You are on page 1of 25

Τέχνες Ι: Ελληνικές & Εικαστικές

Τέχνες

Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Τέχνη
ΤΟΜΟΣ Β’

1ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΤΕΧΝΗ

Περίληψη κεφαλαίου από την Κωνσταντία Γιόρτσιου
Ακαδημαϊκό έτος 2009 – 2010

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Εισαγωγικά ................................................................................................................. 2
Ενότητα 1.1 – Γενικά Χαρακτηριστικά της Βυζαντινής Τέχνης .................................... 3
1.1.1 Η σχέση της βυζαντινής τέχνης με τη χριστιανική θρησκεία ........................... 3
1.1.2 Αφαίρεση και νατουραλισμός στη βυζαντινή τέχνη ........................................ 6
1.1.3 Βυζαντινή τέχνη και ύστερη ελληνορωμαϊκή καλλιτεχνική παράδοση .......... 10
1.1.4 Ο συντηρητισμός βυζαντινής τέχνης και οι βυζαντινές αναγεννήσεις........... 13
1.1.5 Κύριες συνθετικές αρχές της βυζαντινής τέχνης........................................... 15
Ενότητα 1.2 – Ο γεωγραφικός χώρος και η προσφορά της βυζαντινής τέχνης ........ 19
1.2.1 Ο γεωγραφικός χώρος και η σφαίρα επιρροής της βυζαντινής τέχνης......... 19
1.2.2 Τα καλλιτεχνικά κέντρα της βυζαντινής αυτοκρατορίας ............................... 22
1.2.3 Η προσφορά της βυζαντινής τέχνης............................................................ 24

Εισαγωγικά
1η Ενότητα =>

Γενικά χαρακτηριστικά και αρχές της βυζαντινής τέχνης. Σχέση
βυζαντινής τέχνης με χριστιανική θρησκεία.
Αφαίρεση: απομάκρυνση από την πιστή αναπαράσταση των
αντικειμένων και τη σχηματοποιημένη απόδοσή τους.
Νατουραλισμός: απεικόνιση της πραγματικότητας με όσο το
δυνατό πιστότερο τρόπο.
Σχέση βυζαντινής τέχνης με την ελληνορωμαϊκή καλλιτεχνική
παράδοση και εξέταση των βυζαντινών αναγεννήσεων.

η

2 Ενότητα =>

Γεωγραφικός χώρος όπου αναπτύχθηκε η βυζαντινή τέχνη και
περιοχές που περιλαμβάνονται στη σφαίρα επιρροής της.
Καλλιτεχνικά κέντρα της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Προσφορά
βυζαντινής τέχνης στον ευρωπαϊκό πολιτισμό.

ΟΡΙΣΜΟΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ
Με τον όρο βυζαντινή τέχνη εννοούμε την τέχνη της βυζαντινής

αυτοκρατορίας.

Χρονικά όρια της βυζαντινής τέχνης 324 (ίδρυση Κων/πολης) έως το 1453 (άλωση
της Κων/πολης).
ΧΡΟΝΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΔΟΙ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ
324 (ίδρυση
Κων/πολης))
726
843
1204
1261

726 (κήρυξη Εικονομαχίας) Πρώιμη βυζαντινή ή
Πρωτοβυζαντινή
843 (οριστική καταδίκη
Τέχνη της Εικονομαχίας
Εικονομαχίας)
1204 (κατάληψη
Μέση Βυζαντινή ή
Κων/πολης από
Μεσοβυζαντινή
Σταυροφόρους)
1261 (ανάκτηση της
Τέχνη της εποχής της
Κων/πολης από
Φραγκοκρατίας
Βυζαντινούς)
1453 (άλωση της πόλης)
Ύστερη Βυζαντινή ή
Υστεροβυζαντινή

Σελίδα 2 από 25

Ενότητα 1.1 – Γενικά Χαρακτηριστικά της Βυζαντινής
Τέχνης

Χαρακτηριστικά της ύστερης ρωμαϊκής περιόδου, που υιοθετήθηκαν
από τη βυζαντινή τέχνη

Περιγραφή εν συντομία δύο κύριων τάσεων

Δύο παραδείγματα έργων που φανερώνουν την επιβίωση της κλασικής
ελληνικής καλλιτεχνικής παράδοσης στη βυζαντινή τέχνη

Κύριες συνθετικές αρχές της βυζαντινής τέχνης

1.1.1 Η σχέση της βυζαντινής τέχνης με τη χριστιανική θρησκεία
Πρώιμη βυζαντινή τέχνη => ουσιαστικά ήταν η τέχνη της ύστερης ρωμαϊκής
αυτοκρατορίας προσαρμοσμένη στο πνεύμα του χριστιανισμού και τις ανάγκες της
χριστιανικής θρησκείας.
Ισχυροί και αδιάρρηκτοι δεσμοί της βυζαντινής τέχνης με τη χριστιανική θρησκεία σε
όλη τη διάρκεια της βυζαντινής ιστορίας.
Έργα τέχνης και μνημεία => χρησιμοποιούνταν για ανάγκες της χριστιανικής λατρείας
και εικόνιζαν θρησκευτικά θέματα.
Σημαντικός αριθμός έργων κοσμικής τέχνης (η τέχνη που σχετίζεται με τα εγκόσμια, η
μη θρησκευτική τέχνη) έχουν χαθεί λόγω της καταστροφής τους από τους
Οθωμανούς.
Θρησκευτικός χαρακτήρας τόσων πολλών έργων τέχνης της εποχής θα πρέπει να
αποδοθεί στη θρησκευτικότητα του μεσαιωνικού ανθρώπου και στο σημαντικό ρόλο
της εκκλησίας στη βυζαντινή κοινωνία.
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ: Πολλά έργα τέχνης (εικόνες, τοιχογραφικοί διάκοσμοι ναών,
εικονογραφημένα χειρόγραφα, σμάλτα, ελεφαντοστά κ.α.) παραγγέλλονταν από τους
Σελίδα 3 από 25

πιστούς (όπως μας πληροφορούν οι επιγραφές που τα συνοδεύουν) ως δώρα προς
το θεό, με επιδίωξη την προστασία του αλλά και την ευνοϊκή κρίση κατά τη Δευτέρα
Παρουσία.

Δραστηριότητα 1: Εικόνα 1, μικρογραφία του 12ου αιώνα από το χρονικό του
Σκυλίτζη,

Εθνική

Βιβλιοθήκη

Μαδρίτης.

Θριαμβευτική

είσοδος

του

αυτοκράτορα Ιωάννη Τζιμισκή στην Κωνσταντινούπολη , μετά από μια νίκη
του εναντίον των Βουλγάρων. Της πορείας προηγείται ένα άρμα με μια εικόνα
της Παναγίας του Χριστού. Τι δείχνει το γεγονός; Τι έχει να πει για τη
λειτουργία της τέχνης στη βυζαντινή κοινωνία;

Φανερώνει τη βαθιά θρησκευτικότητα των βυζαντινών. Ο αυτοκράτορας, πιθανών, να
απέδωσε τη νίκη του εναντίον των εχθρών στη μεσολάβηση της Παναγίας και για το
λόγο αυτό απέδωσε τιμές στην εικόνα της, που απέσπασε από μια εκκλησία των
εχθρών. Η εικόνα αποκτά με τον τρόπο αυτό σημαντική θέση στη ζωή της βυζαντινής
κοινωνίας.

Σελίδα 4 από 25

Ο Βυζαντινός πίστευε ότι (με κάποιο υπερφυσικό τρόπο) το εικονικό έργο ταυτιζόταν
με το πρωτότυπό του. Έτσι, για παράδειγμα ένα αγιογραφικό πορτρέτο είχε για τον
βυζαντινό την υπόσταση του ίδιου του αγίου που απεικόνιζε και για το λόγο αυτό
αποτελούσε αντικείμενο λατρείας.
Το έργο έφερνε τους αγίους κοντά στον άνθρωπο. Εικόνες αγίων κοσμούσαν
εκκλησίες αλλά και το ιδιωτικό εικονοστάσιο. Κοσμήματα, φυλακτά και άλλα
προσωπικά είδη απεικόνιζαν άγια πρόσωπα.

Εικόνα 2 => Φορητός σταυρός του 11ου – 12ου αιώνα από επιχρυσωμένο άργυρο.
Απεικονίζει τον Παντοκράτορα, τη Θεοτόκο, τον Πρόδρομο, τον αρχάγγελο Μιχαήλ
και τον άγιο Επιφάνιο. Ο σταυρός αυτός πιθανών να συνόδευε τον κάτοχό του, που
ονομάζονταν Επιφάνιος (σύμφωνα με την επιγραφή), στις καθημερινές του
δραστηριότητες, στα ταξίδια του για να τον προστατεύει. Ο βυζαντινός πολλές φορές
προέτρεχε στα έργα αυτά για να τον προστατέψουν, όπως πίστευε, με τις
θαυματουργικές του ιδιότητες.

Σελίδα 5 από 25

1.1.2 Αφαίρεση και νατουραλισμός στη βυζαντινή τέχνη
Αρχικά ο χριστιανισμός δεν ήταν συμφιλιωμένος με την τέχνη, επειδή υπήρχε
κίνδυνος επιστροφής των νέων και ανώριμων χριστιανών στην ειδωλολατρία.
Έως τα μέσα του 4ου αιώνα, οι χριστιανοί συγγραφείς αγνοούσαν την τέχνη ή
εξέφραζαν την αντίθεσή τους στην αναπαράσταση του θείου με υλικά μέσα.
Σταδιακά η τάση αυτή υποχώρησε.
Υπό την επίδραση της κλασικής παιδείας, είδαν την τέχνη ως παιδαγωγικό μέσο
που συμπληρώνει το κατηχητικό έργο της εκκλησίας. Έτσι, αφού ο Θεός πήρε
ανθρώπινη μορφή, καθαγιάζοντας την ύλη, άρα το θείο ήταν δυνατόν να
αναπαρασταθεί με ύλη.
Δημιουργία της χριστιανικής τέχνης στον 4ο και 5ο αιώνα.
Οι καλλιτέχνες προσπάθησαν να πλάσουν μια εικονιστική γλώσσα που με μορφές
και χρώματα θα εξέφραζαν τις αφηρημένες ιδέες των δογμάτων της εκκλησίας.
Προσπάθησαν να απεικονίσουν ότι ήταν αόρατο στο ανθρώπινο μάτι με ορατό
τρόπο, την υλοποίηση του Σχεδίου του Θεού για τη σωτηρία του ανθρώπου με την
ενσάρκωση του Χριστού, τη μεσιτεία των αγίων υπέρ της σωτηρίας του ανθρώπινου
γένους, την Ουράνια Βασιλεία.
Η αφήγηση του θείου δράματος τοποθετήθηκε σε μεταφυσικό χώρο. Για το λόγο αυτό
τα θέματα δεν εμφανίζονται στο θεατή με νατουραλιστικό τρόπο, αλλά ως
φανταστικές αναπαραστάσεις ενός άλλου κόσμου, πέρα από την ανθρώπινη
εμπειρία.
Στον κόσμο αυτό, τα πράγματα, τα όντα ή οι ψυχές υπάρχουν σε μια υπερβατική
κατάσταση, δεν υπακούουν δηλ. στους νόμους της ύλης. Δεν έχουν βάρος, σκιά,
δέχονται φως κ.α.
Οι καλλιτέχνες μ’ αυτό τον τρόπο οδηγήθηκαν προς την αφαίρεση, που προσέδωσε
στην τέχνη έναν υπερβατικό χαρακτήρα.

Σελίδα 6 από 25

Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 11::
Ανάληψη (εικ. 3)

Ψηφιδωτή παράσταση της Ανάληψης (9ος αιώνας) στον τρούλο του ναού της Αγίας Σοφίας στη
Θεσσαλονίκη.
Παναγία, μετωπική, εικονίζεται ανάμεσα σε δέντρα και δύο αγγέλους.
Αυστηρή συμμετρία της σύνθεσης που στερεί την παράσταση από την αφηγηματική ροή.
Σχέση μεγέθους μορφών και των στοιχείων του χώρου (δέντρα, βράχοι) παρουσιάζονται με
ιδιαίτερη σχηματοποίηση.
Έντονα, αφύσικα χρώματα των βράχων και κυρίως το χρυσό βάθος.
Όλα τα παραπάνω είναι στοιχεία που απομακρύνουν από τον νατουραλισμό και δημιουργούν την
εντύπωση ενός κόσμου εξωπραγματικού.
Περιγραφή εικόνας: «Η Παναγία στο κέντρο στέκει μετωπική με τα δύο της χέρια υψωμένα σε δέηση,
ενώ την πλαισιώνουν δύο άγγελοι, που δείχνουν

με το χέρι υψωμένο προς τα επάνω τον

αναλαμβανόμενο Χριστό μέσα σε δόξα. Τη ζωηρή κίνηση του σώματος παρακολουθεί η πτυχολογία
που διαγράφει σχήματα διακοσμητικού χαρακτήρα. Οι πανύψηλες μορφές, με δυσαρμονία στις
αναλογίες του χώματος, διατηρούν την κίνηση αλλά όχι και την πλαστική απόδοση κλασικών
προτύπων. Τα πρόσωπα, με καθαρά περιγράμματα, έχουν χαρακτηριστικά ασύμμετρα και ένταση στο
βλέμμα που ατενίζει προς τα επάνω. Δύο δέντρα…. Πολύχρωμα επάλληλα ημικύκλια στο κάτω τμήμα
δηλώνουν με εξαίρετη σχηματοποίηση το βραχώδες έδαφος».

Σελίδα 7 από 25

Συνειδητή απομάκρυνση της βυζαντινής τέχνης από τον νατουραλισμό προς
την αφαίρεση. Υπηρετεί συγκεκριμένο σκοπό: να μπορέσει ο θεατής να
ατενίσει με τα «μάτια του πνεύματος» έναν κόσμο αόρατο, πέρα από τις
ανθρώπινες αισθήσεις, τον κόσμο του θείου, έναν κόσμο θαυμαστό και
μοναδικό.

Εικόνα 4 => Ο Χριστός στο κέντρο, μορφή επιβλητική, στέκει μετωπικός με το δεξί
πόδι σε μεγάλο δρασκελισμό, στηρίζοντας το σταυρό με το δεξί του χέρι και
ανασύροντας τον Αδάμ και την Εύα από τη λάρνακα, ενώ πίσω του ακολουθεί η Εύα
με κόκκινο μαφόριο που καλύπτει τα υψωμένα σε δέηση χέρια. Στην αντίστοιχη θέση
στα αριστερά, οι προφητάνακτες Δαβίδ και Σολομών προβάλλουν μέσα από
μαρμάρινη λάρνακα. Μορφές στατικές και σε στάση δέησης, αναγνωρίζονται από τις
πολυτελείς χρυσοκέντητες ενδυμασίες, τα αυτοκρατορικά στέμματα και από τα
χαρακτηριστικά του προσώπου τους. Ο Άδης παριστάνεται συμβολικά με τα
σκορπισμένα σύνεργα και τις θύρες, μετέωρα επάνω στο μαύρο κάμπο. Η
συμμετρική αυτή σύνθεση οργανώνεται γύρω από την επιβλητική μορφή του
Χριστού, με το χιτώνα με τις πυκνές χρυσοκοντυλιές και το λευκό ιμάτιο που ανεμίζει
επάνω στον ενιαίο χρυσό κάμπο, σχηματίζοντας τόξο επάνω από τις μορφές του
Αδάμ και της Εύας.
Σελίδα 8 από 25

Η αρχαία ελληνική νατουραλιστική παράδοση επέζησε τόσο σε έργα της κοσμικής
όσο και σε έργα της θρησκευτικής τέχνης του Βυζαντίου, αφού ο βυζαντινός
πολιτισμός ήταν η συνέχεια του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.
Εμφανίζονται μνημεία που ακολουθούν λιγότερο ή περισσότερο τους κανόνες της
κλασικής αρχαιότητας και δανείζονται θέματα από το εικονογραφικό της ρεπερτόριο.
Κλασικιστικές

τάσεις

σε

ορισμένες

περιόδους

εντονότερες,

πάντοτε

όμως

επικρατούσε η αφαίρεση που εξέφραζε αρτιότερα το χριστιανικό πνεύμα.
Δραστηριότητα 3: Εικόνα 5, σκηνή από ψηφιδωτό δάπεδο του ιερού παλατιού
της Κων/πολης, πρώτες δεκαετίες του 7ου αιώνα. Παρατηρείστε τον τρόπο
απεικόνισης των μορφών και του τοπίου. Εντοπίζονται κλασικές τάσεις;
Περιγράψτε το έργο.

Παριστάνει στιγμιότυπο αγροτικής ζωής.
Δεξιά: νεαρός ρωμαλέος άνδρας, με λευκό κοντό χιτώνα που αφήνει τον ένα ώμο
ακάλυπτο. Με το αριστερό χέρι κρατά ένα ραβδί, ενώ με το δεξί τα γκέμια μιας
καμήλας, που κατευθύνει προς το μέρος του. Την καμήλα ιππεύουν δύο παιδιά.
Φορούν κοντούς χιτώνες και το ένα έχει στην αγκαλιά του ένα πουλί.
Αριστερά: εικονίζεται ένα δέντρο.
Το έργο ακολουθεί τους αισθητικούς κανόνες της κλασικής αρχαιότητας. Τόσο οι
ανθρώπινες μορφές, όσο και η καμήλα και το δέντρο αποδίδονται με τρόπο
φυσιοκρατικό που θυμίζει έργα της ελληνορωμαϊκής τέχνης.

Σελίδα 9 από 25

1.1.3 Βυζαντινή τέχνη και ύστερη ελληνορωμαϊκή καλλιτεχνική
παράδοση
Τον 4ο αιώνα μ.Χ. η διαμόρφωση της χριστιανικής τέχνης συνέπεσε με την κυριαρχία
μιας

τεχνοτροπικής

τάσης

(ανεξάρτητης

του

χριστιανισμού)

γνωστή

ως

«επαρχιωτισμός» της ελληνορωμαϊκής καλλιτεχνικής παράδοσης.
Πρόδρομοι της τάσης πίσω στον 1ο και 2ο αι. μ.Χ., παραδείγματα επιτύμβια γλυπτά
της Παλμύρας, επίσης στην ειδωλολατρική ζωγραφική και τα γλυπτά της Δούρας
Ευρωπού στη Συρία.
Χαρακτηριστικά

της

επαρχιακής

τέχνης

της

ύστερης

αυτοκρατορικής

περιόδου:
1) Κυριαρχία του διακοσμητικού στοιχείου
2) Σταδιακή απώλεια της τρίτης διάστασης
3) Αδιαφορία για την κλίμακα (=μέγεθος)
4) Ακαμψία
5) Ακινησία και μετωπικότητα (=αυστηρή κατά μέτωπο στάση) της ανθρώπινης
μορφής
Δραστηριότητα 4: Εικόνα 6, επιτύμβιο ανάγλυφο του 2ου αι. μ.Χ. από την
Παλμύρα, σήμερα στη Ny Carlsberg Glyptotek της Κοπεγχάγης. Εικονίζει το
νεκρό Malkou και την κόρη του. Μπορούμε να θεωρήσουμε το έργο ως
πρόδρομο της τεχνοτροπικής τάσης που είναι γνωστή ως «επαρχιωτισμός»
της ελληνορωμαϊκής παράδοσης;
Μορφές επίπεδες, μετωπικές, ακίνητες και άκαμπτες.
Διαφορά μεγέθους μεταξύ πατέρα και κόρης υπερβολική. Το
έργο μπορεί να θεωρηθεί ως πρόδρομος της τεχνοτροπικής
τάσης

που

είναι

γνωστή

ελληνορωμαϊκής τέχνης.

Σελίδα 10 από 25

ως

«επαρχιωτισμός»

της

Ειδικότερα:
1) Η διατήρηση των κλασικών προτύπων εξαρτιόταν από την υψηλή χορηγία
(ανάληψη καλλιτεχνικών πρωτοβουλιών από τις οικονομικά εύρωστες τάξεις
με κλασικές αισθητικές προτιμήσεις) καθώς και από μια συνεχή παράδοση
καλλιτεχνικών εργαστηρίων υψηλού επιπέδου. Οι δύο αυτοί παράγοντες
υπέστησαν σοβαρά πλήγματα από την οικονομική κρίση της ρωμαϊκής
αυτοκρατορίας τον 3ο αι. μ.Χ. Αντίθετα, ο απολυταρχισμός της αυτοκρατορικής
εξουσίας ευνόησε την ανάπτυξη αυτής της αντικλασικής τάσης καθώς με
απλές και πρωτόγονες αρχές μπορούσαν να δημιουργηθούν ευανάγνωστες
συνθέσεις, που παρέπεμπαν νοητικά στην υπερχρονική και υπεράνθρωπη
διάσταση της αυτοκρατορικής εξουσίας.
2) Κάτω από την επίδραση των νεοπλατωνικών ιδεών στην ύστερη αρχαιότητα
άλλαξε ριζικά η κυρίαρχη ελληνορωμαϊκή φυσιοκρατική αντίληψη. Οι
καλλιτέχνες δεν αναπαράγουν πιστά το πρότυπο, να μιμηθούν τη φύση αλλά
να αποδώσουν τη μόνιμη και σταθερή ιδέα που σχετίζεται με το πρότυπο, την
αναλλοίωτη και αμετάβλητη ουσία της ύπαρξής του, το βαθύτερο πνευματικό
του περιεχόμενο. Κύριο ενδιαφέρον: δεν είναι πλέον η μορφή του έργου αλλά
η ιδέα που εξέπεμπε.

Οι παραπάνω παράγοντες, κι όχι ο χριστιανισμός, μετασχημάτισαν τη φυσιοκρατική
ελληνορωμαϊκή αισθητική αντίληψη.
Μεταξύ τους υπήρχε έμμεση σχέση, αφού η υλική και πνευματική κρίση (που
μετασχημάτισε τις αισθητικές αντιλήψεις του ελληνορωμαϊκού κόσμου) προκάλεσε τη
γρήγορη εξάπλωση της χριστιανικής θρησκείας και της τέχνης της.
Η χριστιανική τέχνη στηρίχθηκε στο υφολογικό υπόστρωμα της αντικλασικής
τεχνοτροπικής τάσης, διότι απέδιδε καλύτερα την κοσμοθεωρία της νέας θρησκείας
και ήταν προσιτή στο λαό.

Σελίδα 11 από 25

ΣΥΝΟΨΗ
Η βυζαντινή τέχνη κυριαρχείται από μια τάση αντικλασική, κληρονομιά της όψιμης
αρχαιότητας, η οποία θυσιάζει την αισθητική της κλασικής παράδοσης προς χάρη
του πνευματικού στοιχείου.
1) Ακινησία, μετωπικότητα, λιτότητα και επανάληψη (Στοιχεία της τέχνης της ύστερης
αρχαιότητας), που ενστερνίσθηκε και η βυζαντινή τέχνη για την απεικόνιση του θείου,
του υπερβατικού.
2) Αδιαφορία για την οργανική απόδοση της ανθρώπινης μορφής και η απομάκρυνση
από το ιδανικό του κλασικού κάλλους της ύστερης αρχαιότητας, υιοθετήθηκε από τη
βυζαντινή τέχνη για να αναδείξει τον εσωτερικό κόσμο τους ατόμου, την
πνευματικότητά του. Ιδιαίτερη έμφαση στην απόδοση του προσώπου, όπου η
πνευματικότητα εκφράζεται με τα μάτια.
3) Το βάθος της ελληνορωμαϊκής τέχνης διαμορφώθηκε στα βυζαντινά έργα σε ένα
τελείως ελεύθερο χώρο, ένα χώρο άπειρο ή σ’ ένα μεταφυσικό χώρο, όπου τα
σχηματοποιημένα στοιχεία του τοπίου και των αρχιτεκτονημάτων δεν υπακούουν σε
κανένα κανόνα προοπτικής.
Επιβίωση μιας τάσης που παραμένει πιστή στην κλασική ελληνική παράδοση.

Σελίδα 12 από 25

1.1.4 Ο συντηρητισμός βυζαντινής τέχνης και οι βυζαντινές
αναγεννήσεις

Αργός ρυθμός εξέλιξης της βυζαντινής τέχνης. Συντηρητική τέχνη. Σταθερή αξία
αποτελούσε η διατήρηση της παράδοσης. Σε ορισμένες περιόδους παρατηρήθηκε
ιδιαίτερα έντονες τάσεις επιστροφής στις καλλιτεχνικές εκφράσεις της αρχαιότητας.
Βυζαντινές Αναγεννήσεις: τα πνευματικά κινήματα τα οποία διαπνέονταν από
θαυμασμό για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία, την επιστήμη και την τέχνη της
αρχαιότητας. Κατευθύνονταν από την πολιτική και πνευματική πρωτοπορία της
Κων/πολης και πήγαζαν από την επιθυμία να ζωντανέψουν το ένδοξο παρελθόν της
ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, εποχής κατά την οποία η αυτοκρατορία είχε οικονομικές
διαστάσεις.
Αυτές οι αναγεννήσεις έσβηναν κάτω από την αντίδραση των συντηρητικών
εκκλησιαστικών κύκλων, οι οποίοι έβλεπαν στην εξάπλωσή τους κινδύνους για την
ορθοδοξία.
Αναγέννηση των Μακεδόνων
Τέλη 9ου αιώνα έως αρχές του 11ου αιώνα, καλύπτοντας το χρονικό διάστημα της
δυναστείας των Μακεδόνων.
Ευνοήθηκε ιδιαίτερα από τον Κων/νο Ζ’ Πορφυρογέννητο, που ήταν ζωγράφος και
θερμός προστάτης των τεχνών.
Πρόσφορο έδαφος βρήκε σε: ζωγραφική χειρογράφων, μικροτεχνία (κυρίως έργα
από ελεφαντοστό), μικρότερη σημασία για μνημειακή ζωγραφική.
Με πρωτοβουλία και καθοδήγηση χορηγών με υψηλή παιδεία, οι καλλιτέχνες ήρθαν
σε επαφή με έργα της αρχαιότητας, προσπάθησαν όχι απλώς να αντιγράψουν αλλά
να ερμηνεύσουν και να αφομοιώσουν. Τους γοήτευε η σύλληψη της ανθρώπινης
μορφής αλλά και του περιβάλλοντος χώρου. Τα δάνεια από την αρχαιότητα
εντάσσονταν στα έργα με οργανικό τρόπο ώστε να υπηρετούν κατάλληλα τον
υπερβατικό κόσμο της ορθοδοξίας.

Σελίδα 13 από 25

Αναγέννηση των Παλαιολόγων
Β’ μισό του 13ου αιώνα – πρώτες δεκαετίες του 14ου αιώνα (εποχή των δύο
πρώτων Παλαιολόγων αυτοκρατόρων).
Αυτοκρατορία: οικονομικά αποδυναμωμένη και κυκλωμένη από εξωτερικούς
εχθρούς, αναζητά πρότυπα από το ένδοξο παρελθόν.
Προσέγγιση σε: αρχαιότητα, στην αναγέννηση των Μακεδόνων. Η πρώιμη
Παλαιολόγεια περίοδος άφησε εξαιρετικά έργα μνημειακής ζωγραφικής στην
Κων/πολη, Θεσσαλονίκη, Μυστρά.
Χαρακτηριστικά:
Μορφές σε μονοχρωμία,
μάσκες,

κόκκινα

υφάσματα

που

αιωρούνται

στα

αρχιτεκτονήματα

των

παραστάσεων, γραφικές
προσωποποιήσεις
φυσικών στοιχείων (εικ.8)
όπου

βλέπουμε

προσωποποίηση

την
της

θάλασσας από τον Άγιο
Γεώργιο στον Μουρνέ της
Κρήτης

(1ο

μισό

14ου

αιώνα), αφηρημένες έννοιες, πορτρέτα αρχαίων φιλοσόφων, στοιχεία και θέματα από
τη ζωή στη φύση.
Μορφές: αποστασιοποιήθηκαν από το δισδιάστατο εξαϋλωμένο πρότυπο και
αποκτούν φυσικές αναλογίες, στέρεα δομή και μνημειακό χαρακτήρα (μεγάλες
διαστάσεις και επιβλητικότητα). Ξέφυγαν από την ακινησία και μετωπικότητα και
απέκτησαν ψυχολογική συμμετοχή στα δρώμενα. Πλούσιο σκηνογραφικό βάθος στα
αρχιτεκτονήματα χωρίς όμως να δημιουργούν την ψευδαίσθηση του τρισδιάστατου
χώρου.

Σελίδα 14 από 25

Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 33::
Ο «ελίσσων τον ουρανόν» (εικ. 9)

1315-1320,

Κων/πολη,

μονή

της

Χώρας,

παρεκκλήσιο.
Ο «ελίσσων τον ουρανόν» άγγελος της Δευτέρας
Παρουσίας, με τις αρμονικές αναλογίες, τη χάρη και
κομψότητα της κίνησης και την πλαστική απόδοση
της

μορφής

παραπέμπει

σε

έργα

της

ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας. Σύγκριση με Νίκες σε
ρωμαϊκή σαρκοφάγο στο Μουσείο του Καπιτωλίου
στη Ρώμη

1.1.5 Κύριες συνθετικές αρχές της βυζαντινής τέχνης
Α. Βυζαντινές παραστάσεις ήταν συνθέσεις ευανάγνωστες. Τα στοιχεία της
σύνθεσης δομούνταν συμμετρικά ως προς ένα άξονα, που τοποθετείται η κύρια
μορφή ή το κύριο θέμα.

Δραστηριότητα 9: Εικόνα 4, ποια συνθετική αρχή ακολουθείται σ’ αυτή την
παράσταση;
Ανάσταση. Εντοίχιο ψηφιδωτό. 1040-1050. Βοιωτία, μονή Οσίου Λουκά, καθολικό.
Στην ιδιαίτερα λιτή και ευανάγνωστη παράσταση της εικ. 4 ακολουθείται η αρχή της
συμμετρίας. Στον άξονα της παράστασης κυριαρχεί η μορφή του Χριστού, ενώ οι
άλλες μορφές εικονίζονται στα δεξιά και στα αριστερά σε θέσεις συμμετρικές.

Β. Βυζαντινές παραστάσεις με απλή παράταξη ή ρυθμική επανάληψη των
στοιχείων της σύνθεσης, σε μια ταινιωτή διάταξη. (Λόουντεν, εικ. 71-72).

Σελίδα 15 από 25

Γ. Διαφοροποίηση της κλίμακας των στοιχείων μιας παράστασης, η οποία
υποτάσσεται σε μια ιεραρχία αξιών (ιερατική προοπτική): Χριστός και άλλα άγια
πρόσωπα εικονίζονται κατά κανόνα σε μεγαλύτερη κλίμακα από τις άλλες μορφές.
Δραστηριότητα 11: Εικόνα 11, χάλκινο εικονίδιο του 11ου αιώνα, Μουσείο
Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης. στο κέντρο ο άγιος Νικόλαος,
ολόσωμος, μετωπικός ευλογεί και κρατεί κλειστό ευαγγέλιο. Δεξιά και
αριστερά του ο Χριστός και η Παναγία σε προτομή του προσφέρουν τα
αρχιερατικά άμφια. Κάτω αριστερά, γονατίζει στα πόδια του αγίου, σε στάση
προσκύνησης, ο κάτοχος του εικονιδίου. Συγκρίνετε αυτή τη μορφή με τη
μορφή του αγίου. Τι σας κάνει εντύπωση στην απόδοσή τους;
Μορφή του αγίου αισθητά μεγαλύτερη έναντι του
κτήτορα. Η διαφοροποίηση αυτή της κλίμακας
των μορφών οφείλεται σε μια ιεραρχία αξιών.
Δεδομένου ότι η προσωπικότητα του αγίου
Νικολάου εθεωρείτο σημαντικότερη από τον
κτήτορα του εικονιδίου, ενός απλού θνητού, η
μορφή του αγίου αποδόθηκε σε μεγαλύτερο
μέγεθος.

Δ. Τρίτη διάσταση στη βυζαντινή τέχνη ήταν αντιφατική και προκαλούσε σύγχυση
στο θεατή έτσι ώστε να δημιουργείται η αίσθηση του υπερβατικού.
Οι καλλιτέχνες δεν χρησιμοποιούσαν τις αρχές της γεωμετρικής προοπτικής στη
δομή των συνθέσεων. Έτσι, η δράση εκτυλίσσεται κατά κανόνα στο πρώτο επίπεδο,
αφήνοντας πίσω τα στοιχεία του χώρου (κτίρια, όρη, δέντρα, κ.α.) που συνθέτουν ένα
σκηνογραφικό βάθος.

Σελίδα 16 από 25

Απόδοση κτιρίων: περισσότερες από μια οπτικές γωνίες, έτσι στην ίδια παράσταση
μπορεί να βλέπουμε ένα κτίριο από πάνω και ένα άλλο κάτω, άλλο από τα δεξιά και
άλλο από τα αριστερά. Δε γινόταν προσπάθεια να δημιουργηθεί η εντύπωση ενός
εσωτερικού χώρου, κι όταν το εικονιζόμενο επεισόδιο διαδραματιζόταν σε εσωτερικό
χώρο, η στέγη πάντα παραλειπόταν.
Ε. Συμβολή του κοσμήματος (δηλ. των διακοσμητικών θεμάτων) το οποίο είναι
δάνειο από την τέχνη της Ανατολής.
Τοιχογραφίες

+

ψηφιδωτά

=>

ταινίες

με

πολύχρωμα φυτικά και γεωμετρικά διακοσμητικά
θέματα τόνιζαν τη διάρθρωση των αρχιτεκτονικών
μελών [κλειδιά (= κορυφαίο σημείο ενός τόξου ή
ενός θόλου καμάρας, τρούλου, κ.λπ), τα πλαίσια
των τόξων, τις νευρώσεις των τρούλων κ.α.].
χαρακτηριστικό παράδειγμα κοσμήματος αποτελεί
η εικόνα 12 (άποψη του τοιχογραφικού διακόσμου
τρούλου 1315-1320 Κων/πολη, Μονή της Χώρας,
παρεκκλήσιο)

Επίσης, το κόσμημα εμφανίζεται και σε έργα μικρότερης κλίμακας όπως σε
μικρογραφίες χειρογράφων, όπου στολίζει προμετωπίδες (= η μικρογραφία που
βρίσκεται απέναντι από το εσωτερικό τίτλο ενός χειρογράφου), επίτιτλα (=
διακοσμητικό πλαίσιο για τον τονισμό του τίτλου ενός κειμένου), κανόνες αντιστοιχίας
ευαγγελίων (ο Ευσέβιος Καισαρείας, ιστορικός της εκκλησίας και σύμβουλος του
Μεγάλου Κων/νου, κατήρτισε πίνακες όπου αντιστοιχίζονται εδάφια με το ίδιο θέμα
από τα τέσσερα ευαγγέλια. Οι πίνακες αυτοί, οι οποίοι τοποθετούνται στην αρχή των
χειρόγραφων ευαγγελίων, έφεραν στα βυζαντινά χειρόγραφα περίτεχνη διακόσμηση).

Σελίδα 17 από 25

Εικόνα 13 => ένα σχεδόν ολοσέλιδο επίτιτλο
από ένα χειρόγραφο ευαγγελιτάριο του 11ου
αιών, σήμερα στο Μουσείο Μπενάκη.

Δραστηριότητα 12: Εικόνα 14, τοιχογραφία 14ου αιώνα από το ναό της
Περιβλέπτου στο Μυστρά, με την ψηλάφηση του Θωμά. Ο Χριστός ξεσκεπάζει
το πλευρό του για να αγγίξει ο άπιστος μαθητής. Ο Θωμάς πλησιάζει τον
Χριστό από αριστερά απλώνοντας το χέρι του, ενώ οι υπόλοιποι μαθητές
παρακολουθούν τη σκηνή με ενδιαφέρον. Ακολουθεί η δομή αυτής της
παράστασης βασικές συνθετικές αρχές της βυζαντινής τέχνης;
Ακολουθεί βασικές συνθετικές αρχές:
1) Αρχή

συμμετρίας.

καταλαμβάνει

Ο

τον

Χριστός

άξονα

της

παράστασης και οι δύο ομάδες
των

αποστόλων

διατάσσονται

συμμετρικά ως προς την κύρια
αυτή μορφή.
2) Αρχή της διαφοροποίησης της
κλίμακας των μορφών με βάση την
ιεράρχηση της αξίας τους. Μορφή
Χριστού μεγαλύτερη.

3) Αντιφατική απόδοση χώρου. Η
δράση
επίπεδο
στοιχεία
ακολουθείται η γεωμετρική προοπτική.

Σελίδα 18 από 25

εκτυλίσσεται
αφήνοντας
του

σε

πρώτο

πίσω

χώρου.

τα
Δεν

Ενότητα 1.2 – Ο γεωγραφικός χώρος και η προσφορά της
βυζαντινής τέχνης

4 καλλιτεχνικά έργα του Βυζαντίου κατά την πρώιμη βυζαντινή περίοδο

4 παραδείγματα λαών της Ανατολής, εκτός των βυζαντινών συνόρων, οι
οποίοι έγιναν αποδέκτες επιδράσεων της βυζαντινής τέχνης

Αναφέρετε ένα σημαντικό βυζαντινό ζωγράφο, που εργάσθηκε έξω από
τα σύνορα της βυζαντινής επικράτειας

Περιγραφή εν συντομία της προσφοράς της βυζαντινής τέχνης στον
ευρωπαϊκό πολιτισμό

1.2.1 Ο γεωγραφικός χώρος και η σφαίρα επιρροής της βυζαντινής
τέχνης
Η ακτινοβολία του βυζαντινού πολιτισμού ξεπερνούσε τα σύνορα του Βυζαντίου. Η
βυζαντινή τέχνη καλλιεργήθηκε σε περιοχές που κατά καιρούς δεν ήταν κάτω από
τον πολιτικό έλεγχο της αυτοκρατορίας.
Έτσι, στην υστεροβυζαντινοί περίοδο, όπου η αυτοκρατορία συρρικνώθηκε, η
βυζαντινή τέχνη ανθούσε στις περιοχές κάτω από ξένη κυριαρχία όπως Κρήτη,
Κύπρο, νησιά Αιγαίου, Καππαδοκία κ.α. Επίσης, η τέχνη επιβίωσε και μετά την
οριστική κατάληψη του Βυζαντίου από τους Τούρκους το 1453.
Ακόμη, στη σφαίρα της πολιτιστικής επιρροής του Βυζαντίου συμπεριλαμβάνονται
λαοί, οι οποίοι εκχριστιανίστηκαν με πρωτοβουλία της βυζαντινής εκκλησίας, όπως
Ρώσοι, Βούλγαροι, Σέρβοι, Αρμένιοι, Γεωργιανοί. Η βυζαντινή τέχνη ασκούσε σ’
αυτούς τους λαούς τη γοητεία ενός υψηλού προτύπου, που προσπαθούσαν να
πλησιάσουν είτε με τη μίμηση είτε με την πρόσκληση βυζαντινών καλλιτεχνών κοντά
στους οποίους μαθήτευσαν οι ντόπιοι ζωγράφοι.

Σελίδα 19 από 25

Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 44::
Ο ζωγράφος Θεοφάνης (εικ. 15)
Κοντά του μαθήτευσε ο κορυφαίος Ρώσος καλλιτέχνης Αντρέι Ρουμπλιώφ.
Ο Θεοφάνης διακόσμησε με τοιχογραφίες σπουδαίους ναούς σε μεγάλα αστικά
κέντρα της Ρωσίας, όπως το ναό της Μεταμόρφωσης στο Novgorod (1378), τους
ναούς της Γέννησης της Θεοτόκου (1395), του αγίου Μιχαήλ (1399) και του
Ευαγγελισμού (1405) στο Κρεμλίνο. Εργάστηκε ως επικεφαλής ενός μικρογραφικού
εργαστηρίου.
Εικ.

15=>

μορφή

ενός

στυλίτη

αγίου

από

τον

τοιχογραφικό διάκοσμο του ναού της Μεταμόρφωσης στο
Novgorod, ένα από τα σημαντικότερα έργα του Θεοφάνη.

Υπήρξαν πολιτιστικές ανταλλαγές του Βυζαντίου με γειτονικούς λαούς με
διαφορετικές κοσμοθεωρίες, με τους οποίους οι βυζαντινοί βρίσκονταν σε πολεμική
αντιπαράθεση, όπως Πέρσες και Άραβες.
Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 55::
Εντοίχιο ψηφιδωτό 705-715 (εικ. 16)
Ο

αυτοκράτορας

Ισουστινιανός

Β’

απέστειλε

βυζαντινούς ψηφοδέκτες και υλικά στη Μεδίνα για τη
διακόσμηση του τεμένους της. Οι ίδιοι καλλιτέχνες
πιθανόν να διακόσμησαν και το Μεγάλο Τέμενος των
Ομμεϋαδών στη Δαμασκό, τα ψηφιδωτά του οποίου
διαπνέονται από τη φυσιοκρατική αντίληψη που
χαρακτηρίζει την ελληνική τέχνη.

Σελίδα 20 από 25

Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 66::
Ο Χριστός στέφει τον Νορμανδό βασιλιά Ρογήρο Β’ (εικ. 16)
Εντοίχιο ψηφιδωτό, 1146-1151, Παλέρμο,
ναός

της

Παναγίας

του

Ναυάρχου

ενδύματα

βυζαντινού

(Μαρτοράνα).
Ο

ηγεμόνας

αυτοκράτορα

με

στέφεται

από

τον

Χριστό

σύμφωνα με την ιδεολογία που περιβάλλει
ένα βυζαντινό μονάρχη.
Περιγραφή Εικόνας: Ο Χριστός, όρθιος, γυρισμένος
κατά τα τρία τέταρτα προς το Ρογήρο Β΄ κρατεί κλειστό
ειλητάριο με το αριστερό χέρι και με το απλωμένο δεξί
του χέρι τοποθετεί στέμμα στην κεφαλή του. Ελληνική
επιγραφή συνοδεύει την παράσταση: «Ρογήριος Ρηξ».
Ο ηγεμόνας της Σικελίας, σε λίγο μικρότερη κλίμακα,
τοποθετείται σε χαμηλότερο επίπεδο και, κλίνοντας την
κεφαλή υψώνει τα χέρια σε στάση δέησης προς τον
Ιησού. Η επιβλητική μορφή του Χριστού, με πορφυρό
χιτώνα και βαθυγάλαζο ιμάτιο, με άνετη στάση που
καλύπτεται

από

ρέουσα

πτυχολογία,

έρχεται

σε

αντίθεση με τη συρρικνωμένη μορφή του Ρογήρου, που
κρύβεται κάτω από τη συμπαγή ενδυμασία των ενδυμάτων των αυτοκρατόρων του Βυζαντίου. Στέμμα
με «περπενδούλια», χρυσοκέντητο σάκκο και πολύτιμο λώρο που διπλώνεται χιαστί μπροστά στο
στήθος. Συγκρατημένες κινήσεις, ηρεμία και ευγένεια στην έκφραση χαρακτηρίζουν την ψηφιδωτή αυτή
επίσημη παράσταση που αποτελεί ένα σημαντικό δείγμα της τέχνης της αυλής της Κων/πολης, η οποία
υπήρξε και το πρότυπο των Νορμανδών βασιλέων της Σικελίας.

Σελίδα 21 από 25

1.2.2 Τα καλλιτεχνικά κέντρα της βυζαντινής αυτοκρατορίας
4ος – 6ος αιώνας μ.Χ. => εποχή που η αυτοκρατορία είχε τη μεγαλύτερη έκτασής της,
συνέχισαν να ακμάζουν τα μεγάλα ελληνιστικά κέντρα.
Καλλιτεχνικές εστίες παράλληλες με τη Ρώμη και την Κων/πολη:
Έφεσος, η Αφροδισιάδα (Μ. Ασία), Αντιόχεια (Συρία), Γέρασα (Ιορδανία),
Αλεξάνδρεια,

Μιλάνο,

Ραβέννα,

Θεσσαλονίκη,

Κόρινθος,

Φτιώτιδες

Θήβες,

Νικόπολη.
7ος – 9ος αιώνας μ.Χ. => σοβαρή κρίση των αστικών κέντρων και οριστική απώλεια
σημαντικών πόλεων επέφεραν στους επόμενους τρεις αιώνες ουσιώδες μεταβολές
στον πολιτιστικό χάρτη της αυτοκρατορίας. Κωνσταντινούπολη (κυρίως) και
Θεσσαλονίκη ήταν τα πρωτεύοντα καλλιτεχνικά κέντρα της αυτοκρατορίας.
Η Κωνσταντινούπολη καλλιτεχνικό κέντρο της βυζαντινής αυτοκρατορίας
Τον 6ο αιώνα δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις για τον ηγετικό ρόλο της Κων/πολης
σε θέματα τέχνης.
Γεωπολιτικό κέντρο στη συνάντηση δύο ηπείρων και σταυροδρόμι χερσαίων και
θαλάσσιων εμπορικών δρόμων, η Κων/πολη δεχόταν πλήθος καλλιτεχνών (όπως και
επιδράσεις) από την ενδοχώρα της Μ. Ασίας, τη Συρία, την Αρμενία κ.α. διατηρώντας
όμως

στενούς

κύκλους

με

την

κλασική

παράδοση.

Απέκτησε

παράδοση

καλλιτεχνικών εργαστηρίων και τεχνιτών και μπόρεσε έτσι να διατηρήσει για πολλούς
αιώνες ακέραιη την πολιτιστική της ακτινοβολία.
Από εκεί ξεκινούσε κάθε καλλιτεχνική καινοτομία τόσο στις εικαστικές τέχνες όσο και
στην αρχιτεκτονική.
Θεσσαλονίκη
Ως «συμβασιλεύουσα» και δεύτερη πόλη του Βυζαντίου έπαιξε ηγετικό ρόλο στην
πνευματική και την καλλιτεχνική παραγωγή του βαλκανικού χώρου. Τον 14ο αιώνα
γνώρισε ιδιαίτερη οικονομική ανάπτυξη, που δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την
εξαιρετική άνθηση της υστεροβυζαντινής περιόδου.

Σελίδα 22 από 25

13ος αιώνας μ.Χ. => Άρτα (λατινική κατοχή) ως πρωτεύουσα του δεσποτάτου της
Ηπείρου και η Νίκαια ως πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας της Νίκαιας ανέπτυξαν
αξιόλογη καλλιτεχνική δραστηριότητα.
14ος αιώνας μ.Χ. => Μυστράς, πρωτεύουσα του δεσποτάτου του Μορέως με
στενούς δεσμούς με την Κων/πολη αναδείχθηκε σε σπουδαία πνευματική και
καλλιτεχνική εστία με σημαντική ακτινοβολία.
Άσκηση Αυτοαξιολόγησης 2: Ποιες από τις παρακάτω πόλεις υπήρξαν
σημαντικά καλλιτεχνικά κέντρα της πρώιμης βυζαντινής περιόδου (4ος – 6ος);
Κωνσταντινούπολη
Άρτα
Θεσσαλονίκη
Τραπεζούντα
Αντιόχεια
Φθιώτιδες Θήβες
Καστοριά
Ραβέννα

Δραστηριότητα 14: Ο 14ος αιώνας και κυρίως οι πρώτες δεκαετίες του, ήταν,
παρά τις πολιτικές αντιξοότητες του βυζαντινού κράτους, μία εποχή ιδιαίτερα
πρόσφορη για την τέχνη. Με πιο σημαντικό πολιτιστικό φαινόμενο μπορείτε
να το συνδέσετε; Ποια ήταν τα σπουδαιότερα καλλιτεχνικά κέντρα του
Βυζαντίου τον 14ο αιώνα;
Πνευματικό και καλλιτεχνικό φαινόμενο που ονομάζουμε Παλαιολόγεια Αναγέννηση.
Αναζητώντας πρότυπα στο ελληνορωμαϊκό παρελθόν και στα καλλιτεχνήματα της
αναγέννησης των Μακεδόνων, η εποχή άφησε εξαιρετικά έργα μνημειακής
ζωγραφικής, κυρίως στην Κωνσταντινούπολη, Θεσσαλονίκη, Μυστρά αλλά και έργα
ζωγραφικής μικρής κλίμακας (εικόνες, χειρόγραφα).
Σπουδαιότερα καλλιτεχνικά κέντρα του 14ου αιώνα: Κων/πολη, Θες/νίκη, Μυστράς

Σελίδα 23 από 25

1.2.3 Η προσφορά της βυζαντινής τέχνης
Μέσα στη βυζαντινή καλλιτεχνική παράδοση ενσωματώθηκε η «εικονιστική» τέχνη
της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας, με ενδιαφέρον για την απεικόνιση της ανθρώπινης
μορφής.
Μετασχημάτισε τα πρότυπα της αρχαιότητας ενσταλάζοντας μέσα σ’ αυτά το πνεύμα
του χριστιανισμού, δημιουργώντας νέες αισθητικές αξίες.
Υπόλοιπος κόσμος: στις αρχές του Μεσαίωνα καλλιεργούσε μια τέχνη ανεικονική (με
εξαίρεση την απεικόνιση ζώων). Κατάρρευση της δυτικής ρωμαϊκής αυτοκρατορίας
τον 5ο αι. μ.Χ. κάτω από τις επιθέσεις βαρβαρικών φύλων. Αυτά τα φύλα
εκφράζονταν στην τέχνη με γεωμετρικά σχήματα ή φυτικά κοσμήματα καθώς και με
την απόδοση των ζώων. Η τέχνη είχε πλούσια φαντασία αλλά είχε αδυναμία στο
χειρισμό της ανθρώπινης μορφής. Επίσης, οι Άραβες ήταν εχθρικοί προς την
εικονιστική τέχνη.
Αναγέννηση της ευρωπαϊκής τέχνης κατά το Μεσαίωνα συντελέσθηκε χάρη
στο Βυζάντιο. Χάρη στη βυζαντινή τέχνη στάθηκε δυνατό να επιβιώσει στο
Μεσαίωνα η εικονιστική τέχνη της Αρχαιότητας.

Σελίδα 24 από 25