det Rabobank call centre is verder vanuit de gevestigde
dienstverleners mogelijk groei te verwacDten in de sector call centers op Det gebied van financiYle
dienstverlening.
5.2 Dynamiek
*abel 11 is overgenomen uit Det 8tec rapport. Uoor een viertal van de genoemde combinaties van sectoren en
activiteiten geeft de tabel een Doge dynamiek weer.
34
Tabel 11
Segment/branche Dynamiek/beweging Type vestiging
FinanciYle diensten@
banken en
verBekeringen
Efficiency processen (fusies, scDaalvergroting) en
toenemend belang klantgericDtDeid voeden dynamiek.
Uit BicD in concentratie en samenvoeging van
activiteiten (Doofdkantoren, ssc’s) en groei van call
centeractiviteiten. Rn geringere mate verkoopkantoren.
Uooral Doofdkantoren en call centers, in
beperkte mate sDared services centers
Adviesdiensten
(economiscD, juridiscD,
ingenieurs)
Door scDaalvergroting concentratie van functies, Bowel
regionaal als landelijk. *egelijkertijd verdere groei van
Det landelijk netwerk van regio- en verkoopkantoren,
waarbij men de markt vvolgt’.
Qoofdkantoren,
verkoop- en`of regiokantoren
Automatiseringsdienste
n
(RC*)
\roei van landelijk netwerk van door nieuwe regio- en
verkoopkantoren, waarbij men markt en personeel volgt.
Daarnaast nieuw vestiging van (inter)nationale
Doofdkantoren. Uerdere groei van Delpdesks en call
centers (telecom met name). Dip in markt Borgt nu voor
enige terugDoudendDeid en Bekere concentratietrend.
Met name Doofdkantoren, verkoop-
en`of regiokantoren, en in beperkte
mate
call centers en Delpdesks.
*Dird party customer
service
\roeimarkt. Nieuwe vestigingen van facilitaire call
centers die onderdeel uitmaken van landelijk en`of
internationaal netwerk. <icDte trek uit de Randstad.
Call centers
De dynamiek is Doog voor Regiokantoren`UMC kantoren in de brancDe adviesdiensten en in de brancDe
RC*`Automatisering. Minder Doog is de dynamiek voor de Call centers` Delp desks in de automatiseringsbrancDe.
Uoor wat betreft de financiYle dienstverlening Bit er weer wel veel dynamiek in de Call Centre activiteiten. Rn
mindere mate is dit ook Det geval voor sDared service centers op Det gebied van financiYle dienstverlening. Rn Det
deelsegment *Dird party customer service is veel beweging op Det gebied van Call centres.
Uoor de combinatie regiokantoor`verkoopkantoor in Reclame en Multimedia is sprake van een Beer lage
dynamiek. Nieuwe bedrijven en vestigingen komen Dier vooral voort uit de locale markt (starters, uitbreiding en
evt beperkte regionale verplaatsing).
>ij RuD activiteiten is de dynamiek sterk afDankelijk van clustering. Op Det moment dat een regio of stad een
kenniscluster Deeft` ontwikkeld op een specifiek onderBoeksgebied Bullen nieuwe ondernemingen op dat gebied
BicD graag in de buurt vestigen, door clustering ontstaan vaak spin offs van de bestaande bedrijven. >eide
groepen versterken Det gevormde cluster, waarna ook bestaande bedrijven BicD mogelijk in die ricDting
verplaatsen. Om een dergelijke dynamiek te creYren is Det van belang dat duidelijk gekoBen wordt voor de
ontwikkeling van een kenniscluster op een specifiek gebied (vgl. regio <eiden <ife sciences, regio EindDoven
(RC*) *ecDnologie). Uaak wordt daarbij gekoBen voor een campusacDtige aanpak@ Qet groeperen van
verscDillende organisaties op xxn locatie, met Doogwaardige centrale voorBieningen. De reeds in *ilburg
aanweBige organisaties op Det gebied van geBondDeidsBorg bieden wellicDt mogelijkDeden voor Det
creYren`versterken van een *ilburgs kenniscluster rondom dat gebied.
3:
5.3 Locatiekeuzefactoren van doeIgroepen
Op basis van bovengenoemde analyse van de dynamiek in verscDillende segmenten, in combinatie met de lijst
van interessante en kansrijke sectoren`activiteiten uit paragraaf 2 is een Bogenaamde sDortlist te maken van
combinaties die vanwege de aanweBige dynamiek, mogelijkDeden bieden voor een actieve ac[uisitiestrategie. Rn
de onderstaande tabel Bijn deBe combinaties opgenomen teBamen met de belangrijkste vestigingseisen en de
voordelen van *ilburg als vestigingslocatie.
Tabel 12
Segment/activiteit Vestigingseisen Pro's TiIburg
Advies`UMC >ereikbaarDeid
ParkeergelegenDeid
!waliteit fysieke locatie
>ereikbaarDeid
Arbeidsmarkt (aansluiting opleidingen)
RC*`UMC >ereikbaarDeid
ParkeergelegenDeid
NabijDeid klanten
Netwerken
Arbeidsmarkt
!waliteit fysieke locatie
Aansluiting bij *ilburgse multimediacluster
>ereikbaarDeid
Arbeidsmarkt (ruimte)
Centraal gelegen in economiscD sterke regio
Netwerk@ *ilburg RC* lounge
FinanciYle Dienstverlening`Call centers
en 8Dared 8ervice Centers
Arbeidsmarkt
>ereikbaarDeid
!osten Duisvesting
*elecominfrastructuur
Arbeidsmarkt (ruimte en aansluiting)
>ereikbaarDeid
*Dird Party Customer 8ervice`Call
Centers
>ereikbaarDeid
Arbeidsmarkt, evt
meertaligDeid
!osten Duisvesting
*elecominfrastructuur
Arbeidsmarkt (ruimte)
>ereikbaarDeid
Rn een actieve ac[uisitiestrategie naar bovengenoemde doelgroepen toe is Det Baak om in de promotie de voor de
doelgroep belangrijke pro’s van *ilburg goed over te brengen en te onderbouwen met cijfers en getuigenissen
van reeds gevestigde bedrijven.
De scDuingedrukte vestigingseisen Bijn voor de verscDillende doelgroepen belangrijk, maar Bijn niet Bonder meer
aanweBig in Det *ilburgse vestigingsklimaat. Qet succes van een actieve ac[uisitiestrategie gericDt op
bovenstaande doelgroepen Dangt in belangrijke mate af van Det vermogen van de gemeente *ilburg om deBe
vestigingseisen in te realiseren.
5.4 BeinvIoedingsmomenten in het Iocatiekeuzeproces
Uoor Det vormgeven van de ac[uisitiestrategie is van belang te weten op welke beinvloedingsmomenten in Det
locatiekeuBeproces kan worden ingeBet. Qieronder volgt een bescDrijving in stappen van Det videalev verloop van
Det locatiekeuBeproces
19
. Qet proces wordt slecDts in een beperkt aantal gevallen op deBe wijBe doorlopen, maar
facetten er uit Bijn bijna bij elke strategiscDe locatiekeuBe terug te Bien. Met name de beslissers in de financiYle
dienstverlening en de *Dird party customer service centers volgen een rationeel locatiekeuBeproces.
Set locatie)euLeproces
1 Interne scan
>eleid en strategie leiden tot veranderingen in Det locatiepatroon van bedrijven. De beDoefte aan een nieuwe
locatie kan bijvoorbeeld Det gevolg Bijn van een fusie, overname, groei of consolidatie, maar ook van een
reorganisatie waarin bepaalde processen anders worden vormgegeven of uitbesteed. Uervolgens bepaalt een
bedrijf of een nieuwe vestiging wenselijk en Daalbaar is. Daarna bepaalt men Det profiel van de nieuwe vestiging
(Doeveel mensen, welk type arbeid, groeitempo, et cetera).

%(
>escDrijving is integraal overgenomen uit Det 8*EC rapport
3L
2 Programma van eisen vaststellen
Na de interne scan stelt een bedrijf vast welke onderdelen of afdelingen binnen de onderneming een belangrijke
rol spelen bij de keuBe van de locatie en Det goed functioneren van de vestiging in de toekomst. 8amen met
diverse specialisten uit Det bedrijf wordt bepaald welke vestigingseisen essentieel Bijn en welke meer in Det rijtje
wensen tDuisDoren. Dit Bijn criteria die te maken Debben met Det vestigingsmilieu van regio’s ` steden, nog niet
BoBeer met de specifieke locatie ` grond of Det object an sicD.
3 Het zoekgebied wordt vastgesteld
Qet bedrijf Deeft vastgesteld welke criteria belangrijk Bijn. Uervolgens stelt Bij vast welk Boekgebied Bij Danteert.
Daarbinnen wordt globaal vastgesteld welke vestigingsplaatsen worden meegenomen in een eerste analyse (stap
4). Resultaat is de groslist van een groot aantal steden of regio’s.
4 Van groslijst naar longlist
De lange lijst van mogelijkDeden wordt nu beperkt tot een groep van Bes of Beven locaties, de longlist. De grote
groep vestigingsplaatsen wordt vergeleken op basis van de drie of vier essentiYle locatie-eisen die Det bedrijf
Deeft vastgesteld. Ho ontstaat uit deBe vrij grove scDifting een long list van Bes of Beven steden. Qierin is nog
geen ranking is aangebracDt.
5 Analyse van de longlist
Rn deBe fase worden de steden of regio’s op de longlist onderling vergeleken. Op Det eerste geBicDt voldoen deBe
alle aan de criteria. Nu is een meer gedetailleerde aanpak gewenst@ een verdiepingsslag vindt plaats, Bodat de
Duidige situatie en de toekomstige ontwikkelingen beter in beeld komen. Doel@ enkele steden vallen afy
6 Analyse van de shortlist
De drie of vier steden of regio’s op de sDortlist scoren goed op de criteria die voor Det bedrijf belangrijk Bijn. *ocD
Bullen er onderling nog verscDillen Bijn. Rn feite bepalen details de definitieve keuBe. Dit is ook de fase waarin
(fysieke) locaties efpliciet in beeld komen. Rn feite Bijn nu de plussen en minnen op alle locatiekeuBefactoren van
belang, en ook minder grijpbare en rationele factoren als imago en persoonlijke voorkeuren van betrokkenen
spelen een rol. Een ander aspect is de ondersteuning die de lokale overDeid bedrijven biedt.
Qet bedrijf Bal op deBe vragen een antwoord moeten vinden door diverse fact finding trips. Hij steken Dun licDt op
bij de speciaal op werving ingestelde organisaties, Boals ontwikkelingsmaatscDappijen, (ac[uisiteurs of de
afdeling promotie van) gemeenten of DavenscDappen. Uia deBe ingangen komt Det makkelijk in contact met lokale
vestigingen van uitBendbureaus, makelaars, toeleveranciers of testimonialbedrijven.
7 De keuze
*en slotte analyseert een bedrijf de voor-, nadelen en risico’s van de steden op de sDortlist. Hij stellen de
gescDiktDeid vast op korte en lange termijn, met name op Det gebied van de arbeidsmarkt. Hij gebruik Dierbij de
ervaringen van de beBoeken en de meningen van efperts. De steden Bullen (weer) ten opBicDte van elkaar
worden gerankt. Qet bedrijf kan nu de definitieve keuBe maken en deBe voorleggen aan de directie,
commissarissen of aandeelDouders. De keuBe is in dit geval goed onderbouwd, omdat deBe op basis van de
belangrijkste locatiecriteria Bijn afgeBet tegen aanweBige alternatieven. De alternatieven in de top drie w de
nummers twee en drie w bieden bovendien uitwijkmogelijkDeden als Det bedrijf onverDoopt niet kan slagen in de
stad van voorkeur.
;ein9loedin@s3o3enten
De stappen 1 en 2 Bijn voornamelijk intern gericDt op dit punt in Det proces is Det moeilijk om de organisatie reeds
te becnvloeden.
· Anders ligt dit vanaf fase 3. Om als stad een kans te maken op de nieuwe vestiging moet deBe wel binnen
Det gekoBen Boekgebied vallen. Er Bijn twee momenten om Det als vanBelfsprekend opnemen van *ilburg in
Det Boekgebied te becnvloeden@
- voorafgaand aan een zoekproces. Daarbij gaat Det om Det versterken`neerBetten van Det algemene
imago van *ilburg als een goede vestigingslocatie. Dit kan door algemene promotie gericDt op (groepen
binnen) Det bedrijfsleven` de dienstverlening, maar ook door Bogenoemde VambassadeursW bijvoorbeeld
testimonials van ondernemers die in *ilburg gevestigd Bijn en die Det imago van *ilburg binnen Dun
eigen netwerken versterken.
37
- In fase 3 van het zoekproces. Door bedrijven die mogelijk op Boek Bijn naar een nieuwe locatie voor
uitbreiding of ten gevolge van fusie of concentratie actief te benaderen. Een actieve benadering in dit
vroege stadium kost tijd en de kansen op succes Bijn nog moeilijk in te scDatten. Ook voor Det imago van
*ilburg is Det van belang dat met VscDerp kan worden gescDotenW. De te benaderen partij moet
interessant Bijn voor *ilburg, een eventuele vestiging kansrijk en *ilburg moet in een vroeg stadium
informatie Debben over eventuele verDuis` vestigingsplannen. Dat betekent ook dat de gemeente moet
bescDikken over een goed informatie VvangnetW. Rnformatiebronnen daarbij Bijn de media (met name ook
vaktijdscDriften` economiscDe pers), netwerken van ondernemers en netwerken van bureaus die
organisaties ondersteunen in Dun locatiekeuBeproces (makelaars, adviseurs).
Een actieve ac[uisitiestrategie die inBet op deBe fase past in een beleidsambitie op Det niveau kansen creYren. Rn
een beleid dat aansluit bij Det ambitieniveau kansen waarmaken Bal een actieve ac[uisitiestrategie BicD ricDten op
fase 4 en verder in Det locatiekeuBeproces.
· Rn fase 4 is Det van belang dat de organisatie goede informatie krijgt over essentiYle vestigingsfactoren. De
gemeente kan ervoor Borgen dat informatie bescDikbaar is, in een voor de organisatie aantrekkelijk vorm en
gericDt op de belangrijkste (categorieYn van) vestigingsfactoren. Qet is van belang dat deBe informatie DetBij
(eenduidig) via diverse punten bescDikbaar is (denk aan kamer van koopDandel, makelaars, adviseurs in Det
locatiekeuBeproces, brancDeverenigingen), DetBij dat aan al deBe organisaties of aan de gecnteresseerde
onderneming Belf duidelijk is waar deBe informatie te verkrijgen is.
· Daarnaast, en dit is vooral ook van belang in fase 5, moet op verBoek van de organisatie ook additionele,
specifiek voor Den relevante informatie te verkrijgen Bijn. Er moet een duidelijk aanspreekpunt Bijn voor Det
acDterDalen van deBe informatie.
· Uanaf fase 6 is een persoonlijke, specifiek op de organisatie gericDte aanpak van belang. Rn deBe fase gaat
Det vaak om secundaire vestigingsfactoren die meer in de belevingssfeer liggen, maar desalniettemin van
doorslaggevend belang kunnen Bijn bij een uiteindelijke keuBe. DeBe factoren lenen BicD er vaak goed voor
om Be op een ludieke manier onder de aandacDt te brengen (mensen laten proeven van natuur, cultuur en
woonomgeving). Uoor alles is in deBe fase van belang dat Det netwerk van VinformatiebronnenW en
Vondersteunende organisatiesW in orde is. Qet beeld van Det *ilburgse vestigingsklimaat moet eenduidig Bijn
en Bo positief mogelijk. AandacDt voor de potentiYle vestiger en Dulp bij de beantwoording van (de laatste)
vragen Bijn essentieel.
Rs Det besluit gevallen, dan is een goede naBorg van belang. >ij een vestiging in *ilburg wordt de begeleiding van
Det bedrijf overgedragen aan Accountmanagement en eventueel aan Det V>ouwloketW. !iest een organisatie
uiteindelijk niet van *ilburg dan kan een korte evaluatie met de organisatie in kwestie niet alleen leiden tot
aanknopingspunten voor verbeteringen, maar ook tot Det Vin tDe picture blijvenW voor mogelijke toekomstige
locatiekeuBen.
38
:.4 !ansen voor *ilburg
Conclusies
· Combinaties van sectoren`activiteiten die aanknopingspunten bieden voor een actief ac[uisitiebeleid Bijn@
- Regio` UMC kantoren in de brancDes adviesdiensten en RC*`automatisering
- 8Dared 8ervice centers en Call centers in de brancDe financiYle dienstverlening
- Call centers in de brancDe tDird party customer service
· >elangrijke vestigingsfactoren voor deBe activiteiten Bijn onder meer@
- >ereikbaarDeid en parkeergelegenDeid
- Arbeidsmarkt
- >escDikbaarDeid locaties goede !waliteit en uitstraling (voor UMC)
- >escDikbaarDeid grote en relatief goedkope locaties (Call centers)
- *elecominfrastructuur (8Dared service en Call centers)
Aan)nopin@spunten 9oor <eleid
· AandacDtspunten voor een actief ac[uisitiebeleid@
- Promotiebeleid gericDt op potentiYle vestigers, ambassadeurs en adviseurs
- OverBicDt van netwerken en informatiebronnen, inclusief VingangenW
- Centraal aanspreekpunt voor potentiYle vestigers en`of adviserende organisaties (bekendDeid)
- >escDikbaarDeid relevante informatie (in aantrekkelijke vorm)
- AandacDt voor en klantgericDtDeid naar potentiYle vestigers
- \oede samenwerking met alle mogelijk betrokken partijen
39
6 Nieuwe ondernemingen
Rn paragraaf vier kwam naar voren dat een groeiend aandeel van Det aantal startende bedrijven in *ilburg valt in
de categorie Bakelijke dienstverlening. Dit is in lijn met de landelijke trends.
Uoor de versterking van de sector Bakelijke dienstverlening Bijn nieuwe ondernemingen dan ook een belangrijke
bron.
Nieuwe ondernemingen Bijn ruwweg onder te verdelen in twee categorieYn@ starters en spin offs. Uan een spin off
is sprake wanneer binnen een bestaande bedrijf of een bestaande organisatie specifieke combinaties worden
opgebouwd van kennis en toepassingsgebied waarvan de marketing niet aansluit bij de oorspronkelijke
bedrijfsdoelstelling en` of marktoriYntatie van de organisatie. >ijvoorbeeld een BiekenDuis dat een bepaalde
competentie ontwikkelt in de toepassing van een specifiek softwaresysteem die ook voor andere instellingen
bruikbaar is. De dienst waar deBe competentie is ontwikkeld Bou Belfstandig kunnen gaan opereren en Daar
VproductW eftern kunnen gaan verkopen.
Rn deBe terminologie onderscDeidt de starter BicD van de spin off op basis van de motivatie` aanleiding voor Det
opricDten van een nieuw bedrijf. Rn werkelijkDeid is de grens niet altijd even scDerp te trekken. Een ander
onderscDeid dat te maken is berust op de Derkomst van de nieuwe bedrijven@ een spin off Bal vrijwel altijd in Det
verlengde liggen van bestaande bedrijvigDeid, bij de starter Doeft dit niet Det geval te Bijn.
Naar spin offs is nog relatief weinig onderBoek verricDt. Faciliterend beleid ten beDoeve van spin offs Bal voor een
deel overeenkomen met beleid ten beDoeve van starters. Daarnaast Bullen de begrippen netwerken en clustering
ecDter voor spin offs een grote rol spelen.
Op Boek naar aanknopingspunten voor beleid Bullen in deBe paragraaf de volgende vragen besproken worden@
· Qoe Biet de doelgroep starters er uit_
· Qoe verloopt Det startersproces en welke aanknopingspunten biedt dit voor beleid_
· Welke locatiefactoren Bijn belangrijk voor Det succes van starters_
· Wat is Det belang van de overige sectoren in de *ilburgse economie voor de Bakelijke dienstverlening en
welke sectoren leveren mogelijk spin offs op_
· Welke locatiefactoren Bijn voor deBe doelgroepen van belang_
6.1 Starters
Uit onderBoek van Det Ministerie van EconomiscDe Haken komen een aantal kenmerken van de totale groep
starters naar voren.
2`3 van Det aantal starters is voorafgaand aan Det starten van een eigen bedrijf in loondienst
· 1`3 van Det aantal starters is bij de start van Det bedrijf nog gedeeltelijk in loondienst (Bgn Dybride starters)
· 2`3 van de starters start in een voor Dem of Daar bekende brancDe
· Rn de Bakelijke dienstverlening is Det merendeel van de starters Doger opgeleid
· De gemiddelde leeftijd voor Det starten van een eigen bedrijf is 39
· Ongeveer een kwart van de startende ondernemers is vrouw
· De uitdaging en Det eigen baas Bijn de meest genoemde motieven voor de opricDting van een eigen bedrijf.
Uergelijkbare gegevens voor *ilburg Bijn niet voorDanden. Uoor specifiek beleid gericDt op Det vergroten van Det
aantal starters Bijn dergelijke gegevens wel van belang, aangeBien Diermee doelgroepen kunnen worden
afgebakend. Daarnaast Bijn deBe gegevens relevant in de vaststelling van beleid om starters te faciliteren. Qet ligt
voor de Dand dat een starter met een flink aantal jaren ervaring in de brancDe deels andere informatie en
ondersteuning nodig Deeft dan iemand die Bonder enige voorkennis in deBelfde brancDe wil starten.
Fasen in het startersproces
Qet starten van een eigen onderneming is een persoonlijk besluit. VEen beter ondernemingsklimaat Bal dan ook
niet onmiddellijk leiden tot meer startersW
20
. Een goed faciliterend beleid kan ecDter wel de aantrekkelijkDeid van
Det starten en de kans op succes becnvloeden

&)
Ministerie van EconomiscDe Haken, !laar voor de start_, 2000
40
6"1" He Mens o3 een onderne3in@ te starten
Rn een onderBoek uit 1997 kwam naar voren dat slecDts 7M van de studenten in Det Nederlandse Q>O en WO
onderwijs een carrizre als Belfstandig ondernemer ambieerde. Rn vergelijking met andere landen is dit percentage
beperkt. Qoewel de meeste staters eerst een aantal jaren ervaring opdoen als werknemer en van daar uit starten,
speelt Det onderwijs tocD een belangrijke rol in Det startvaardig maken van nieuwe ondernemers. Dit geldt Beker
in de Bakelijke dienstverlening, waar een meerderDeid van de starters een opleiding op Q>O` WO niveau Deeft.
Qet ministerie van EH definieert in Daar studie drie rollen voor Det (Doger) onderwijs in dit kader@
· Qet bijbrengen van een ondernemende Douding
· Qet aanleren van ondernemersvaardigDeden
· Qet aanbieden van kennis over ondernemerscDap als carrizreperspectief
Meer informatie over de karakteristieken van de groep potentiYle starters in *ilburg is nodig om na te gaan of de
activiteiten van Q>O`WO op dit gebied ook aansluiten bij de vraag vanuit de doelgroep.
6"2Raar een onderne3in@splan
Exn van de meest cruciale fasen in Det startersproces is Det opstellen van een ondernemingsplan. Rn dit plan
moeten een Deleboel vragen beantwoord worden. De kamer van koopDandel biedt Dulp in deBe pre start fase bij
Det acDterDalen van informatie en bij Det in contact brengen van de pre starter met relevante organisaties
(bijvoorbeeld ten aanBien van financiering).
Rn praktiscD opBicDt Bijn in deBe fase een drietal Baken aan te wijBen waarop de gemeente Daar facilterend beleid
kan ricDten@
· Financiering
· Uergunningen en regelgeving
· Quisvesting en voorBieningen
Duidelijke informatie en begeleiding bij Det Bo goed mogelijk benutten van de mogelijkDeden Bijn van belang. Uoor
de meeste startende ondernemers Bal de kamer van koopDandel Det eerste informatiepunt Bijn. Een specifiek
startersbeleid van de gemeente bijvoorbeeld gericDt op starters in de dienstverlening moet dan ook in onderling
overleg met de kamer van koopDandel worden opgeBet en uitgevoerd.
*en aanBien van Duisvesting Bijn ook in *ilburg in Det verleden al succesvolle initiatieven genomen in Det
realiseren van starterspanden met deels centrale voorBieningen (\enerale bank, Uilla media). >elangrijke
voordelen voor starters van Duisvesting in Bo’n pand Bijn de beperking van kosten, en nog belangrijker financiYle
risico’s wanneer met kortere termijn contracten gewerkt kan worden en de nabijDeid van andere, soortgelijke
ondernemingen. Hoals naar voren kwam tijdens de *ilburgse RC* lounge Deeft deBe nabijDeid van andere
bedrijven al in veel gevallen tot verrassende samenwerkingsprojecten geleid. Qet is bovendien een goede manier
om snel een netwerk op te bouwen.
\eBien Det succes in Det verleden ligt Det voor de Dand om ook voor die segmenten in de Bakelijke
dienstverlening waar starters een belangrijke rol kunnen spelen in de versterking van de sector soortgelijke
Duisvestingsinititatieven te nemen. Dit geldt bijvoorbeeld voor de segmenten reclame en multimedia en de
onderBoeks en adviesbureau’s.
Uit landelijk onderBoek komt naar voren dat bedrijven die gevestigd Bijn in een bedrijvencentrum dat naast
faciliteiten ook begeleiding biedt, Darder groeien dan bedrijven in bedrijvencentra Bonder begeleiding. Ook deBe
bevinding biedt mogelijk aanknopingspunten voor startersbeleid. Alvorens ecDter een specifiek beleid in te Betten
voor starters in de dienstverlening is Det van belang Bowel de karakteristieken en specifieke vragen van starters in
de genoemde segmenten te inventariseren als Det aanbod aan advieBen en begeleiding ricDting starters.
Ptarten en door@roeien
Uit Det EH onderBoek blijkt dat bij de start van een nieuw bedrijf 8LM van de nieuwe ondernemers geen personeel
in dienst Deeft. Na drieYneenDalf jaar is dit bij 70M van de ondernemers Det geval. 8lecDts een beperkt deel van
de starters realiseert in de eerste tweeYnDalf jaar een groei in aantal werknemers, tocD blijkt dat ruim een kwart
van de jonge bedrijven wel beDoefte Dad aan eftra personeel, maar er Bijn geen mensen aangenomen. Dit blijkt
voor een belangrijk deel samen te Dangen met de Doge risico’s en tijdrovende administratieve verplicDtingen die
Det aantrekken van werknemers met BicD mee brengt. Uoor een deel Dangt dit ook samen met gebrek aan kennis
bij jonge ondernemers over de arbeidsmarkt en de wet en regelgeving ten aanBien van werknemers. Howel
41
feitelijke als waargenomen belemmeringen vormen aanknopingspunten voor beleid gericDt op Det laten
doorgroeien (in termen van werkgelegenDeid) van jonge ondernemingen.
Testi@in@seisen en Mensen 9an starters
Uit de bescDrijving van de fasen in Det startersproces komen de volgende vestigingseisen naar voren als
belangrijk voor starters@
· Ondernemingsklimaat (met name informatie en toegankelijkDeid overDeid)
· Fysieke <ocatie@ kosten, korte termijn contracten, gedeelde voorBieningen
· Netwerken (binnen de brancDe)@ informatie-uitwisseling, samenwerkingsprojecten
· >egeleiding, eventueel ondersteuning ten aanBien van administratieve verplicDtingen
6.2 Spin Offs
6"2"1 =ndustrie en lo@istie)
De Bakelijke dienstverlening profiteert sterk van de aanweBigDeid van bedrijven uit andere sectoren. Dit is vooral
een gevolg van de toenemende verwevenDeid van Det bedrijfsleven. Door de trend van uitbesteding ontstaan
complefe netwerken of clusters. Uooral de industrie en bepaalde dienstverlenende brancDes raken Dierdoor
steeds sterker met elkaar verbonden.
*evens transformeren de industrie en de logistiek Belfs ook steeds meer tot dienstverlenende bedrijven. >innen
de industrie komt Det accent steeds meer te liggen op Marketing u 8ales en RuD. De meer laagwaardige
(productie)werkBaamDeden Bijn veelal verplaatst naar lagelonenlanden met als gevolg dat Det aantal personen
dat BicD daadwerkelijk nog met de productie beBigDoud de laatste jaren sterk is afgenomen. Qet aandeel (fysiek)
productiewerk binnen de industriYle werkgelegenDeid is gedaald naar Bo’n 30M
21
.
De verdienstelijking van de industrie gaat gepaard met een toename van de kennisintensiteit, Detgeen een
upgrading van veel functies tot gevolg Deeft. Rn de praktijk betekent dit een verscDuiving van blauwe naar witte
boorden. Nu al Deeft bijna L0M van alle werkBame personen in de industrie een opleiding op minimaal mbo-
niveau. Een op de Bes personen is Belfs Doger opgeleid. Dit impliceert dat de industrie en de (Bakelijke)
dienstverlening op de arbeidsmarkt voor een deel in deBelfde vijver vissen.
Qetgeen voor de industrie geldt, geldt ook voor de logistieke sector. 8tond vroeger vooral Det vervoer van A naar
> centraal, tegenwoordig Bijn veel voormalige transportbedrijven getransformeerd naar logistieke dienstverleners,
die een breed scala aan (dienstverlenende) activiteiten aanbieden. Qet ecDte transport wordt door deBe bedrijven
vaak weer uitbesteed. Er wordt in dit kader ook wel van Uallue Added <ogistics (UA<) gesproken. De logistieke
sector is in *ilburg (van oudsDer) goed vertegenwoordigd. Qet creeeren` verder ontwikkelen van een
(kennis)cluster rondom logistieke dienstverlening biedt mogelijkDeden voor een versterking van de sector
dienstverlening.
Qet wordt steeds moeilijker om bedrijven binnen een bepaalde sector te plaatsen. Er wordt gesteld dat tegenover
elke baan in de industrie er xxn staat buiten de industrie, met als Bwaartepunt de commerciYle dienstverlening
22
.
Overigens komen niet al deBe eftra banen in de regio terecDt. De industrie is over Det algemeen sterk nationaal
en internationaal georiYnteerd, waardoor een deel neerslaat elders binnen Nederland of Belfs in Det buitenland.
De Bakelijke dienstverlening profiteert daarnaast ook van (tecDnologiscDe) innovaties in de industrie. Honder
tecDnologiscDe ontwikkeling kan bijvoorbeeld de geDele automatiseringsbrancDe niet bestaan. De
regiocomponent van deBe vtecDniscDe’ inkoop is overigens beperkt. DeBe kan in principe over de Dele wereld
plaatsvinden. De industrie kan ook een kweekvijver Bijn voor nieuwe initiatieven in de Bakelijke dienstverleners (in
termen van starters). Er is ecDter geen BicDt op de aard en DoeveelDeid van dergelijke spin-offs

&%
E*RN Adviseurs. 8ociaal-EconomiscDe Uerkenningen Noord->rabant 2001
&&
Ministerie van EconomiscDe Haken. Ruimte voor RndustriYle Uernieuwing. Agenda voor Det industrie- en dienstenbeleid.
Den Qaag, juni 1999
42
6"2"2 QeLond4eidsLor@
Een relatie tussen de geBondDeidsBorg en de Bakelijke dienstverlening lijkt op Det eerste geBicDt ver te Boeken.
*ocD bestaan er wel degelijk economiscDe banden tussen beide sectoren. Door de geBondDeidsBorg worden veel
diensten ingekocDt bij de Bakelijke dienstverlening. Qierbij kan gedacDt worden aan RC*-diensten, bewaking,
catering, scDoonmaak, researcD en ook financieel`boekDoudkundige diensten. Ook bestaan er innige banden met
bijvoorbeeld uitBendbureaus. *ilburg bescDikt over een omvangrijk mediscD cluster. Uooral Det 8int ElisabetD
BiekenDuis staat in Nederland Beer Doog aangescDreven. Als gekeken wordt naar Det aantal werkBame personen
binnen de geBondDeidsBorg (Dier efclusief veterinaire diensten en de welBijnsBorg) dan scoort *ilburg binnen
Nederland een acDtste plaats.
De prominente positie van de geBondDeidsBorg in *ilburg biedt mogelijkDeden voor een versterking van de sector
dienstverlening. Een strategie op Det Doogste ambitieniveau; speelveld bepalen, Bou tot doel kunnen Debben om
Det bestaande netwerk rond dit vmediscD cluster’ verder uit te bouwen. Dit betekent enerBijds dat de ac[uisitie
vooral gericDt moet Bijn op bedrijven die binnen dit cluster vallen. Dit kunnen bedrijven Bijn die een vwitte vlek’
binnen Det netwerk kunnen opvullen of die een bepaald segment eftra versterken. AnderBijds moet ook Det
vestigingsaanbod naar deBe organisaties toe concurrerend Bijn. Een nadere studie over Det geBondDeidscluster
(gerelateerd aan de kwaliteit van Det vestigingsklimaat van *ilburg) is nodig om de potentiYle kansen optimaal te
kunnen verBilveren. Rnteressant in dit kader Bijn ook de mogelijke spin-off’s van de geBondDeidsBorg. Hijn die er,
Doe Bien Be eruit, waar slaan Be neer, etc._
6"2"3 BnderMiIs
Onderwijs is in *ilburg een belangrijke sector. Door de aard en Det niveau van de opleidingen vormt Det *ilburgse
onderwijs een bron van potentiYle starters in de (Bakelijke) dienstverlening. Daarnaast Bijn de
onderBoeksactiviteiten en meer inDoudelijke activiteiten van Det Doger onderwijs een broedplaats voor Det
ontstaan van spin offs. De specifieke aard en omvang van dit spin off fenomeen is vooralsnog onbekend.
Evenals de geBondDeidsBorg biedt ook onderwijs ruimte voor een strategie op Det ambitieniveau speelveld
bepalen. Uoor Det succesvol creYren van een kenniscluster (Bie ook onder netwerken en clustering) is ecDter een
specifieke visie nodig, waarin de aard van Det te vormen cluster duidelijk getypeerd is. Onderwijs en onderBoek is
voor een dergelijke visie een te ruime typering. Er Bal dan een keuBe gemaakt moeten worden voor een
specifieke tak` of noemer. \eBien de (inter)nationale reputatie van bijvoorbeeld de economiscDe en de juridiscDe
faculteit, biedt Det creYren van een specifiek cluster rondom een van deBe tDema’s mogelijkDeden. Ook de
Duidige projecten rondom de vorming van Det kunst en cultuurcluster sluiten aan bij de Dier omscDreven strategie
van clustervorming op basis van specifieke onderwijsdisciplines.
6"2"4 B9er4eid en se3i-o9er4eid
Qet aandeel overDeidsdiensten in de *ilburgse economie is min of meer vergelijkbaar met Det gemiddelde in de
>: steden en Det gemiddelde voor Nederland als geDeel (Bie tabel 2a, paragraaf 2). Rn vergelijking met Det
gemiddelde in de grote steden is Det *ilburgse aandeel vrij laag. Qoewel overDeidsdiensten per definitie niet
beDoren tot de Bakelijke dienstverlening Debben de meeste wel Det karakter van kantorenwerkgelegenDeid. Rn dit
opBicDt draagt ook de vestiging van deBe diensten in *ilburg bij tot de geformuleerde economiscDe doelstellingen.
Qet ac[uireren van (semi) overDeidsinstellingen vraagt deels een andere aanpak dan Det ac[uireren van andere
dienstverleners. *ocD Bijn er ook belangrijke overeenkomsten@ een groot deel van de vestigingseisen komt
overeen met de eisen die in de Bakelijke dienstverlening worden gesteld. Ook voor Det inspelen op Det
locatiekeuBeproces van overDeidsdiensten is een goed informatienetwerk van belang, evenals een centraal
aanspreekpunt, de bescDikbaarDeid van relevante informatie en een goede begeleiding van de Boekende partij.
WellicDt dat voor Det lobbywerk een afBonderlijke strategie nodig is, maar voor Det overige sluit Det ac[uireren
van (semi) overDeidsdiensten aan bij de strategieYn in Det kader van kansen creYren, mits Det strikte onderscDeid
tussen Bakelijke en niet Bakelijke dienstverlening vervalt als basis voor de te maken beleidskeuBes.
43
Locatiewensen en eisen van spin offs
De verscDuiving van productie naar meer dienstverlening Deeft conse[uenties voor Det ruimtegebruik van de
industrie en logistiek. De bedrijfspanden Bullen ruimte-eftensiever worden en in toenemende mate een
kantooracDtige uitstraling krijgen. Een en ander Deeft belangrijke gevolgen voor de locatiefactoren die door deBe
bedrijven van belang geacDt worden. DeBe Bullen steeds meer op xxn lijn komen te liggen met de locatiewensen
in de sector dienstverlening. Rn een aantal gevallen Bal dit gevolgen Debben voor de (gewenste) inricDting van
bestaande bedrijventerreinen. Qoewel verdienstelijking van de bestaande industrie sec geen versterking van de
sector Bakelijke dienstverlening oplevert kan deBe verdienstelijking wel bijdragen aan de geformuleerde
economiscDe doelstellingen. Een vertrek van deBe ondernemingen uit *ilburg Bou negatieve effecten Debben op
deBe doelstellingen. Qet ligt daarom voor de Dand dat kritiscD gekeken moet worden naar mogelijke
belemmeringen in bijvoorbeeld regelgeving voor de realisering van de veranderende locatiewensen van deBe
bedrijven.
Netwerken en cIustering
Door de toenemende specialisatie, waarbij bedrijven BicD weer meer gaan ricDten op Dun kernactiviteiten en
belangrijke delen uit de keten (bijvoorbeeld logistiek, maar soms ook RuD en productie) worden overgenomen
door andere bedrijven Bijn de begrippen netwerken en clustering van groter belang geworden. Er is sprake van
een steeds grotere onderlinge afDankelijkDeid van ondernemingen, waarbij ook in toenemende mate specifieke
eisen worden gesteld aan toeleveranciers. !orte communicatielijnen Bijn daarin essentieel. Als gevolg daarvan
Bijn op verscDillende plaatsen specifieke (kennis)clusters van bedrijven ontstaan. Al dan niet gefaciliteerd door de
aanleg van business of science parken. De aanweBigDeid van een dergelijk kenniscluster kan, Boals eerder
besproken, een belangrijke vestigingsfactor Bijn. Dit gaat Beker op voor Doogwaardige activiteiten op Det gebied
van bijvoorbeeld RuD, mediscD onderBoek en andere vormen van toegepast (wetenscDappelijk) onderBoek.
Qet ontstaan van een kenniscluster kan door de overDeid gestimuleerd worden mits er sprake is van aansluiting
op bestaande sterkten en er een sterke visie ligt, waarmee de typologie van Det cluster duidelijk en geloofwaardig
kan worden neergeBet. Qet op deBe wijBe VcreYrenW van een kenniscluster vraagt een beDoorlijke inspanning in
termen van geld en tijd. De kansen op succes Bijn deels te voorspellen en te becnvloeden aan de Dand van de
onderstaande analyse van 8tec van de succesfactoren van business parken.
Het aanIeggen van een business of science park
De aanleg van een business park (met name een sectoraal park) is bij overDeden populair omdat Det goede
mogelijkDeden tot profilering biedt. !enmerken van businessparken Bijn@ opvallende arcDitectuur, Doogwaardige
voorBieningen, groene, parkacDtige omgeving, Doogwaardige ondernemingen met een kennisintensief karakter.
Tabel 13
Factor BeIang
AanweBigDeid kennisinstituut en`of grote onderneming jj
Regionale clustervorming bedrijven jj
8tartersfaciliteiten j(j)
AanweBigDeid specifieke kennis, tecDnologie en arbeidspotentieel jj
Uisie en ac[uisitiebeleid gemeente jj
FinanciYle overDeidsinspanning j
>ijdrage`rol vastgoedmarktpartijen j
RC* infrastructuur jj
!waliteit voorBieningen en parkmanagement jj
<igging` bereikbaarDeid j
NabijDeid grootstedelijk milieu jj
Qet creYren van een kenniscluster door de aanleg van een science park in combinatie met een actief ac[uisitie
en promotiebeleid vormt een strategie op Det Doogste ambitieniveau@ speelveld bepalen. Qet realiseren van een
dergelijke strategie Deeft tevens een enorme uitstraling naar Det imago van de stad en daarmee naar de
strategieYn op lagere ambitieniveaus
44
6.3 Kansen voor TiIburg
Conclusies
· 8tarters en spin offs Bijn beide belangrijke bronnen voor de versterking van de *ilburgse Bakelijke
dienstverlening.
· Een goed uitgewerkt startersbeleid, opgeBet en uitgevoerd in, in samenDang met gestelde economiscDe
doelstellingen en in nauwe samenwerking met andere instanties en gemeentelijke afdelingen op dit gebied
Boals de kamer van koopDandel en >ureau !leinscDalig Werk is een belangrijke component in een strategie
op Det ambitieniveau kansen waarmaken.
· De sectoren industrie, logistiek, geBondDeidsBorg en onderwijs Bijn in *ilburg relatief sterk vertegenwoordigd
en Debben Beker ook raakvlakken met de (Bakelijke) dienstverlening. >eleid gericDt op Det wegnemen van
belemmeringen voor verdienstelijking van industrie en logistiek biedt mogelijkDeden op Det niveau kansen
waarmaken. >eleid gericDt op Det creYren van kennisclusters rondom de sector geBondDeidsBorg, in
samenDang met de sector onderwijs of in de logistieke dienstverlening biedt mogelijkDeden op Det Doogste
ambitieniveau.
· Wanneer niet te strikt wordt vastgeDouden aan Det onderscDeid tussen Bakelijke en overige dienstverlening
biedt ook Det aantrekken van (semi)overDeidsorganisaties mogelijkDeden voor een versterking van de
kantorenwerkgelegenDeid.
Aan)nopin@spunten 9oor <eleid
· Uoor de uitwerking van beleid op Det gebied van starters en spin offs is nog verdere informatie nodig@
- Een inventarisatie van de karakteristieken van *ilburgse starters, Dun beDoeften in termen van informatie
en begeleiding en van Det bestaande *ilburgse aanbod op Det gebied van startersbegeleiding vormt de
basis voor een startersbeleid.
- Een inventarisatie van de bijdrage van sectoren in termen van spin offs en van de karakteristieken en
wensen van deBe spin offs vormt de basis voor een 8pin off beleid.
· Centrale tDema’s in een startersbeleid Bijn@
- RnformatievoorBiening
- Wet en regelgeving
- Financiering
- Quisvesting (inclusief faciliteiten en begeleiding)
· Uoor een versterking van de sector dienstverlening vanuit andere economiscDe sectoren Bijn de volgende
punten van belang@
Kansen waarmaken
· Wegnemen van belemmeringen voor verdienstelijking
Speelveld bepalen
· !euBe van tDema(vs) om te komen tot de vorming van een (of meer) kenniscluster(s)
· Eventueel ontwikkeling van een science park
4:
7 Kansen voor Tilburg
>eleid gericDt op de versterking van de Bakelijke dienstverlening in *ilburg is te formuleren op drie verscDillende
ambitieniveaus waarbij beleid op een Doger ambitieniveau altijd in samenDang moet worden geBien met beleid op
een lager ambitieniveau (de niveaus Bijn complementair).
De drie ambitieniveaus die al eerder in de notitie Bijn bescDreven, Bijn@
· Kansen waarmaken@ door in te spelen op de informatiebeDoefte en wensen van (Bakelijke) dienstverleners
die al een band met *ilburg Debben of waarvan Det gewenste locatieprofiel aansluit bij Det Duidige *ilburgse
vestigingsklimaat.
· Kansen creëren door actief op Boek te gaan naar voor *ilburg interessante combinaties van deelsegmenten
en soort vestiging en in *ilburg een vestigingsklimaat te creYren dat aansluit bij de wensen van deBe
doelgroepen.
· Het speelveld bepalen@ door Det neerBetten van een eigen visie op de gewenste economiscDe ontwikkeling
van *ilburg, gericDt op Det creYren van bepaalde clusters van dienstverleners, waarbij in de ontwikkeling van
locaties ingespeeld wordt op specifieke locatiewensen kan *ilburg op middellange termijn een specifiek eigen
imago creYren dat een aanBuigende werking Deeft op (groepen van ) dienstverleners.
>eleid op alle niveaus bevat verscDillende elementen Boals@
· Uestigingsklimaat
· Promotie
· (Rnterne) organisatie
· Ac[uisitie
· >eleid gericDt op specifieke bronnen bijv. 8tartersbeleid
· Ondernemingsklimaat (wet en regelgeving)
Ambitieniveau 1: Kansen waarmaken
Rn *ilburg gecnteresseerde partijen worden Bo goed mogelijk van informatie voorBien en gefaciliteerd.
*egelijkertijd is er aandacDt voor Det vergroten van de bekendDeid van *ilburg als vestigingsplaats en van de
sterke kanten van *ilburg. De wensen en belangen van dienstverleners ten aanBien van Det vestigingsklimaat
worden Bo goed mogelijk meegewogen in de beleidsplannen van de gemeente. Er is een actief overleg met de
dienstverleners in de stad.
Hoel@roepen 9oor <eleid:
1. Reeds in *ilburg gevestigde dienstverleners@
\roei is met name te verwacDten in de sectoren, reclame, economiscDe en adviesdiensten,
automatisering en RC*, verBekeringen en pensioenen en call centres in financiYle dienstverlening en
tDird party customer service.
>elangrijke vestigingsfactoren Bijn; AutobereikbaarDeid, ParkeergelegenDeid en Allure
Uerder is Det Debben van een centraal aanspreekpunt van belang, dat ondernemers eventueel ook de weg
kan wijBen binnen de gemeentelijke organisatie.
2. *ilburgse starters@
Rn *ilburg Bijn met name een groot aantal starters in de brancDes reclame en multimedia, economiscDe en
adviesdiensten en RC* automatisering.
>elangrijke vestigingsfactoren Bijn@ RnformatievoorBiening, toegankelijkDeid overDeid,
Fysieke <ocatie (kosten, korte termijn contracten, gedeelde voorBieningen), Netwerken, >egeleiding.
4L
3. \ecnteresseerde ondernemingen van elders. Dit Bijn mogelijk Uerkoop Marketing en saleskantoren in de
brancDes adviesdiensten en RC*`Automatisering, Call centres en 8Dared service centres in de financiYle
dienstverlening en op gebied van tDird party customer service of RC*.
>elangrijke vestigingsfactoren Bijn@
· >ereikbaarDeid en parkeergelegenDeid
· Arbeidsmarkt
· >escDikbaarDeid locaties goede !waliteit en uitstraling (voor UMC)
· >escDikbaarDeid grote en relatief goedkope locaties (Call centers)
· *elecominfrastructuur (8Dared service en Call centers)
;eleidsin@redienten
· Uestigingsklimaat@ De bestaande sterkten in Det *ilburgse vestigingsklimaat (onder meer bereikbaarDeid,
arbeidsmarkt) moeten bewaard blijven. Daarnaast moet de gemeente de ontwikkeling van een aantal andere
sterkten stimuleren (bijvoorbeeld de ontwikkeling van kwalitatief goede locaties). *en aanBien van deBe
vestigingsfactoren moet regelmatig beleidsafstemming plaats vinden tussen de verscDillende afdelingen die
deBe factoren becnvloeden Daarnaast is regelmatige afstemming met Det *ilburgs dienstverleners platvorm
over de sterkten en knelpunten in Det *ilburgse vestigingsklimaat van belang.
· Promotiebeleid@ Er moet informatiemateriaal worden samengesteld waarin met name de genoemde
belangrijke vestigingseisen en de sterkten in Det *ilburgse vestigingsklimaat goed voor Det voetlicDt worden
gebracDt. Uormgeving en stijl van Det informatiemateriaal moet aansluiten op de genoemde doelgroepen. De
informatie moet onderbouwd Bijn met cijfers en getuigenissen van reeds in *ilburg gevestigde ondernemers.
De informatie moet verkrijgbaar Bijn op een centraal punt binnen de gemeente. Dit moet Bowel binnen de in
de gemeente gevestigde relevante organisaties als bij ondersteunende organisaties in Det land bekend
worden gemaakt. Qet promotiebeleid ten aanBien van de genoemde doelgroepen moet worden afgestemd
met Det algemene promotiebeleid van de gemeente. Naast fysiek informatiemateriaal (brocDures,
presentaties) moet er ook via internet informatie bescDikbaar Bijn. DeBe informatie moet vanuit de website
van de gemeente gemakkelijk toegankelijk Bijn. Er moeten tevens links gemaakt worden van en naar de sites
van andere relevante organisaties.
· Rnterne organisatie@ ook voor in *ilburg gevestigde dienstverleners dient er een centraal aanspreekpunt te
Bijn binnen de gemeente, waar signalen over mogelijke uitbreiding of verDuiBing worden opgepikt. Uanuit dit
aanspreekpunt kunnen dan Bowel *ilburgse bedrijven als bedrijven van elders en nieuwe bedrijven worden
doorverweBen naar relevante afdelingen`instanties binnen en buiten de gemeente. Ook kunnen vanuit dit
punt eventuele Vfact finding tripsW worden gefaciliteerd.
· 8tartersbeleid@ er moet afstemming plaatsvinden omtrent de informatievoorBiening tussen onder meer de
afdeling verantwoordelijk voor Det promotiebeleid naar bedrijven, Det bureau kleinscDalig werk en de kamer
van koopDandel.
Ambitieniveau 2: Kansen creëren
*ilburg is actief betrokken bij de ontwikkeling van fysiek aansprekende locaties en bijbeDorende centrale
voorBieningen. >estaande sterkten in Det vestigingsklimaat worden actief onder de aandacDt gebracDt en Bwakten
worden Bo veel mogelijk aangepakt. Qet *ilburgse vestigingsklimaat vanuit de ogen van ondernemers is xxn van
de vertrekpunten voor Det creYren van een integrale beleidsvisie op de stad.
Qet imago van *ilburg als dienstverlenersstad is een ijkpunt en mogelijkDeden voor een verbetering van Det
imago worden aangegrepen. Er is een actief ac[uisitiebeleid gericDt op voor *ilburg interessante deelsegmenten
binnen de (Bakelijke) dienstverlening. Een netwerk van in *ilburg gevestigde bedrijven en relevante efterne
organisaties functioneert als informatievangnet voor verDuiBings- en uitbreidingsplannen en als
ambassadeursnetwerk voor de promotie van *ilburg. >elemmeringen voor de verdienstelijking in andere
economiscDe sectoren worden Bo veel mogelijk weggenomen.
Hoel@roepen:
1. Elders gevestigde ondernemingen in voor *ilburg interessante deelsegmenten
Rnteressante deelsegmenten die in beweging Bijn Bijn onder meer@
Adviesdiensten, RC* en Automatisering, FinanciYle dienstverlening en *Dird Party Customer 8ervice
47
De belangrijkste vestigingsfactoren voor deBe activiteiten
- ParkeergelegenDeid
- AutobereikbaarDeid
- Uitstraling omgeving en gebouw
- UoorBieningenniveau op de locaties
- Arbeidsmarkt
- *elecominfrastructuur
- Flefibiliteit
2. (8emi) overDeidsinstellingen
Naast bovenstaande vestigingsfactoren is voor deBe doelgroep ook de bereikbaarDeid met openbaar vervoer
van belang.
3. Rn *ilburg gevestigde ondernemers buiten de dienstverlening
>eleid is gericDt op Det wegnemen van belemmeringen voor verdienstelijking
4. 8tarters
Waarbij Det beleid BicD voornamelijk ricDt op Det realiseren van vestigingsfactoren die bijdragen aan de
kansen op succes en de groeimogelijkDeden van starters@ Fysieke <ocatie (kosten, korte termijn contracten,
gedeelde voorBieningen), Netwerken, >egeleiding.
BeIeidsingredienten:
· Uestigingsklimaat@ de instelling van een co{rdinatiepunt of permanente projectgroep vestigingsklimaat
waarborgt (permanente aandacDt voor) Det realiseren van de belangrijkste vestigingsfactoren van voor
*ilburg interessante doelgroepen. Qierdoor krijgt de invalsDoek vestigingsklimaat een geBicDt in de
ontwikkeling van integraal beleid` integrale visies op de ontwikkeling van de stad. De gemeente is actief
betrokken bij de ontwikkeling van fysiek aantrekkelijke locaties met bijbeDorend voorBieningenniveau.
Aansprekende resultaten op dit punt Bijn cruciaal voor Det imago van *ilburg als kantorenstad.
· Promotiebeleid@ Er is een periodieke evaluatie van Det *ilburgse imago als kantorenstad. Qet promotiebeleid
Bet in op Det verbeteren van dit algemene imago. Doelgroepen Dierbij Bijn met name grote organisaties met
meerdere vestigingen in voor *ilburg interessante sectoren, netwerken van ondernemingen in de
dienstverlening, (netwerken van) organisaties die ondernemingen ondersteunen in Det locatiekeuBeproces
(adviesbureaus makelaars, kamer van koopDandel, >OM), (semi) overDeidsinstanties. Reeds in *ilburg
gevestigde organisaties vormen een ambassadeursnetwerk voor de stad, Bij moeten bescDikken over
voldoende informatie over de sterkten en toekomstige ontwikkelingen in *ilburg en door kunnen verwijBen
naar een centraal punt binnen de gemeente voor verdere informatie.
· Ac[uisitie@ actieve ac[uisitie ricDt BicD op fase 3 en volgende in Det locatiekeuBeproces. Er is een goed
informatievangnet bescDikbaar waarmee vroegtijdig signalen worden opgevangen van ontwikkelingen bij
bedrijven die mogelijk leiden tot nieuwe vestigingen of locaties. >ij de benadering van bedrijven wordt Det
bescDikbare informatiemateriaal toegesneden op de belangrijkste locatie eisen en wensen van Det
betreffende bedrijf. Een Belfde informatievangnet wordt georganiseerd voor (semi) overDeidsinstanties. Er is
niet alleen een centraal aanspreekpunt voor informatie en promotiemateriaal, maar ook voor de begeleiding
van organisaties die *ilburg overwegen als vestigingsplaats. Uan Dieruit kunnen eventueel fact finding trips
worden georganiseerd en begeleid en kunnen contacten worden gelegd met afdelingen binnen de
gemeentelijke organisatie en met relevante *ilburgse bedrijven en organisaties Er is een goede naBorg@
bedrijven die kieBen voor *ilburg worden overgedragen aan accountmanagement en indien mogelijk Bijn er
evaluatiegesprekken met Bowel bedrijven die wel interesse toonden, maar uiteindelijk een andere keuBe
maakten als degenen die voor *ilburg koBen.
· 8tartersbeleid@ wordt ontwikkeld in samenwerking met de kamer van koopDandel en bureau kleinscDalig werk
en beoogt de ontwikkeling van geBamenlijke Duisvesting voor starters in verscDillende interessante
deelsegmenten met gedeelde voorBieningen en begeleiding.
· Ondernemingsklimaat@ er wordt actief gekeken naar wensen en eventuele belemmeringen die spelen voor
verdienstelijking van bedrijven buiten de dienstensector. Rnformatiebronnen Dierin Bijn Det
accountmanagement en de bestaande bedrijvenoverleggen` netwerken in de stad. DeBe belemmeringen
worden in overleg met de betrokken ondernemingen Bo goed mogelijk weggenomen. >ij de ontwikkeling van
nieuw beleid en`of nieuwe locaties wordt rekening geDouden met mogelijke belemmeringen op dit gebied.
48
Ambitieniveau 3: het speeIveId bepaIen
*ilburg kiest Daar eigen accenten in Det toekomstig imago als dienstverlenersstad. Uooruitstrevend beleid Deeft
vervolgens als inBet@ Det waarmaken van dit imago. Creatief, eigenBinnig, anders dan elders kiest *ilburg voor Det
realiseren van een combinatie van (kennis)clusters die specifiek Bijn voor de stad. De eigenDeid ligt met name in
de verwevenDeid van de dienstenclusters met andere economiscDe sectoren in de stad. Uoor deBe clusters
worden locaties gecreYerd die aansluiten bij de specifieke vestigingswensen van de doelgroep. Er is bijBondere
aandacDt voor Det faciliteren en stimuleren van starters en spin offs die passen binnen de gekoBen clusters.
Hoel@roepen
1. OnderBoeks en RuD activiteiten die aansluiten op een specifiek te ontwikkelen cluster
MogelijkDeden bieden onder meer@ Det bestaande kunst en cultuur cluster, een mediscD cluster, een
economiscD of juridiscD cluster, een cluster op Det gebied van logistieke dienstverlening.
2. Overige (dienstverlenende) activiteiten die aansluiten op gekoBen cluster(s)
;eleidsin@redienten
· Uestigingsklimaat@ nabijDeid van netwerkleden is een belangrijke factor voor een succesvolle ontwikkeling
van een cluster. De ontwikkeling van een specifieke locatie, eventueel in de vorm van een science park,
aansluitend op de vestigingswensen van organisaties binnen Det gekoBen tDemagebied geeft een belangrijke
impuls aan de ontwikkeling van een cluster. De verbanden van Det cluster met reeds in *ilburg aanweBige
(sterke) economiscDe sectoren Bijn eveneens essentieel voor de aanBuigende werking van Det cluster. Nauw
overleg met bedrijven` organisaties uit deBe gevestigde sectoren kan daarom een belangrijke bijdrage
leveren aan Det welslagen van deBe ac[uisitiestrategie.
· Promotiebeleid@ *en aanBien van de doelgroepen in de gekoBen tDema’s (`Det tDema) moet een specifiek
promotiebeleid ontwikkeld worden, waarbij informatie wordt toegespitst op de eisen en wensen van de
doelgroep. *ilburg profileert BicD naar buiten toe actief aan de Dand van de gekoBen tDema|s`clusters.
· Ac[uisitiebeleid@ Beer actief beleid waarin organisaties die binnen Det clusterbeeld passen Boveel mogelijk
individueel` persoonlijk worden benaderd met informatie en promotiemateriaal. Daarnaast aanweBigDeid in
specifieke netwerken van de doelgroep (evt. via ambassadeurs).
49
Toelichting voorafgaand aan het advies:
Een aantal adviespunten is niet Det strikt oorBakelijk gevolg van de conclusies en aanbevelingen uit de geDouden
Suick-8can, maar Bijn randvoorwaardelijk noodBakelijk te nemen stappen. He Bijn in goed overleg met in- en
efterne partijen tot stand gekomen. Daarom is voorafgaand aan Det advies een korte toelicDting op Bijn plaats.
Pr oj ec t gr oep ve st i gi ngs kl i maat
He ui t Mer )i n@ 9an een pr o@r a33a 9al t <i nnen de <est aande opdr ac4t en 9an de af del i n@ econo3i e" Hoel 9an de
Mer )@r oep i s 3et na3e 4et <et er r i c4t en en coWr di ner en 9an act i es 9anui t de 9er sc4i l l ende af del i n@en t en
<e4oe9e 9an 4et 9er <et er en 9an 4et 9est i @i n@s)l i 3aat "
Pr oj ec t gr oep pr omot i e
He t a)en 9an de pr oI ect @r oep 9al l en 9oor 4et 3er endeel <i nnen de <est aande opdr ac4t en 9an de af del i n@en
concer nco33uni cat i e en econo3i e X acYui si t i e en pr o3ot i eZ " Hoel 9an de Mer )@r oep i s 3et na3e 4et <et e r
r i c4t en en coWr di ner en 9an act i es 9anui t de 9er sc4i l l ende af del i n@en" Te r Mac4t i n@ i s dan oo) dat een en
ander LoMel Yua t i I d al s Yua 3i ddel en <ud@et neut r aal )an Mor den @er eal i seer d"
Het ambassadeursnetwerk
Dit netwerk bestaat uit ondernemers waarmee ook nu via verscDillende fora contacten worden onderDouden
(Accountmanagement, >oR*, *DR). Mogelijk Bullen per jaar 1 of 2 formele bijeenkomsten worden georganiseerd
waarbij de leden worden voorBien van informatie en promotiemateriaal van *ilburg. Er Bal in elk geval een
bijeenkomst worden georganiseerd rondom Det bidboek dat nu vrijwel gereed is. Uoor wat betreft Det ter
bescDikking stellen van promotiematerialen Bal Det activiteiten budget van economiscDe structuurversterking
worden aangesproken. De ontwikkeling en productie van promotiematerialen Bal naar verwacDting ongeveer
3:.000 euro op jaarbasis bedragen.
Onder nemi ngsl oket
De opBet en taken van Det ondernemingsloket Bullen moeten worden uitgewerkt in nauwe samenwerking tussen
onder meer PublieksBaken, Economie en Det Accountmanagement en gebaseerd op gesprekken met Det
bedrijfsleven. Uitgangspunt ook Dier is dat Det gaat om een verandering van werkwijBe ipv een uitbreiding van
taken. Doelstelling is in eerste instantie Det centraliseren van informatie over de gemeente en gemeentelijke
procedures om Bodoende bedrijven een centraal aanspreekpunt en een VgidsW te bieden. Dit kan worden
vormgegeven in aanvulling op of in plaats van bestaande informatie-infrastructuur, waarbij Bowel fysieke als een
virtuele vorm (of een combinatie Diervan) mogelijk Bijn.
Qui ck Scan s o ver i ge sec t or en
Een Suick scan voor de sectoren \eBondDeidsBorg, Onderwijs, Rndustrie en <ogistiek analoog aan de Suick
8can Hakelijke Dienstverlening, vormt de basis voor beleidsinitiatieven gericDt op groei van deBe sectoren. Rn de
nota Doofdlijnen economiscD beleid is reeds Det voornemen opgenomen om ook voor deBe sectoren een analyse
te maken van groeikansen. Een deel van de analyse van deBe Suick 8can Hakelijke dienstverlening is ook
bruikbaar voor de overige sectoren. Rn 2002 kunnen analyses voor twee sectoren gemaakt worden de kosten
daarvoor bedragen naar verwacDting Bo|n 1:.000 euro. De analyses voor de overige twee sectoren kunnen in
2003 plaatsvinden (kosten eveneens 1:000). (Restantbudget na besteding bedraagt in 2002 127.000, in
bedraagt Det restantbudget 2003 207.000)
Cl ust er onder zoek EZ
Qet ministerie van EH is voornemens in 2003 een onderBoek naar v!ansrijke 8ectoren en Clusters’, te starten. Wij
Bijn uitgenodigd Dierin deel te nemen. Rn dit onderBoek is begrepen een waarin begrepen een interesse peiling en
DaalbaarDeidsonderBoek naar de mogelijkDeden voor en verwacDtte resultaten van Det stimuleren van
clustervorming in deelnemende steden. >ijdrage voor deelname bedraagt } 13.:00,-- . (te reserveren uit Det
activiteiten budget economiscDe structuurversterking. (Restantbudget na besteding bedraagt 193.:00).
Advies:
1. Rn te stemmen met de conclusies van de Suick 8can ten aanBien van de sterkten en Bwakten in Det *ilburgse
vestigingsklimaat.
:0
2. Rn te stemmen met Det geven van de opdracDt aan de directie van de nieuwe dienst >eleidsontwikkeling een
projectleider Vvestigingsklimaat *ilburgW aan te wijBen met als opdracDt een gericDt programma op te stellen
dat leidt tot samenDangende ` geco{rdineerde inspanningen met als doel Det *ilburgse vestigings- en
ondernemingsklimaat te verbeteren.
3. Rn te stemmen met de conclusies van de Suick 8can ten aanBien van voor *ilburg interessante groepen van
(Bakelijke) dienstverleners voor een actieve ac[uisitiestrategie.
· Regio` UMC kantoren in de brancDes adviesdiensten en RC*`automatisering
· 8Dared 8ervice centers en Call centers in de brancDe financiYle dienstverlening
· Call centers in de brancDe tDird party customer service
· (8emi) overDeidsinstanties
4. Rn te stemmen met Det geven van een opdracDt aan Det Doofd Concerncommunicatie om een projectleider
vCitymarketing’ aan te wijBen met als opdracDt Det ontwikkelen en realiseren van een voor de diensten
bindend en samenDangend promotiebeleid en -programma, gebaseerd op onder meer een periodieke
evaluatie van Det *ilburgse imago onder specifieke doelgroepen, in Det bijBonder onder potentiYle
investeerders van binnen en buiten de regio.
:. Rn te stemmen met Det voorstel om in samenwerking met Det *ilburgs Dienstverleners Platform een
VambasadeursnetwerkW te creYren samengesteld uit directies van in *ilburg gevestigde dienstverleners en
produktiebedrijven en de gemeente.
L. Rn te stemmen met Det geven van een opdracDt aan de directie van de nieuwe dienst >eleidsontwikkeling
een projectleider aan te wijBen met de opdracDt om in lijn met OverDeidsloket 2000 en met de op 29`10`01
door de raad aangenomen moties :-1 en :-2 ten aanBien van Det loket Rnternational Economic Affairs, te
komen tot de instelling van een centraal loket en informatiepunt voor ondernemers. De eisen en wensen van
*ilburgse organisaties vormen de leidraad voor de inricDting van deBe functie.
7. Rn te stemmen met Det op korte termijn uitvoeren van de gevolgde metDode Suick 8can voor de sectoren
Rndustrie, logistiek, Horg en Onderwijs als basis voor een samenDangend promotie- en ac[uisitiebeleid.
Daarvoor verspreid over 2002 en 2003 } 30.000,-- bescDikbaar stellen uit Det activiteiten budget
economiscDe structuurversterking. Restantbudget na besteding bedraagt in 2002 127.000, in bedraagt Det
restantbudget 2003 207.000.
8. Rnstemmen met deelname aan Det door Det ministerie van EH geleide en ge-cofinancierde onderBoek naar
v!ansrijke 8ectoren en Clusters’, waarin begrepen een interesse peiling en DaalbaarDeidsonderBoek naar de
mogelijkDeden voor en verwacDtte resultaten van Det stimuleren van clustervorming in *ilburg. Daarvoor in
2003 } 13.:00,-- te reserveren uit Det activiteiten budget economiscDe structuurversterking. Restantbudget
na besteding bedraagt }193.:00.
:1
Samenvatting
DeBe notitie probeert een antwoord te geven op een groot aantal vragen met als uiteindelijk doel te komen tot
een aantal beleidsinitiatieven gericDt op specifieke doelgroepen die moeten leiden tot een versterking van de
sector (Bakelijke) dienstverlening in *ilburg. Rn deBe samenvatting worden kort alle gestelde (Doofd)vragen
DerDaald teBamen met een samenvatting van de gevonden antwoorden.
Wat zijn de sterke en zwakke punten in het TiIburgse vestigingskIimaat en verhouden deze zich tot de
sterkten en zwakten in een aantaI referentiesteden
23
? (Paragraaf 1: het TiIburgse vestigingskIimaat)
(ReIatief) sterk (ReIatief) zwak
>ereikbaarDeid
Arbeidsmarkt
Woon en leefklimaat
Ondernemersvriendelijke overDeid
Aanbod en kwaliteit locaties
Rmago als kantorenstad
EconomiscDe structuur
Ac[uisitie en promotiebeleid
EconomiscDe dynamiek is minder groot dan in een deel van de referentiesteden, maar relatief sterk in vergelijking
met andere regio’s
WeIke activiteiten binnen de zakeIijke dienstverIening sIuiten aan bij het TiIburgse vestigingskIimaat?
(Paragraaf 2: Kansrijke activiteiten)
Als kansrijk Bijn gedefinieerd die activiteiten waarvan de vestigingseisen in redelijke mate aansluiten bij Det
*ilburgse vestigingsklimaat
Op basis van de analyse van Det *ilburgse vestigingklimaat in paragraaf 1 kan geconcludeerd worden dat de
vestigingseisen voor Doofdkantoren niet of nauwelijks aansluiten bij Det *ilburgse aanbod, terwijl de eisen van
verkoop, marketing en consultancy kantoren en sDared service en call centers wel redelijk aansluiten op Det
*ilburgse aanbod.
Uoor wat betreft RuD activiteiten geldt dat deBe beperkt aansluiten op Det *ilburgse aanbod en dat een eventuele
matcD sterk afDankelijk is van Det betreffende onderBoeksgebied. Een belangrijke vestigingsfactor voor dit type
activiteiten is ecDter de aanweBigDeid van een netwerk of kenniscluster. DeBe Bijn in *ilburg op een aantal
gebieden wel te creYren. <ater in de notitie worden onder meer genoemd@ geBondDeidsBorg, economie en recDt,
logistieke dienstverlening en Det reeds bestaande kunst en cultuur cluster.
WeIke deeIsectoren binnen de (zakeIijke) dienstverIening kunnen een bijdrage Ieveren aan de
geformuIeerde economische doeIsteIIingen? (Paragraaf 3: interessante deelsegmenten)
Uoor *ilburg interessante deelsectoren Bijn@
· RC*` Automatisering
· Adviesdiensten
· Reclame`multimedia
· *Dird Party Customer service
· FinanciYle diensten
· \eBondDeidsBorg
· Onderwijs`OnderBoek

&!
Als referentiesteden Bijn genomen@ overige >: steden, UtrecDt en ArnDem Nijmegen
:2
Wat is de kracht, samensteIIing en positie van de TiIburgse (zakeIijke) dienstverIening en met weIke
beIeidsinitiatieven gericht op weIke doeIgroepen is een versterking te bereiken van de sector? (Paragraaf
4: Tilburgse dienstverleners)
· Omvang en groei van de dienstensector in *ilburg liggen beneden de gemiddelden van de
referentiegebieden
· Daarentegen liggen omBet, investeringen en aandeel nieuwe vestigingen boven de gemiddelden in de
referentiegebieden, Doewel Det aandeel dienstverleners in Det totale aantal starters voor *ilburg lager ligt. Dit
Bou tocD kunnen duiden op Det begin van een inDaalslag.
· \roei in reeds in *ilburg gevestigde dienstverleners is met name te verwacDten in de segmenten@
- Reclamebureaus
- EconomiscDe en adviesdiensten
- Automatisering`
- RC*
- UerBekeringen en pensioenen
· Uoor de gevestigde dienstverleners is met name Det Debben van een centraal aanspreekpunt binnen de
gemeente van belang. Ook een goede organisatiegraad van de dienstverleners Belf kan ook bijdragen aan
een goede communicatie tussen ondernemers en gemeente.
· *e realiseren factoren in Det *ilburgse vestigings klimaat Bijn@
- AutobereikbaarDeid
- ParkeergelegenDeid
- Allure (uitstraling van de stad inclusief bijbeDorende voorBieningenniveau)
Binnen weIke interessante deeIsegmenten in de (zakeIijke) dienstverIening is beweging en met weIke
beIeidsinitiatieven kan de Iocatiekeuze van bedrijven worden beïnvIoed ten gunste van TiIburg?
(Paragraaf 5 Bedrijven van elders)
· Rnteressante deelsegmenten die in beweging Bijn@
- Regio` UMC kantoren in de brancDes adviesdiensten en RC*`automatisering
- 8Dared 8ervice centers en Call centers in de brancDe financiYle dienstverlening
- Call centers in de brancDe tDird party customer service
· >elangrijke vestigingsfactoren voor deBe activiteiten Bijn onder meer@
- >ereikbaarDeid en parkeergelegenDeid
- Arbeidsmarkt
- >escDikbaarDeid locaties goede !waliteit en uitstraling (voor UMC)
- >escDikbaarDeid grote en relatief goedkope locaties (Call centers)
- *elecominfrastructuur (8Dared service en Call centers)
· Een actief promotie en ac[uisitiebeleid gericDt op deBe doelgroepen bevat de volgende basiselementen@
- Aansprekend informatie en promotiemateriaal, in aansluiting op de belangen van de doelgroep
- Algemene promotie gericDt op een verbetering van Det *ilburgse imago als kantorenstad
- Centraal aanspreek en informatiepunt voor gecnteresseerde bedrijven
- Een ambassadeurs en informatienetwerk van o.m. in *ilburg gevestigde bedrijven om *ilburg mee te
promoten en signalen op te vangen over mogelijke verDuisplannen.
:3
WeIke mogeIijkheden bieden nieuwe ondernemingen voor de versterking van de TiIburgse
dienstverIening en op weIke wijze kunnen deze mogeIijkheden worden ondersteund? (Paragraaf 6 Nieuwe
ondernemingen)
· Rn *ilburg Bijn met name een groot aantal starters in de brancDes reclame en multimedia, economiscDe en
adviesdiensten en RC* automatisering.
>elangrijke vestigingsfactoren Bijn@ RnformatievoorBiening, toegankelijkDeid overDeid,
Fysieke <ocatie (kosten, korte termijn contracten, gedeelde voorBieningen), Netwerken, >egeleiding.
· 8terke sectoren in de *ilburgse economie Bijn industrie, logistiek geBondDeidsBorg en onderwijs. DeBe
kunnen op twee manieren een bijdrage leveren aan een versterking van de sector (Bakelijke) dienstverlening@
- Door verdienstelijking van de activiteiten in een sector ontstaat eftra kantorenwerkgelenDeid, in een
aantal gevallen Deeft dit ook positieve effecten ten aanBien van de geformuleerde economiscDe
doelstellingen. *en aanBien van deBe doelgroep is vooral van belang dat eventuele belemmeringen voor
verdienstelijking op Det gebied van wet en regelgeving worden weggenomen.
- Door Det ontstaan van spin offs van bedrijven die vallen binnen de sector Bakelijke dienstverlening. Naar
de aard en omvang van dit spin off fenomeen is nog nagenoeg geen onderBoek gedaan, Bodoende is er
ook geen BicDt op Det bestaan van beinvloedingsmogelijkDeden.
· Een ambitieus beleid gericDt op de versterking van de sector dienstverlening kan inBetten op Det creYren van
een aantal (kennis) clusters in *ilburg door een combinatie van actieve promotie en ac[uisitie met de
ontwikkeling van specifieke locaties (bijvoorbeeld in de vorm van een business park) die [ua kwaliteit,
uitstraling en voorBieningen aansluiten bij de wensen van de doelgroep.
WeIke beIeidsaanbeveIingen zijn af te Ieiden uit de voorgaande anaIyses?
(Paragraaf 7 Kansen voor Tilburg)
>eleid gericDt op de versterking van de Bakelijke dienstverlening in *ilburg is te formuleren op drie verscDillende,
maar complementaire ambitieniveau|s De doelstellingen van deBe drie niveau|s Bijn Dieronder weergegeven.
· Kansen waarmaken@ door in te spelen op de infomatie-beDoefte en wensen van (Bakelijke) dienstverleners
die al een band met *ilburg Debben of waarvan Det gewenste locatieprofiel aansluit bij Det Duidige *ilburgse
vestigingsklimaat.
· Kansen creëren door actief op Boek te gaan naar voor *ilburg interessante combinaties van deelsegmenten
en soort vestiging en in *ilburg een vestigingsklimaat te creYren dat aansluit bij de wensen van deBe
doelgroepen.
· Het speeIveId bepaIen@ door Det neerBetten van een eigen visie op de gewenste economiscDe ontwikkeling
van *ilburg, gericDt op Det creYren van bepaalde clusters van dienstverleners, waarbij in de ontwikkeling van
locaties ingespeeld wordt op specifieke locatiewensen kan *ilburg op middellange termijn een specifiek eigen
imago creYren dat een aanBuigende werking Deeft op (groepen van ) dienstverleners.
*erugkerende elementen op de drie ambitieniveaus Bijn@
· Uestigingsklimaat
· Promotie
· (Rnterne) organisatie
· Ac[uisitie
· >eleid gericDt op specifieke bronnen bijv. 8tartersbeleid
· Ondernemingsklimaat (wet en regelgeving)
Ken slotte
· *ilburg moet een keuBe maken voor Det gewenste ambitieniveau.
· De minimale inBet is Det waarborgen van de belangrijkste vestigingsfactoren@ bereikbaarDeid,
parkeergelegenDeid en arbeidsmarkt
· De ontwikkeling van fysiek aansprekende locaties Bal teBamen met Det op korte termijn boeken van enkele
ac[uisitiesuccessen de grootste impact Debben op Det imago van *ilburg als kantorenstad.
:4
Gebruikte Literatuur
· EconomiscD >ureau RN\, VRegio in economisch perspectief, het ondernemersklimaat in midden-BrabantW,
Amsterdam, Mei 2001
· Etin, VQuick Scan Zakelijke diensten gemeente TilburgW, banuari 2002
· E*RN Adviseurs, VSociaal-Economische Verkenning voor Noord-Brabant 2001W, *ilburg, Oktober 2000
· \emeente *ilburg, VNota hoofdlijnen economisch beleidW *ilburg, Mei 2001
· \emeente *ilburg, VRuimte voor Kantoren, nieuwe kantorenlocaties in Tilburg tot 2015W, *ilburg, April 1998
· Ministerie EH , VBenchmark Ondernemingsklimaat, vergelijking 26 (middel)grote steden in NederlandW, Den
Qaag, 2000
· Ministerie van EconomiscDe Haken, VRuimte voor Industriële Vernieuwing, Agenda voor het industrie- en
dienstenbeleidW, Den Qaag, juni 1999
· Ministerie van EconomiscDe Haken, VKlaar voor de start?, een discussie over nieuw ondernemerschapW, Den
Qaag, 8eptember 1998
· NER VInternationale Benchmark Regionaal investeringsklimaat ,RotterdamW, augustus 2001
· 8tec VScan zakelijke dienstenW, Nijmegen, banuari 2002,
· *NO Rnro, VRangen en Standen in GemeentelandW, Delft, 2000
· *wynstra \udde Vhet Nationale kantorenmarkt onderzoek 2001W, Amersfoort, Oktober 2001