De betekenis van stedelijke bedrijventerreinen

Quick scan in Amsterdam

Uitgevoerd in opdracht van: Kamer van Koophandel Amsterdam

Nijmegen, 19 september 2002

Inhoudsopgave
Blz.

Management samenvatting

Hoofdstuk 1 Aanleiding

1

Hoofdstuk 2 Betekenis bedrijventerreinen voor lokale economie
2.1 2.2 2.3 Impressie vanuit de literatuur Een eerste beeld van de situatie in Amsterdam Conclusies

4
4 5 11

Hoofdstuk 3 Maatschappelijke functie stedelijke terreinen
3.1 3.2 3.3 Impressie vanuit de literatuur Een eerste beeld van de situatie in Amsterdam Conclusie

12
12 13 15

Hoofdstuk 4 Ruimtelijke aspecten van stedelijke terreinen
4.1 4.2 4.3 Impressie vanuit de literatuur Een eerste beeld van de situatie in Amsterdam Conclusie

16
16 17 19

Hoofdstuk 5 Conclusies en afsluitende opmerkingen

20

Literatuurlijst

23

Bijlage 1

Onderzoeksmethodiek enquête

26

Bijlage 2

Conclusies per vraag

27
2

Buck Consultants International

Hoofdstuk 1

Aanleiding

De gemeente Amsterdam werkt aan een nieuw structuurplan. Als belangrijke opgave ziet zij het vinden van ruimte voor 50.000 woningen in de periode na 2010. In het ontwerp structuurplan is deze ruimte gevonden door extensieve functies zoals bedrijventerreinen te transformeren tot intensief gebruikte stedelijke woon-werkomgevingen. De Kamer van Koophandel heeft wettelijk tot taak de belangen van de regionale economie te dienen. Uit hoofde hiervan maakt de Kamer van Koophandel Amsterdam zich zorgen over de transformatievoornemens. Op stedelijke bedrijventerreinen is een belangrijk deel van de Amsterdamse bedrijvigheid gevestigd. Het perspectief van gedwongen verplaatsing bedreigt de werkgelegenheid voor vooral lager en middelbaar opgeleiden en tast de beschikbare ruimte voor bedrijven aan. Het kan ook leiden tot het onder druk zetten van de diversiteit van de economische structuur, waardoor deze kwetsbaarder wordt. In aanvulling op deze economische argumentatie, vermoedt de Kamer van Koophandel dat stedelijke bedrijventerreinen ook een duidelijke wisselwerking hebben met hun directe omgeving. Bovendien kan sprake zijn van een type bedrijventerrein dat zijn eigen kwaliteiten heeft en daarmee een eigen gebruikersgroep aantrekt. Met name om dit aspect in kaart te brengen, heeft de Kamer van Koophandel Amsterdam Buck Consultants International gevraagd een quick scan uit te voeren naar het economische en sociaal-culturele belang van de bedrijven die thans op de bedreigde terreinen zijn gevestigd en daarover bondig te rapporteren. In het kader van deze quick scan wordt ingegaan op: • • • • de aard van de bedrijven op de binnenstedelijke terreinen; de betekenis voor de lokale economie; de relatie van de terreinen met de omgeving; de ruimtelijke aspecten.

Deze quick scan is gebaseerd op bestaande literatuur over dit onderwerp aangevuld met een enquête onder 50 ondernemers, gevestigd op één van de binnenstedelijke bedrijventerreinen van Amsterdam 1. Over de literatuur dient te worden opgemerkt dat de bestaande literatuur zeer beperkt bleek te zijn. Wellicht mag daaruit worden afgeleid dat het onderwerp nog niet hoog op de onderzoeksagenda staat. Hetzelfde lijkt dan gezegd te kunnen worden voor de beleidsagenda. Voor wat betreft de voor de enquête benaderde bedrijven kan worden opgemerkt dat met name is gekozen voor bedrijven die milieuhinder kunnen veroorzaken, aangezien juist voor hen een noodzakelijke uitplaatsing aan de orde zou kunnen komen. Verder heeft het onderzoek zich toegespitst op bedrijven met meer dan vijf werkne-

1

Zie bijlage 1 voor een beknopte uitleg van de onderzoeksmethodiek

Buck Consultants International

1

mers. In figuur 1.1 is aangegeven hoe de groep van 50 geënquêteerde bedrijven is opgebouwd:
Figuur 1.1 Verdeling ondervraagde bedrijven (totaal 5 0 bedrijven)

overig 12% transport \ distributie 10%

industrie 16% nutsbedrijven 2%

handel 24% reparatie 4%

bouw 32%

Definities van begrippen
Om verwarring in deze rapportage te voorkomen, wordt hieronder beknopt op de betekenis van twee, in de rapportage vaak gebruikte, begrippen ingegaan: • Stedelijke bedrijventerreinen in Amsterdam In deze studie is onderzoek verricht naar bedrijventerreinen die op de nominatie staan getransformeerd te worden tot gemengde woonwerkgebieden, of in het geval van de Coen- en Vlothaven getransformeerd te worden van haventerrein tot stedelijke bedrijventerrein. Stedelijke bedrijventerreinen hebben een duidelijke binding met de stad (waarbij die binding verschillende vormen kan aannemen).

Figuur 1.2 Postcodegebieden waarin de geselecteerde bedrijventerreinen gelegen zijn.

Bron: Kamer van Koophandel Amsterdam / Geodan 2002

Buck Consultants International

2

Herstructurering Herstructurering van een bedrijventerrein betekent het ontwikkelen van een nieuwe of vernieuwde structuur op dat terrein. Een herstructureringsproces kan bestaan uit verschillende typen maatregelen, uiteenlopend van beperkt ingrijpende tot zeer ingrijpende maatregelen (zie figuur 1.3):

Figuur 1.3 Begrippen rondom herstructurering samengevat
beperkt ingrijpend zeer ingrijpend

Herstructurering

Facelift

Revitalisering

Herprofilering

Transformatie

Gericht op opwaarderen van de openbare ruimte op bedrijventerrein

Vergaande integrale probleem aanpak, functie blijft bedrijventerrein

Economische functie wordt gewijzigd (bijv. naar kantoorfunctie).

Werkfunctie wordt gewijzigd naar andere functie dan economische (bijv. woningbouw)

Transformatie Uit figuur 1.3 blijkt dat transformatie het meest ingrijpende type maatregel van herstructurering is: de werkfunctie verandert in een andere functie. In het geval van Amsterdam wordt gesproken over de transformatie van een bedrijfsfunctie naar een woonfunctie op de stedelijke terreinen.

In de hoofdstukken 2 tot 5 komen achtereenvolgens de volgende onderwerpen aan de orde: • • • • hoofdstuk 2: hoofdstuk 3: hoofdstuk 4: hoofdstuk 5: betekenis van stedelijke bedrijventerreinen voor lokale economie; maatschappelijke functie van stedelijke terreinen; ruimtelijke aspecten van stedelijke terreinen; conclusies en aanbevelingen.

De hoofdstukken 2, 3 en 4 zijn steeds ingedeeld in drie paragrafen: • • Impressie vanuit de literatuur Hierin wordt ingegaan op de dimensies die per thema onderscheiden worden in b estaande literatuur. Eerste beeld van de situatie in Amsterdam Hierin wordt ingegaan op de uitkomsten van de enquête onder gevestigde bedrijven op stedelijke bedrijventerreinen in Amsterdam. Hierbij wordt aangesloten bij de dimensies die in de literatuur per thema worden onderscheiden, eventueel aangevuld met andere relevante uitkomsten. Conclusies Per hoofdstuk worden conclusies ten aanzien van het thema getrokken.

Buck Consultants International

3

Hoofdstuk 2

Betekenis bedrijventerreinen voor lokale economie

2.1

Impressie vanuit de literatuur

In de literatuur zijn bij dit thema vier dimensies af te bakenen: A B C D Bijdrage van stedelijke terreinen aan de lokale werkgelegenheid Diversiteit en vitaliteit van de economie Aanwezigheid van economische relaties met de directe omgeving Aanwezigheid van stedelijke ontwikkelingspotenties

A Bijdrage van stedelijke terreinen aan de lokale werkgelegenheid
Bedrijven op (stedelijke) bedrijventerreinen kunnen verhoudingsgewijs een aanzienlijk aandeel hebben in de totale stedelijke werkgelegenheidscijfers (tabel 2.1), zeker ook als wordt bedacht dat het bij de in de tabel genoemde steden gaat om relatief kleinschalige terreinen.

Tabel 2.1

Aandeel werkgelegenheid van stedelijke bedrijventerreinen op totaal we rkgelegenheid

Cijfers uit andere steden Utrecht 7% Tilburg 7-9% Breda 12%

B Diversiteit en vitaliteit van de economie
Uit de literatuur blijkt dat stedelijke bedrijventerreinen bijdragen aan diversiteit en vitalisering van de economische structuur, omdat: • • relatief veel lager geschoold personeel een baan vindt bij bedrijven op deze terreinen; op de terreinen sprake is van wijkgebonden werkgelegenheid;

Buck Consultants International

4

• •

allochtone ondernemers met name een onderneming starten in de nabijheid van hun woonomgeving. Allochtone werknemers en ondernemers zijn op dit moment een nog steeds groeiende groep in de landelijke werkgelegenheidsstructuur; de terreinen vestigingsmogelijkheden bieden voor creatieve, innovatieve sectoren.

C Aanwezigheid van economische relaties met de directe omgeving
In de literatuur wordt gesproken over sterke economische relaties van de bedrijvigheid op de stedelijke terreinen met de directe omgeving. Deze komt met name tot stand door de aanwezigheid van klanten en toeleveranciers.

D Aanwezigheid van stedelijke ontwikkelingspotenties
Tot slot komt in de literatuur de stedelijke ontwikkelingspotentie van de terreinen aan bod. Hierbij wordt met name gedoeld op de vestigingsmogelijkheden voor startende ondernemingen. De stedelijke terreinen hebben een zogenaamde ‘broedplaatsfunctie’. Redenen waarom starters zich graag op stedelijke terreinen vestigen zijn: • • • de behoefte aan face-to-face contacten (een niet afnemende trend) die op stedelijke terreinen makkelijk tot stand komen; de beschikbaarheid van kleinschalige bedrijfsruimte; het niet al te hoge prijsniveau.

2.2
A

Een eerste beeld van de situatie in Amsterdam
Stedelijke terreinen dragen bij aan lokale werkgelegenheid

Een aanzienlijk deel van het personeel op de onderzochte bedrijfslocaties is afkomstig uit de stad of de regio Amsterdam. Van alle werknemers op de onderzochte bedrijventerreinen komt 50% uit de stad Amsterdam. Ook verwachten de ondernemers dat een eventuele gedwongen verhuizing grote veranderingen teweegbrengt in de huidige werkgelegenheidsrelaties. Daardoor komt bij een gedwongen verhuizing de continuïteit van bedrijven in gevaar (figuur 2.1). Een deel van het personeel zal niet mee verhuizen naar een andere, aan de rand van de stad gelegen, locatie (zie figuur 2.2).

Buck Consultants International

5

Figuur 2.1

“De continuïteit van mijn bedrijf komt in gevaar wanneer ik door de overheid gedwongen wordt van de huidige vestigingsplaats te vertrekken” (in %)

40 35 30 25 20 15 10 5 0 Geheel mee eens Mee eens Mee oneens Geheel mee oneens

Figuur 2.2 “Ik zou een belangrijk deel van mijn personeel verliezen als mijn bedrijf naar een andere locatie zou moeten vertrekken” (in %)
60 50 40 30 20 10 0 Geheel mee eens Mee eens Mee oneens Geheel mee oneens

Voor de hier geselecteerde terreinen geldt dat het totale aantal arbeidsplaatsen ongeveer 27.500 is 2. Dat is zo’n 10% van de totale Amsterdamse werkgelegenheid3.

Indirecte werkgelegenheid
De ondervraagde ondernemers hechten groot belang aan de aanwezigheid van voorzieningen in de nabije omgeving (zie figuur 2.3). Daardoor ontlenen die voorzieningen een bepaalde marktbasis aan die bedrijven. Werkgelegenheid bij de ondersteunende voorzieningen en diensten blijft mede hierdoor gehandhaafd. Dit betekent dat ook op indirecte wijze lokale/regionale werkgelegenheid in stand blijft of zich verder kan ontwikkelen.

2 3

Cijfers Kamer van Koophandel, fulltime werkplek: > 15 uur per week. Deze cijfers hebben betrekking op de totale op die stedelijke terreinen aanwezige bedrijvigheid. Wordt gekeken naar de hier geselecteerde bedrijven dan gaat het om zo’n 11.000 full time arbeidsplaatsen (40% van de totale werkgelegenheid op die terreinen).

Buck Consultants International

6

Figuur 2.3 “Voor mijn bedrijf heeft het grote voordelen om gevestigd te zijn in een deel van de stad waarin andere voorzieningen nabij zijn” (in %)
30 25 20 15 10 5 0 Geheel mee eens Mee eens Mee oneens Geheel mee oneens

B

Diversiteit/vitaliteit economie

Opleidingsniveau
Uit de enquêteresultaten komt naar voren dat een relatief grote groep lager opgeleiden werkzaam is op de stedelijke terreinen (zie tabel 2.2). Dit onderschrijft de bevindingen uit de literatuur. Gecombineerd met het gegeven dat een deel van het personeel zou (moeten) vertrekken bij een verhuizing, mag worden geconcludeerd dat de transformatie van de terreinen een aantasting zou betekenen van de werkgelegenheidssituatie van een doorgaans minder goed bemiddelbare groep.

Tabel 2.2

Opleidingsniveau totale populatie

Laag opgeleid Middelbaar opgeleid Hoger opgeleid

Gemiddelde % 49 39 12

Allochtonen, vrouwen en oudere werknemers
Uit ons onderzoek blijkt niet dat de bedrijven op stedelijke bedrijventerreinen een specifieke functie hebben v oor de werkgelegenheid onder vrouwen en allochtonen (zie tabel 2.3; zie ook paragraaf 3.2 A). De verklaring hiervoor lijkt deels te liggen in het soort bedrijvigheid dat op deze locaties is gevestigd. Ook het percentage oudere werknemers is niet dermate hoog, dat de stedelijke terreinen een specifieke functie voor die categorie hebben. Een en ander wordt met enig voorbehoud gesteld omdat een vergelijking met andere terreinen niet gemaakt kan worden, maar duidelijk is dat geen hoge percentages worden gehaald.

Buck Consultants International

7

Tabel 2.3

Gemiddelde cijfers werkzame allochtonen, vrouwen en oudere werknemers (in %) Gemiddelde % 17 13 16

Allochtonen Vrouwen Ouderen (> 50 jaar)

Innovatieve bedrijvigheid
Ook al lijkt het aantal bedrijven met octrooiaanvragen in de afgelopen vijf jaar wat mager (6 bedrijven op stedelijke terreinen), toch mag hieruit niet de conclusie worden getrokken dat er geen innovatieve bedrijven zijn gevestigd. Ook hier geldt dat vergelijkingscijfers voor bijvoorbeeld recent ontwikkelde bedrijventerreinen ontbreken.

C

Economische relaties met de directe omgeving

Afzetmarkt
Bedrijven op de stedelijke terreinen hebben een sterke relatie met Amsterdam, omdat de afzetmarkt lokaal of regionaal georiënteerd is. Hoewel ook hier concrete vergelijkingscijfers ontbreken, is de bedrijvigheid op bedrijventerreinen doorgaans in veel sterkere mate bovenregionaal georiënteerd. Door de centrale ligging en vaak ook de goede relatie met de ringweg, bieden de stedelijke terreinen blijkbaar een goed vestigingsmilieu voor stedelijke en regionaal georiënteerde bedrijven. Dit beeld komt ook nog op andere wijze naar voren. Gevraagd naar de binding met aangrenzende buurten gaf 40% van de ondernemers aan dat die aanwezig is (figuur 2.5). Bij doorvragen bleek het in nagenoeg alle gevallen daarbij te gaan om de buurt(en) als afzetmarkt.

Figuur 2.4 De belangrijkste afzetmarkt (in %)

40 35 30 25 20 15 10 5 0 Vooral de stad Amsterdam Vooral de regio rond Amsterdam (ong. 20 km) Vooral landelijk Vooral internationaal

Buck Consultants International

8

Figuur 2.5 “Mijn bedrijf heeft een sterke binding met de aangrenzende buurt(en)” (in %)
45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 Geheel mee eens Mee eens Mee oneens Geheel mee oneens

Bereikbaarheid
Aangezien de lokale binding voornamelijk tot stand komt door de relatie leverancier – klant is het niet verwonderlijk dat zeer veel ondernemers bereikbaarheid, met name over de weg, cruciaal achten op hun vestigingslocatie (zie tabel 2.4). Immers, zij dienen hun klanten snel en gemakkelijk te kunnen bereiken, of de klanten hen.

Tabel 2.4

Genoemde overwegingen bij keuze voor huidige vestigingslocatie Frequentie ‘genoemd’ 21 10 7 5 5 4 3 2 1 1

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

Bereikbaarheid over de weg Representativiteit directe omgeving Parkeergelegenheid b ezoekers Nabijheid tot vaarwater Huur- / grondprijs Laad- en losmogelijkheden Representativiteit directe omgeving Bereikbaarheid openbaar vervoer Representativiteit gebouw Aanwezigheid soortgelijke bedrijven

De veronderstelling dat economische relaties met de buurt, wijk of stad ook bestaan door de aanwezigheid van nabije toeleveranciers worden niet door de enquêteresultaten onderschreven. Waarschijnlijk hangt deze uitkomst samen met het gegeven dat bedrijven hun bereikbaarheid voor toeleveranciers niet als een ‘probleem’ voor henzelf zien, maar voor de toeleverancier.

Buck Consultants International

9

D

Stedelijke ontwikkelingspotenties

Eén op de tien bedrijven bestaat drie jaar of korter. Om een conclusie te kunnen trekken over de vraag of dit de aanwezigheid van veel of weinig starters betekent, zou een vergelijking met terreinen in geheel Amsterdam noodzakelijk zijn. Echter, uit het eigen oordeel van de bedrijven over hun stedelijk terrein valt op te maken dat 40% van de ondernemers van mening is dat er op hun terrein veel startende ondernemers zijn gevestigd (figuur 2.6). Dat lijkt te duiden op een broedplaatsfunctie van de stedelijke bedrijventerreinen. Voor meer dan de helft van de ondernemers die het aandeel startende ondernemers groot vindt geldt ook de aanwezigheid van startende ondernemers als een meerwaarde van het bedrijventerrein (figuur 2.7).

Figuur 2.6 “Op het bedrijventerrein waar mijn bedrijf op gevestigd is bevinden zich veel startende ondernemers” (in %)
50

40

30

20

10

0 Geheel mee eens Mee eens Mee oneens Geheel mee oneens

Figuur 2.7 “Ik vind een omgeving waarin veel startende ondernemers gevestigd zijn, een grote meerwaarde voor mijn bedrijf” (in %)
60 50 40 30 20 10 0 Geheel mee eens Mee eens Mee oneens Niet van toepassing

Op de terreinen in deze studie zou kunnen worden gedacht aan vestiging van starters in de moderne industriële sectoren, zoals de (medische) technologie, de ICT, enzovoorts.

Buck Consultants International

10

2.3

Conclusies

Over de betekenis van stedelijke bedrijventerreinen voor de lokale Amsterdamse economie, kan op basis van literatuur en de quick scan het volgende worden geconcludeerd: • • • • de bedrijven op de terreinen leveren een duidelijke bijdrage aan de werkgelegenheid in de stad (zowel direct als indirect); de terreinen hebben met name een werkgelegenheidsfunctie voor lager opgeleide werknemers; de binding met de buurt komt hoofdzakelijk tot uiting in commerciële relaties. Relaties op het vlak van het betrekken van personeel en v sociaal-culturele bindingen (bijan voorbeeld sponsoring van clubs en verenigingen) spelen geen rol van betekenis; de stedelijke terreinen lijken ook een goed vestigingsmilieu aan startende bedrijven te bieden (broedplaatsfunctie).

Buck Consultants International

11

Hoofdstuk 3

Maatschappelijke functie stedelijke terreinen

3.1

Impressie vanuit de literatuur

In de literatuur wordt ingegaan op de volgende bijdragen van stedelijke bedrijventerreinen aan het maatschappelijk functioneren: A B C Participatie van minderheidsgroepen in het arbeidsproces Behoud van het stedelijk voorzieningenpakket Het mogelijkerwijs leveren van een bijdrage aan levendigheid

A

Participatie van minderheidsgroepen in het arbeidsproces

In de literatuur wordt specifiek ingegaan op drie aspecten van dit onderwerp: • • • De verwachting is dat de nabijheid van werklocaties maakt dat vrouwen makkelijker kunnen participeren in het arbeidsproces: werk- en zorgtaken kunnen makkelijk worden gecombineerd. Allochtone ondernemers starten vaker in een buurt waar ook allochtone mensen wonen. Aan deze vestigingsvoorwaarde kan in de stad beter worden voldaan dan elders, zo is de verwachting. Mensen met een lagere opleiding of allochtonen zijn minder mobiel bij het zoeken naar een baan. Deze groepen zijn daarom eerder aangewezen op een werklocatie in de stad.

B

Behoud van het stedelijk voorzieningenpakket

De bedrijven op stedelijke terreinen trekken de vestiging van bepaalde (ondersteunende) voorzieningen aan of maken gebruik van reeds gevestigde voorzieningen. Daardoor wordt het draagvlak voor die functies vergroot. Met andere woorden: de op de stedelijke terreinen gevestigde bedrijvigheid geeft ook indirecte economische effecten. Dit heeft tevens voor andere stedelijke gebruikers, zoals huishoudens, voordelen. Zij profiteren van het brede voorzieningenpakket.

Buck Consultants International

12

C

Levendigheid

De instandhouding van de functiemix van wonen en werken in de stad kan de stedelijke omgeving een levendig imago verschaffen. Dagelijks vinden bedrijfsactiviteiten plaats en verplaatsen mensen (personeel, toeleveranciers) zich door de buurt en de stad. Daarnaast zou het gevoel van levendigheid (of veiligheid) op de terreinen zelf op een positieve manier kunnen worden beïnvloed door de ligging in een gemengd stedelijke omgeving. Het is echter lastig om hierover een uitspraak te doen, omdat de terreinen ondanks de stedelijke ligging grootschalig van aard kunnen zijn en de invloed van andere stedelijke functies in dat geval beperkt is.

3.2
A

Een eerste beeld van de situatie in Amsterdam
Participatie van minderheidsgroepen in arbeidsproces

De resultaten uit de enquête geven geen aanleiding om te stellen dat vrouwen, allochtonen en oudere werknemers significant vaker werkzaam zijn op stedelijke bedrijventerreinen dan op andere terreinen. Door de ondervraagde ondernemers wordt bijvoorbeeld ook niet ervaren dat veel allochtonen werkzaam zijn op de terreinen (zie figuur 3.4). Met andere woorden, de cijfers en ideeën van de ondernemers komen overeen. Hiervoor werd dat al aan de orde gesteld bij de betekenis van de stedelijke terreinen voor de lokale economie. De samenstelling van de werkgelegenheid en met name het bieden van werk aan minderheidsgroepen heeft een duidelijke maatschappelijke betekenis. Jongere werknemers blijven aangetrokken tot de gevestigde bedrijven. Figuren 3.1 tot 3.4 illustreren het bovenstaande.

Figuur 3.1 Percentage allochtone werknemers in procentuele grootteklassen op totaal aantal werknemers binnen een bedrijf
50 40 30 20 10 0 0-10% 11-20% 21-50% >50%

Buck Consultants International

13

Figuur 3.2 Percentage vrouwelijke werknemers in procentuele grootteklassen op totaal werknemers binnen een bedrijf
60 50 40 30 20 10 0 0-10% 11-20% 21-50% >50%

Figuur 3.3 Percentage oudere werknemers in procentuele grootteklassen (> 50 jaar) op totaal aantal werknemers binnen een bedrijf
50 40 30 20 10 0 0-10% 11-20% 21-50% >50%

Figuur 3.4 “Op het bedrijventerrein waar mijn bedrijf gevestigd is bevinden zich veel allochtone ondernemers” in %)
70 60 50 40 30 20 10 0 Geheel mee eens Mee eens Mee oneens Geheel mee oneens

B

Behoud stedelijk voorzieningenpakket

Doordat de bedrijven groot belang hechten aan de vestiging van voorzieningen in de nabije omgeving (zie paragraaf 2.2 B), is de conclusie dat de ondersteunende diensten mede blijven bestaan door de bedrijven op de onderzochte werklocaties. Daardoor blijft het voorzieningenniveau in de stad op een hoog niveau, ook voor andere gebruikers in de stad.

Buck Consultants International

14

C

Levendigheid

Uit de enquête zijn hierover geen relevante uitkomsten te destilleren. De onderzochte terreinen zijn evenwel van een dusdanige omvang dat een beperkte i n vloed van de omliggende gebieden op het veiligheidsgevoel op het terrein mag worden verwacht.

3.3

Conclusie

In relatie tot de maatschappelijke functie van de terreinen, kan het volgende worden opgemerkt: • • stedelijke terreinen hebben zeker een functie ten aanzien van de werkgelegenheid van lager opgeleide werknemers; het niveau van het stedelijk voorzieningenpakket wordt positief beïnvloed door de bedrijven in de stad.

Buck Consultants International

15

Hoofdstuk 4

Ruimtelijke aspecten van stedelijke terreinen

4.1

Impressie vanuit de literatuur

Relevante aspecten zijn in dit verband: A B C Behoud bestaande terreinen voorkomt ruimteclaims aan de stadsrand/in de regio Aan de vraag naar een specifiek deelmilieu binnen het totale bedrijventerreinenaanbod kan worden voldaan De terreinen leveren een bijdrage aan het beperken van de (auto)mobiliteit

A

Voorkomen ruimteclaims aan de stadsrand/in de regio

Het behoud van bedrijven op de huidige terreinen betekent dat zij geen andere vestigingsplaats zoeken, bijvoorbeeld aan de stadsrand of elders in de regio. Indien deze bedrijven wel zouden verhuizen, zou dit een omvangrijke ruimteclaim kunnen betekenen op nieuwe locaties. Een verplichte verplaatsing van bedrijven kan ook met zich mee brengen dat bedrijven geen geschikte vestigingslocatie in de stad (Amsterdam) kunnen vinden en derhalve uit moeten wijken naar andere regio’s. Dat leidt tot werkgelegenheidsverlies, ook indirect omdat linkages met andere bedrijven (toeleveranciers, voorzieningen) worden verbroken.

B

Vraag naar een specifiek deelmilieu

Ondernemers hebben uiteenlopende wensen waarop wordt ingespeeld door een gevarieerd aanbod van bedrijventerreinen (segmentatie aanbod). In dat totale aanbod kunnen stedelijke bedrijventerreinen een eigen plaats innemen: zij hebben een eigen karakteristiek, die ondermeer tot uitdrukking komt in: • • • • een centrale ligging; nabijheid van stedelijke voorzieningen; relatief lagere huur- en koopprijzen; beter gefaciliteerd voor groot of veel goederentransport.

Buck Consultants International

16

C

Bijdrage aan beperking (auto)mobiliteit

Bedrijven op locaties in de stad kunnen de mobiliteit beperken: bijvoorbeeld kortere afstanden tussen woon- en werklocaties of tussen de bedrijven en de klanten. Bovendien zijn deze locaties door hun ligging veelal ook opgenomen in het OV-netwerk. Een spreiding van bedrijvenlocaties kan het OV-serviceniveau bedreigen, hetgeen zal leiden tot een toename van de automobiliteit.

4.2
A

Een eerste beeld van de situatie in Amsterdam
Voorkomen van ruimteclaims aan de stadsrand/in de regio

Wanneer bestaande terreinen worden getransformeerd, zal een deel van de gevestigde bedrijven zich moeten verplaatsen. Uit de enquête blijkt dat een kleine meerderheid van de bedrijven opteert voor een alternatieve locatie aan de stadsrand (zie figuur 4.1) en daarmee een aanzienlijke ruimteclaim op locaties aan de stadsrand zal leggen. Bovendien bestaat er een gerede kans dat de bedrijven die niet naar de stadsrand wensen te vertrekken op zoek gaan naar vergelijkbare stedelijke locaties in andere regio’s, buiten Amsterdam.

Figuur 4.1 “Gegeven de kwaliteiten van mijn huidige vestigingsplaats is een nieuw bedrijventerrein aan de rand of buiten de stad geen alternatief” (in %)
40

30

20

10

0 Geheel mee eens Mee eens Mee oneens Geheel mee oneens

Bovendien kan worden geconstateerd dat de ondervraagde ondernemers sterk zijn gehecht aan hun huidige vestigingsplaats. De relatief lage animo om te verhuizen duidt er op dat gebruikers van de terreinen op dit moment waarde hechten aan de vestigingslocatie. Dit is een gegeven dat niet zo maar van tafel kan worden geschoven.

Buck Consultants International

17

Na een periode van stadsvernieuwing zijn veel bedrijven op deze terreinen terecht gekomen. De bedrijven hebben een lange traditie (zie figuur 4.2) en voelen zich gebonden aan de stad Amsterdam, mede door het belang van de stad als afzetgebied.
Figuur 4.2 Hoe lang bestaat uw bedrijf (in jaren)?

Meer dan 100 6% 76-100 jaar 18% 0-25 jaar 38%

51-75 jaar 18% 26-50 jaar 20%

De ondernemers zijn in dit onderzoek ook gevraagd naar hun verhuisgeneigdheid. Acht van de vijftig bedrijven bleken verhuisplannen te hebben voor de komende twee jaar. Drie van die acht bedrijven zijn concreet in onderhandeling, de andere ondernemers zijn momenteel niet actief op zoek. De ondernemers met verhuisplannen blijken een uiteenlopende voorkeur te hebben voor een nieuwe locatie, zoals uit figuur 3.6 duidelijk wordt.

Figuur 4.3 Voorkeur ondernemers voor nieuwe locatie (in %)
50 40 30 20 10 0 Bestaand bedrijventerrein binnen de stad Bestaand Nieuw bedrijventerrein bedrijventerrein aan de aan de rand van de stad rand van de stad

B

Vraag naar een specifiek deelmilieu

De aanwezigheid van voorzieningen en de buurt als afzetmarkt zijn van belang (zie hoofdstukken 2 en 3). Deze uitkomsten onderbouwen de stelling dat een gemengde stedelijke omgeving voor de ondervraagde ondernemers een meerwaarde heeft.

Buck Consultants International

18

C

Bijdrage aan beperking (auto)mobiliteit

Een aantal ondernemers heeft de ligging aan het vaarwater als cruciale vestigingsfactor genoemd (zie tabel 2.4). Dit is niet verwonderlijk: de aard van de geselecteerde terreinen (deels aan het water gelegen) geeft hier aanleiding toe. Dit is interessant met het oog op de ontwikkeling van multimodale vervoersconcepten (stadsdistributie over water bijvoorbeeld). Ook in dit licht is het wenselijk niet te snel en ondoordacht tot transformatie van de stedelijke terreinen over te gaan. Te meer omdat in de toekomst een tekort a kadeterreinen an dreigt.

4.3

Conclusie

Wat betreft de ruimtelijke aspecten geldt dat: • • • • de ruimteclaims aan de rand van de stad, elders in de regio of buiten de regio aanzienlijk zullen zijn als tot transformatie wordt overgegaan; voor de huidige bedrijven zo’n transformatieproces zeker nog niet in beeld komt. Er lijkt sprake te zijn van een gehechtheid aan de huidige vestigingsplaats; de ligging van de bedrijventerreinen in Amsterdam een bijdrage kan leveren aan de totstandkoming van multimodale vervoersconcepten; meer (auto)mobiliteit kan worden opgeroepen bij opheffing van stedelijke bedrijventerreinen.

Buck Consultants International

19

Hoofdstuk 5

Conclusies en afsluitende opmerkingen

Stedelijke bedrijventerreinen hebben een duidelijke functie
Ondanks de beperkte opzet van dit onderzoek, is wel aangetoond dat stedelijke bedrijventerreinen in Amsterdam een duidelijke functie en uitgesproken kwaliteiten hebben. Hierbij wordt gerefereerd aan: • • • • de werkgelegenheidsfunctie, met name voor de lager opgeleide werknemers; de lage verhuisgeneigdheid, die de tevredenheid over de vestigingslocatie uitdrukt; de broedplaatsfunctie van de terreinen; de aanvullende functie op het bestaande aanbod van de bedrijventerreinen.

Bedrijven in problemen bij transformatie
Naar aanleiding van de resultaten uit de enquête is de verwachting dat een belangrijk deel van de bedrijven in de problemen kan komen bij een gedwongen uitplaatsing. Deze uitspraak komt tot stand op basis van de volgende punten: • • • • bedrijven zijn gehecht aan de locatie; voor de helft van de ondernemers is een locatie aan de rand van de stad geen optie; een deel van het personeel zal niet mee kunnen verhuizen naar een andere locatie. Dit betekent enerzijds een opkomende werkgelegenheidsproblematiek voor lager opgeleiden en anderzijds een verlies van kennis en kunde; bedrijven kunnen in de problemen komen door een prijsopdrijvend effect dat kan gaan ontstaan door een geringer aanbod aan bedrijventerreinen (door het onttrekken van de stedelijke terreinen aan de totale voorraad).

Negatieve effecten van transformatie
Niet alleen voor de bedrijven zelf levert de transformatie problemen op, ook zijn negatieve maatschappelijke effecten merkbaar. Hierbij gaat het om: • afname van werkgelegenheid lager geschoolden;

Buck Consultants International

20

• • • •

afnemende multifunctionaliteit van de stad, hoewel dat maatschappelijk in toenemende mate gewenst is; toenemende ruimteclaims aan de rand van de stad; mogelijke verandering in modal split woon-werkverkeer ten nadele van het openbaar vervoer; de kosten voor de uitvoering van de transformatie kunnen zeer hoog oplopen. Dit kan als een negatief maatschappelijk effect worden beschouwd.

Afsluitende opmerking
In deze quick scan is aangetoond dat de stedelijke bedrijventerreinen hun eigen waarde hebben voor de stad Amsterdam. Met de transformatie van deze dient dus zorgvuldig te worden omgegaan. Het is bovendien zaak de ondernemers snel duidelijk te maken wat de bedoeling is. Zo niet: dan blijven investeringen uit en zal een neerwaartse spiraal ontstaan die ook negatieve effecten zal hebben voor de plaatselijke economie.

Buck Consultants International

21

Literatuurlijst

Buck Consultants International

22

Literatuurlijst

Gemeente Breda (1999) Stedelijk Ontwikkelingsprogramma 1999-2003

Gemeente Den Haag (2002) Concept bedrijvenatlas Den Haag Gemeente Tilburg (1999) De moderne Industriestad in de 21e eeuw (1999-2009)

Gemeente Nijmegen (2000) Economisch beleidsplan Nijmegen 2000-2005

Gemeente Tilburg (1999), Bedrijvigheid op Binnenwijkse Bedrijventerreinen. Inventarisatie van de ontwikkelingsperspectieven van kleinschalige bedrijfslocaties in het stedelijk gebied van Tilburg

Hanemaayer, D. en P. Rekkers, (1998) Ruimte voor Economische Dynamiek, vestigingsplaatsfactoren (in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken)

Huygen, A. (2002), Vitale Stad: Betekenisprofielen onmisbaar in ontwerpproces

Kempen van, R. en Priemus, H. (1999) Stadswijken en herstructurering (Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen, Universiteit Utrecht)

Kolen, E.A.C.M. (1997), Herstructurering wijkwerkterreinen, analyse & aanpak wijkwerkterreinen (Gemeente Breda, afd. Economische Zaken)

MKB Nederland Nieuws, bericht (2002) Integratie allochtoon ondernemerschap stimuleren

Stuurgroep Ruimtelijke Investeringen, Verkeer & Vervoer (2002) Programma ruimtelijke investeringen regio Amsterdam

Buck Consultants International

23

Telefonische interviews met:
• • Mevr. C. Moerdijk, Gemeente Utrecht, afdeling Economische Zaken Mevr. A. Huygen, Verwey-Jonker Instituut

Buck Consultants International

24

Bijlagen

Buck Consultants International

25

Bijlage 1

Onderzoeksmethodiek enquête

Bedrijven die voldoen aan de volgende criteria zijn geselecteerd voor de enquête: • • • • gelegen in postcodegebieden die zich tenminste deels bevinden op bedrijventerreinen die op de nominatie staan om getransformeerd te worden (zie figuur 1) => hebben een relatie met het onderzoeksdoel; uit de sectoren industrie, bouw, transport, groothandel, detailhandel en enkele B to B dienstverleners (schoonmaakbedrijven, wasserijen e.d.) => vestigingsmogelijkheden van deze categorieën komt onder druk te staan bij transformatie; meer dan 5 werknemers => dit betekent dat een filter wordt toegepast om zo de éénmanszaken en zogenaamde ‘lege BV’s’ buiten de analyse te houden; milieucategorie 3 of hoger (op basis van SBI93).

De enquête is gehouden onder vijftig bedrijven. Hieruit vloeit voort dat het geen representatieve steekproef zal zijn. Zo mogen de resultaten dus ook niet worden geïnterpreteerd. Wel schetst het onderzoek een beeld van de belangen en knelpunten van de in dit geval ondervraagde bedrijven. De enquête is afgenomen door een professioneel interviewbureau en de resultaten zijn door Buck Consultants International geanalyseerd.

Buck Consultants International

26

Bijlage 2

Conclusies per vraag

1

Onder welke categorie vallen uw bedrijfsactiviteiten? • • Meeste ondervraagde bedrijven zijn actief in de bouw of handel (56%). Van belang is op te merken dat de steekproef niet alle bedrijfssectoren bevatte, maar dat een selectie is gemaakt. In de uiteindelijke ondervraagde groep zijn alle geselecteerde soorten bedrijven vertegenwoordigd.

2

Wat is uw belangrijkste afzetmarkt? • • • 1 op de 3 bedrijven heeft de stad Amsterdam als belangrijkste afzetmarkt. 1 op de 3 bedrijven heeft vooral de regio rond Amsterdam als afzetmarkt. Conclusie: de bedrijven hebben sterke binding met lokale / regionale omgeving. Normaal gesproken ligt het percentage van de nationale en regionale afzetmarkt hoger.

3

a: Hoeveel mensen werken bij uw bedrijf? • • 75% van de bedrijven heeft 40 of minder werknemers, het zijn over het algemeen dus kleinere bedrijven. Vijf bedrijven > 150 werknemers (170, 180, 200, 400 en 3883).

b: Hoeveel mensen komen daarvan uit de stad Amsterdam? • Bij de helft van de bedrijven is meer dan 50% van de werknemers Amsterdammer.

c: Hoeveel komen daarvan uit het stadsdeel rond uw bedrijf? • • Bij +/- 40% van de bedrijven komt meer dan 1 op de 10 werknemers uit het stadsdeel rond het bedrijventerrein. Conclusies vraag 3: de ondervraagde bedrijven op de bedrijventerreinen vervullen een belangrijke rol in de lokale en regionale werkgelegenheid

4

Hoeveel van de in het afgelopen jaar aangestelde personeelsleden wonen in A msterdam? • Recentelijk zijn weinig mensen uit Amsterdam aangesteld.

Buck Consultants International

27

5

Hoeveel allochtone mensen werken in uw bedrijf? • • • 14 bedrijven hebben geen allochtonen in dienst (28%). Gemiddeld bestaat het personeelsbestand van de bedrijven voor 17% uit allochtonen. Goed vergelijkingsmateriaal ontbreekt op dit moment om te beoordelen of dit percentage hoog of laag is.

6

Hoeveel vrouwen werken in uw bedrijf? • • • • Bijna de helft van de bedrijven heeft meer dan 10% vrouwen in dienst. 6 bedrijven hebben geen vrouwen in dienst. Gemiddeld is 13% van de werknemers een vrouw. De conclusie mag in dit geval wel luiden dat er weinig vrouwen in dienst zijn bij de ondervraagde bedrijven. Gegeven de samenstelling van de groep bedrijven is dit echter geen vreemde uitkomst.

7

Hoeveel werknemers in uw bedrijf zijn ouder dan 50 jaar? • • • Gemiddeld is 16% van de werknemers ouder dan 50 jaar. 8 bedrijven hebben geen oudere werknemers in dienst. Het relatief geringe aantal oudere werknemers geeft aanleiding om te concluderen dat de bedrijventerreinen nog genoeg aantrekkingskracht hebben op jonge werknemers en zij niet alleen maar werkgelegenheid bieden aan oudere mensen.

8

Wat is het opleidingsniveau binnen uw bedrijf? • Het gemiddelde opleidingsniveau bij de geënquêteerde bedrijven ligt tussen het lagere en middelbare niveau: - Lager opgeleid : gemiddeld: 49% - Middelbaar opgeleid : gemiddeld: 39% - Hoger opgeleid : gemiddeld: 12%

9

Hoe lang bestaat uw bedrijf? • • • • Een kwart van de bedrijven bestaat korter dan 10 jaar. De helft van de bedrijven bestaat korter dan 40 jaar, de rest is ouder. Een kwart van de bedrijven is zelfs ouder dan 70 jaar. De conclusie is dat het om relatief oude bedrijven gaat.

10

Hoe lang bent u op deze locatie gevestigd? • • • • Eén op de vier bedrijven is 4 jaar of korter gevestigd op de huidige locatie. 60% van de bedrijven is 10 jaar of korter gevestigd op de huidige locatie. Driekwart van de bedrijven is 15 jaar of korter gevestigd op de locatie. Conclusie: de bedrijven zijn niet altijd op dezelfde locatie gevestigd geweest. De huidige vestigingstijd is relatief kort in vergelijking met de leeftijd van de bedrijven.
28

Buck Consultants International

11

Hoeveel octrooi-aanvragen heeft u de afgelopen vijf jaar ingediend? • • • Het overgrote deel van de bedrijven deed geen octrooiaanvraag (88%). 6 bedrijven deden één of meer aanvragen (met een maximum van 5). Om een waardeoordeel over deze cijfers te kunnen geven dienen de cijfers te worden vergeleken met algemene referentiecijfers, maar deze zijn nu nog niet voorhanden.

12

Wat waren destijds uw belangrijkste overwegingen voor vestiging? • • • • Bereikbaarheid over de weg was voor ruim vier op de 10 bedrijven een vestigingsoverweging. Dit is opvallend hoog, aangezien het om bedrijfslocaties in de stad gaat. Een andere belangrijke overweging is de uitbreidingsmogelijkheid (door 18% van de bedrijven genoemd). Tevens zijn enkele malen de parkeergelegenheid, de laad- en losmogelijkheden, huur- en grondprijs, representativiteit omgeving en nabijheid tot vaarwater g enoemd. Onder ‘overige overwegingen’ is nog opgemerkt dat de nabijheid van klanten een rol speelt (3x genoemd), de aanwezigheid van de houthaven is twee maal genoemd en tot slot heeft een aantal bedrijven niet een echte keuze gemaakt, maar is het gewoon “zo gegaan” (door bedrijfsstructuur, toewijzing vanuit de gemeente, fusie/overname etc.). In vergelijking met onderzoek over vestigingsoverwegingen4 blijkt dat: - de bereikbaarheid over de weg ook in dat onderzoek het hoogste scoort; - parkeergelegenheid, uitbreidingsmogelijkheden, laad- en losmogelijkheden, huur-/grondprijs en representativiteit ook in de top 10 staan; - ‘opleidingsmogelijkheden’ en ‘telecommunicatievoorzieningen’ in tegenstelling tot eerder onderzoek geen rol spelen bij de overwegingen van bedrijven in deze enquête; - de ligging nabij vaarwater juist wel erg belangrijk is. Voor een deel is dit te verklaren door het soort bedrijvigheid op deze locaties. Anderzijds kan hieruit worden geconcludeerd dat hier een belangrijke functie is blootgelegd van de binnenstedelijke bedrijventerreinen in Amsterdam! Nieuwe terreinen in andere delen van de stad zullen niet snel in de behoefte aan vaarwater (en daarmee multimodale transportmogelijkheden) kunnen voorzien.

13

Heeft uw verhuisplannen voor de komende twee jaar? • Slechts 16% van de bedrijven (8 bedrijven) heeft verhuisplannen voor de nabije toekomst. Dat neigt naar de conclusie dat men over het algemeen tevreden is over de huidige vestigingsplaats.

4

Vestigingsplaatsfactoren: belang, waardering en knelpunten, Ruimte voor Economische Dynamiek, Ministerie van EZ, 1998

Buck Consultants International

29

14

Hoe concreet zijn uw verhuisplannen? • Van deze 8 bedrijven zijn er 3 concreet in onderhandeling over een nieuwe locatie. De overige 5 zoeken passief of hebben niets concreets.

15

Wanneer u verhuist, naar welke soort locatie gaat uw voorkeur uit? • 50% van de bedrijven (4) hebben een voorkeur voor een bestaand terrein, 3 voor een nieuw terrein. 5 bedrijven hebben een voorkeur voor de rand van de stad, 2 bedrijven blijven liever in de stad.

Stellingen
16 Voor mijn bedrijf heeft het grote voordelen om gevestigd te zijn in een deel van de stad waarin woonwijken nabij zijn. • • 17 Meer dan de helft van de bedrijven is het hier mee oneens (62%). Conclusie: de nabijheid van woonwijken is geen argument voor vestiging.

Voor mijn bedrijf heeft het grote voordelen om gevestigd te zijn in een deel van de stad waarin andere voorzieningen nabij zijn. • • De nabijheid van voorzieningen is voor veel bedrijven wel een argument om op deze locaties gevestigd te zijn (72% is het met deze stelling eens). Er is een grote variatie in antwoorden op de vraag wélke voorzieningen belangrijk zijn (detailhandel, zakelijke dienstverlening en OV ontlopen elkaar qua score niet veel).

18

De locatie van mijn bedrijf heeft grote voordelen voor mijn bedrijf, omdat veel van mijn toeleveranciers ook in de stad gevestigd zijn. • • Voor 3 op de 10 bedrijven zijn de toeleveranciers inderdaad belangrijk Toch is het geen overtuigend argument. Dit wordt waarschijnlijk mede veroorzaakt door het feit dat bedrijven de mogelijke onbereikbaarheid als een probleem van de leverancier zien en niet van henzelf.

19

Mijn bedrijf heeft een sterke binding met de aangrenzende buurt(en). • • 40% van de ondervraagde bedrijven zegt inderdaad belang te hechten aan de vestiging in de buurt. De belangrijkste binding met de buurt komt tot stand door de afzetmarkt (volgens 65% van de bedrijven die het met de stelling eens waren), de (goede) relaties met andere bedrijven in de buurt en traditie.

Buck Consultants International

30

20

De continuïteit van mijn bedrijf komt in gevaar wanneer de overheid mij dwingt van de huidige vestigingsplaats te vertrekken. • • 2 op de 3 ondervraagde bedrijven is het met deze stelling eens. Hieruit spreekt een belangrijk argument voor behoud van de werklocaties, i m mers de voortgang van de bestaande bedrijvigheid staat op het spel.

21

Ik zou een belangrijk deel van mijn personeel verliezen als mijn bedrijf naar een andere locatie zou moeten vertrekken. • • Op deze stelling antwoord 36% bevestigend, zeker dus eenderde deel Dit betekent dat een deel van de kennis en expertise binnen de bedrijven verloren zou gaan. Ook deze uitkomst maant tot voorzichtigheid bij transformatie, evenals de vorige vraag.

22

a Op het bedrijventerrein waar mijn bedrijf op gevestigd is bevinden zich veel startende ondernemers. • • 38% oordeelt dat er veel startende ondernemers zijn, ruim eenderde deel. Ondanks dat dit een inschatting is van de bedrijven zelf, lijkt dit te duiden op een broedplaatsfunctie van de werklocaties. Ik vind een omgeving waarin veel startende ondernemers gevestigd zijn, een grote meerwaarde voor mijn bedrijf. Voor een meerderheid van de bedrijven die veel startende ondernemers op de locatie constateren is het startersmilieu ook een milieu waar men naar op zoek is, omdat het hen een meerwaarde biedt.

b

23

Op het bedrijventerrein waar mijn bedrijf op gevestigd is bevinden zich veel allochtone ondernemers. • • 37 van de 50 bedrijven oordelen dat er niet veel allochtonen op het bedrijventerrein gevestigd zijn (74%). Hieruit volgt dat de geanalyseerde terreinen geen specifieke functie voor allochtone ondernemers biedt. Dit hangt waarschijnlijk samen met de gevestigde bedrijvigheid op de locaties: allochtone ondernemers starten eerder bedrijfjes in de voorzieningensector of de detailhandel.

24

Gegeven de kwaliteiten van mijn huidige vestigingsplaats is een nieuw bedrijventerrein aan de rand van of buiten de stad geen alternatief. • • De helft van de ondervraagde bedrijven is het met deze stelling eens Het verlies van de bestaande bedrijventerreinen kan dus wel degelijk tot ontevreden ondernemers leiden.

02-197

Buck Consultants International

31