0900-9892

€ 0,10 p.m.

Aardwarmte
Algemene informatie Warme voeten
Iedereen kent de energie die via de vulkanen en geisers van diep uit de aarde aan het oppervlak komt. Daarbij geldt: hoe verder richting het middelpunt van de aarde, hoe hoger de temperatuur van de aardkorst. De kern van de aarde ligt op 6.370 kilometer van het aardoppervlak. Schattingen van de temperatuur in het centrum lopen uiteen van 2.000 tot 12.000 °C. Aardwarmte is energie die wordt onttrokken aan de aardkorst. Die energie ontstaat door radioactiviteit in de kern van de aarde. Door geleiding (convectie) wordt deze energie naar de aardkorst getransporteerd. Normaliter is dat een geleidelijk proces. Maar soms komt het via vulkanische uitbarstingen plotseling met veel geweld naar de oppervlakte. De hoeveelheid aardwarmte is enorm. De buitenste zes kilometer van de aardkorst bevat thermische energie die overeenkomt met vijftigduizend keer de energie van alle olie- en gasvoorraden in de wereld. Alhoewel de aarde zeer langzaam afkoelt, is de voorraad als onuitputtelijk te beschouwen. Aardwarmte is daarom een vorm van duurzame energie. Een andere veel gebruikte naam voor aardwarmte is geothermische energie. 'Geo' betekent letterlijk 'aarde' en 'thermisch' staat voor 'warmte'. De aardwarmte wordt al sinds eeuwen gebruikt. De Romeinen gebruikten warmwaterbronnen en geisers al in Pompeï voor warme voeten via vloerverwarming. In IJsland wordt al vanaf het begin van deze eeuw warm water gebruikt voor huishoudelijke toepassingen (verwarming en tapwater).

Informatiecentrum Duurzame Energie is een onderdeel van Projectbureau Duurzame Energie. Postbus 12 • 6800 AA Arnhem • telefax: (026) 355 74 04 e-mail: info@duurzame-energie.nl • internet: www.duurzame-energie.nl

©Kosmos – Z&K - uitgevers

0900-9892
€ 0,10 p.m.

Onttrekking van warmte
Vanaf het aardoppervlak neemt de temperatuur met toenemende diepte toe. Afhankelijk van de opbouw van de ondergrond bedraagt de toename ca. 30°C per kilometer. Op de landkaart is te zien hoe de temperatuur verloopt in Nederland op drie kilometer. Om gebruik te kunnen maken van deze warmte dient er op die diepte een watervoerende laag te zijn. In Nederland is de temperatuur van deze warmte te laag voor elektriciteitsproductie, maar kan de warmte wel worden gebruikt voor bijvoorbeeld verwarming van gebouwen of kassen. In landen als Italië is de temperatuur op geringe diepte al zo hoog dat er direct stoom van hoge temperatuur aan de aarde kan worden onttrokken. Met behulp van een stoomturbine en een generator wordt hiermee elektriciteit opgewekt.

Watervoerende laag Een watervoerende laag (aquifer) bestaat uit poreus gesteente of zand(steen); stroming van het aanwezige water is goed mogelijk. Om energie op te wekken, worden in de buurt van een warmteafnemer twee putten geboord waarvan de uiteinden in de watervoerende laag zo’n 1,2 tot 1,5 kilometer uit elkaar liggen. Warm water van ca. 95 °C wordt opgepompt. De warmte wordt via een warmtewisselaar aan het warmtegebruiksnet van bijvoorbeeld een tuinder overgedragen. Het afgekoelde water wordt via de andere boorput teruggepompt in de watervoerende laag. Omdat de aanvulling van warmte uit de aardkern veel tijd vergt, raakt de warmtebron na zo’n dertig jaar afgekoeld.

Informatiecentrum Duurzame Energie is een onderdeel van Projectbureau Duurzame Energie. Postbus 12 • 6800 AA Arnhem • telefax: (026) 355 74 04 e-mail: info@duurzame-energie.nl • internet: www.duurzame-energie.nl

0900-9892
€ 0,10 p.m.

©Kosmos – Z&K - uitgevers

Hot Dry Rock Op sommige plaatsen liggen op relatief geringe diepte hete rotsformaties. Door hoge druk, door temperatuurverschillen en door explosies kan men deze rotsen scheuren of zelfs uiteen laten vallen. Door de openingen laat water stromen dat op deze wijze wordt verhit.

men

Energie-opbrengst
De opbrengst van een aardwarmtebron is afhankelijk van de boordiepte en van de temperatuur die de watervoerende laag op die diepte heeft. Daarnaast speelt ook de hoeveelheid (warm) water een rol die onttrokken kan worden. Als de watervoerende laag relatief goed doorlatend is, kan het debiet (hoeveelheid water per tijdseenheid) groot zijn. Dit betekent dat er veel energie uit zo'n 'put' is te halen. Is de laag minder poreus dan is het te onttrekken vermogen evenredig kleiner. Ondanks de mogelijkheden die er ook zijn in Nederland, zijn op dit moment nog geen projecten gerealiseerd. Een typisch Nederlands project zou bestaan uit twee boorputten die op 1,5 kilometer van elkaar af liggen; op 2,5 kilometer diepte wordt per uur 250.000 liter water van circa 95 °C opgepompt. Het thermisch vermogen daarvan bedraagt ongeveer 15 MWth. De energie-opbrengst van zo’n project bedraagt 240 TJ en komt overeen met het gasverbruik voor verwarmingsdoeleinden van 4.200 huishoudens. Vermindering transportverlies De aardwarmte-put kan het beste in de buurt liggen van een warmte-afnemer. De reden hiervoor is dat transport van warm water met verliezen gepaard gaat, zoals pompenergie. In het bovenstaande typische voorbeeld is een warmte-afnemer een woonwijk, een bedrijventerrein of een groep tuinbouwkassen.

Waarom aardwarmte?
Beschikbaarheid van aardgas en warmte vinden we vanzelfsprekend. Maar we staan er meestal niet bij stil dat de omzetting van aardgas in warmte gepaard gaat met blijvende schade aan ons leefmilieu. Bij de verbranding van deze brandstof komen schadelijke gassen vrij. Eén daarvan is het broeikasgas CO2 dat bij doorgroeiende uitstoot zelfs tot een verandering van ons klimaat kan leiden. Vrijkomende stikstofoxiden veroorzaken zure regen. Daarnaast zal aardgas op lange termijn opraken. Afgezien van de pompenergie verbruikt een aardwarmte-installatie geen energie. De gewonnen aardwarmte kan ingezet worden voor verwarmingsdoeleinden en vervangt dus nagenoeg volledig de inzet van fossiele brandstoffen.

Informatiecentrum Duurzame Energie is een onderdeel van Projectbureau Duurzame Energie. Postbus 12 • 6800 AA Arnhem • telefax: (026) 355 74 04 e-mail: info@duurzame-energie.nl • internet: www.duurzame-energie.nl

0900-9892
€ 0,10 p.m.

Stand van zaken
Benutting van aardwarmte (geothermische energie) beperkt zich in Nederland tot nu toe tot warm water voor thermische baden (ca. 40 °C). Voor warmte- en/of elektriciteitsproductie vindt nog geen directe benutting van aardwarmte plaats. Dit heeft vooral te maken met de grote investeringsrisico’s die verbonden zijn aan het gebruik van aardwarmte. Net als bij olie- en gaswinning valt voor een Bodemwarmte boring niet met absolute zekerheid te voorspellen wat de In Nederland wordt, met energie-opbrengst van het geothermisch aquifer zal zijn. behulp van warmtepomOp dit moment zijn wel enkele projecten in een pen, steeds vaker gebruik gemaakt van de warmte tot voorbereidende fase. enkele meters in de bodem. De technologie voor het benutten van aardwarmte is Deze warmte is echter niet bekend en redelijk uitontwikkeld. Wereldwijd is in totaal het gevolg van radioacti6.000 MWe (vergelijkbaar met het elektriciteitsverbruik viteit in de aardkern, maar van 10,1 miljoen huishoudens) en 11.000 MWth (vergevan zoninstraling. Hier is dus geen sprake van aardlijkbaar met het gasverbruik van 3,1 miljoen huishoudens) warmte, maar van omgegeïnstalleerd, veelal in demonstratieprojecten. Door de vingswarmte. problemen die verbonden zijn aan het gebruik van fossiele brandstoffen wordt met betrekking tot aardwarmte een groei verwacht van gemiddeld vier procent per jaar voor elektriciteitsproductie en tien procent per jaar voor thermisch gebruik (warmte). Het Hot Dry Rock-principe bevindt zich nog in de onderzoeksfase.

Beleid
Doelstelling De doelstelling in de Derde Energienota van de overheid is een bespaarde fossiele energie-inzet van 2 PJ in 2020. Dit komt overeen met het gasverbruik van ruim 20.000 huishoudens. Het aandeel in de totale doelstelling voor duurzame energie is relatief bescheiden (nog geen 1%). Het technisch potentieel is tien keer groter ingeschat dan de doelstelling. Voor het jaar 2000 en 2007 zijn geen doelen gesteld door de overheid, maar is het streven gericht op het realiseren van demonstratie-projecten. Onderzoek In een programma waarin TNO, NITG en TU-Delft participeren, is de in het verleden ontwikkelde kennis verenigd. Dit programma dient als basis voor kennisinbreng bij demonstratieprojecten. Behalve voor het genoemde onderzoeksprogramma, zijn in de huidige budgetten van de overheid (ministerie van Economische Zaken) geen middelen gereserveerd voor het bevorderen van aardwarmte. Financiële stimulering Bij de toepassing van aardwarmte kan gebruik gemaakt worden van enkele fiscale regelingen en subsidies zoals de Energie Investeringsaftrek (EIA), Besluit Subsidies Economie, Ecologie en Technologie (EET), Groen beleggen en financieren en het CO2reductieplan.

Informatiecentrum Duurzame Energie is een onderdeel van Projectbureau Duurzame Energie. Postbus 12 • 6800 AA Arnhem • telefax: (026) 355 74 04 e-mail: info@duurzame-energie.nl • internet: www.duurzame-energie.nl

0900-9892
€ 0,10 p.m.

Daarnaast stimuleert de overheid op indirecte wijze de toepassing van aardwarmte door de Regulerende energiebelasting (REB); aardgas is immers door de REB voor huishoudens duurder geworden en de REB zal de komende jaren nog verder stijgen.

Kosten
Het investeringsniveau van een aardwarmtesysteem ligt net boven € 450,- (excl. BTW) per kWth. Dat bedrag is tien keer zo groot als de investering voor bijvoorbeeld een gasketel. Een aanzienlijk deel van de investering komt voor rekening van het boren van de putten. De kosten voor het onderhoud en beheer van de installatie zijn vrij laag. De kosten van aardwarmte bedragen voor een typisch Nederlands project ca. € 1,80 per GJth. Omgerekend in m3-aardgasequivalenten is dit een kostprijsniveau van ca. 7 €cent per m3-aardgasequivalent. De huidige prijs voor een m3 aardgas bedraagt voor huishoudens ongeveer 32 €cent/m3 (excl. BTW). Voor tuinders is de gasprijs afhankelijk van de bedrijfstijd.

Meer informatie?
Neem voor meer informatie of vragen over aardwarmte of andere vormen van duurzame energie contact op met het Informatiecentrum Duurzame Energie.

Overige informatiebladen Bio-energie Duurzame energie Energie-opslag Groene elektriciteit Warmtepompen Waterkracht Windenergie Zon-PV: Elektriciteit uit zonlicht Zon-thermisch: Warmte uit zonlicht

© Projectbureau Duurzame Energie, juli 2003 Tekst: PDE. Overname door derden van (delen van) dit informatieblad is slechts toegestaan na schriftelijke toestemming van PDE. Dit informatieblad is met de grootste zorg samengesteld. Aan de inhoud kunnen echter geen rechten worden ontleend. Bestelcode: AW001/02072003

Informatiecentrum Duurzame Energie is een onderdeel van Projectbureau Duurzame Energie. Postbus 12 • 6800 AA Arnhem • telefax: (026) 355 74 04 e-mail: info@duurzame-energie.nl • internet: www.duurzame-energie.nl