(

0900-9892
€ 0,10 p.m.

Energie-opslag
Algemene informatie Wie wat bewaart, heeft wat
Als het ’s winters koud is, slaat de verwarmingsketel automatisch aan. Als de temperatuur in een kantoorgebouw ’s zomers te hoog oploopt, reageert de airconditioningsinstallatie onmiddellijk met levering van koele lucht. De vraag naar warmte of koude (energie) wordt direct gedekt door de aanbod van warmte of koude. Het aanbod van warmte of koude laat zich echter niet altijd zo gemakkelijk sturen. In de winter is relatief veel koude in de omgeving aanwezig. Dat is eigenlijk ’s zomers pas nodig. En andersom: ’s zomers is er veel warmte over, die ’s winters goed gebruikt kan worden. Het niet-overeenkomen van energievraag en energie-aanbod in de tijd, kan worden verholpen door tijdelijke energie-opslag. Koude wordt in de winter opgeslagen en in de zomer gebruikt. Warmte die bijvoorbeeld met de zomerzon vrijkomt, kan opgeslagen worden voor gebruik in de winter. Energie-opslag wordt daarom ook wel seizoenopslag van energie genoemd. Ook installaties als warmtekrachteenheden en In een warmtekrachteenheid koelmachines bieden warmte respectievelijke koude aan wordt tegelijkertijd elektriciteit die niet direct past op de vraag die sterk seizoensgebonen warmte opgewekt. Als de installatie gestuurd wordt den is. Het opslaan van warmte en koude gedurende op de elektriciteitsvraag is lang een seizoen gebeurt meestal in ondergrondse niet altijd behoefte aan de tegenatuurlijke buffers. lijkertijd geproduceerde Kleinschalige opslag van warmte en koude en opslag warmte. van elektriciteit (uit bijvoorbeeld wind of zon) worden bij Door de warmte op te slaan kan het bewaard worden tot er energie-opslag niet meegerekend.
behoefte aan is.

Ondergrond als buffer
Als tijdelijke opslagplaats voor overtollige warmte of koude dienen watervoerende zandlagen op 25 à 100 meter diepte (aquifers). Het opslagsysteem bestaat uit twee putten die 50 tot 150 meter uit elkaar liggen en een warmtewisselaar. In de zomer wordt overtollige warmte (W) uit gebouwen of omgeving via de warmtewisselaar opgeslagen in de ene put van het aquifer. Tegelijkertijd wordt er koude (K) onttrokken aan de andere put. Via de warmtewisselaar wordt dit in de gebouwen gebruikt voor koeling.

Informatiecentrum Duurzame Energie is een onderdeel van Projectbureau Duurzame Energie. Postbus 12 • 6800 AA Arnhem • telefax: (026) 355 74 04 e-mail: info@duurzame-energie.nl • internet: www.duurzame-energie.nl

(

0900-9892
€ 0,10 p.m.

In de winter wordt de opgeslagen warmte aan de eerste put onttrokken en omgevingskoude in de tweede put gepompt. De temperatuur van het opgepompte grondwater is niet altijd van het gewenste niveau. In de zomer schakelt men dan bijvoorbeeld een koelmachine na om de temperatuur verder te verlagen. In de winter kan gebruik worden gemaakt van een warmtepomp om de temperatuur verder te verhogen. Injectie en terugwinning van restwarmte met een relatief hoge temperatuur (100 °C) komt in Nederland zelden voor. Bij deze temperaturen ontstaan allerlei verbindingen die de doorstroom van het water ernstig kunnen bemoeilijken. Toepassingen in Nederland Energie-opslag wordt in Nederland voornamelijk toegepast voor koeling en in mindere mate voor (lage temperatuur-) verwarmingsdoeleinden. In kantoorgebouwen kan energie-opslag worden toegepast voor koeling en verwarming. De industrie gebruikt het voor proceskoeling. In land- en tuin-bouw voor koeling en verwarming en in de woningbouw voor verwarming en in de toekomst koeling (meestal in combinatie met een warmtepomp). Voor toepassing van energie-opslag is aanwezigheid van een aquifer nodig op geringe diepte. De grondwaterstroming ter plaatse mag niet te groot zijn. Opge-slagen warmte of koude vloeit anders te snel weg uit de buurt van de put. Op het kaartje is te zien dat de condities voor het toepassen van energie-opslag vrijwel overal in Nederland gunstig zijn (90% van Nederland is geschikt).

Energie-opbrengst
De opslag zelf levert geen energie op. Het zorgt ervoor dat bijvoorbeeld een koudevraag in de zomer niet met fossiele energie behoeft te worden gedekt, maar met winterkoude. De thermische opslagcapaciteit van de huidige Fossiele energie Nederandse projecten ligt tussen 200 en 1.500 MWh; Energie uit eindige bronnen (zoals aardgas en steenkool), waar bij de de thermische vermogens van deze opslagsystemen winning en omzetting schadelijke zijn 500 tot 2.000 kW. Met energie-opslag is zowel milieu-effecten optreden. elektriciteit (koeling) als aardgas (verwarming) te besparen. Als het project koelcapaciteit vervangt, komt dat overeen met het elektriciteitsverbruik van cicra 50 tot 450 huishoudens. Uitgedrukt in aardgas-equivalenten wordt 45.000 tot 350.000 m3 per jaar bespaard, dit komt overeen met het gasverbruik van 20 tot 170 huishoudens.

Informatiecentrum Duurzame Energie is een onderdeel van Projectbureau Duurzame Energie. Postbus 12 • 6800 AA Arnhem • telefax: (026) 355 74 04 e-mail: info@duurzame-energie.nl • internet: www.duurzame-energie.nl

(

0900-9892
€ 0,10 p.m.

Waarom energie-opslag?
Beschikbaarheid van warmte of koude vinden we vanzelfsprekend. We staan er meestal niet bij stil dat productie van warmte uit aardgas of koude uit elektriciteit (opgewekt door middel van aardgas en steenkool) blijvende schade toebrengt aan ons leefmilieu. Bij de verbranding van deze brandstoffen komen schadelijke gassen vrij. Eén daarvan is het broeikasgas CO2 dat bij doorgroeiende uitstoot zelfs tot een verandering van ons klimaat kan leiden. Vrijkomende stikstofoxiden en zwaveloxiden veroorzaken zure regen. Daarnaast zullen de brandstofvoorraden op lange termijn opraken. Door opslag van warmte of koude en dus vraag en aanbod op elkaar af te stemmen, wordt inzet van fossiele brandstoffen vermeden. Zolang er seizoenen zijn, is seizoenopslag mogelijk. Energie-opslag spaart fossiele brandstoffen en is daardoor beter voor het milieu.

Stand van zaken
Begin 2000 waren er in totaal 145 projecten op het gebied van energie-opslag met een thermisch vermogen van ongeveer 179 MW. Het merendeel is de afgelopen vijf jaar in gebruik genomen. De verwachting is dat de komende jaren 25 tot 50 projecten per jaar gerealiseerd zullen worden, met name de (grootschalige) koude opslagprojecten. De bespaarde hoeveelheid energie in 1999 was bijna 0,5 PJprim (de energie-inhoud teruggerekend naar de eerst bruikbare vorm).

MWth
200 150 100 50 0
1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998

TJ/jaar
600 500 400 300 200 100
1999

opgesteld vermogen (MWth) bijgeplaatst opgesteld vermogen (MWth/jaar) vermeden primaire energie (TJ/jaar)

0

Onbekendheid met energie-opslag bij gemeente-ambtenaren, projectontwikkelaars, architecten, installateurs en eindverbruikers vormt één van de belangrijkste knelpunten. Daardoor kan vertraging ontstaan bij planologie, vergunningverlening en acceptatie bij de eindverbruiker.

Beleid
Doelstelling De overheid wil met de toepassing van energie-opslag een besparing op het gebruik van fossiele brandstoffen realiseren van 2 PJ in het jaar 2000. Omgerekend komt dat overeen met het jaarlijkse gasverbruik van ongeveer 30.000 huishoudens. In 2020 moet dat zijn toegenomen tot
Informatiecentrum Duurzame Energie is een onderdeel van Projectbureau Duurzame Energie. Postbus 12 • 6800 AA Arnhem • telefax: (026) 355 74 04 e-mail: info@duurzame-energie.nl • internet: www.duurzame-energie.nl

Doelstelling energie-opslag Rest doelstelling 95%

Energie-opslag 5%

(

0900-9892
€ 0,10 p.m.

15 PJ of het gasverbruik van zo'n 230.000 huishoudens. Dit is ongeveer vijf procent van de totale duurzame-energiedoelstelling en hiermee overtreft energie-opslag de doelstelling van onder andere thermische zonne-energie. De doelstelling voor energieopslag is de helft van het technisch potentieel dat met terugverdientijden van tien jaar of minder te realiseren is. Financiële stimulering De overheid stimuleert de toepassing van energie-opslag in financiële zin met enkele fiscale regelingen en subsidies zoals de Energie Investeringsaftrek (EIA), Besluit subsidies Economie, Ecologie en Technologie (EET) en Groen beleggen en financieren. Indirect worden energie-opslagprojecten ook gestimuleerd door de Regulerende energiebelasting (REB, een heffing op aardgas en elektriciteit); bij koeling hoeft er immers minder elektriciteit te worden ingekocht en bij verwarming minder gas. Wet- en regelgeving Bij energie-opslag wordt grondwater geïnjecteerd dan wel onttrokken. Er is daarom een vergunning nodig in het kader van de Grondwaterwet. In deze wet wordt de verdeling van grondwater geregeld en worden de belangen van grondwatergebruikers beschermd. De uitvoering ervan berust bij de provincie. Een gunstig aspect bij de beoordeling is het geringe verschil tussen opslagtemperatuur en de natuurlijke bodemtemperatuur en het feit dat er per saldo geen grondwater wordt onttrokken.

Kosten
Koude-opslag in aquifers heeft lage investeringskosten. Globaal zijn de (meer-) kosten € 150,-/kWth voor utiliteitsgebouwen en € 200,-/kWth voor de industrie. De specifieke kosten zijn beperkt: € 1,60 à € 2,50 per GJprim. Veel projecten zijn rendabel of nagenoeg rendabel. Voor de industrie ligt de kostprijs per kWh voor koude-opslag (inclusief bespaarde energiekosten en fiscale stimuleringsregelingen) ongeveer vier cent onder de huidige elektriciteitsprijs. In de utiliteit ligt de kostprijs van koude-opslag net boven de elektriciteitsprijs.

Informatiecentrum Duurzame Energie is een onderdeel van Projectbureau Duurzame Energie. Postbus 12 • 6800 AA Arnhem • telefax: (026) 355 74 04 e-mail: info@duurzame-energie.nl • internet: www.duurzame-energie.nl

(

0900-9892
€ 0,10 p.m.

Meer informatie?
Neem voor meer informatie of vragen over energie-opslag of andere vormen van duurzame energie contact op met het Informatiecentrum Duurzame Energie.
Overige beschikbare informatiebladen: Aardwarmte Bio-energie Duurzame energie Groene elektriciteit Warmtepompen Waterkracht Windenergie Zon-PV: Elektriciteit uit zonlicht Zon-thermisch: Warmte uit zonlicht

„ PDE juli 2003. Dit informatieblad is met de grootste zorg samengesteld. Aan de inhoud kunnen echter geen rechten worden ontleend. EO001/02072003/tb

Informatiecentrum Duurzame Energie is een onderdeel van Projectbureau Duurzame Energie. Postbus 12 • 6800 AA Arnhem • telefax: (026) 355 74 04 e-mail: info@duurzame-energie.nl • internet: www.duurzame-energie.nl