You are on page 1of 114

Faculteit Rechtsgeleerdheid

Universiteit Gent

Academiejaar 2012-2013

DE MENSENRECHTEN VAN NIET-BEGELEIDE


MINDERJARIGE VREEMDELINGEN
De evolutie van de wetgeving in Belgi betreffende nietbegeleide minderjarige vreemdelingen

Masterproef van de opleiding


Master in de rechten
Ingediend door

Eva Lewyllie
(studentennr: 00803154)

Promotor: prof. Eva Brems


Commissaris:Yaiza Janssens

WOORD VOORAF
Allereerst oprechte dank aan Yaiza Janssens, voor het vele verbeterwerk en de nuttige tips.
Ook bedankt voor de schouderklopjes af en toe, het heeft me veel geholpen.
Ook bedankt aan Bart Van de Keere, die zijn connecties in het veld graag met me deelde en
me zo hielp een weg te vinden in het kluwen van Bijzondere Jeugdzorg.
Rome is niet op n dag gebouwd en een masterproef wordt niet op n dag geschreven.
Het was niet altijd gemakkelijk en een aantal mensen verdienen hier een oprechte merci voor
de onvoorwaardelijke steun en talloze peptalk. Aan Kaat, bedankt voor het eeuwig
optimisme; aan mijn moeder, bedankt om altijd te luisteren en voor het nalezen;

INHOUDSTAFEL
WOORD VOORAF .................................................................................................................. i
INHOUDSTAFEL.................................................................................................................... ii
LIJST VAN GEBRUIKTE AFKORTINGEN.............................................................................. v
INLEIDING ............................................................................................................................ 1
DEEL I.
NIET-BEGELEIDE MINDERJARIGE VREEMDELINGEN, EEN BIJZONDERE
CATEGORIE MET BIJZONDERE NODEN............................................................................ 3
Hoofdstuk 1. Definiring van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen volgens het
Belgische recht ................................................................................................................. 3
Afdeling 1. De definities uit de Voogdijwet, de Opvangwet en de Vreemdelingenwet .. 3
Afdeling 2. Ontleding van de gemeenschappelijke elementen .................................... 4
Hoofdstuk 2.

Een bijzondere categorie vreemdelingen..................................................10

Afdeling 1. Inleiding ...................................................................................................10


Afdeling 2. Op de vlucht .............................................................................................10
Afdeling 3. Niet begeleid ............................................................................................10
Afdeling 4. Minderjarig ...............................................................................................11
Afdeling 5. Besluit ......................................................................................................11
Hoofdstuk 3.

Bijzondere bescherming ...........................................................................12

DEEL II.
INTERNATIONALE BRONNEN INZAKE DE RECHTEN VAN NIETBEGELEIDE MINDERJARIGEN ...........................................................................................13
Hoofdstuk 1.

De Verenigde Naties ................................................................................13

Afdeling 1. Inleiding ...................................................................................................13


Afdeling 2. The Bill of Rights ......................................................................................13
Afdeling 3. Het Internationaal Verdrag voor de Rechten van het Kind ........................15
Afdeling 4. Het Internationaal Verdrag inzake de status van vluchtelingen.................18
Afdeling 5. Besluit ......................................................................................................20
Hoofdstuk 2.

De Raad van Europa ................................................................................21

Afdeling 1. Inleiding ...................................................................................................21


Afdeling 2. Het Europees Verdrag ter bescherming van de Rechten van de Mens en
de Fundamentele Vrijheden ..........................................................................................21
Afdeling 3. Het Europees Sociaal Handvest ...............................................................24
Afdeling 4. De Commissaris voor de mensenrechten .................................................25
Afdeling 5. Het Europees Verdrag tot Voorkoming van Foltering en Onmenselijke of
Vernederende Behandeling of Bestraffing .....................................................................26
Afdeling 6. Het Europees Verdrag inzake de uitoefening van de rechten van het Kind .
.................................................................................................................26
ii

Afdeling 7. Besluit ......................................................................................................27


Hoofdstuk 3.

De Europese Unie ....................................................................................28

Afdeling 1. Inleiding ...................................................................................................28


Afdeling 2. Van een louter economische focus naar een asiel- en migratiebeleid ......28
Afdeling 3. De Europese Unie en rechten van het kind ..............................................31
Afdeling 4.
Wetgevende actie en andere instrumenten relevant voor niet-begeleide
minderjarige vreemdelingen ..........................................................................................33
Afdeling 5. Besluit ......................................................................................................41
Hoofdstuk 4.

Besluit ......................................................................................................42

DEEL III.
EVOLUTIE VAN DE WETGEVING IN BELGI OMTRENT NIET-BEGELEIDE
MINDERJARIGE VREEMDELINGEN ...................................................................................43
Hoofdstuk 1.

Het verblijfsstatuut ....................................................................................43

Afdeling 1. Inleiding ...................................................................................................43


Afdeling 2. De huidige wettelijke regeling ...................................................................43
Afdeling 3. De evolutie van de regelgeving omtrent de verblijfspositie van nietbegeleide minderjarige vreemdelingen ..........................................................................46
Afdeling 4. Besluit ......................................................................................................51
Hoofdstuk 2.

De voogdij ................................................................................................52

Afdeling 1. Inleiding ...................................................................................................52


Afdeling 2.
De huidige regeling inzake vertegenwoordiging van niet-begeleide
minderjarige vreemdelingen ..........................................................................................52
Afdeling 3.
De evolutie van de regeling omtrent de voogdij over niet-begeleide
minderjarige vreemdelingen ..........................................................................................55
Afdeling 4. Besluit ......................................................................................................61
Hoofdstuk 3.

De Opvang ...............................................................................................62

Afdeling 1. De huidige regeling ..................................................................................62


Afdeling 2. De evolutie van de opvangregeling ..........................................................63
Afdeling 3. Besluit ......................................................................................................69
Hoofdstuk 4.

Onderwijs .................................................................................................71

Afdeling 1. Bronnen van het recht op onderwijs .........................................................71


Afdeling 2. Toegang tot het onderwijs ........................................................................71
Afdeling 3. Niet-begeleide minderjarige vreemdelingen in het Vlaamse onderwijs .....72
Afdeling 4. Besluit ......................................................................................................76
Hoofdstuk 5.

Maatschappelijke dienstverlening en sociale zekerheid............................77

Afdeling 1. Inleiding ...................................................................................................77


Afdeling 2. Maatschappelijke dienstverlening .............................................................77
Afdeling 3. De sociale verzekering .............................................................................89
iii

Afdeling 4. Besluit ......................................................................................................91


DEEL IV.

ALGEMEEN BESLUIT ....................................................................................92

DEEL V.

BIBLIOGRAFIE ...................................................................................................94

Hoofdstuk 1.

Wetgevende akten ...................................................................................94

Afdeling 1. Internationaal ...........................................................................................94


Afdeling 2. Nationaal ..................................................................................................97
Hoofdstuk 2.

Rechtspraak .............................................................................................99

Afdeling 1. Internationaal ...........................................................................................99


Afdeling 2. Nationaal ..................................................................................................99
Hoofdstuk 3.

Rechtsleer ..............................................................................................100

Afdeling 1. Boeken...................................................................................................100
Afdeling 2. Juridische tijdschriften ............................................................................103
Afdeling 3. Juridische sites ......................................................................................105
Afdeling 4. Rapporten ..............................................................................................105
Hoofdstuk 4.

Andere bronnen .....................................................................................106

Afdeling 1. Informatieve websites ............................................................................106


Afdeling 2. Niet-juridische artikels ............................................................................106

iv

LIJST VAN GEBRUIKTE AFKORTINGEN


AI

Attest van Immatriculatie

BGV

Bevel om het grondgebied te verlaten

BIVR

Bewijs van Inschrijving in het Vreemdelingenregister

CEAS

Common European Asylum System

CGVS

Commissariaat-generaal voor Vluchtelingen en Staatlozen

COO

Centrum/centra voor observatie en orintatie

DVZ

Dienst Vreemdelingenzaken

EEG

Europese Economische Gemeenschap

EER

Europese Economische Ruimte

EHRM

Europees Hof voor de Rechten van de Mens

EHS

Europees Sociaal Handvest

EVRM

Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en de Fundamentele


vrijheden

IVBPR

Internationaal Verdrag voor Burgerlijke en Politieke Rechten

IVESCR

Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten

IVRK

Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind

NBMV

Niet-begeleide minderjarige vreemdeling

NBEM

Niet-begeleide Europese minderjarige

OCMW

Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn

SEMK

Signalement van niet-begeleide Europese minderjarigen in kwetsbare


toestand

UVRM

Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens

Vb.

Koninklijk Besluit van 8 oktober 1981 betreffende de toegang tot het


grondgebied, het verblijf, de vestiging en de verwijdering van vreemdelingen

Vw.

Wet van 15 december 1980 betreffende de toegang tot het grondgebied, het
verblijf, de vestiging en de verwijdering van vreemdelingen

INLEIDING
Met de asielcrisis van de voorbije jaren is de aandacht voor vreemdelingen in de media sterk
toegenomen. Nieuwsberichten over uitwijzingen, hotelopvang, winterse overnachtingen
waren dagelijkse kost en nog steeds komen geregeld nieuwe schandaalverhalen in de pers.
Het gebrek aan opvang voor personen die het zo hard nodig hebben veroorzaakte in Belgi
menigmaal een collectief gevoel van verontwaardiging. Wanneer het echter om kinderen
gaat, wordt een extra gevoelige snaar geraakt.
Ook mijn gevoelige snaar werd geraakt, bij het lezen van schrijnende verhalen over
piepjonge kinderen die aan hun lot werden overgelaten. Als juriste in spe stelde ik me
uiteraard vragen bij de wettelijke regels of het gebrek daaraan die hun belangen zouden
moeten beschermen.
Tijdens het voorbereidend werk voor deze masterproef viel het me op dat er in de periode
2006-2007 veel beweging zat in het Belgische vreemdelingenrecht. Er moest iets gebeurd
zijn waardoor de wetgever plots zo actief was. Ik vroeg me af wat en zo werd het onderwerp
van deze masterproef geboren: De evolutie van de Belgische wetgeving omtrent nietbegeleide minderjarige vreemdelingen. Wanneer is de regelgeving veranderd en vooral
waarom?
In deze masterproef wordt een zo volledig mogelijk overzicht gegeven van de veranderingen
die de regelgeving en het beleid in Belgi ten aanzien van niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen ondergaan hebben, met het mensenrechtelijk kader als uitgangspunt. Daarbij
staat het achterhalen van de beweegredenen van de wetgever centraal. De aandacht gaat in
de eerste plaats naar juridisch genspireerde impulsen. Op internationaal vlak kan gedacht
worden aan de implementatie van verdragen of andere bindende akten, het in
overeenstemming brengen van de wetgeving aan een veroordeling door een rechtsprekend
orgaan, enzovoort. Op nationaal vlak kan de rechtspraak een sterke invloed uitoefenen,
maar ook de doctrine kan lacunes of andere ontoelaatbare situaties aan het licht brengen.
Het vreemdelingenrecht is echter constant op zoek naar een balans tussen bescherming van
personen en bescherming van de Staat. Niet alleen juridische factoren spelen dus een rol,
maar ook maatschappelijke gebeurtenissen, zoals oorlogen, de angst voor terrorisme of
plotse migratiestromen, kunnen een belangrijke impact hebben op recht en beleid.
Het is onmogelijk om binnen het bestek van een masterproef alles te onderzoeken, dus
beperk ik me tot het bestuderen van een selectie van die themas, die van bijzonder belang
zijn ten aanzien van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen. Ook wat betreft de
doelgroep gelden een aantal beperkingen. Enkel de evolutie van de wetgeving ten aanzien
van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen van wie de toekomst volkomen onzeker is,
wordt besproken. Niet-begeleide minderjarige vreemdelingen die legaal het land
binnenkomen en in volkomen legaal verblijf zijn, die erkend zijn als vluchteling, subsidiaire
bescherming genieten of een stabiel verblijfsrecht hebben op een andere basis, vallen niet
binnen het personeel toepassingsgebied van deze thesis.
Niet-begeleide minderjarige vreemdelingen die het slachtoffer zijn van mensenhandel
worden eveneens bewust buiten beeld gelaten. De aanpak van deze groep volgt een volledig
1

aparte gedachtegang. Het internationaal kader wijkt af, de betrokken actoren verschillen
fundamenteel en de beschermingsidee is gebaseerd op andere motieven.
In Deel I Niet-begeleide minderjarige vreemdelingen, een bijzondere categorie met
bijzondere noden wordt eerst een omschrijving gegeven van de doelgroep waar deze
masterproef om draait. Onder hoofdstuk 1 worden de definities gegeven die in de relevante
Belgische wetgeving voorkomen. Onder hoofdstuk 2 wordt n van die definities volledig
ontleed, waarbij elk element grondig bestudeerd wordt. Hoofdstuk 3 sluit het eerste deel af
met een summiere vermelding van de internationale bescherming die niet-begeleide
minderjarigen genieten.
In Deel II Internationale bronnen inzake de rechten van niet-begeleide minderjarigen wordt
een uitgebreid overzicht gegeven van de bescherming in theorie en praktijk die de
verschillende internationale niveaus bieden ten aanzien van niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen in Belgi. Een eerste hoofdstuk behandelt het niveau der Verenigde Naties,
met aandacht voor de relevante verdragen en afdwingingsmechanismen. Hoofdstuk 2 vertelt
over de Raad van Europa en haar bijdrage tot het acquis van mensenrechtenbescherming.
Hoofdstuk 3 behandelt het niveau van de Europese Unie. Daar wordt eerst toegelicht welke
plaats mensenrechten en de rechten van het kind innemen binnen deze organisatie.
Vervolgens komt de evolutie van het wetgevend instrumentarium binnen de Europese Unie
zelf aan bod.
Het voorgaande is vooral bedoeld om een kader te scheppen voor wat volgt in Deel III. In dit
laatste substantile deel De evolutie van de wetgeving in Belgi omtrent niet-begeleide
minderjarige vreemdelingen omvat immers de kern van deze masterproef. Per thema wordt
telkens een overzicht gegeven van de regeling zoals die op heden bestaat, gevolgd door een
chronologisch overzicht van de wijzigingen die gebeurd zijn doorheen de tijd en de gevolgen
die deze wijzigingen hadden op de doelgroep. Bij elke wetswijziging wordt steeds onderzocht
wat de motieven waren van de wetgever, onder welke invloed ze ageerde en hoe de praktijk
hierop reageerde. Elk thema wordt besloten met een samenvatting en analyse van de
verschillende factoren die een invloed gespeeld hebben.

DEEL I.

NIET-BEGELEIDE MINDERJARIGE
VREEMDELINGEN, EEN BIJZONDERE
CATEGORIE MET BIJZONDERE NODEN

Hoofdstuk 1.

Definiring
van
niet-begeleide
minderjarige
vreemdelingen volgens het Belgische recht

Verschillende wetten en andere regelgevende instrumenten geven een definitie van de


niet-begeleide minderjarige. Afhankelijk van het onderwerp vertonen de definities lichte
verschillen, waarvan de implicaties duidelijk zullen worden doorheen deze masterproef.
1.

In het eerste puntje worden de verschillende definities aangehaald en kort toegelicht.


Vervolgens worden de gemeenschappelijke elementen uitgebreid bestudeerd.
2.

Afdeling 1. De definities uit


Vreemdelingenwet

de

Voogdijwet,

de

Opvangwet

en

de

De breedste en meest gehanteerde definitie wordt gegeven in de artikelen 1 en 5 van de


Voogdijwet. 1
3.

Art. 1: In het kader van dit hoofdstuk moet worden verstaan onder niet-begeleide
minderjarige iedere persoon die de voorwaarden bedoeld in artikel 5 vervult.
Art. 5: De in artikel 3, 1, eerste lid, bedoelde voogdij is van toepassing op elke persoon:
- van minder dan achttien jaar oud,
- niet begeleid door een persoon die het ouderlijk gezag of de voogdij over hem uitoefent op
grond van de wet die van toepassing is overeenkomstig artikel 35 van de Wet van 16 juli
2004 houdende het Wetboek van Internationaal Privaatrecht,
- die onderdaan is van een land dat geen lid is van de Europese Economische Ruimte,
- en verkeert in n van volgende situaties:
Ofwel de erkenning van hoedanigheid van vluchteling hebben gevraagd;
Ofwel niet voldoen aan de voorwaarden inzake toegang tot en verblijf op het
grondgebied vastgesteld in de wetten betreffende de toegang tot het grondgebied, het
verblijf, de vestiging en de verwijdering van vreemdelingen.
Deze definitie is strenger dan deze uit de Opvangwet2, waar de voorwaarde dat de
minderjarige geen onderdaan is van een land dat lid is van de Europese Economische
Ruimte niet geldt.
4.

Programmawet (I) van 24 december 2002, Titel XIII, Hoofdstuk VI Voogdij over niet-begeleide

Art.2: Voor de toepassing van deze wet wordt verstaan onder:


4 de niet-begeleide minderjarige: een persoon van minder dan achttien jaar oud, die op het
ogenblik van de toegang tot het grondgebied van het Rijk niet begeleid is of na het betreden
van het grondgebied van het Rijk niet meer begeleid is door een persoon die het ouderlijk
gezag of de voogdij over hem uitoefent op grond van de wet die van toepassing is
overeenkomstig artikel 35 van de wet van 16 juli 2004 houdende het Wetboek van
internationaal privaatrecht, en die in n van volgende situaties verkeert:
- ofwel een aanvraag hebben ingediend in de zin van 13
- ofwel niet voldoen aan de voorwaarden inzake toegang tot en verblijf op het
grondgebied vastgesteld in de wetten betreffende de toegang tot het grondgebied, het
verblijf, de vestiging en de verwijdering van vreemdelingen.
De definitie onder de Vreemdelingenwet4 is echter nog nauwer. Art. 61/14 Vw. vereist
dat de minderjarige door de dienst Voogdij definitief gedentificeerd werd als niet-begeleide
minderjarige vreemdeling, om onder de toepassing van dat hoofdstuk van de Vw. te vallen.
5.

Art. 61/14: Voor de toepassing van dit hoofdstuk wordt verstaan onder:
1 niet-begeleide minderjarige vreemdeling: een onderdaan van een land dat geen lid is van
de Europese Economische Ruimte, die jonger is dan 18 jaar en die niet begeleid is door een
persoon die het ouderlijk gezag of de voogdij over hem uitoefent krachtens de toepasselijke
wet, overeenkomstig artikel 35 van de wet van 16 juli 2004 houdende het Wetboek van
internationaal privaatrecht, en die definitief gedentificeerd is als NMBV door de dienst
Voogdij, ingesteld door Titel XIII, Hoofdstuk VI, Voogdij over niet-begeleide minderjarigen
van de programmawet van 24 december 2002.

Afdeling 2. Ontleding van de gemeenschappelijke elementen


Titel 1.

Minder dan 18 jaar oud zijn


6.
Enkel personen van wie vaststaat dat ze jonger zijn dan achttien jaar, worden
beschouwd als niet-begeleide minderjarige vreemdelingen. Het is de meerderjarigheidgrens
volgens Belgisch recht die telt5, de leeftijd waarop de meerderjarigheid bereikt wordt in het
land van afkomst, is irrelevant.6
Wanneer een niet-begeleide, buitenlandse jongere door de autoriteiten aangetroffen
wordt in Belgi, is het niet steeds onmiddellijk duidelijk welke leeftijd hij of zij precies heeft.
Sommige jongeren zien er nu eenmaal jonger of ouder uit dan ze werkelijk zijn, meestal
7.

Art. 2, 4 Wet van 12 januari 2007 betreffende de opvang van asielzoekers en van bepaalde andere
categorien van vreemdelingen, BS 7 mei 2007.
3
Zijnde een aanvraag tot asiel
4
Wet van 15 december 1980 betreffende de toegang tot het grondgebied, het verblijf, de vestiging en
de verwijdering van vreemdelingen, BS 31 december 1980. (hierna: Vw.)
5
P. VAN ASSCHE, De leeftijdsbeslissing bij een Niet-Begeleide Minderjarige: wetenschappelijke
zekerheid versus juridische waarheid, TJK 2011, afl. 4, 243-247.
6
L. LEMMENS, Update identificatieprocedure niet-begeleide minderjarige vreemdeling, Jura Nieuws
14 augustus 2008.

hebben ze geen officile documenten bij zich7 en het is te riskant om te vertrouwen op het
woord van de jongere zelf, om hem of haar definitief als niet-begeleide minderjarige
vreemdeling aan te merken. Er wordt immers veel gelogen omtrent de leeftijd, omdat
jongeren beseffen dat ze dan in een betere rechtspositie staan, ook al is het maar tijdelijk.8
Om de leeftijd definitief vast te stellen is nader onderzoek nodig. Opdat jongeren in
afwachting van het resultaat niet aan hun lot zouden overgelaten worden en niemand uit de
boot zou vallen, formuleerde de wetgever een iets bredere definitie in art. 6 Voogdijwet.
Art. 6 1: Iedere overheid die kennis heeft van de aanwezigheid aan de grens of op het
grondgebied van een persoon
- die er jonger uitziet dan 18 jaar of verklaart jonger dan 18 jaar te zijn, en
- die lijkt te voldoen aan de andere voorwaarden bedoeld in artikel 5,
stelt daarvan onmiddellijk de dienst Voogdij in kennis, alsmede de overheden bevoegd voor
asiel, toegang tot het grondgebied, verblijf en verwijdering, en deelt hen alle informatie mee
die zij over de toestand van de betrokkene heeft.
Het is met andere woorden reeds voldoende dat de aangetroffen jongere er jonger uitziet
dan 18 jaar of, indien dit niet geval is, zelf verklaart jonger te zijn dan 18 jaar. Verder moeten
de andere voorwaarden om als niet-begeleide minderjarige vreemdeling aangestipt te
worden, slechts lijken vervuld te zijn. De jongere moet lijken onderdaan te zijn van een land
dat geen lid is van de Europese Economische Ruimte, hij mag op het eerste zicht niet
begeleid zijn door iemand die het ouderlijk gezag over hem of haar uitoefent en het moet er
naar uitzien dat de betrokkene niet het recht heeft of had om het Belgisch grondgebied
binnen te komen.
Bij het aantreffen van een persoon die deze voorwaarden vervult, moet een fiche niet
begeleide minderjarige vreemdeling ingevuld worden. De betrokken overheid moet allerlei
rubrieken invullen die een voorlopige identificatie van die persoon toelaten, hetzij aan de
hand van fysieke kenmerken, hetzij aan de hand van officile documenten. Indien twijfel
bestaat omtrent de leeftijd, moeten de redenen hiervoor opgegeven worden en aangekruist
worden of een medisch onderzoek gevorderd worden. Deze fiche en een kopie van
eventuele verblijfs- en identificatiedocumenten moeten vervolgens zo snel mogelijk verstuurd
worden naar de dienst Voogdij.9
8.

Zodra de dienst Voogdij deze documenten ontvangen heeft, gaat ze over tot
definitieve identificatie van de jongere. Indien de persoon effectief minderjarig is, wijst de
dienst een voogd aan (art. 6 2, 2 Voogdijwet). Indien de leeftijd niet onmiddellijk kan
vastgesteld worden, wijst de dienst een voorlopig voogd aan (art. 6 3 Voogdijwet).
9.

C. CASTELEIN, Voogdij over niet-begeleide minderjarigen art. 479-6, in X, Personen- en


familierecht. Artikelsgewijze commentaar met overzicht rechtspraak en rechtsleer, 2005, Kluwer,
Mechelen, losbl, 8dln.
8
X, Een derde van de niet-begeleide minderjarige asielzoekers liegt over leeftijd, De Standaard, 10
november 2012; X, 70 procent van minderjarige asielzoekers blijkt ouder dan 18, De Morgen, 10
december 2012.
9
Omzendbrief van 23 april 2004 betreffende de fiche niet-begeleide minderjarige vreemdeling, BS
30 april 2004.

Indien twijfel bestaat over de leeftijd, laat de dienst Voogdij een medisch onderzoek
uitvoeren, hetzij op initiatief van de Dienst Vreemdelingzaken, hetzij uit eigen beweging (art.
7 1 Voogdijwet). Dit medisch onderzoek is het ultieme wettelijk bewijsmiddel en de dienst
Voogdij moet haar beslissing op het resultaat baseren, zonder over enige discretionnaire
bevoegdheid te beschikken.10 Een dergelijk onderzoek is echter niet feilloos. Indien de
uitslag twijfelachtig is, moet de dienst rekening houden met de jongste leeftijd (art. 7 3
Voogdijwet). Elementen die de uitslag van het medisch onderzoek twijfelachtig maken, zijn
onder andere: subjectieve elementen, officile identiteitsdocumenten of een tegenstrijdig
medisch onderzoek.11 Indien subjectieve elementen een jongere leeftijd dan het medisch
onderzoek doen vermoeden, kan het medisch onderzoek terzijde geschoven worden, indien
die elementen inherent zijn aan het onderzoek. In het tweede geval, kan het medisch
onderzoek slechts genegeerd worden, indien de officile documenten een sterkere
bewijskracht hebben dan het medisch onderzoek. In de regel moeten de documenten dan
gelegaliseerd worden volgens de regels van het internationaal privaatrecht via een vonnis,
dat als authentieke akte een sterkere bewijskracht heeft dan het medisch onderzoek.12 In het
geval dat de betrokkene zelf een medisch onderzoek laat uitvoeren, met resultaten die het
initile onderzoek tegenspreken, kan de dienst Voogdij een derde onderzoek laten uitvoeren,
dat de doorslag zal geven.
10.

Hoe dan ook geniet de betrokkene steeds het voordeel van de twijfel en zal in geval
van blijvende twijfel rekening gehouden worden met de jongste leeftijd.
11.

Indien betrokkene niet akkoord gaat met de leeftijdsbeslissing van de dienst Voogdij,
kan hij of zij willig beroep aantekenen bij de dienst zelf, ofwel een annulatieberoep indienen
bij de Raad van State.13
12.

Indien de dienst uiteindelijk beslist dat de betrokkene minderjarig is, dan wordt
onmiddellijk een voogd aangewezen (art. 8 Voogdijwet) of wordt de voorlopige voogdij
definitief (art. 6 3, 4e lid Voogdijwet). Indien de betrokkene meerderjarig blijkt te zijn, is hij
geen niet-begeleide minderjarige vreemdeling onder de definitie van de Voogdijwet. De
eventuele voorlopige voogdij die werd toegekend vervalt van rechtswege (art. 7 2, 2e lid
Voogdijwet).
13.

Titel 2. Niet begeleid zijn door een persoon die het ouderlijk gezag of de voogdij
over hem uitoefent
Het is mogelijk dat een minderjarige wel begeleid wordt door een volwassene, bij het
betreden van het grondgebied Belgi, maar dit betekent niet dat de minderjarige automatisch
een begeleide minderjarige is. De volwassene moet daarvoor immers het ouderlijk gezag of
de voogdij over de minderjarige uitoefenen.
14.

10

RvS (9 k.) 31 december 2009, nr. 199330.


P. VAN ASSCHE, De leeftijdsbeslissing bij een Niet-Begeleide Minderjarige: wetenschappelijke
zekerheid versus juridische waarheid, TJK 2011, afl. 4, 243-247.
12
Art. 27 WbIPR en Art. 46 BW juncto art. 1383 Ger.W.
13
FOD
Justitie,
Identificatie
van
een
niet-begeleide
minderjarige
vreemdeling,
http://justitie.belgium.be/nl/themas_en_dossiers/kinderen_en_jongeren/nietbegeleide_minderjarige_vreemdelingen/dienst_voogdij/identifcatie_van_een_nietbegeleide_minderjarige_vreemdeling/ (geconsulteerd op 11 mei 2013).
11

Het is de taak van de dienst Voogdij om te onderzoeken en te beslissen of de


volwassene die de minderjarige vreemdeling begeleidt, diens wettelijk vertegenwoordiger is
(art. 6 2, 1 Voogdijwet).
15.

De dienst zal aan de volwassene vragen om officile (originele of gelegaliseerde)


documenten over te leggen, die de juridische band aantonen tussen hem of haar en de
minderjarige. Deze documenten kunnen akten van de burgerlijke stand of rechterlijke
beslissingen zijn. Vreemde akten en vonnissen of arresten moeten gelegaliseerd worden,
volgens de regels van het internationaal privaatrecht, om in Belgi enige uitvoerbare kracht
te hebben.
Bij ontstentenis van dergelijke documenten organiseert
identificatiegesprek om na te gaan of er een gezagsband is.

de

dienst

Voogdij

een

De dienst neemt vervolgens een schriftelijke beslissing. Indien de band van ouderlijk
gezag bevestigd wordt, eindigt de voorlopige voogdij, indien beslist wordt dat er geen band
van ouderlijk gezag is, dan wordt de voogdij definitief (mits aan de overige voorwaarden voor
NBMV voldaan is). 14
16.

Titel 3.

Geen onderdaan zijn van een land dat lid is van de Europese
Economische Ruimte
17.
De Europese Economische Ruimte bestaat uit de Lidstaten van de Europese Unie,
Noorwegen, Liechtenstein en IJsland. 15
18.

Op moment van schrijven zijn volgende landen lid van de Europese Unie:

Belgi, Bulgarije, Cyprus, Denemarken, Duitsland, Estland, Finland, Frankrijk, Griekenland,


Hongarije, Ierland, Itali, Letland, Litouwen, Luxemburg, Malta, Nederland, Oostenrijk, Polen,
Portugal, Roemeni, Sloveni, Slowakije, Spanje, Tsjechi, Verenigd Koninkrijk en
Zweden.16

Titel 4.

Asiel aangevraagd hebben


19.
Vreemdelingen die het land willen binnenkomen of reeds binnengekomen zijn,
kunnen asiel aanvragen. De Vreemdelingenwet verwijst in haar art. 48/3 1 rechtstreeks
naar het Verdrag van Genve van 1951 over het statuut van vluchtelingen17 om te bepalen
onder welke voorwaarden iemand als vluchteling kan worden erkend en dus asiel kan
genieten in Belgi en verduidelijkt enkele begrippen verder in 2.
Volgens art. 1 (A) van het Vluchtelingenverdrag is een vluchteling elke persoon die

14

FOD
Justitie,
Identificatie
van
een
niet-begeleide
minderjarige
vreemdeling,
http://justitie.belgium.be/nl/themas_en_dossiers/kinderen_en_jongeren/nietbegeleide_minderjarige_vreemdelingen/dienst_voogdij/identifcatie_van_een_nietbegeleide_minderjarige_vreemdeling/#b (geconsulteerd op 19 november 2012).
15
EFTA, EEA Agreement, http://www.efta.int/eea/eea-agreement.aspx (geconsulteerd op 13
november 2012).
16
EU, Landen, http://europa.eu/about-eu/countries/index_nl.htm (geconsulteerd op 13 november
2012).
17
Convention relating to the status of refugees van 28 juli 1951, United Nations Treaty Series, vol.
189, 137. (hierna: Vluchtelingenverdrag)

(1) Has been considered a refugee under the Arrangements of 12 May 1926 and 30 June
1928 or under the Conventions of 28 October 1933 and 10 February 1938, the Protocol of 14
September 1939 or the Constitution of the International Refugee Organization;
Decisions of non-eligibility taken by the International Refugee Organization during the period
of its activities shall not prevent the status of refugee being accorded to persons who fulfil the
conditions of paragraph 2 of this section;
(2) As a result of events occurring before 1 January 1951 and owing to wellfounded fear of
being persecuted for reasons of race, religion, nationality, membership of a particular social
group or political opinion, is outside the country of his nationality and is unable or, owing to
such fear, is unwilling to avail himself of the protection of that country; or who, not having a
nationality and being outside the country of his former habitual residence as a result of such
events, is unable or, owing to such fear, is unwilling to return to it.
In the case of a person who has more than one nationality, the term the country of his
nationality shall mean each of the countries of which he is a national, and a person shall not
be deemed to be lacking the protection of the country of his nationality if, without any valid
reason based on well-founded fear, he has not availed himself of the protection of one of the
countries of which he is a national.
Het gaat dus om personen die een grondige reden hebben om te vrezen dat ze vervolgd
zullen worden in het land waarvan ze de nationaliteit hebben of waar ze gewoonlijk
verbleven, omwille van hun ras, religie, nationaliteit, lidmaatschap van een bepaalde sociale
groep of hun politieke overtuiging, zich buiten dat land bevinden en omwille van die vrees
niet durven of willen terugkeren.
Omdat deze definitie duidelijk niet alle beschermingswaardige personen omvat, werd
een statuut van subsidiaire bescherming ingevoerd bij art. 48/4 Vw.
20.

1. De subsidiaire beschermingsstatus wordt toegekend aan de vreemdeling die niet voor de


vluchtelingenstatus in aanmerking komt en die geen beroep kan doen op artikel 9ter en ten
aanzien van wie er zwaarwegende gronden bestaan om aan te nemen dat, wanneer hij naar
zijn land van herkomst, of in het geval van een staatloze, naar het land waar hij vroeger
gewoonlijk verbleef, terugkeert, een reel risico zou lopen op ernstige schade zoals bepaald
in paragraaf 2 en die zich niet onder de bescherming van dat land kan of, wegens dat risico,
wil stellen en niet onder de uitsluitingsgronden zoals bepaald in art. 55/4 valt.
2. Ernstige schade bestaat uit:
a. doodstraf of executie;
b. foltering of onmenselijke vernederende behandeling of bestraffing van een
verzoeker in zijn land van herkomst; of,
c. ernstige bedreiging van het leven of de persoon van een burger als gevolg van
willekeurig geweld in het geval van een internationaal of binnenlands gewapend conflict.
De gevallen waarin een minderjarige in aanmerking komt om de vluchtelingenstatus
of de status van subsidiaire bescherming te verkrijgen, en de procedure tot verkrijging van
deze statussen, zijn dezelfde als voor volwassenen. Bij de behandeling van de aanvraag
21.

wordt echter rekening gehouden met het feit dat de persoon in kwestie nog minderjarig is, en
bovendien niet begeleid is. Ook moet het dossier behandeld worden door ambtenaren die
hiertoe speciaal opgeleid zijn en moet het verhoor telkens bijgewoond worden door de
voogd.

Titel 5.

Niet voldoen aan de voorwaarden van de Vreemdelingenwet inzake


toegang tot en verblijf op het grondgebied
22.
De regels met betrekking tot de toegang tot en het verblijf in Belgi worden
uiteengezet in de hoofdstukken 1, 2 en 3 van Titel I Algemene bepalingen van de
Vreemdelingenwet. Deze regels bepalen de voorwaarden waaraan een vreemdeling moet
voldoen om geldig het land binnen te komen en er te verblijven. Indien de minderjarige
voldoet aan deze voorwaarden, dan valt hij of zij niet onder het toepassingsgebied van de
Voogdijwet.
Gezien de omvang van de regels omtrent toegang tot het grondgebied en kort verblijf
van vreemdelingen in Belgi, zullen deze hier niet uitgebreid besproken worden. Om toch
enige omkadering te geven, kan kort samengevat het volgende gezegd worden: de
minderjarige vreemdeling die Belgi binnenkomt zonder de vereiste identiteitsdocumenten
(paspoort met of zonder visum) en die desgevallend niet kan bewijzen over voldoende
bestaansmiddelen te beschikken noch de reden van zijn reis kan aantonen, of wiens toegang
door de overheid kan geweigerd worden, is het grondgebied illegaal binnengekomen; De
minderjarige die het grondgebied geldig is binnengekomen maar die hier langer verblijft dan
het visum hem of haar toelaat, en geen machtiging tot voorlopig verblijf aangevraagd of
verkregen heeft, noch behoort tot n van de categorien die van rechtswege voor een
onbeperkte tijd op het grondgebied mogen verblijven, komt in een toestand van illegaal
verblijf. 18
23.

Dergelijke minderjarige vreemdelingen kunnen, mits aan de andere voorwaarden is voldaan,


beschouwd worden als niet-begeleide minderjarige vreemdeling onder de Voogdijwet.

18

F. VAN KONNEGEM, Verblijf en vestiging in Belgi algemene regels en commentaar in X, Postal


Memorialis. Lexicon Strafrecht, strafvordering en bijzondere wetten, V 230/39 V 230/46.12; J. DE
TROCH, Toegang tot kort verblijf, T.Vreemd. 2011, afl. 2, 90-110.

Hoofdstuk 2.

Een bijzondere categorie vreemdelingen

Afdeling 1. Inleiding
De Voogdijwet is er gekomen ter implementatie19 van de Resolutie van de Raad van
de Europese Unie van 26 juni 199720, die er zelf gekomen is uit de overweging dat nietbegeleide minderjarige onderdanen van derde landen over het algemeen in een kwetsbare
positie verkeren en speciale bescherming en verzorging nodig hebben.
24.

De Vreemdelingenwet plaatst niet-begeleide minderjarige vreemdelingen onder de categorie


kwetsbare personen.21
Ook talloze internationale verdragen erkennen expliciet de kwetsbaarheid van minderjarigen
in het algemeen en niet-begeleide minderjarige vreemdelingen in het bijzonder en vele
studies bevestigen dit.22
Het is dus duidelijk dat er op internationaal niveau een algemene consensus bestaat
dat niet-begeleide minderjarige zich in een bijzonder kwetsbare positie bevinden en hiervoor
bijzondere verzorging en garanties moeten krijgen. De specifieke redenen hiervan worden
hieronder uiteengezet.
25.

Afdeling 2. Op de vlucht
Minderjarigen die hun land ontvlucht zijn, kampen met veel psychologische
moeilijkheden. Ze moesten alles achterlaten wat hun bekend en vertrouwd was en komen
terecht in een nieuwe, onbekende omgeving. Daarbij weten ze meestal niet wat de toekomst
hen zal brengen. Ze zijn hun land ook ontvlucht voor een reden, die meestal een of
meerdere traumatische ervaringen inhoudt. Het is ook mogelijk dat andere mensen hen
verplichtten te vluchten, zonder dat ze zelf begrijpen waarom. 23
26.

Afdeling 3. Niet begeleid


De minderjarige is niet vergezeld door (n van) zijn ouders of zijn voogd. Hij of zij
moet dus het hele proces van migratie zonder een persoon, die hij of zij vertrouwt,
doorstaan. Dit is meestal een zeer grote stressfactor.
27.

Alhoewel een andere volwassene de minderjarige wel kan bijstaan, is dit niet per se
zijn of haar wettelijk vertegenwoordiger. De minderjarige is zelf handelingsonbekwaam en
bevindt zich bijgevolg in een juridisch precaire positie. Ook weet een minderjarige vaak niet
hoe de maatschappij in elkaar zit, tot welke instanties hij of zij zich kan richten, welke
diensten en mogelijkheden tot zijn of haar beschikking staan, en al zeker niet in een land dat
hij of zij niet kent. 24
28.

19

Verslag van de Commissie voor de Justitie, Parl.St. Kamer 2002-2003, nr. 2124/028.
Preambule, Resolutie van de Raad van 26 juni 1997 inzake niet-begeleide minderjarige onderdanen
van derde landen, Publ.C. 19 juli 1997, afl. 221, 23-27.
21
Art. 1, 12 Vw.
22
I. DERLUYN, Niet-begeleide buitenlandse minderjarigen in een confrontatie met (onze) grenzen,
TJK 2011, afl. 4, 220-222.
23
I. DERLUYN, B. W ILLE, T. DE SMET en E. BROUCKAERT, Psychosociale en therapeutische begeleiding
van niet-begeleide buitenlandse minderjarigen, Antwerpen, Garant, 2005, 22 ev.
24
M. CLOET., Voldongen feit? Opvang en begeleiding van buitenlandse, niet-begeleide minderjarigen,
Antwerpen, Garant, 2007, 33.
20

10

Afdeling 4. Minderjarig
In de huidige maatschappij beschouwt men minderjarigen als personen die zich nog
in volle ontwikkeling bevinden, zowel fysisch en psychisch. Minderjarigen moeten zich nog
een persoonlijke identiteit aanmeten, die uiteraard benvloedt wordt door allerlei externe
factoren, zoals: vrienden, familie, school, cultuur, enzovoort. Minderjarigen die uit hun
vertrouwde omgeving gerukt zijn, moeten zich ontwikkelen in een onbekende omgeving, een
andere cultuur, vreemde mensen en dit verstoort of op zijn minst bemoeilijkt dit proces.
Studies tonen aan dat niet-begeleide minderjarige vreemdelingen vaak psychische
problemen hebben, zoals angst, depressie, stress en dit kan resulteren in ernstige
gedragsproblemen in hun verdere leven.25
29.

Daarnaast heeft de minderjarige vreemdeling, omwille van het feit dat hij of zij
minderjarig is, geen inspraak in beslissingen die over hem of haar gemaakt worden door
andere personen in zijn of haar privsfeer. Zo beslissen ouders vaak dat hun kind moet
vluchten, zijn ze onderworpen aan de wil van mensenhandelaars, zijn ze afhankelijk van de
maatschappelijk begeleiders in het gastland, enzovoort. De minderjarige voelt zich passief,
ondergaat alles, en zal zich ook afhankelijk en hulpeloos opstellen ten aanzien van
volwassenen.
30.

Lange tijd werden minderjarigen gezien als personen die vooral beschermd moesten
worden. Vandaag staat deze opvatting op de helling, en begint men de focus eerder te
leggen op participatie en empowerment van minderjarigen. Dit kan men reeds opmaken uit
de tekst van verschillende internationale verdragen, die het kind willen erkennen als
individueel drager van mensenrechten met de bekwaamheid deze ook uit te oefenen, in
plaats van louter rechtsobject.26 Deze tendens dringt ook door op nationaal niveau en zal een
grote stimulans zijn om wetgeving aan te passen.
31.

Afdeling 5. Besluit
Deze drie aspecten samen genomen, zorgen dat de niet-begeleide minderjarige
vreemdeling een bijzonder kwetsbaar slachtoffer is voor allerlei misbruiken. Zelfs indien het
kind gespaard blijft van mensen met slechte bedoelingen, loopt het vaak verloren in het
kluwen van juridische en maatschappelijke normen. Enige bijzondere bescherming en
bijstand zijn dus meer dan nodig om de jongere te helpen in zijn zoektocht naar een
toekomst, hetzij in Belgi, hetzij elders.
32.

25

I. DERLUYN, Niet-begeleide buitenlandse minderjarigen in een confrontatie met (onze) grenzen,


TJK 2011, afl. 4, 220-222.
26
W. VANDENHOLE, Kinderrechten als mensenrechten: een multidisciplinaire verkenning, Antwerpen,
Intersentia, 2007, 67.

11

Hoofdstuk 3.

Bijzondere bescherming

Er werd reeds aangetoond dat niet-begeleide minderjarige vreemdelingen zich in een


uiterst kwetsbare positie bevinden. Tal van internationale verklaringen, akkoorden, verdragen
en andere instrumenten, erkennen dat minderjarigen recht hebben op bijzondere
bescherming, in vergelijking met volwassenen.
33.

Net als iedere persoon genieten ook niet-begeleide minderjarige vreemdelingen een
aantal fundamentele mensenrechten. Deze rechten staan verspreid in vele verdragen,
richtlijnen, resoluties, verordeningen, enzovoort, in het kader van talloze internationale en
regionale organisaties.
34.

Voor niet-begeleide minderjarige vreemdelingen die zich op het Belgische


grondgebied bevinden, zijn vooral de Verenigde Naties, de Raad van Europa en de
Europese Unie van belang. In Deel II zal uitgebreid besproken worden welke rechten
toegekend werden en hoe deze beschermd worden door elk van deze organisaties.
35.

De toegekende rechten en bescherming liggen veelal in dezelfde lijn en met betrekking tot
niet-begeleide minderjarige vreemdelingen komen dan ook steeds dezelfde themas terug.
De voornaamste bekommernissen draaien rond de uitwijzing en daaraan gekoppeld het
verblijf , de vertegenwoordiging, de opvang, het onderwijs en de zorg over niet-begeleide
minderjarige vreemdelingen. In Deel III zal elk van deze themas aan bod komen.

12

DEEL II.

INTERNATIONALE BRONNEN INZAKE


DE RECHTEN VAN NIET-BEGELEIDE
MINDERJARIGEN

Hoofdstuk 1.

De Verenigde Naties

Afdeling 1. Inleiding
Het eerste internationale niveau dat van belang is voor de rechten van niet-begeleide
minderjarige vreemdelingen, is het niveau van de Verenigde Naties. Binnen deze organisatie
kwamen verschillende verdragen tot stand die de fundamentele rechten van de mens in het
algemeen en van vluchtelingen, staatlozen en kinderen in het bijzonder vastleggen. De
instellingen van de Verenigde Naties en de organen die door de verdragen opgericht
werden, dragen bij tot de naleving van deze verdragen, via het uitvaardigen van soft law,
zoals general comments en guiding principles. Ook houden ze toezicht op de naleving van
de verdragen door de lidstaten, hetzij via periodieke rapporteringsmechanismen, hetzij via
een vorm van klachtenmechanisme.
36.

Niet-begeleide minderjarige vreemdelingen zijn in de eerste plaats mensen, meer


bepaald kinderen, maar daarnaast zijn ze ook vreemdelingen. Om die redenen zullen
hieronder de relevante verdragen omtrent de fundamentele rechten van de mens, van het
kind en de rechten van vluchtelingen sensu stricto en andere immigranten aan bod komen.
37.

Afdeling 2. The Bill of Rights


Titel 1.

De Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens


De Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens27 werd op 10 december 1948
aangenomen door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties te Parijs, als reactie
op de gruwelen van Wereldoorlog II. De Verklaring somt een aantal fundamentele
mensenrechten op, die inherent zijn aan het mens-zijn en dus alle mensen ter wereld
toekomen.
38.

Uit de titel blijkt reeds dat het slechts gaat om een verklaring en geen wettelijk
bindend document. Dit moet echter genuanceerd worden, aangezien de rechten in de
Verklaring aanvaard zijn als algemene principes van internationaal recht28 en bovendien
gemplementeerd werden in latere, wel bindende, verdragen.
39.

Artikel 14.1. bepaalt dat iedereen het recht heeft om in andere landen asiel te zoeken
en te genieten tegen vervolging. Dit recht impliceert echter geen plicht van een aangezochte
Staat om dit asiel ook te verlenen.29
40.

27

Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens van 10 december 1948. (hierna: UVRM)
R.K.M. SMITH, Textbook on international human rights, New York, Oxford University press, 2007, 36.
29
M. KUITENBROUWER en M. LEENDERS (red.), Geschiedenis van de mensenrechten. Bouwstenen voor
een interdisciplinaire benadering, Hilversum, Uitgeverij Verloren, 1999, 77.
28

13

Titel 2.

Internationaal Verdrag voor Burgerlijke en Politieke Rechten


41.
Het Internationaal Verdrag voor Burgerlijke en Politieke Rechten30 zag het licht om de
rechten uit het UVRM in een bindend document te zetten.
Belgi heeft het verdrag ondertekend op 10 december 1968 en geratificeerd op 21 april
1983. Ons land is dus gebonden door de inhoud van het Verdrag. Het Hof van Cassatie
heeft bovendien, bij arrest van 17 januari 198431 geoordeeld dat het merendeel van de
bepalingen uit het IVBPR directe werking heeft in onze interne rechtsorde. Burgers kunnen
het verdrag dus rechtstreeks inroepen voor de rechtbank, zonder te moeten steunen op een
nationale wet die het verdrag implementeert.
In principe maakt de tekst van het verdrag geen onderscheid tussen volwassenen en
minderjarigen. De rechten komen steeds toe aan allen of elke persoon. Inhoudelijk zijn de
rechten echter duidelijk gericht op de dominante groep, de opstellers van het Verdrag, zijnde
de welvarende blanke Westerling. Zoals in het vorige deel reeds werd aangetoond, werden
kinderen toen nog niet beschouwd als volwaardige mensen en waren ze eerder
rechtsobjecten dan dragers van rechten. Het Comit voor de Rechten van de Mens heeft in
haar General Comment nr. 1732 duidelijkheid geboden. Algemeen stelt ze dat als individuen,
kinderen van alle burgerlijke rechten van het verdrag genieten. Kinderen zijn bijgevolg geen
drager van de politieke rechten uit het Verdrag, maar wel van alle andere rechten.
42.

Art. 24(1) IVBPR stipuleert dat elk kind, zonder onderscheid naar ras, huidskleur,
geslacht, taal, godsdienst, nationale of maatschappelijke afkomst, eigendom of geboorte,
recht heeft op die beschermende maatregelen van de zijde van het gezin waartoe het
behoort, de gemeenschap en de Staat waarop het in verband met zijn status als minderjarige
recht heeft. Hier en daar zijn reeds in het verdrag zelf specifieke bepalingen opgenomen ter
bescherming van minderjarigen, telkens bij het relevante artikel. Denk maar aan het verbod
van het opleggen van de doodstaf aan minderjarigen (art. 6(5)) en de plicht om jonge
beschuldigden te scheiden van volwassenen (art. 10(2)b en (3)).
43.

Titel 3.

Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele


Rechten
44.
Het Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten33 is de
tegenhanger van het IVBPR, ter implementatie van de economische, sociale en culturele
rechten, vervat in het UVRM. Het werd samen met het IVBPR afgekondigd door de VN
Algemene Vergadering op 16 december 1966. Belgi ondertekende en ratificeerde het
verdrag op respectievelijk op 10 december 1968 en 21 april 1983.

30

Internationaal Verdrag voor de Burgerlijke en Politieke Rechten van 19 december 1966, gesloten te
New York, United Nations Treaty Series vol. 999,p. 171. (hierna: IVBPR)
31
Cass. 17 januari 1984, R.W. 1984-1985, 1150-1151; G. GOEDERTIER en J. VANDE LANOTTE,
Overzicht publiekrecht, Brugge, Die Keure, 2003, 696; J. VANDE LANOTTE en M. VAN DE PUTTE, De
Belgische rechtspraak met betrekking tot het internationaal verdrag inzake burgerlijke en politieke
rechten in M. BOSSUYT, P. LEMMENS, L. VAN SCHOUBROECK, ea (ed.), De betekenis van het
Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke rechten voor de interne rechtsorde,
Antwerpen, Maklu, 1993, 77-80.
32
General Comment nr. 17 van het VN Comit voor Mensenrechten (7 april 1989), UN Doc.
HRI/GEN/1/Rev.9 (Vol.I), 193.
33
Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten van 12 december 1966,
gesloten te New York, United Nations Treaty Series vol. 933, p. 3. (hierna: IVESCR)

14

De meeste rechten in het Verdrag zijn inherent niet van toepassing op kinderen. Er zijn
echter een aantal specifieke bepalingen betreffende de bescherming van kinderen, vooral
met betrekking tot economische en sociale uitbuiting en onderwijs.

Afdeling 3. Het Internationaal Verdrag voor de Rechten van het Kind


Titel 1.

Algemeen
45.
Hoewel het IVBPR en IVESCR het steevast hebben over het recht van eenieder,
vond de internationale gemeenschap toch dat voor kinderen een apart verdrag nodig was.
Het Internationaal Verdrag voor de Rechten van het Kind34 trad internationaal in werking op 2
september 1990. Op heden telt het Verdrag 193 lidstaten en is daarmee het wijdst
geratificeerde verdrag binnen de Verenigde Naties. Belgi ondertekende het Verdrag op 26
januari 1990 en ratificeerde het op 16 december 1991.
Ons land is dus gebonden tot naleving van de verplichtingen in het Verdrag. De aard
van de verplichtingen is zeer divers, aangezien het Verdrag zowel burgerlijke, politieke,
economische, sociale en culturele rechten bevat. Wat de klassieke eerste generatie
mensenrechten betreft, zijn Staten ertoe gehouden de rechten te erkennen en respecteren.
Wat de zogenaamde tweede generatie mensenrechten betreft, moeten Staten zich inzetten
om te rechten te verzekeren, door gepaste maatregelen te nemen ter verwezenlijking van
(de bescherming van) het recht. Deze variteit aan verplichtingen heeft uiteraard implicaties
voor de directe inroepbaarheid van het Verdrag door individuen voor nationale rechtbanken.
Of een bepaling directe werking heeft, moet geval per geval onderzocht worden aan de hand
van de klassieke criteria (wil der partijen, monisme, self-executing).35
46.

Wat de inhoud van de rechten betreft, moet ten eerste opgemerkt dat kinderen voor
het eerst uitdrukkelijk genoemd worden als dragers van fundamentele rechten, die inherent
zijn aan hun mens-zijn en kind-zijn. De rechten worden hen niet toegekend, maar ze worden
bevestigd en de verwezenlijking en bescherming ervan internationaal relatief
afdwingbaar gemaakt. Hoewel nog steeds sterk gericht op bescherming, erkent het Verdrag
nu voor het eerst ook het recht op participatie van het kind. Dit is een duidelijke uiting van de
opvatting dat kinderen ook volwaardige mensen zijn. Verder wordt ook aan de ontwikkeling
van het kind veel aandacht besteed en wordt ook de toepassing van algemene fundamentele
rechten, die reeds in eerdere verdragen erkend waren ten aanzien van eenieder, uitdrukkelijk
bevestigd ten aanzien van kinderen.36
47.

Niet-begeleide minderjarigen genieten uit hoofde van hun minderjarigheid uiteraard


alle rechten uit het Kinderrechtenverdrag. Uit hoofde van hun positie als (niet-begeleide)
vreemdeling springt artikel 22 echter in het oog.
48.

In dit artikel staat te lezen dat (1) de Staten die partij zijn, passende maatregelen nemen om
te waarborgen dat een kind, dat de vluchtelingenstatus wil krijgen of dat in overeenstemming
met het toepasselijke internationale of nationale recht en de toepasselijke procedures als
34

Internationaal Verdrag voor de Rechten van het Kind van 20 november 1989, gesloten te New York,
United Nations Treaty Series vol. 1577, p. 3. (hierna: IVRK)
35
B. DE SMET, Jeugdbeschermingsrecht in kort bestek, Antwerpen, Intersentia, 2005, 25-26.
36
E. VERHELLEN, Convention on the Rights of the Child. Background, motivation, strategies, main
themes, Antwerpen, Garant, 2000, 78.

15

vluchteling wordt beschouwd, ongeacht of het al dan niet door zijn of haar ouders of door
iemand anders wordt begeleid, passende bescherming en humanitaire bijstand krijgt bij het
genot van de van toepassing zijnde rechten beschreven in dit Verdrag en in andere
internationale akten inzake de rechten van den mens of humanitaire akten waarbij de
bedoelde Staten partij zijn. (2) Hiertoe verlenen de Staten die partij zijn, naar zij passend
achten, hun medewerking aan alle inspanningen van de Verenigde Naties en andere
bevoegde intergouvernementele of niet-gouvernementele organisaties die met de Verenigde
Naties samenwerken, om dat kind te beschermen en bij te staan en de ouders of andere
gezinsleden op te sporen van een kind dat vluchteling is, teneinde de nodige inlichtingen te
verkrijgen voor hereniging van het kind met het gezin waartoe het behoort. In gevallen
waarin geen ouders of andere familieleden kunnen worden gevonden, wordt aan het kind
dezelfde bescherming verleend als aan ieder ander kind dat om welke reden ook, blijvend of
tijdelijk het leven in een gezin moet ontberen, zoals beschreven in dit Verdrag.
Dit artikel is gericht tot zowel kinderen die asiel zoeken als tot kinderen die reeds erkend zijn
als vluchteling. De regels van het Vluchtelingenverdrag zijn in principe van toepassing, maar
artikel 22 IVRK vult de bescherming verder aan ten aanzien van minderjarigen. Lidstaten
moeten de organisaties van de VN en daarbij moet men vooral denken aan de High
Commissioner for Refugees en andere organisaties medewerking bieden in hun
inspanningen om het kind te herenigen met zijn of haar gezin.
Volgens het Comit voor de Rechten van het Kind moeten verschillende andere
bepalingen van het Verdrag in samenhang gelezen worden met artikel 22. Het gaat met
name om het recht op geboorteregistratie en het verkrijgen van een nationaliteit (artikel 7),
de plicht van verdragspartijen om voor alternatieve opvang te zorgen voor kinderen die
gescheiden zijn van hun ouders (artikel 20), het recht op de zo hoogst mogelijke gezondheid
en toegang tot gezondheidszorg (artikel 24) en het recht op toegang tot onderwijs (artikel
28). Daarbij moeten de algemeen van toepassing zijnde beginselen steeds gerespecteerd
worden, zijnde het verbod van discriminatie (artikel 2), het belang van het kind (artikel 3), het
recht op leven en ontwikkeling (artikel 6) en het recht om gehoord te worden (artikel 12).37
49.

Titel 2.

De interpretatie van het Verdrag ten aanzien van niet-begeleide


minderjarige vreemdelingen door het VN Comit voor de Rechten van
het Kind
50.
Het Comit voor de Rechten van het Kind heeft in haar General Comment nr. 6 on
unaccompanied minors38 verduidelijkt hoe de lidstaten het Verdrag moeten interpreteren en
toepassen ten aanzien van niet-begeleide minderjarigen.
Ten eerste moeten de lidstaten alle rechten uit het Verdrag respecteren ten aanzien
van alle niet-begeleide minderjarigen die onder hun rechtsmacht vallen. Niet alleen
minderjarige onderdanen, maar alle minderjarigen die zich, ongeacht hun verblijfsstatuut, op
het grondgebied bevinden van de Staat in kwestie, of die proberen het grondgebied binnen
te komen vallen onder de rechtsmacht van een lidstaat.39
51.

37

M. BLAAK, M. KAANDORP en S. MEUWESE (red.), Handboek Internationaal Jeugdrecht, Nijmegen, Ars


Aequi Libri, 2005, 407-425.
38
General Comment nr. 6 van het Comit voor de Rechten van het Kind (1 september 2005), UN.
Doc. CRC/GC/2005/6.
39
General Comment nr. 6, 7.

16

Het Comit gaat verder met de implicaties van de algemene beginselen die doorheen
het hele verdrag gelden. Het non-discriminatiebeginsel betekent dat er tussen niet-begeleide
minderjarigen geen onderscheid mag gemaakt worden naargelang hun statuut als erkend
vluchteling, asielzoeker of illegaal verblijvende persoon. Het principe dat alle beslissingen
moeten genomen worden in het belang van het kind, impliceert uiteraard dat eerst moet
nagegaan worden wat in het beste belang is ten aanzien van een bepaald kind. Daartoe
moeten lidstaten zo snel mogelijk overgaan tot identificatie van het kind in al zijn aspecten
(nationaliteit, culturele identiteit, eventuele bijzondere kwetsbare situatie, ) Een voogd
moet vervolgens aangesteld worden om er op toe te zien dat beslissingen effectief in het
belang van dat kind genomen worden. Het recht van het kind om zijn of haar mening vrijelijk
te uiten en meer specifiek het recht om gehoord te worden impliceert dat het kind eerst
genformeerd moet zijn omtrent zijn of haar rechten en dit op een manier die aangepast is
aan de leeftijd en maturiteit van het kind. Een ander algemeen principe, dat niet voortvloeit
uit het IVRK maar uit het internationaal vluchtelingenrecht, is respect voor het principe van
non-refoulement.40 (zie: randnrs. 62 en 63)
52.

Ten slotte past het Comit verschillende bepalingen uit het Verdrag toe op
welbepaalde situaties, waar niet-begeleide minderjarigen in de regel mee in contact komen,
en distilleert het verschillende plichten uit de samenlezing van deze bepalingen.41 In een
eerste fase moet de minderjarige zo snel en nauwkeurig mogelijk gedentificeerd worden,
onder andere via een interview en moet de familie van de minderjarige opgespoord worden.
Zodra de overheden op de hoogte zijn van de aanwezigheid van een niet-begeleide
minderjarige, moeten een voogd en een wettelijk vertegenwoordiger aangesteld worden en
dit tot het kind meerderjarig wordt of tot het niet meer onder de rechtsmacht van de Staat
valt. Deze voogd moet aan een aantal voorwaarden voldoen (bv. over voldoende expertise
beschikken) en moet geregeld gecontroleerd worden. Er moet onverwijld in enige vorm van
huisvesting voorzien worden. Daarbij is vrijheidsberoving steeds de laatste optie en deze
moet in overeenstemming zijn met artikel 37 IVRK, worden broers en zussen bij voorkeur
samen geplaatst en moet er op toegezien worden dat ze alle bescherming krijgen die ze
nodig hebben.
53.

Gedurende het verblijf in het gastland moet elke niet-begeleide minderjarige toegang tot
onderwijs krijgen. Ook toegang tot de nodige gezondheidszorg moet verzekerd worden,
waarbij rekening moet gehouden worden met de bijzonder kwetsbare situatie waarin
sommige niet-begeleide minderjarigen zich bevinden.
Wat niet-begeleide minderjarige asielzoekers betreft, zegt het Comit dat elke
minderjarige het recht heeft om asiel aan te vragen. De procedure ter behandeling van deze
aanvraag moet kindvriendelijk verlopen, bij voorrang en met spoed behandeld worden. Bij de
controle of de minderjarige voldoet aan de voorwaarden om tot vluchteling erkend te worden,
moet men rekening houden met het feit dat het om een minderjarige gaat. Zoals hierboven
reeds vermeld, genieten erkende minderjarige vluchtelingen al de bescherming die het
vluchtelingenstatuut met zich meebrengt krachtens het Vluchtelingenverdrag. Wie niet
erkend werd, kan eventueel een andere vorm van bescherming krijgen, maar dit mag in feite
geen invloed hebben op het genot van de rechten uit het Verdrag. Zolang de minderjarige
onder de rechtsmacht van een lidstaat valt, is die immers gehouden om de
54.

40
41

General Comment nr. 6, 11-18.


General Comment nr. 6, 19-21.

17

verdragsbepalingen na te leven ten aanzien van elke niet-begeleide minderjarige op het


grondgebied.
Los van het asielvraagstuk, moet gezocht worden naar een duurzame oplossing voor
elke niet-begeleide minderjarige. Deze bestaat in volgorde van voorkeur, uit
gezinshereniging, terugkeer naar het land van herkomst, integratie in het gastland, adoptie of
hervestiging in een derde land.
55.

Deze General Comment is met andere woorden een zeer concrete leidraad voor de
lidstaten in de implementatie en praktische toepassing van het Verdrag op niet-begeleide
minderjarigen. Niet alleen Staten, ook andere internationale en regionale organisaties
hebben zich gebaseerd op deze standaarden, bij het sluiten van verdragen of ontwikkelen
van eigen minimumnormen. Doorheen deze masterproef zullen dan ook steeds dezelfde
onderwerpen terugkomen, zoals de voogdij, de huisvesting, maatregelen inzake verblijf, de
zoektocht naar een duurzame oplossing, enzovoort.
56.

Afdeling 4. Het Internationaal Verdrag inzake de status van vluchtelingen


Titel 1.

Algemeen
57.
Het Internationaal Verdrag inzake de status van vluchtelingen42 is het moederverdrag
inzake de bescherming van asielzoekers en erkende vluchtelingen. Er wordt geen
onderscheid gemaakt tussen volwassen en minderjarige vluchtelingen, en men gaat er van
uit dat het integraal van toepassing is op minderjarige vluchtelingen en asielzoekers.43
Belgi heeft het Verdrag geratificeerd op 22 juli 1953 en is dus gebonden door haar inhoud.
Het Verdrag definieert het begrip vluchteling en koppelt hier een minimaal
beschermingsniveau aan. De definitie van artikel 1A verwijst duidelijk naar de
gebeurtenissen van de tweede Wereldoorlog. Omdat na verloop van tijd duidelijk werd dat
ook andere gruwelijke gebeurtenissen leidden tot dermate gevaar voor personen, dat ze ook
als vluchteling zouden moeten aangemerkt worden, werd een protocol44 aan het Verdrag
overeengekomen, ter uitbreiding van de definitie.
58.

Het gros van het Verdrag legt minimumnormen op betreffende de behandeling van
erkende vluchtelingen op het grondgebied van de lidstaten, door die lidstaten. Personen die
voor de vluchtelingenstatus in aanmerking komen of die dit althans beweren maar nog
niet erkend zijn, genieten ook enige bescherming. Artikel 31 van het Verdrag verbiedt het om
dergelijke personen te straffen omdat ze illegaal een lidstaat zijn binnengekomen en stelt
voorwaarden aan de detentie van net aangekomen illegale vreemdelingen; artikel 33 bevat
het fundamentele beginsel van non-refoulement. Deze twee beginselen zullen hieronder
nader toegelicht worden.
59.

42

Internationaal Verdrag van 28 juli 1951 inzake de status van vluchtelingen, gesloten te Genve,
United Nations Treaty Series, vol. 189, 137.
43
M. BLAAK, M. KAANDORP en S. MEUWESE (red.), Handboek Internationaal Jeugdrecht, Nijmegen, Ars
Aequi Libri, 2005, 426.
44
Protocol van 31 januari 1967 inzake de status van vluchtelingen, gesloten te New York, United
Nations Treaty Series, vol. 606. 267.

18

Titel 2.
60.

Niet-bestraffing van illegale aanwezigheid en de beperking van de


bewegingsvrijheid
Paragraaf 1 van artikel 31 luidt als volgt:

The Contracting States shall not impose penalties, on account of their illegal entry of
presence, on refugees who, coming directly from a territory where their life or freedom was
threatened in the sense of article I, enter or are present in their territory without authorization,
provided they present themselves without delay to the authorities and show good cause for
their illegal entry or presence.
Personen die een lidstaat binnenkomen zonder aan de voorwaarden voor toegang tot het
grondgebied te voldoen, mogen om die reden niet gestraft worden, op voorwaarde dat ze
rechtstreeks uit een gebied komen waar ze een gegronde vrees voor vervolging koesteren
wegens de kenmerken uit artikel 1A van het Verdrag, zich onverwijld aanmelden en goeie
redenen aanbrengen voor het feit dat ze niet over de vereiste documenten beschikken. De
eerste voorwaarde wordt relatief soepel genterpreteerd. Het moet gaan om het land van
nationaliteit, een ander land waar zijn of haar veiligheid niet verzekerd kon worden of een
transitland.45
61.

De tweede paragraaf luidt:

The Contracting States shall not apply to the movements of such refugees restrictions other
than those which are necessary and such restrictions shall only be applied until their status in
the country is reguralized or they obtain admission into another country. Het omschrijft dus
de mogelijkheden van een lidstaat om een illegaal binnengekomen vreemdeling, die aan de
eerste paragraaf voldoet, aan maatregelen te onderwerpen die zijn of haar bewegingsvrijheid
inperken.
De status van een dergelijk persoon is geregulariseerd van zodra de ontvangststaat beslist
om hem of haar tot het grondgebied toe te laten en niet tot er een beslissing valt over de
aanvraag tot erkenning als vluchteling. Eens toegelaten tot het grondgebied vallen
asielzoekers onder de toepassing van artikel 26, op basis waarvan ze zich vrij mogen
bewegen binnen het grondgebied van het gastland.46

Titel 3.

Non-refoulement
62.
Ondanks het verbod om illegale binnenkomst te bestraffen, kan een vreemdeling uit
het land gezet worden, zolang hij of zij daar illegaal aanwezig is.47
Enige beperking op dit principe is het beginsel van non-refoulement. Een vluchteling kan
krachtens artikel 33 van het Verdrag nooit teruggestuurd worden naar een land waarvan hij
of zij een grondige vrees koestert om er vervolgd te worden wegens de redenen van artikel
1A of onderworpen te worden aan onmenselijke of vernederende behandeling of foltering.
Strikt gezien is deze beperking op de principile uitwijzingsbevoegdheid van lidstaten alleen
van toepassing op personen die officieel erkend zijn als vluchteling. Artikel 33 spreekt
45

M. ACHIRON en K. JASTRAM, Refugee protection: a guide to international refugee law, 2001,


http://www.unhcr.org/3d4aba564.html (geconsulteerd op 28 april 2013).
46
J. C. HATHAWAY, The rights of refugees under international law, New York, Cambridge University
Press, 2005, 413-427.
47
J. C. HATHAWAY, The rights of refugees under international law, New York, Cambridge University
Press, 2005, 412.

19

immers over vluchtelingen in de zin van artikel 1A, die reeds als dusdanig zijn erkend.
Volgens het Executive Committee of the High Commissioner's Programme (EXCOM) , moet
deze bepaling echter breed genterpreteerd worden en strekt ze zich uit tot persons who may
be subjected to persecution if returned to their country of origin irrespective of whether or not
they have been formally recognized as refugees.48
Dit beginsel staat ook zwart op wit geschreven in artikel 3 van het Anti-folterverdrag49,
dat hier verder niet besproken zal worden.
63.

Afdeling 5. Besluit
De internationale rechten van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen op niveau
van de Verenigde Naties zijn her en der verspreid in verschillende Verdragen, waarbij
telkens rechten worden erkend in functie van hetzij, het mens-zijn, hetzij het kind-zijn, hetzij
het vluchteling-zijn.
64.

Op niveau van de Verenigde Naties is er over het algemeen slechts een beperkt
kader ter bescherming van de belangen van illegale immigranten, wanneer ze niet in
aanmerking komen voor het statuut van vluchteling. Wie asiel heeft aangevraagd geniet nog
de bijkomende bescherming dat hij of zij niet mag uitgewezen worden naar het land waar hij
of zij vreest vervolgd te worden.
65.

Minderjarige vreemdelingen die illegaal een land zijn binnengekomen en/of daar
illegaal verblijven, genieten daarentegen extra waarborgen uit hoofde van het
Kinderrechtenverdrag, sinds het Comit voor de Rechten van het Kind het Verdrag zodanig
genterpreteerd heeft dat het van toepassing is op alle kinderen onder de rechtsmacht van
een lidstaat, ongeacht hun verblijfsstatuut. Alle rechten die het Verdrag toekent, moeten
zonder discriminatie gegarandeerd worden met respect voor het belang van het kind en met
de specifieke situatie van de betrokkene. Het Comit voor de Rechten van het Kind heeft het
Verdrag bovendien zeer concreet genterpreteerd in de toepassing op niet-begeleide
minderjarige vreemdelingen en heeft daarbij een hoog beschermingsniveau gecreerd. Zelfs
al is een dergelijke interpretatie niet bindend, er gaat een sterk gezag van uit.
66.

Aangezien alle voornoemde verdragen geratificeerd zijn door Belgi, rust op ons land
de plicht om deze bepalingen na te leven. Van sommige artikelen werd reeds geoordeeld dat
ze rechtstreeks inroepbaar zijn in onze nationale rechtsorde, andere artikelen moeten eerst
omgezet worden in nationaal recht vooraleer ze voor de rechtbank kunnen ingeroepen
worden.
67.

In volgende hoofdstukken zal per thema aan bod komen hoe voorgaande internationale
instrumenten en hun implementatie- en/of toezichtsmechanismen impulsen hebben gegeven
tot wetgevende actie op Belgisch niveau of op enige manier hebben bijgedragen tot
verandering in de Belgische wetgeving en het beleid met betrekking tot niet-begeleide
minderjarige vreemdelingen.

48

EXCOM conclusion nr. 6, 12 oktober 1977, http://www.unhcr.org/3ae68c43ac.html (geconsulteerd


op 28 april 2013).
49
Verdrag van 10 december 1984 tegen foltering en andere wrede, onmenselijke en onterende
behandeling of bestraffing, gesloten te New York, United Nations Treaty Series, vol. 1465, 85.

20

Hoofdstuk 2.

De Raad van Europa

Afdeling 1. Inleiding
De Raad van Europa is een internationale intergouvernementele organisatie, die er
op gericht is om de wetgeving en het beleid van de lidstaten, met betrekking tot zeer
uiteenlopende onderwerpen, dichter bij elkaar te brengen.
68.

Respect voor de rechten van de mens is een van de hoofdthemas binnen de Raad
van Europa. De belangrijkste bron ter bescherming van de mensenrechten is uiteraard het
Europees Verdrag ter bescherming van de Rechten van de mens en de fundamentele
vrijheden van 4 november 195050 en het toezicht op de naleving ervan via de rechtspraak
van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Ook het Europees Sociaal Handvest
van 196151, herzien in 1966, is een van de fundamentele verdragen ter bescherming van
mensenrechten binnen de Raad van Europa.
69.

Op niveau van de Raad van Europa bestaan geen aparte verdragen ter bescherming
van minderjarigen, zoals dat binnen de Verenigde Naties wel het geval is. De Raad van
Europa doet immers aan mainstreaming, waardoor ook de rechten van minderjarigen
beschermd worden via toepassing van de verdragen. In zaken waar minderjarigen bij
betrokken zijn, past het Europees Hof voor de Rechten van de mens gewoon het EVRM toe
en interpreteert het de fundamentele rechten in het licht van het Kinderrechtenverdrag van
de Verenigde Naties. Zo verwijst het Hof in haar rechtspraak heel vaak naar het concept van
het belang van het kind. Deze praktijk is geenszins problematisch, aangezien het EVRM zich
leent tot toepassing op minderjarigen en aangezien alle Staten die partij zij bij het EVRM,
ook het Kinderrechtenverdrag ondertekend hebben.52 De interpretatie van het EVRM in het
licht van het Kinderrechtenverdrag leidt er uiteraard toe dat enige nuances zich opdringen in
de concrete toepassing van het Verdrag. Ten aanzien van minderjarigen zullen bij het Hof
andere overwegingen spelen of zullen bepaalde elementen lichter of zwaarder doorwegen bij
het oordeel of er een schending is van een bepaald artikel van het EVRM.
70.

Afdeling 2. Het Europees Verdrag ter bescherming van de Rechten van de


Mens en de Fundamentele Vrijheden
Titel 1.

Algemeen
71.
Het Europees Verdrag ter bescherming van de Rechten van de Mens en de
Fundamentele Vrijheden is het belangrijkste mensenrechtenverdrag binnen de Raad van
Europa. Inhoudelijk is het genspireerd op de Universele Verklaring voor de Rechten van de
Mens van de Verenigde Naties. Belgi ondertekende het Verdrag op 4 november 1950 en is
dus gebonden de in het verdrag erkende rechten te garanderen aan iedereen die zich binnen
haar jurisdictie bevindt (art. 1 EVRM). Eens een persoon binnen het territorium van een
lidstaat is, valt deze onder haar rechtsmacht. Aangezien artikel 1 EVRM bepaalt dat alle
partijen bij het Verdrag de rechten er in erkend moeten garanderen aan alle personen binnen
50

Europees Verdrag ter bescherming van de Rechten van de Mens en de Fundamentele Vrijheden
van 4 november 1950, CETS nr. 5. (hierna: EVRM)
51
Europees Sociaal Handvest van 18 oktober 1961, CETS nr. 35. (hierna: ESH)
52
M. ENSALACO en L. C. MAJKA, Childrens Human Rights : Progress and Challenges for children
worldwide, Oxford, Rowman & Littlefield Publishers Inc., 2005, 55-58; U. KILKELLY, The best of both
worlds for Childrens rights? Interpreting the European Convention on Human Rights in the light of the
UN Convention on the Rights of the Child, Human Rights Quarterly, 2001, vol. 23, afl. 2, 308-326.

21

hun rechtsmacht, genieten ook vreemdelingen die op het grondgebied van de lidstaat
aanwezig zijn de bescherming die het Verdrag biedt, ongeacht het legale of illegale karakter
van hun verblijf. Daarbij bepaalt artikel 14 EVRM dat alle rechten zonder discriminatie
moeten gewaarborgd worden. Enige uitzondering daarop is artikel 16 EVRM, die
beperkingen op het uitoefenen van een aantal mensenrechten toelaat ten aanzien van
vreemdelingen, wanneer deze politieke activiteiten doen. Aangezien minderjarigen nog geen
politieke activiteiten kunnen uitoefenen in Belgi, is deze bepaling niet relevant binnen deze
masterproef.
Artikel 34 EVRM maakt het mogelijk dat individuen een schending van hun
mensenrechten door een lidstaat aanklagen voor het Europees Hof voor de Rechten van de
Mens. Deze mogelijkheid staat uiteraard ook open voor vreemdelingen die zich op het
grondgebied van een lidstaat bevinden en die menen dat hun fundamentele mensenrechten
door deze of een andere lidstaat geschonden zijn. Vooraleer naar het Hof te Straatsburg te
stappen, moeten echter een aantal regels in acht genomen, waar nu niet verder op ingegaan
wordt.
72.

Wanneer het Hof gevat wordt, kan het op grond van artikel 39.1. van de Regels van het
Europees Hof voor de Rechten van de Mens voorlopige maatregelen nemen om de realisatie
van een imminent risico op onherstelbare schade gedurende het verloop van de zaak te
voorkomen. Deze mogelijkheid wordt het meest aangewend in de context van dreigende
uitwijzingen die een gevaar voor het leven of de fysieke integriteit van betrokkene zouden
kunnen betekenen. Dergelijke voorlopige maatregelen binden de lidstaten tot wie ze gericht
zijn. Indien een Staat de maatregel negeert en, bijvoorbeeld, de betrokkene toch uit het land
zet, is dit een schending van artikel 34 EVRM. Op die manier kunnen personen wezenlijk
beschermd worden.
Verschillende bepalingen zijn relevant voor asielzoekers of illegale vreemdelingen in
Europa over het algemeen en niet-begeleide minderjarige vreemdelingen in het bijzonder.
Vooral de artikelen 3 en 8 worden het vaakst ingeroepen en het Hof heeft een reeds een
omvangrijke rechtspraak ontwikkeld omtrent de toepassing van deze artikelen ten aanzien
van vreemdelingen, in een variatie van contexten.53 De gevolgen van een veroordeling
wegens schending van het EVRM zijn niet te onderschatten en vereisen dat Staten een
veelheid van concrete maatregelen nemen en garanties bieden om in overeenstemming te
zijn met het Verdrag. Als voorbeeld kan alvast vermeld worden dat de Belgische wetgever de
nationale reglementering omtrent (de detentie van) niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen die niet tot het grondgebied toegelaten zijn grondig heeft moeten aanpassen,
na veroordeeld te zijn wegens een schending van artikel 3 door het Hof in de zaak Tabitha
(zie: randnr. 185).
73.

Titel 2.

Het EVRM en toegang tot het grondgebied


73.
Het EVRM kent aan de onderdanen van de lidstaten wel het recht toe om hun land te
verlaten, maar kent geenszins het recht toe om een lidstaat binnen te komen. Toegang tot
het grondgebied blijft een materie waar de lidstaten hun volledige soevereiniteit behouden.
53

EHRM, Mubilanzila Mayeka en Kaniki Mitunga t. Belgi, 12 oktober 2006 (In deze zaak werd zowel
een schending van artikel 3 als van artikel 8 EVRM vastgesteld); EHRM Rahimi t. Griekenland, 5 april
2011 (In deze zaak werd een schending van artikel 3 en van artikel 5 1 en 4 vastgesteld); EHRM,
Muskhadziyeva ea. T. Belgi, 12 januari 2010 (In deze zaak werd onder andere een schending van
artikel 3 vastgesteld);

22

Het Hof heeft echter geoordeeld dat, in bepaalde omstandigheden het recht op leven (art. 2)
of het verbod van een onmenselijke, vernederende behandeling of foltering (art. 3) en het
recht op bescherming van het familieleven (art. 8) kunnen tussenkomen en de lidstaat
kunnen verplichten om de betrokkene toe te laten tot haar grondgebied of verbieden om de
betrokkene uit het land te zetten.54

Titel 3.

Het EVRM en vrijheidsberoving


Artikel 5(1)f EVRM laat in principe toe dat vreemdelingen van hun vrijheid beroofd
worden om te voorkomen dat ze illegaal het land zouden binnenkomen of in het kader van
een uitwijzing of uitlevering. Aangezien detentie van minderjarigen globaal gezien afgekeurd
wordt en onder andere het Kinderrechtenverdrag zeer strenge voorwaarden oplegt in het
geval een minderjarige toch opgesloten wordt, kon de Raad van Europa niet achterblijven.
Het Comit van Ministers en de Parlementaire Vergadering vaardigden een aantal soft law
instrumenten uit in verband met vrijheidsberoving van niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen. Zo heeft het Comit van Ministers in punt XI.2. van haar Guidelines van
200955 uitdrukkelijk bepaald dat minderjarigen, met inbegrip van niet-begeleide
minderjarigen, in de regel niet zouden mogen gedetineerd worden en dat, in de uitzonderlijke
gevallen waar dat wel gebeurt, er speciaal toezicht en bijstand voorzien moet zijn. In
resolutie 1810(2011)56 van de Parlementaire Vergadering staat specifiek met betrekking tot
niet-begeleide minderjarige vreemdelingen, dat ze in principe nooit opgesloten mogen
worden.
74.

Het Hof heeft reeds een aantal uitspraken gedaan omtrent de


detentie(omstandigheden) van begeleide en niet-begeleide minderjarige vreemdelingen.57
Daarbij besloot ze telkens tot schending van artikel 3 EVRM. De drempel om de behandeling
als onmenselijk te kwalificeren ligt iets lager wanneer het gaat om extreem kwetsbare
personen, zoals niet-begeleide minderjarigen. Bij de behandeling van dergelijke personen
moeten de lidstaten zich prioritair baseren op de minderjarigheid van de betrokkene, in
plaats van zijn of haar illegale status, en adequate bescherming en bijstand verlenen.58
Detentie van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen kan ook een schending uitmaken
van artikel 8 EVRM.59
75.

Titel 4.

Het EVRM en leefomstandigheden


76.
Het Hof heeft in een aantal zaken een schending van artikel 3 EVRM vastgesteld,
waar illegaal verblijvende vreemdelingen in zodanig erbarmelijke omstandigheden moesten
proberen te overleven, dat het gebrek aan hulp door de lidstaat een onmenselijke
behandeling uitmaakte.60

54

EHRM, D. t. Verenigd Koninkrijk, 2 mei 1997.


Guidelines on human rights protection in the context of accelerated asylum procedures, Committee
of Ministers, 1 july 2009, XI.2.
56
Resolutie 1810 van de Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa, Unaccompanied
children in Europe: issues of arrival, stay and return (15 april 2011).
57
EHRM, Mubilanzila Mayeka en Kaniki Mitunga t. Belgi, 12 oktober 2006; EHRM, M.S.S. t.
Griekenland en Belgi, 21 januari 2011; EHRM, Rahimi t. Griekenland, 5 april 2011.
58
EHRM, Mubilanzila Mayeka en Kaniki Mitunga t. Belgi, 12 oktober 2006; EHRM, Rahimi t.
Griekenland, 5 april 2011.
59
EHRM, Mubilanzila Mayeka en Kaniki Mitunga t. Belgi, 12 oktober 2006.
60
EHRM, M.S.S. t. Griekenland en Belgi, 21 januari 2011.
55

23

Op de lidstaten rust dus de positieve verplichting om asielzoekers die niet in


opvangcentra verblijven, te beschermen tegen extreme materile armoede. Daartoe moeten
ze de betrokkene een adequate levensstandaard bieden, in overeenstemming met de
internationale vereisten. Dit thema hangt samen met het recht op een adequate
levensstandaard, zoals vastgelegd in het Europees Sociaal Handvest en zal daar verder
toegelicht worden.
77.

Afdeling 3. Het Europees Sociaal Handvest


Titel 1.

Algemeen
78.
Het Europees Sociaal Handvest is de Europese tegenhanger van het VN Verdrag
inzake Economische, Sociale en Culturele rechten en garandeert onder andere het recht op
onderwijs, het recht op adequaat onderdak, het recht op medische zorg, enzovoort. 61
Belgi ondertekende het verdrag op 3 mei 1996 en is dus gebonden door haar bepalingen.
Het Europees Sociaal Charter is in principe van toepassing op onderdanen van de
Staten die partij zijn bij het verdrag. Ten aanzien van vreemdelingen beperkt de aanhef van
de Appendix bij het ESH de toepassing van een aantal bepalingen. Het Europees Comit
voor Sociale Rechten heeft echter geoordeeld dat de beperking niet zo ver mag gaan, dat dit
een inbreuk vormt op het recht op leven. Vele bepalingen uit het Europees Sociaal Handvest
hangen immers nauw samen met het recht op leven, daar ze een middel zijn om het recht op
leven te garanderen.62
79.

Titel 2.

Het ESH en het recht op onderdak


Artikel 31 2 van het Handvest verplicht staten om maatregelen te nemen ter
preventie van dakloosheid. Vreemdelingen, ongeacht hun verblijfsstatuut, moeten tenminste
een dak boven hun hoofd krijgen. Dit onderkomen moet niet voldoen aan de standaarden
van een adequate woning, maar het moet tenminste tegemoetkomen aan de voorwaarden
van veiligheid, gezondheid en hygine en de basisfaciliteiten, zoals schoon water, voldoende
licht en verwarming, moeten aanwezig zijn. Het Comit heeft dit recht op onderdak
uitdrukkelijk erkend ten aanzien van niet-begeleide minderjarigen in de zaak DCI t.
Nederland, steunend op artikel 17 en 31.2. van het ESH en het recht op leven en menselijke
waardigheid.63 Het redeneerde dat niet-begeleide minderjarigen bijzonder kwetsbaar zijn en
dat de weigering van onderdak bijzonde nefaste gevolgen zou hebben voor de ontwikkeling
van de kinderen. Daaruit volgt dat lidstaten verplicht zijn om kinderen bijzondere
bescherming te bieden. In samenlezing met artikel 31.2. impliceert dit dat lidstaten op zijn
minst een onderdak moet garanderen aan deze kinderen.
80.

Titel 3.

Het ESH en het recht op bescherming van de gezondheid en medische


en sociale bijstand
81.
Artikel 11 van het ESH legt aan de lidstaten de positieve verplichting op om
maatregelen te nemen met het oog op zo goed mogelijk elimineren van oorzaken voor een
slechte gezondheid, met het oog op het voorzien van raadgeving en onderricht ter promotie
van gezondheid en het stimuleren van de individuele verantwoordelijkheid inzake
61

Y. KTISTAKIS, Protecting migrants under the European Convention on Human Rights and the
European Social Charter, Parijs, Council of Europe Publishing, 2013, p. 140.
62
ECSR, COHRE t. Itali, 25 juni 2010.
63
ECSR, DCI t. Nederland, 20 oktober 2009.

24

gezondheid en met het oog op zo goed mogelijk voorkomen van ziekten en ongelukken.

Hoewel vreemdelingen dit recht strikt gezien niet kunnen afdwingen van het land
waarin ze verblijven, heeft het Comit een andere mening geopperd. In het licht van de
ratificatie van andere mensenrechtenverdragen, die wel alle rechten garanderen ten aanzien
van vreemdelingen op het grondgebied van ondertekenende staten, moet de toepassing van
het Handvest uitgebreid worden tot vreemdelingen die zich in een kwetsbare positie
bevinden.64
82.

Titel 4.

Het ESH en het recht op onderwijs


83.
Artikel 17.2. van het Handvest verplicht de lidstaten om basisonderwijs en voortgezet
onderwijs kosteloos beschikbaar te stellen voor kinderen en jeugdige personen, alsmede
regelmatig schoolbezoek te bevorderen. Zoals hierboven al gezegd, kunnen onderdanen van
een land dat geen lid is van de Raad van Europa, in beginsel geen aanspraak maken op de
bepalingen uit het ESH. Het Comit heeft artikel 17.2. ratione personae echter zeer breed
genterpreteerd en zegt dat het artikel alle kinderen beschermt. Staten moeten het recht op
onderwijs zonder discriminatie verwezenlijken en zelfs bijzondere aandacht besteden aan
kinderen die behoren tot kwetsbare groepen, zoals niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen. Staten moeten maatregelen nemen om die kinderen optimaal te integreren in
het reguliere schoolsysteem.65 Ook het artikel 2 van het eerste Protocol bij het EVRM kent
iedereen binnen de rechtsmacht van de lidstaten het recht toe op onderwijs.

Afdeling 4. De Commissaris voor de mensenrechten


In 2005 bracht de Commissaris voor de mensenrechten van de Raad van Europa een
bezoek aan Belgi. In zijn rapport66 juichte hij de inspanningen van Belgi toe op vlak van
bescherming van niet-begeleide minderjarigen. Sinds de Voogdijwet van 2002 worden nietbegeleide minderjarigen immers begeleid door een voogd, sinds de Opvangwet van 2007 is
er een speciaal opvangregime voor deze categorie, waardoor ze in theorie niet langer in
gesloten centra of bij volwassenen geplaatst worden. De Commissaris bekritiseerde echter
de mogelijkheid dat minderjarigen, in afwachting van de definitieve leeftijdsbepaling, toch
nog opgesloten kunnen worden in dergelijke centra, dat er geen wettelijke procedure bestaat
ter bepalen van de leeftijd en dat de voogden in de praktijk een onvoldoende expertise
vertonen.
84.

De Commissaris heeft specifiek met betrekking tot niet-begeleide minderjarige


vreemdelingen een position67 gepubliceerd, waarin over dit thema een globale samenvatting
gegeven wordt van de bevindingen uit de landenbezoeken. Hierin benadrukt hij het belang
van een nauwkeurige leeftijdsbepaling, het absoluut uitzonderlijk karakter van detentie van
minderjarigen, de nood aan aangepaste verzorging, daarin begrepen bijstand van een voogd
en adequate accommodatie.
85.

64

ECSR, Conclusions 2004, 10.


ECRS 2008, interpretation of article 17.2., p. 122.
66
Report by the Council of Europe Commissioner for Human Rights on his visit to Belgium of 15-19
december 2008, CommDH(2009)14, 17 juni 2009.
67
Commissioner for Human Rights Positions on the rights of minor migrants in an irregular situation,
CommDH/PositionPaper(2010)6,
25
juni 2010,
https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=1654377
(geconsulteerd op 19 april 2013).
65

25

Afdeling 5. Het Europees Verdrag tot Voorkoming van Foltering


Onmenselijke of Vernederende Behandeling of Bestraffing

en

Met betrekking tot foltering en onmenselijke of vernederende behandeling, bestaat


naast artikel 3 EVRM, een apart verdrag. 68 Belgi trad toe op 26 november 1987 en
ratificeerde op 23 juli 1991.
86.

Van belang voor niet-begeleide minderjarigen, is vooral het Comit ter preventie van
Foltering (CPT).69 Dit Comit heeft het mandaat om de voorwaarden en omstandigheden
vast te stellen van personen die in een lidstaat van hun vrijheid zijn beroofd en op die manier
foltering, onmenselijke en vernederende behandeling te voorkomen. Daartoe heeft het
Comit het recht om op elk ogenblik, elke plaats binnen te gaan waar personen van hun
vrijheid beroofd werden in een Staat die partij is bij het Verdrag, opdat ze haar mandaat zou
kunnen uitvoeren. Ook centra voor illegale vreemdelingen en asielzoekers vallen daar onder.
Het CPT heeft intussen een reeks standaarden70 ontwikkeld met betrekking tot
vrijheidsberoving. Strikt gezien zijn ze niet bindend, maar ze maken onderdeel uit van het
toezichtsmechanisme, voorzien in het Verdrag waardoor lidstaten wel gebonden zijn. Onder
andere het recht om iemand op de hoogte te stellen van zijn vrijheidsberoving, het recht om
genformeerd te worden over al zijn of haar rechten, het recht op toegang tot medische zorg
en het recht op contact met de buitenwereld zijn standaarden inzake detentie van illegale
vreemdelingen in het algemeen. Ten aanzien van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen
bevestigt het CPT de principes uit het Kinderrechtenverdrag inzake detentie, namelijk dat
opsluiting van niet-begeleide minderjarigen zelden gerechtvaardigd zal zijn, in het licht van
het belang van het kind en dat eventuele detentie steeds voor de kortst mogelijke periode
moet gebeuren, afgescheiden van volwassenen en aangepast aan de noden van de
betrokken. Ook bevestigt ze de rechtspraak van het EHRM dat de detentie van nietbegeleide minderjarigen niet kan gemotiveerd worden louter op het gebrek aan legaal
verblijfsstatuut en dat steeds moet geijverd worden om zo snel mogelijk een alternatieve
opvang te vinden en, indien dat niet mogelijk is, dat er bijzondere maatregelen moeten
genomen worden ter bescherming van de minderjarige. Deze standaarden vloeien eigenlijk
voort uit de algemene rapporten, die het CPT jaarlijks opstelt als een soort globaal besluit
over de toestand van detentievoorwaarden en omstandigheden in de lidstaten. Voor illegale
vreemdelingen is vooral het 19e algemeen rapport71 van belang.
87.

Afdeling 6. Het Europees Verdrag inzake de uitoefening van de rechten van


het Kind
Het Europees Verdrag inzake de uitoefening van de rechten van het kind72 voegt
geen materile rechten toe aan het bestaande internationale kinderrechtenacquis, maar
poogt daarentegen de uitoefening van die materile rechten te vergemakkelijken. Er worden
een aantal beginselen gestipuleerd, onder andere het recht van het kind om genformeerd te
88.

68

Europees Verdrag van 26 november 1987 tot voorkoming van foltering of onmenselijke of
vernederende behandeling of bestraffing, CETS nr. 126.
69
R. KICKER, The European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading
Treatment of Punishment in G. DE BECO, Human rights monitoring mechanisms of the Council of
Europe, Routledge, Oxon, 2012, 43-70.
70
European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading treatment or
punishment, CPT/Inf/E (2002), CPT standards.
71
e
19 Algemeen Rapport van het Europees Comit tot Preventie van foltering en onmenselijke of
vernederende behandeling of bestraffing, 1 augustus 2008 31 juli 2009, p. 76.
72
Europees Verdrag van 25 januari 1996 inzake de uitoefening van de rechten van het kind, ETS nr.
160.

26

worden, de rol van de rechter in zaken die kinderen aanbelangen, de rol van
vertegenwoordigers, enzovoort.73
Belgi heeft het Verdrag echter niet ondertekend en is dus niet gebonden door haar inhoud.
Vandaar dat dit Verdrag niet verder besproken wordt.

Afdeling 7. Besluit
Inhoudelijk hebben het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en het
Europees Sociaal Handvest weinig toegevoegd aan de bescherming die reeds via het
Kinderrechtenverdrag geboden wordt.
89.

Wat afdwinging van de rechten betreft, is de meerwaarde van het niveau van de
Raad van Europa echter zeer groot.
90.

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft zich zeer actief en progressief
getoond ten aanzien van de bescherming van de rechten van niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen die zich op het grondgebied van n van de lidstaten bevinden. Niet alleen
de krachtdadige taal van een veroordeling straalt gezag uit. Wanneer een lidstaat
veroordeeld wordt wegens schending van een van de verdragsbepalingen van het EVRM, is
dit arrest bindend en is de lidstaat verplicht om de benadeelde in zijn rechten te herstellen.
De individuele vreemdeling kan op die manier daadwerkelijk zijn of haar fundamentele
mensenrechten beschermd zien. Hierbij moet toch opgemerkt worden dat de weg naar
Straatsburg lang en moeilijk is, en zeker voor niet-begeleide minderjarige vreemdelingen.
Het Europees Comit voor Sociale Rechten bij het Europees Sociaal Handvest is bevoegd
om collectieve klachten te onderzoeken. De meerwaarde van zo een mechanisme ligt hierin
dat structurele problemen en wantoestanden in een lidstaat aan het licht kunnen komen en
dus aangepakt kunnen worden. Dit komt onmiddellijk een hele groep personen ten goede.
De Raad van Europa is met andere woorden een niet uit het oog te verliezen actor in
de strijd voor respect voor de fundamentele rechten van de mens, en in het bijzonder van het
kind. De toezichtsmechanismen, waarvan de beslissingen bindend zijn ten aanzien van de
lidstaten, die de principes van het Kinderrechtenverdrag toepassen, vormen in feite een
combinatie van het beste van twee werelden.
91.

73

M. BLAAK, M. KAANDORP en S. MEUWESE (red.), Handboek internationaal jeugdrecht, Nijmegen, Ars


Aequi Libri, 2005, 35-36.

27

Hoofdstuk 3.

De Europese Unie

Afdeling 1. Inleiding
De Europese Unie heeft op heden verschillende instrumenten uitgevaardigd omtrent
asiel en migratie, die ook bepalingen bevatten die relevant zijn voor niet-begeleide
minderjarigen. De ontwikkeling van een dergelijke aandacht voor asiel en migratie in het
algemeen, en de noden van niet-begeleide minderjarigen in het bijzonder, is een werk van
lange adem geweest. Verschillende interne en externe factoren droegen bij tot dit proces en
hadden invloed op de koers die de Europese Unie wilde varen. In wat volgt zal toegelicht
worden hoe de visie van de Europese Unie op asiel, migratie en buitenlands
vreemdelingenbeleid evolueerde van de aanpak van een neveneffect van de interne markt
naar een volwaardig beleid, gericht op bescherming van de interne veiligheid en
bescherming van de rechten van de mens. Eerst komt de evolutie van het beleid omtrent
asiel en migratie aan bod, vervolgens het beleid omtrent minderjarigen en de bescherming
van de rechten van het kind en ten slotte de concrete maatregelen die de Raad van de
Europese Unie heeft genomen ter uitvoering van dat beleid.
92.

Afdeling 2. Van een louter


migratiebeleid

economische

focus

naar

een

asiel-

en

Titel 1.

Het prille begin


93.
De Europese Unie van nu heette oorspronkelijk de Europese Economische
Gemeenschap. Met het Verdrag van Rome74 wilden de lidstaten een organisatie oprichten
die als kader zou fungeren voor verregaande samenwerking op economisch vlak. Een van
de belangrijkste doelen was het creren van een gemeenschappelijke markt, zonder
binnengrenzen. Aan de basis van die common market lagen de vier fundamentele vrijheden,
namelijk het vrije verkeer van goederen, kapitaal, diensten en personen. Het interne verkeer
van personen, oorspronkelijk beperkt tot personen die zich verplaatsten om
werkgerelateerde redenen, impliceerde uiteraard dat er ook regels in verband met migratie
moesten komen, ook al behoorde migratie strikt gezien niet tot de bevoegdheid van de EEG.
De Raad van Ministers heeft zo verschillende richtlijnen uitgevaardigd om alle hindernissen
voor het vrije verkeer van personen te elimineren. Deze betroffen oorspronkelijk alleen
onderdanen van de lidstaten. Europeanen beperken zich echter niet tot andere Europeanen
om een gezin mee te stichten en veel Europese families bestonden dus uit personen die de
nationaliteit van een niet-Europees land droegen. Verhinderen dat deze personen hun
partner konden vergezellen wanneer deze hun recht op vrij verkeer uitoefenden, was dus
een verboden hindernis, met als gevolg dat de EEG ook richtlijnen uitvaardigde met
betrekking tot deze categorie personen. Naast het gebruik van interne instrumenten, maakte
de EEG ook gebruik van haar bevoegdheid om bilaterale verdragen te sluiten als autonome
internationale organisatie, betreffende onderdanen van landen die geen lid waren van de
EEG.75

74

Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap van 25 maart 1957.
G. PAPAGRIANNI, Institutional and policy dynamics of EU Migration law, Leiden, Martinus Nijhoff
Publishers, 2006, 1-100.
75

28

In 1985 sloten Belgi, Nederland, Luxemburg, Duitsland en Itali het


Schengenakkoord.76 Er was immers een oeverloze discussie aan de gang binnen de EEG
over de invulling van het begrip personen, die onder de toepassing van het vrij verkeer van
personen konden vallen. Deze vijf landen wilden zich niet langer laten ophouden en besloten
om onderling reeds een verregaande vrijheid van verkeer van personen overeen te komen.
Na verloop van tijd ontwikkelde zich een uitgebreid acquis van regels met betrekking tot
migratie, verblijf, vestiging, en andere aangelegenheden die samenhingen met migratie, die
aangenomen waren als compensatiemaatregelen voor het openstellen van de
binnengrenzen tussen de vijf Schengenlanden.77
94.

Met het Verdrag van Maastricht78 werd de Europese Unie opgericht, waarbij de initieel
economische focus van de Europese Economische Gemeenschap uitgebreid werd tot
andere domeinen. De Unie bestond uit drie pijlers, waarvan n communautair was de
voormalige EEG en de andere twee intergouvernementeel. Binnen de derde pijler Justitile
samenwerking en Binnenlands beleid konden lidstaten verdragen sluiten met betrekking tot
immigratie en asiel. Het aspect visa viel echter onder de eerste pijler.
95.

Titel 2.

Een Europees asiel- en migratiebeleid


In 1999 trad het Verdrag van Amsterdam79 van 1997 in werking, dat de bepalingen
omtrent asiel en migratie onder de eerste pijler van het Verdrag betreffende de Europese
Unie bracht. Hierdoor werd dit thema een communautaire aangelegenheid van de
supranationale EG, in plaats van de intergouvernementele EU. Er konden beslissingen
genomen worden en wetgeving aangenomen waar alle lidstaten door gebonden waren en zo
een werkelijk gemeenschappelijk beleid en geharmoniseerde wetgeving ontwikkeld worden
op vlak van asiel en migratie. Krachtens artikel 73.K.1. van het Verdrag van Amsterdam
moest de Raad binnen de vijf jaar na inwerkingtreding van het Verdrag maatregelen
aannemen inzake asiel, met name m.b.t. a) criteria en instrumenten voor de vaststelling van
de lidstaat die verantwoordelijk is voor de behandeling van een asielverzoek dat door een
onderdaan van een derde land wordt ingediend in n van de lidstaten; b) minimumnormen
voor de opvang van asielzoekers in de lidstaten; c) minimumnormen voor het aanmerken
van onderdanen van derde landen als vluchteling; d) minimumnormen voor de procedures in
de lidstaten voor de toekenning of intrekking van de vluchtelingenstatus. Met het Verdrag
van Amsterdam werd ook het reeds ontwikkelde Schengenacquis gencorporeerd in de
Europese Unie.80
96.

76

Akkoord van 14 juni 1985 tussen de regeringen van de staten van de Benelux Economische Unie,
van de Bondsrepubliek Duitsland en van de Franse Republiek betreffende de geleidelijke afschaffing
van de controles aan de gemeenschappelijke grenzen, Pb. L. 22 september 2000, afl. 239, 13.
77
R. BARENTS en J. BRINKHORST, Grondlijnen van Europees Recht, Alphen aan den Rijn, Kluwer, 2006,
591-592.
78
Verdrag betreffende de Europese Unie van 7 februari 1992, Pb. C. 29 juli 1992, afl. 191, 1.
79
Verdrag van Amsterdam houdende wijziging van het Verdrag betreffende de Europese Unie, de
Verdragen tot oprichting van de Europese Gemeenschappen en sommige bijbehorende akten van 2
oktober 1997, Pb. C. 10 november 1997, afl. 340, 1.
80
G. PAPAGRIANNI, Institutional and policy dynamics of EU Migration law, Leiden, Martinus Nijhoff
Publishers, 2006, 1-100.

29

De Europese Raad maakte voor het eerst werk van haar nieuwe bevoegdheid op de
Top van Tampere van 15 en 16 oktober 1999, waar ze een 5-jaren programma81
vooropstelde ter implementatie van het Verdrag van Amsterdam. Binnen het domein Justitie
en Binnenlandse zaken voorzag men de oprichting van het Common European Asylum
System (hierna: CEAS). Men vond het immers noodzakelijk om een gemeenschappelijk
asielbeleid te ontwikkelen, gezien de politieke situatie in Europa in die periode. Met de val
van de Sovjet-Unie in 1991 ontstonden een heleboel nieuwe communistische landen. De
rijkdom van het kapitalistische Europa zorgde voor een plotse en intense migratiestroom.
Ook de oorlogen in Joegoslavi zorgden ervoor dat heel wat mensen hun toekomst in
Europa gingen zoeken. Elke lidstaat van de toenmalige EG had echter zijn eigen asielbeleid,
het ene al gunstiger dan het andere. Ook andere rechtsdomeinen waar migranten belang bij
hadden, zoals sociale zekerheid, verschilden sterk van land tot land. Mensen deden bewust
aan asylum shopping en dienden hun asielaanvraag in bij verschillende landen, in functie
van waar ze de beste waarborgen konden genieten. Een aantal lidstaten met een gunstige
vreemdelingenwetgeving ondervonden hierdoor een beduidend zwaardere migratielast. Om
dit onevenwicht te verhelpen was het dus nodig om een gemeenschappelijk asielbeleid op te
zetten, zodat over heel Europa ongeveer dezelfde standaarden zouden gelden.82 Het
Programma voorzag in de goedkeuring van een aantal richtlijnen, die hieronder besproken
zullen worden.
97.

In 2004 werd een nieuw programma, het Haags Programma83, opgesteld, ter bepaling
van de beleidsdoelen van de Europese Unie. In dit programma lag de focus echter op het
aspect veiligheid, en dit ten aanzien van burgers, waarmee enkel burgers van de Europese
Unie geviseerd werden. De Raad was van oordeel dat de veiligheid binnen de grenzen van
de Europese Unie het best kon gegarandeerd worden via een strenge aanpak van illegale
immigratie. Deze ommekeer in houding ten aanzien van asiel en migratie in vergelijking met
de voorgaande periode kan verklaard worden door de globale angst voor extremisme en
terrorisme na de aanslagen op het World Trade Centre in de Verenigde Staten in september
2001 en de aanslagen in Madrid in 2004.84 Bij zowel extremisme als terrorisme wordt in
Westerse landen nogal snel de link gelegd met illegale vreemdelingen, wat dus de
restrictievere houding van de Europese leiders verklaart. Deze negatieve sfeer rond illegale
migranten uitte zich in de doelstellingen van het Programma van Den Haag. Een van de
prioriteiten binnen de ontwikkeling van een ruimte van vrijheid, veiligheid en recht bestond uit
the establishment of an effective removal and repatriation policy based on common
standards for persons to be returned in a humane manner and with full respect for their
human rights and dignity. Wat het asiel- en migratiebeleid betrof, voorzag het Programma
niet in nieuwe instrumenten, maar wel in de evaluatie van de richtlijnen en verordeningen die
in navolging van het Programma van Tampere aangenomen waren, om er in een volgende
fase te kunnen op voortbouwen en aanpassingen te doen waar nodig.
98.

81

Conclusies van de Voorzitter, Europese Raad Tampere, 15-16 oktober 1999,


http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/ec/00200-r1.en9.htm
(geconsulteerd op 25 april 2013).
82
P. BIRKINSHAW (ed.), European Union legal order after Lisbon, Alphen Aan Den Rijn, Kluwer, 2010,
213- 227.
83
Het Haags programma van de Raad Versterking van vrijheid, veiligheid en recht in de Europese
Unie, Pb. C. 3 maart 2005, afl. 53, 1-14.
84
E. GUILD en P. MINDERHOUd (eds.), The First decade of EU Migration and Asylum law, Leiden,
Martinus Nijhoff Publishers, 2012, 235.

30

Het Programma van Stockholm85 is het laatste in de rij en loopt van 2010 tot 2014.
Betreffende de ontwikkeling van een ruimte van veiligheid, vrijheid en recht, richt het zich
over het algemeen eveneens op de bescherming van de burgers van de Europese Unie,
maar erkent dat ook de belangen van andere personen waarvoor de Unie
verantwoordelijkheid draagt beschermd moeten worden. Het Programma is voorlopig ook het
sluitstuk in de ontwikkeling van het Common European Asylum System. Zoals hierboven
reeds aangehaald, wil het Programma voortbouwen op de instrumenten die goedgekeurd
werden ter implementatie van het Programma van Tampere en waarvan de evaluatie
afgerond werd ter uitvoering van het Programma van Den Haag. De Raad verklaart expliciet
in het programma de wil om de noden van niet-begeleide minderjarigen te behartigen.
99.

Afdeling 3. De Europese Unie en rechten van het kind


Oorspronkelijk waren kinderen relatief onzichtbaar als rechtssubject binnen de
Europese Unie. Misschien waren kinderen economisch gezien niet interessant genoeg om
enige aandacht aan te besteden? Geleidelijk aan deed het kind als aparte doelgroep toch
zijn intrede in de Europese Unie.
100.

Ter illustratie kan eerst artikel 13 van het Verdrag betreffende de Europese
Gemeenschappen vermeld worden, dat werd aangepast door het Verdrag van Amsterdam,
in die zin dat ook leeftijd opgenomen werd als een verboden grond van discriminatie.86
Ten tweede sijpelen de rechten van het kind de Europese Unie binnen via artikel 2 van het
Verdrag betreffende de Europese Unie. De Unie neemt met dit artikel de eerbiediging van de
mensenrechten aan als n van de fundamentele waarden waarop ze berust. In het derde lid
van artikel 3, door het Verdrag van Lissabon gentroduceerd, staat expliciet dat de Europese
Unie de bescherming van de rechten van het kind zal bevorderen. Artikel 6 erkent dat het
Handvest van de Europese Unie van 7 december 200087 dezelfde bindende kracht heeft als
de Verdragen hebben, hiermee wijzend op het Verdrag betreffende de Europese Unie en het
Verdrag betreffende de Werking van de Europese Unie. De juridische gelijkstelling met de
oprichtingsverdragen heeft onder andere als gevolg dat het Europees Hof van Justitie
bevoegd is om het Handvest te interpreteren wanneer haar een prejudicile vraag wordt
gesteld en om wetgevende documenten van de instellingen van de Unie te vernietigen,
wanneer deze niet in overeenstemming zijn met de rechten van het kind.88
Met het Handvest wilde men alle fundamentele rechten die binnen de Europese Unie gelden,
bundelen in n tekst. Dit zou het duidelijker maken ten aanzien van alle betrokken partijen
wat de mogelijke aanspraken, plichten en rechten waren ten aanzien van elkaar. Inspiratie
werd gehaald bij de traditionele VN verdragen, het EVRM en het ESH van de Raad van
Europa en het intern ontwikkelde acquis inzake bescherming van mensenrechten. Zowel
politieke, burgerlijke, sociale, culturele als economische rechten komen aan bod.89 Ten
aanzien van kinderen schrijft artikel 24 van het Handvest voor dat kinderen recht hebben op
85

Meerjarenprogramma 2010-2014 betreffende de ruimte van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid


Stockholm programma, Pb. C. 21 oktober 2010, afl. 285, 12-35.
86
M. BLAAK, M. KAANDORP en S. MEUWESE (red.), Handboek Internationaal Jeugdrecht, Nijmegen, Ars
Aequi Libri, 2005, 38-40.
87
Handvest van de grondrechten van de Europese Unie van 7 december 2000, Pb. C. 18 december
2000, aflr. 364, 1.
88
G. VAN BUEREN, Child rights in Europe: Convergence and divergence in Judicial Protection, Belgi,
Council of Europe Publishing, 2007, 27-28.
89
J. A. W INTER, Europese Unie en de burger: lexplicatie, Alphen Aan den Rijn, Kluwer, 2008, 126-163.

31

bijzondere, aangepaste bescherming, dat ze het recht hebben om met respect voor hun
menselijke waardigheid te worden behandeld, het recht hebben om gehoord te worden en
ook het recht op contact met de ouders wordt bevestigd.
De Europese Unie is dus gehouden om bij de uitoefening van haar bevoegdheden te
allen tijde de rechten van het kind te respecteren. Wanneer ze verdragen sluit,
verordeningen maakt, richtlijnen oplegt, enzovoort, mag ze de rechten van het kind niet
schenden.
101.

In principe betekent dit niet dat de Europese Unie de algemene bevoegdheid heeft
om zelf enige bindende wetgeving op te maken die rechtstreeks te maken heeft met de
bescherming en afdwinging van de rechten van de mens en het kind. De Unie heeft immers
alleen die bevoegdheden die de lidstaten haar overgedragen hebben en nergens in het
Verdrag betreffende de Europese Unie staat expliciet bepaald dat de Unie wetgevende
bevoegdheid heeft omtrent de regeling van mensenrechten. Via artikel 6.2. van het Handvest
en via het EVRM, rust op de Europese Unie echter niet alleen de plicht om de rechten van
de mens te respecteren, de Unie heeft ook de positieve plicht om de rechten van kinderen te
garanderen en zo optimaal mogelijk te vervullen. Dit impliceert wel dat de Unie wetgevende
actie kan ondernemen ter bescherming van de rechten van de mens (en dus ook het kind.)
In dat kader heeft de Commissie in 2006 de mededeling Naar een EU-strategie voor de
rechten van het kind gepubliceerd.90 Daarin stelt de Commissie haar engagement voor om
de bestaande instrumenten optimaal in te zetten ter bescherming van de rechten van het
kind en om in het toekomstige beleid van de Europese Unie de bescherming van de
rechten van het kind zo goed mogelijk te bewerkstelligen, onder andere door bestaande
instrumenten te evalueren op hun doeltreffendheid en door de rechten van het kind als
uitgangspunt te nemen bij het uitwerken van maatregelen die gevolgen kunnen hebben voor
kinderen. Het Europees Parlement reageerde hierop met een resolutie.91 In een speciaal
puntje over niet-begeleide minderjarigen, riep het de lidstaten op om bijzondere aandacht te
schenken aan deze categorie minderjarigen, ervoor te zorgen dat ze naar school kunnen
gaan en om zoveel mogelijk samen te werken met derde landen opdat niet-begeleide
minderjarigen veilig teruggebracht kunnen worden naar hun land van herkomst en dat ze
aldaar ook veilig kunnen verblijven. Het Europees Parlement benadrukte ook nog andere,
internationaal erkende, aspecten van bescherming, zoals het feit dat opsluiting van nietbegeleide minderjarigen enkel kan indien dit strikt noodzakelijk is en wel voor de zo kortst
mogelijke tijd.
102.

De Europese Unie claimt dus begaan te zijn met de rechten van het kind en deze
steeds in acht te nemen bij het opstellen en uitvoeren van alle aspecten van haar beleid. In
wat volgt zal duidelijk worden hoe dit zich manifesteerde met betrekking tot niet-begeleide
minderjarigen, in de relevante instrumenten inzake asiel en migratie.
103.

90
91

COM (2006)367 def.


Resolutie van het Europees Parlement van 16 januari 2008, Pb. C. 19 februari 2009, afl. 41, 24-46.

32

Afdeling 4. Wetgevende actie en andere instrumenten relevant voor nietbegeleide minderjarige vreemdelingen
Titel 1.

De periode voor het Verdrag van Amsterdam


104.
Zoals hierboven reeds vermeld, moesten de instellingen van de Europese Unie
oorspronkelijk gebruik maken van niet-bindende instrumenten, wilden ze een
gemeenschappelijk beleid voeren of hun politieke consensus omtrent een bepaald thema
uitdrukken. Asiel en migratie behoorden toen immers nog tot de derde pijler, waar de Raad
geen regelgevende bevoegdheid had. Indien binnen de Raad reeds politieke consensus
bestond over een bepaald onderwerp, maar de Raad de bevoegdheid niet had om
regelgevend op te treden of er geen consensus was omtrent een werkelijke bindende tekst,
kon de Raad onder andere gebruik maken van de resolutie.92
Betreffende het vreemdelingenbeleid in het algemeen gebeurde dit voor het eerst
met de Londen Resoluties93 en de Resolutie van de Raad van 20 juni 1995 over
minimumwaarborgen voor asielprocedures.94 In 1990 werd de Dublin I-overeenkomst95
gesloten, waarin regels afgesproken werden ter bepaling van de Staat die bevoegd was om
een asielaanvraag te behandelen. Specifiek met betrekking tot niet-begeleide minderjarigen,
trad de Raad voor het eerst op met haar Resolutie van 26 juni 1997 inzake niet-begeleide
minderjarigen die onderdanen zijn van derde landen.96
105.

a. De Londen Resoluties van 30 november 1992


In 1992 traden de Ministers voor Migratie van de Raad voor het eerst op met het oog
op het dichter bij elkaar brengen van de wetgeving van de lidstaten inzake asiel. Omdat het
te veel tijd in beslag zou nemen een werkelijk substantile harmonisatie tot stand te brengen,
koos men ervoor om op procedureel vlak de asielprocedure van lidstaten op elkaar af te
stemmen. De Londen-resoluties omvatten drie documenten, namelijk: de Resolutie inzake
manifest ongegronde asielaanvragen, de Resolutie over een geharmoniseerde aanpak
betreffende vragen over derde gastlanden en de Conclusies over landen waar over het
algemeen geen serieus risico op vervolging is. Het betreft dus bepalingen die Staten toelaten
om de asielaanvraag van personen uit dergelijke landen sneller te kunnen behandelen, door
er bij een aantal landen van uit te gaan dat de persoon die eruit vlucht, de voorwaarden om
tot vluchteling erkend te worden niet zal vervullen.
106.

92

R. H. FOLSOM, R. B. LAKE en V. P. NANDA (eds.), European Union law after Maastricht. A practical
guide for lawyers outside the common market, Den Haag, Kluwer Law International, 1996, 6.
93
Londen Resolutie van 1 december 1992 betreffende manifest ongegronde asielverzoeken,
Resolutie van 1 december 1992 betreffende een geharmoniseerde aanpak van vragen over derde
gastlanden en Conclusies van 1 december 1992 betreffende landen waar over het algemeen geen
serieus risico op vervolging is.
94
Resolutie van de Raad van 20 juni 1995 over minimumwaarborgen voor asielprocedures, Pb. C. 19
september 1996, afl. 274, 13-17.
95
Overeenkomst van 15 juni 1990 betreffende de vaststelling van de staat die verantwoordelijk is voor
de behandeling van een asielverzoek dat bij een van de lidstaten van de Europese Gemeenschappen
wordt ingediend, Pb. C. 19 augustus 1997, afl. 254, 1-12.
96
Resolutie van de Raad van 26 juni 1997 inzake niet-begeleide minderjarigen die onderdanen zijn
derde landen, Pb. C. 221/23 (1997).

33

De bedoeling van deze resoluties was er voornamelijk op gericht om de lidstaten aan te


zetten hun procedures efficinter te maken. Resoluties zijn echter niet bindend en de
opvolging onder de lidstaten was gering.97
b. Resolutie van de Raad van 20 juni 1995 over minimumwaarborgen voor
asielprocedures
107.
In deze Resolutie werden een aantal bepalingen opgenomen die lidstaten moesten
respecteren betreffende de behandeling van asielaanvragen. Het beginsel van nonrefoulement werd opgenomen, het recht om asiel aan te vragen, alsook een aantal
kwaliteitsnormen waaraan de overheden die asielaanvragen behandelen moesten voldoen,
de mogelijkheid op hoger beroep tegen een negatieve beslissing, enzovoort.
c. Overeenkomst van 15 juni 1990 betreffende de vaststelling van de Staat die
verantwoordelijk is voor de behandeling van een asielverzoek dat bij een
van de lidstaten van de Europese Gemeenschappen wordt ingediend
108.
Sinds in 1992 de gemeenschappelijke interne markt een feit werd, en de grenzen
tussen de lidstaten van de Europese Unie opengesteld werden, ondervond men de nood om
regels vast te leggen die bepalen welke lidstaat bevoegd was om een asielaanvraag te
behandelen. Eens iemand binnen de grenzen van de Europese Unie was, kon hij zich
immers vrij bewegen en zijn asielaanvraag indienen in het land van zijn voorkeur, meestal
een land dat een gunstiger asielbeleid voerde of toch die reputatie had dan andere
lidstaten. Bepaalde lidstaten zouden op die manier een veel groter aantal asielzoekers
moeten opvangen en dit wilde men vermijden.98
Een van de onderliggende beginselen is het wederzijds vertrouwen van de lidstaten in
elkaars asielsysteem. Ook het beginsel dat een lidstaat verantwoordelijk is voor de personen
die ze toelaat op haar grondgebied en verantwoordelijk blijft in het geval die personen niet
meer over een verblijfstitel beschikken, ligt aan de grondslag van de criteria die bepalen
welke Staat bevoegd is voor de behandeling van een asielaanvraag.99
d. Resolutie van de Raad van 26 juni 1997 inzake niet-begeleide minderjarigen
die onderdanen zijn van derde landen
109.
Halverwege de jaren 90 beslisten de leden van de Raad dat er op Europees niveau
nood was aan de harmonisatie van de nationale regelingen betreffende de behandeling van
asielaanvragen door niet-begeleide minderjarigen, toegang tot het grondgebied en het
verblijf van deze minderjarigen. De lidstaten hadden immers een zeer uiteenlopende
reglementering hieromtrent en de toepassing van de Schengenuitvoeringsovereenkomst en
later de Dublin I-overeenkomst inzake het overdragen van asielaanvragen, kon leiden tot een
zeer verschillend niveau van bescherming ten aanzien van niet-begeleide minderjarigen in
de verschillende lidstaten van de Europese Unie. Lidstaten kampten toen ook met een plotse
stijging van asielaanvragen door niet-begeleide minderjarige vreemdelingen op hun
grondgebied. De vereiste bevoegdheid om een bindend instrument aan te nemen ontbrak
echter, dus goot men de overeengekomen principes alweer in een niet-bindende resolutie.
De bedoeling was om een gemeenschappelijk kader te creren waarbij de lidstaten zich
97

S. S. JUSS, International Migration and Global Justice, Hampshire, Ashgate Publishing Limited,
2006, p. 325.
98
S. BOUCKAERT, Documentloze vreemdelingen. Grondrechtenbescherming doorheen de Belgische en
internationale rechtspraak vanaf 1985, Antwerpen, Maklu , 2007, 648.
99
S. DA LOMBA, The right to see refugee status in the European Union, Schoten, Intersentia, 2004,
117-131.

34

engageerden om hun nationaal beleid op dat kader af te stemmen. Oorspronkelijk wilde men
optreden tegen het misbruik van de asielprocedure door niet-begeleide minderjarigen die
weten dat ze eigenlijk niet in aanmerking komen voor dit statuut. Door het lobbywerk van
verschillende delegaties, voornamelijk uit Nederland en Denemarken, veranderde men
uiteindelijk van koers en ging men uit van een positieve en eerder beschermende aanpak.
De tekst legt een aantal minimumnormen vast met betrekking tot de behandeling van
asielverzoeken, de toegang tot het grondgebied, de opvang en het verdere verblijf van nietbegeleide minderjarige vreemdelingen.
De Resolutie in kwestie is het resultaat van de kleinste gemene deler van de toen
vigerende nationale regelingen van de lidstaten. Ook baseerden de opstellers zich op de
beginselen van de Verenigde Naties omtrent niet-begeleide minderjarigen.
110.

Artikel 1 omschrijft wie onder de term niet-begeleide minderjarige valt; artikel 2 bevat
bepalingen omtrent de toegang tot het grondgebied. Lidstaten kunnen de toegang weigeren
aan minderjarigen die niet over de vereiste documenten beschikken, met het oog op
voorkomen van illegale binnenkomst. Indirect wordt een recht op asiel erkend, hoewel de
mogelijkheid asiel aan te vragen aan de grens niet opgenomen is. Wel moeten de lidstaten
aan elke niet-begeleide minderjarige, die aan de grens opgehouden wordt en niet toegelaten
wordt tot het grondgebied, in afwachting van een beslissing alle nodige materile steun en
zorg verlenen, zoals voedsel, gepaste opvang, sanitaire voorzieningen en medische
verzorging. Artikel 3 bepaalt een aantal minimumgaranties voor alle niet-begeleide
minderjarigen ongeacht of ze asiel willen aanvragen of niet, die een aantal plichten inhouden
voor de lidstaten. Zo is er de plicht om zo snel mogelijk de identiteit van de minderjarige te
achterhalen en zijn of haar familie op te sporen, de plicht om de minderjarige te voorzien van
een voogd of een andere persoon met vertegenwoordigingsbevoegdheid, de plicht om alle
niet-begeleide minderjarigen waarvan verwacht wordt dat ze langdurig op het grondgebied
zullen verblijven, toegang tot het onderwijs te verlenen en de plicht om niet-begeleide
minderjarigen een gepaste medische behandeling te verlenen wanneer ze die onmiddellijk
nodig hebben. Artikel 4 stipuleert een aantal garanties met betrekking tot de asielprocedure,
zoals het recht om asiel aan te vragen en de opvang gedurende de procedure. Lidstaten
kunnen ervoor opteren dat de asielaanvraag niet door de minderjarige zelf kan ingediend
worden, maar door een voogd of andere wettelijk vertegenwoordiger. Wel moet de procedure
bij voorrang en met spoed afgehandeld worden. Daarbij moet, naast objectieve feiten en
omstandigheden, rekening gehouden worden met de leeftijd, maturiteit en mentale
ontwikkeling van de betrokkene en de actoren die de zaak behandelen moeten een speciale
expertise hebben in de omgang met minderjarigen. De bewijslast met betrekking tot de
leeftijd ligt in beginsel bij de minderjarige zelf, maar de lidstaten kunnen ook zelf de leeftijd
laten vaststellen aan de hand van een objectief medisch onderzoek. Er wordt een kort lijstje
opvangmogelijkheden geboden, waar de minderjarige moet ondergebracht worden
gedurende zijn asielprocedure. Andere aspecten van verblijf, zoals onderwijs en toegang tot
medische zorg, worden niet voorzien. Artikel 5 ten slotte stelt voorwaarden aan de uitwijzing
van niet-begeleide minderjarigen. Zo mag een minderjarige slechts uitgewezen worden
indien het land van bestemming bereid is de minderjarige op te vangen en daartoe

35

aangepaste opvangmaatregelen genomen worden. Ook het beginsel van non-refoulement is


uitdrukkelijk opgenomen.100

Titel 2.

De implementatie van het Programma van Tampere


Ter uitvoering van het Common European Asylum System, waarvan de doelen
vastgelegd werden in het Programma van Tampere, nam de Raad vier wetgevende akten
aan, namelijk: (1) Richtlijn 2003/9/EG van 27 januari 2003 tot vaststelling van de
minimumnormen voor de opvang van asielzoekers in de lidstaten101; (2) Richtlijn 2004/83/EG
van 29 april 2004 inzake minimumnormen voor de erkenning van onderdanen van derde
landen en staatlozen als vluchteling of als persoon die anderszins internationale
bescherming behoeft en de inhoud van de verleende bescherming102; (3) Richtlijn
2005/85/EG van 1 december 2005 betreffende de minimumnormen voor de procedures in de
lidstaten voor de toekenning of intrekking van de vluchtelingenstatus103 en (4) Verordening
343/2003 van 18 februari 2003 tot vaststelling van de criteria en instrumenten om te bepalen
welke lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling van een asielverzoek dat door een
onderdaan van een derde land bij een van de lidstaten wordt ingediend104.105 De richtlijnen
moesten steeds omgezet worden in nationaal recht, waarbij de lidstaten enige
appreciatiemarge kregen omtrent de wijze waarop ze de doelstellingen van de richtlijn
implementeert. Ze bevatten steeds minimumnormen, waarbij het de lidstaten vrij stond om
een meer verregaande bescherming te verlenen. Verordeningen hebben echter
rechtstreekse werking en moeten onmiddellijk toegepast worden in de interne rechtsorde van
de lidstaten.
111.

a. Richtlijn 2003/9/EG tot vaststelling van de minimumnormen voor de opvang


van asielzoekers in de lidstaten
112.
Een eerste richtlijn had als doel om de wetgeving van de lidstaten inzake de opvang
van asielzoekers te harmoniseren. Men wilde immers de zogenaamde secundaire stromen
van asielzoekers, die veroorzaakt werden door het onderling verschil tussen de lidstaten in
opvangvoorzieningen, beperken, opdat alle lidstaten een ongeveer gelijke migratielast
zouden dragen en dus geen reden zouden hebben om hun bestaande opvangvoorzieningen
in te perken.106

100

J. VAN DER KLAAUW, Europese Richtlijnen voor alleenstaande minderjarige asielzoekers, TJK
2003, afl. 3, 139-143.
101
Richtlijn 2003/9/EG van de Raad van de Europese Unie, 27 januari 2003 tot vaststelling van de
minimumnormen voor de opvang van asielzoekers in de lidstaten, Pb. L. 6 februari 2003, afl. 31, 18.
(hierna: Opvangrichtlijn)
102
Richtlijn 2004/83/EG van de Raad van de Europese Unie, 29 april 2004 inzake minimumnormen
voor de erkenning van onderdanen van derde landen en staatlozen als vluchteling of als persoon die
anderszins international bescherming behoeft, en de inhoud van de verleende bescherming, Pb. L. 30
september 2004, afl. 304, 2. (hierna: Kwalificatierichtlijn)
103
Richtlijn 2005/85/EG van de Raad van de Europese Unie, 1 december 2005 betreffende de
minimumnormen in de lidstaten voor de toekenning of intrekking van de vluchtelingenstatus, Pb. L. 13
december 2005, afl. 326, 13-34. (hierna: Asielprocedurerichtlijn)
104
Verordening 343/2003 van de Raad, 18 februari 2003 tot vaststelling van de criteria en
instrumenten om te bepalen welke lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling van een
asielverzoek dat door een onderdaan van een derde land bij een van de lidstaten wordt ingediend, Pb.
L. 25 februari 2002, afl. 50, 1-10. (hierna: Dublin II-Verordening)
105
A. DIAMOND (ed.), The European Union after the Treaty of Lisbon, Cambride, Cambridge University
Press, 2012, 333 p; T. BALZACQ en S. CARRERA, Migration, borders and asylum: trends and
vulnerabilities in EU Policy, Brussel, Centre of European Policy Studies, 2005, 4-6.
106
Preambule, puntje 8.

36

De richtlijn is enkel van toepassing op asielzoekers, gedefinieerd als elke onderdaan


van een derde land of een staatloze die een asielverzoek heeft ingediend, waarover nog
geen definitief besluit is genomen, alsook de gezinsleden van asielzoekers107. Hierbij wordt
het Vluchtelingenverdrag van Genve in het achterhoofd gehouden. Mensen die de
subsidiaire beschermingsstatus aanvragen of die een ander verblijfsstatuut aanvragen, of
helemaal geen verblijfsstatuut aanvragen, genieten dus niet de minimumwaarborgen van de
richtlijn. Voor deze categorie verwijst de preambule in puntje 6 uitdrukkelijk naar de
verplichtingen van lidstaten krachtens andere internationale teksten. De Raad roept de
lidstaten echter op om in haar interne wetgeving, de omgezette bepalingen ook van
toepassing te verklaren op deze personen, aangezien ze even beschermingswaardig zijn als
personen die in aanmerking komen voor het vluchtenlingenstatuut onder het Verdrag van
Genve.
113.

De richtlijn definieert niet-begeleide minderjarigen als personen jonger dan 18 jaar


die zonder begeleiding van een krachtens de wet of het gewoonterecht voor hen
verantwoordelijke volwassene op het grondgebied van een lidstaat aankomen, zolang zij niet
daadwerkelijk onder de hoede van een dergelijke volwassene staan; onder dit begrip vallen
ook minderjarigen die zonder begeleiding worden achtergelaten nadat zij op het grondgebied
van de lidstaat zijn aangekomen108. Deze definitie wordt ook gehanteerd in de andere
richtlijnen.
114.

Er wordt geen principieel onderscheid gemaakt tussen bepalingen die gelden voor
minderjarigen en volwassenen, dus alle waarborgen die de richtlijn oplegt, gelden ook ten
aanzien van minderjarigen. Er zijn wel een aantal artikelen die enkel aan minderjarigen
gewijd zijn. Zo bepaalt artikel 10 dat de lidstaten aan minderjarige asielzoekers toegang tot
onderwijs moeten bieden onder vergelijkbare omstandigheden als hun onderdanen en dat dit
onderwijs eventueel in opvangcentra kan gegeven worden. Artikel 18 benadrukt dat bij de
uitvoering van de bepalingen van deze richtlijn die betrekking hebben op minderjarigen, de
lidstaten zich primair moeten laten leiden door het belang van het kind. Artikel 19 handelt
specifiek over niet-begeleide minderjarigen. Het legt de lidstaten op om zo snel mogelijk de
noodzakelijke vertegenwoordiging te verzekeren door wettelijke voogdij of een andere
organisatie die belast is met de zorg voor en het welzijn van minderjarigen. In de tweede
paragraaf worden een aantal mogelijkheden inzake opvang gegeven. Opvallend is de
zinsnede die lidstaten toelaat om minderjarigen die ouder zijn dan 16 jaar, in opvangcentra
voor meerderjarige asielzoekers onder te brengen. Volgens artikel 37 IVRK moeten alle
minderjarigen immers steeds gescheiden worden van volwassenen, tenzij dit in het belang
van het kind is. Paragraaf 3 van artikel 19 van de Opvangrichtlijn verplicht de lidstaten om zo
spoedig mogelijk de gezinsleden van niet-begeleide minderjarigen op te sporen. Paragraaf 4
ten slotte bepaalt dat alle personen die met niet-begeleide minderjarigen werken, passend
onderricht moeten gevolgd hebben en gebonden zijn aan de geheimhoudingsplicht met
betrekking tot alle informatie die ze ontvangen uit hoofde van hun werk. 109
115.

107

Art 2, c) van de Richtlijn


Art 2, h) van de Richtlijn
109
S. BOUCKAERT, M-C. FOBLETS en D. VANHEULE, De nieuwe asielwetgeving : het Belgische
asielrecht kleurt Europeser, R.W. 2006-2007, afl. 23, 942-957.
108

37

b. Richtlijn 2004/83/EG inzake minimumnormen voor de erkenning van


onderdanen van derde landen en staatlozen als vluchteling of als persoon
die anderszins internationale bescherming behoeft en de inhoud van de
verleende bescherming
116.
Deze richtlijn wil de interpretatie van het begrip vluchteling uit het Verdrag van
Genve harmoniseren onder de lidstaten en creert het statuut van subsidiaire bescherming.
De praktijk leerde immers dat de lidstaten van de Europese Unie een zeer uiteenlopende kijk
hadden op wie in aanmerking kwam als vluchteling en wie niet.
Over het algemeen worden bepaalde rechten gekoppeld aan de erkenning als
vluchteling of persoon die het subsidiair beschermingsstatuut heeft, maar ook vanaf de
indiening van de aanvraag hiertoe worden een aantal rechten gekoppeld. Zo wordt voor het
eerst een recht op asiel erkend, daar aan een asielverzoek enig verblijfsrecht vastgemaakt
wordt.
117.

De richtlijn besteedt ook aandacht aan niet-begeleide minderjarigen. Artikel 4.3(c)


bepaalt dat rekening moet gehouden worden met onder andere de leeftijd van de verzoeker,
wanneer de lidstaat nagaat of de asielzoeker de voorwaarden voor het statuut van
vluchteling vervult. Artikel 27 verplicht de staten om erkende minderjarige vluchtelingen en
minderjarigen met het subsidiair beschermingsstatuut onbeperkt toegang tot het onderwijs te
verlenen, onder gelijke voorwaarden als de eigen onderdanen. Artikel 30 is vergelijkbaar met
artikel 19 van de Opvangrichtlijn110; de lidstaten worden verplicht om erkende minderjarige
vluchtelingen of subsidiair beschermden te voorzien van enige vorm van passende
vertegenwoordiging, ze een gepaste huisvesting te garanderen, zo spoedig mogelijk de
familieleden van de minderjarige op te sporen en ervoor te zorgen dat alle mensen, die met
deze minderjarigen werken, een gespecialiseerde opleiding genoten moeten hebben.
118.

c. Richtlijn 2005/85/EG betreffende de minimumnormen voor de procedures in


de lidstaten voor de toekenning of intrekking van de vluchtelingenstatus
119.
Het doel van deze richtlijn ligt in dezelfde lijn als de resolutie omtrent dit onderwerp.
Men wilde maatregelen invoeren die het mogelijk maakten om oneigenlijk gebruik van de
asielprocedure door personen die uiteindelijk geen vluchtelingen blijken te zijn, te
voorkomen, door bepaalde gronden van versnelde afwijzing van een asielaanvraag toe te
laten. Onder andere de omstandigheden waarin een asielaanvraag is ingediend,
omstandigheden eigen aan de asielzoeker of de inhoud van de aanvraag kunnen een
vermoeden betekenen dat de persoon in kwestie niet voor het vluchtelingenstatuut in
aanmerking zal komen.
Opnieuw is deze richtlijn enkel van toepassing op asielzoekers die wensen erkend te
worden als vluchteling in de zin van het Vluchtelingenverdrag en niet op personen die een
aanvraag doen met oog op het subsidiaire beschermingsstatuut (artikel 3). In Belgi echter
worden dergelijke aanvragen in n beweging onderzocht, en in dat geval moet de Richtlijn
gedurende de hele procedure toegepast worden, dus ook voor aanvragen tot verkrijgen van
het subsidiair beschermingsstatuut.
120.

Artikel 6, inzake de toegang tot het grondgebied, bepaalt ten aanzien van
minderjarigen dat Staten zelf in hun nationale wetgeving kunnen bepalen of en in welke
121.

110

Cf. supra 4.2.1

38

gevallen minderjarigen zelfstandig een asielverzoek kunnen indienen en in welke gevallen


een asielverzoek van een niet-begeleide minderjarige door een vertegenwoordiger moet
ingediend worden. Artikel 7 kent elke asielzoekers het recht toe om gedurende de procedure
op het grondgebied van de lidstaat te mogen verblijven, zonder dat hiermee een recht op
een verblijfsvergunning ontstaat.
De procedure zelf moet volgens de Richtlijn aan een aantal minimumwaarborgen
voldoen, uit de idee van bescherming van de betrokken asielzoekers. Zo moet de procedure
gevoerd worden in een taal die de asielzoeker begrijpt, moet hij genformeerd worden over
zijn rechten en plichten, moet hij in de gelegenheid gesteld worden om persoonlijk gehoord
te worden maar ten aanzien van minderjarigen bepalen de lidstaten zelf in welke gevallen
dit mogelijk is, en nog veel meer waarborgen die hier niet allen zullen besproken worden.
Ten aanzien van niet-begeleide minderjarigen is het artikel 17 van belang. Lidstaten moeten
zo snel mogelijk maatregelen treffen om de minderjarige te voorzien van enige vorm van
wettelijke vertegenwoordiging, waarbij verwezen wordt naar de Opvangrichtlijn. Ze moeten
ervoor zorgen dat deze vertegenwoordiger de minderjarige voldoende informeert over het
persoonlijk onderhoud. In een aantal gevallen kan echter afgezien worden van de plicht om
een vertegenwoordiger aan te stellen in het licht van de procedure. Verder moeten de
overheden die belast zijn met de aanvraag, voldoende kennis hebben over de bijzondere
behoeften van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen. Ten slotte handelt het artikel nog
over de mogelijkheid om een medisch onderzoek te doen om de leeftijd van de minderjarige
vast te stellen en de procedurele waarborgen die daarbij in acht moeten genomen worden.
122.

Titel 3.

De implementatie van het Programma van Den Haag


Zoals hierboven reeds aangehaald, was n van de prioriteiten omtrent asiel en
migratie van het Programma van Den Haag vooral het ontwikkelen van een
gemeenschappelijk beleid inzake verwijdering en repatriring van illegale vreemdelingen, op
een menselijke manier en met respect voor de menselijke waardigheid. De lidstaten
hanteerden zelf reeds uitwijzingspraktijken, maar deze gebeurden niet altijd met respect voor
de fundamentele rechten van de mens. De Europese Unie verklaarde hiertoe te willen
bijdragen door de uitvaardiging van een aantal richtlijnen, waarbij minimumnormen worden
opgelegd die de lidstaten moeten respecteren in hun uitwijzingsbeleid en praktijk.
123.

Ter implementatie van deze doelstelling nam de Raad meerdere documenten aan111,
waaronder ook Richtlijn 2008/115/EG van het Europees Parlement en de Raad over
gemeenschappelijke normen en procedures in de lidstaten voor de terugkeer van
onderdanen van derde landen die illegaal op hun grondgebied verblijven.112
124.

De Richtlijn tracht de nationale wetgeving van de lidstaten omtrent het terugsturen van
illegale vreemdelingen substantieel te harmoniseren, opdat overal in de Europese Unie
111

Richtlijn 2002/90/EG tot omschrijving van de hulpverlening bij illegale binnenkomst, illegale
doortocht en illegaal verlijf, Kaderbesluit 2002/946/JHA tot versterking van het strafrechtelijk kader
voor de bestrijding van hulpverlening bij illegale binnenkomst, illegale doortocht en illegaal verblijf,
Richtlijn 2003/11/EC aan betreffende de ondersteuning bij doorgeleiding in het kader van maatregelen
tot verwijdering door de lucht, Beschikking 2004/573/EG inzake het organiseren van gezamenlijke
vluchten voor de verwijdering van onderdanen van derde landen tegen wie individuele
verwijderingsmaatregelen zijn genomen van het grondgebied van twee of meer lidstaten.
112
Richtlijn 2008/115/EG van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 2008 over
gemeenschappelijke normen en procedures in de lidstaten voor de terugkeer van onderdanen van
derde landen die illegaal op hun grondgebied verblijven, Pb. L. 24 december 2008, afl. 348, 98-107.

39

gelijke standaarden zouden gelden, dit ter verbetering van de rechtspositie van illegale
vreemdelingen. De richtlijn is enkel van toepassing op illegaal op het grondgebied van een
lidstaat verblijvende onderdanen van derde landen.113 Volgens de preambule kunnen
personen van wie nog geen beslissing is gevallen omtrent hun aanvraag tot internationale
bescherming (asiel of subsidiaire bescherming) niet als illegale vreemdeling beschouwd
worden. Inhoudelijk beschrijft de Richtlijn de gevallen waarin lidstaten kunnen afzien van een
terugkeerbesluit, de modaliteit van vrijwillige terugkeer,
de gevolgen van een
terugkeerbesluit, de procedurele waarborgen en de maatregelen die getroffen moeten
worden in de periode tussen uitvaardiging en uitvoering van het terugkeerbesluit. Artikel 10 is
gewijd aan niet-begeleide minderjarigen. Daarin wordt bepaald dat voorafgaand aan de
uitvaardiging van een terugkeerbesluit, de minderjarige geholpen moet worden, met gepaste
aandacht voor zijn belangen, door bevoegde instanties die niet belast zijn met de uitvoering
van het terugkeerbesluit. Indien een terugkeerbesluit wordt uitgevoerd tegen een nietbegeleide minderjarige, moet de lidstaat zich ervan vergewissen dat die minderjarige
effectief zal teruggestuurd worden naar een familielid, een aangewezen voogd of naar een
adequate opvangfaciliteit in het land van terugkeer. Artikel 17 bepaalt dat niet-begeleide
minderjarigen slechts in bewaring mogen gehouden worden als ultimum remedium en dit
voor een zo kort mogelijke periode. Daarbij moet de mogelijkheid geboden worden tot
vrijetijdsbesteding en toegang tot onderwijs. De instelling waar niet-begeleide minderjarigen
in bewaring worden gehouden, moet steeds afgestemd zijn op de noden van personen van
hun leeftijd.
Inzake de bescherming van slachtoffers van mensenhandel werd ook een richtlijn
aangenomen, namelijk Richtlijn 2004/81/EG van de Raad betreffende de verblijfstitel die in
ruil voor samenwerking met de bevoegde autoriteiten worden afgegeven aan onderdanen
van derde landen die het slachtoffer zijn van mensenhandel of die hulp hebben gekregen bij
illegale immigratie.114
125.

Verder voorzag het Programma van Den Haag enkel in een evaluatie van de
maatregelen die genomen werden ter implementatie van het Programma van Tampere.115
126.

Titel 4.

De implementatie van het Programma van Stockholm


127.
De Commissie had de Raad een voorstel gedaan om een actieplan voor nietbegeleide minderjarigen uit derde landen op te maken. In het Programma van Stockholm
uitte de Raad haar tevredenheid over dit voorstel en voorzag ze de uitvoering ervan. Op 6
mei 2010 heeft de Commissie het Actieplan niet-begeleide minderjarigen116 meegedeeld aan
het Europees Parlement en de Raad.
Wat asiel en migratie over het algemeen betreft, voorziet de Raad in de verdere
uitbouw van het bestaande beleid onder de Programmas van Tampere en Den Haag.
128.

113

Artikel 1 van de Richtlijn


Richtlijn 2004/81/EG van de Raad van 29 april 2004 betreffende de verblijfstitel die in ruil voor
samenwerking met de bevoegde autoriteiten wordt afgegeven aan onderdanen van derde landen die
het slachtoffer zijn van mensenhandel of hulp hebben gekregen bij illegale immigratie, Pb. L. 6
augustus 2004, afl. 261, 19-23.
115
T. BALZACQ en S. C. CARRERA, The Hague Programma : the long road to freedom, security and
justice in T. BALZACQ en S. CARRERA (eds.) Security versus Freedom? A challenge for Europes
Future, Hampshire, Ashgate Publishing Limited, 2006, 9-18.
116
COM (2010) 213 def.
114

40

Daarbij blijft de aandacht gaan naar de strijd tegen misbruik van de asielprocedure en het
verlenen van procedurele minimumgaranties. De Commissie wordt echter ook uitgenodigd
om nieuwe wetgevende voorstellen te doen, waar ze dat nodig acht.
Na evaluatie van de bestaande instrumenten, bleek dat de praktische toepassing van
de verschillende richtlijnen zeer uiteenlopend was onder de lidstaten. Uit een rapport van de
Cypriotische Voorzitter117 blijkt dat men volop bezig is aan een herziening van de richtlijnen
die in de Tampere-periode goedgekeurd werden. Een nieuwe Kwalificatierichtlijn werd reeds
goedgekeurd.118 De rechten verbonden aan de subsidiaire beschermingsstatus worden
ermee uitgebreid en er is een verdere gelijkschakeling van het statuut met de
vluchtelingenstatus op het vlak van toegang tot het werk en gezondheidszorg. De rechten
van minderjarigen worden versterkt en ten aanzien van niet-begeleide minderjarigen wordt
de plicht van de lidstaten om de familieleden zo spoedig mogelijk op te sporen
gespecificeerd en uitgebreid met het geval waarin de opsporing reeds begonnen was in een
andere lidstaat. De voorwaarde dat personen die met niet-begeleide minderjarigen werken
een passende opleiding met betrekking tot hun behoeften moeten gevolgd hebben, wordt
aangevuld met de voorwaarde dat ze deze opleiding moeten blijven volgen (artikel 31
Richtlijn 2011/95/EU).
129.

Afdeling 5. Besluit
De Europese Unie streeft ernaar om een werkelijk gemeenschappelijk beleid inzake
asiel en migratie te ontwikkelen. Dit is op heden nog maar in zwakke mate gebeurd. De
richtlijnen laten nog te veel ruimte aan de lidstaten en van een werkelijk substantieel
eengemaakt asiel- en migratierecht is nog geen sprake.119
130.

Inzake niet-begeleide minderjarigen komen steeds dezelfde bezorgdheden terug: het


probleem van de leeftijdsbepaling, het feit dat de familie van de minderjarige zo snel mogelijk
moet opgespoord worden, de toewijzing van een voogd of andere wettelijk
vertegenwoordiger, de toegang tot onderwijs, de detentie, het recht op medische zorg en
overkoepelend de notie dat alle beslissingen steeds rekening moeten houden met het belang
van het kind.
131.

Richtlijnen zijn bindende wetgevende instrumenten, waarbij de lidstaten slechts


gebonden zijn de gestelde doeleinden te verwezenlijken, op een manier naar keuze. In de
eerste plaats kan een lidstaat dit doen via wettelijk ingrijpen. Het spreekt voor zich dat de
Europese Unie een sterke en zeer invloedrijke (f)actor is op het beleid van de lidstaten ten
aanzien van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen, waaronder ook Belgi.
132.

117

Stockholm
mid-term
review
van
de
Raad
van
13
november
2012,
http://www.statewatch.org/news/2012/nov/eu-council-stockholm-mid-review-15921-12.pdf
(geconsulteerd op 25 april 2013).
118
Richtlijn 2011/95/EU van het Europees Parlement en de Raad van 13 december 2011 inzake
normen voor de erkenning van onderdanen van derde landen of staatlozen als personen die
internationale bescherming genieten, voor een uniforme status voor vluchtelingen of voor personen
die in aanmerking komen voor subsidiaire bescherming, en voor de inhoud van de verleende
bescherming, Pb. L. 20 december 2011, afl. 337, 9-26.
119
S. PEERS, The second phase of the Common European Asylum System: A brave new world or
lipstick on a pig?, Statewatch Analysis, 8 april 2013, p. 17, http://www.statewatch.org/analyses/no220-ceas-second-phase.pdf (geconsulteerd op 25 april 2013).

41

Hoofdstuk 4.

Besluit

In dit eerste deel kwamen drie internationale niveaus aan bod, die elk instaan voor
de bescherming van de rechten van de mens, van vluchtelingen en van kinderen. Elk niveau
heeft echter zijn voordelen en nadelen.
133.

Op inhoudelijk vlak kan besloten worden dat de verdragen op niveau van de


Verenigde Naties de meeste bescherming bieden. De verdragen zelf zijn opgesteld in zeer
algemene bewoordingen en door het werk van de Comits onder de verdragen werden deze
vertaald in concrete en verregaande normen. De Europese Unie en de Raad van Europa
bieden minder bescherming, maar met betrekking tot de Raad van Europa moet dit
genuanceerd worden in het licht van de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten
van de Mens.
134.

Wat inhoudelijk eveneens opvalt, is de uitgebreide aandacht die gaat naar de bescherming
van vluchtelingen en asielzoekers en de uiterst zwakke aandacht voor illegale
vreemdelingen. Opnieuw is de Raad van Europa het buitenbeentje, daar de positie van
illegale vreemdelingen via de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de
Mens al verbeterd werd.
Op vlak van afdwingbaarheid heeft de Europese Unie dan weer een streepje voor op
de Verenigde Naties.
135.

Belgi is echter lid van elk van deze internationale organisaties en is gebonden tot
naleving van de minimumnormen die op elk niveau aangenomen werden. Het beste van elk
niveau zou dus in Belgi zijn weerslag moeten vinden. In de praktijk gaat dit echter niet
steeds zo vlot en zowel op vlak van de Verenigde Naties, de Raad van Europa en de
Europese Unie is Belgi reeds meerdere keren teruggefloten geweest, wegens een totaal
gebrek aan of onvoldoende uitvoering van haar internationale plichten. In het volgende deel
zal dit af en toe pijnlijk duidelijk worden.
136.

42

DEEL III. EVOLUTIE VAN DE WETGEVING IN


BELGI OMTRENT NIET-BEGELEIDE
MINDERJARIGE VREEMDELINGEN
Hoofdstuk 1.

Het verblijfsstatuut

Afdeling 1. Inleiding
Hoewel verblijf en opvang in het dagelijkse woordgebruik met elkaar verward kunnen
worden, zijn het conceptueel twee totaal verschillende begrippen in het vreemdelingenrecht.
137.

Zoals later aan bod zal komen, hebben alle niet-begeleide minderjarige vreemdelingen de
iure recht op opvang in Belgi. Dit betekent niet steeds dat ze ook gerechtigd zijn om op het
Belgisch grondgebied te verblijven. Dit recht heeft men slechts wanneer men beschikt over
een wettige en geldige verblijfstitel. Een dergelijke titel kan verschillende vormen aannemen
en kan op verschillende manieren bekomen worden. Een volledige uiteenzetting van de
regeling omtrent verblijf voor vreemdelingen in het algemeen valt echter buiten het bestek
van deze masterproef en zal dan ook niet besproken worden.
Dit hoofdstuk concentreert zich op de wettelijke verblijfspositie van niet-begeleide
minderjarige vreemdelingen in het heden en in het verleden. In Belgi wordt op vlak van
verblijfsrecht traditioneel een onderscheid gemaakt tussen asielzoekende niet-begeleide
minderjarigen en zij die dat niet doen en die in geen andere procedure waaraan verblijfsrecht
gekoppeld wordt, verwikkeld zijn. Dat onderscheid is dan ook de leidraad doorheen dit
hoofdstuk.
138.

Eerst zal de huidige situatie toegelicht worden, gevolgd door de evolutie van de
reglementering hieromtrent om te besluiten met een analyse van de factoren die invloed
hebben uitgeoefend op deze evolutie.

Afdeling 2. De huidige wettelijke regeling


Titel 1.

Een tijdelijk verblijfsrecht

a. Niet-begeleide minderjarige asielzoekers


Niet-begeleide minderjarige vreemdelingen die erkend willen worden als vluchteling
moeten dezelfde procedure doorlopen als volwassen asielzoekers. Enig verschilpunt is dat
de ambtenaren die het dossier behandelen hiervoor speciaal moeten opgeleid zijn en dat de
voogd steeds aanwezig moet zijn bij het verhoor.120 Na indiening van het verzoek moet de
minderjarige zich binnen 8 dagen aanmelden bij het gemeentebestuur van zijn of haar
verblijfplaats en zal daar een Attest van Immatriculatie ontvangen, dat geldig is gedurende
een verlengbare periode van 3 maanden.
139.

b. De bijzondere verblijfsprocedure
140.
Niet-begeleide minderjarigen die geen asiel aangevraagd hebben, van wie de
asielaanvraag afgewezen werd, die geen andere verblijfsprocedure doorlopen en die op
120

E. BROECKAERT en I. DERLUYN, Niet-begeleide buitenlandse minderjarigen, TJK 2005, afl. 1, 12-

21.

43

geen enkele andere basis een verblijfsrecht kunnen krijgen, kunnen zich beroepen op de
bijzondere verblijfsprocedure, die sinds de Wet van 12 september 2011 ingeschreven staat
in de artikelen 61/14 tot en met 61/25 van de Vreemdelingenwet. De betrokkene moet verder
definitief gedentificeerd zijn als niet-begeleide minderjarige vreemdeling door de Dienst
Voogdij.121 Hij moet dus voldoen aan de voorwaarden van de definitie uit de Voogdijwet om
de bijzondere verblijfsprocedure te kunnen opstarten.
141.
De procedure122 is er centraal op gericht om een duurzame oplossing te vinden voor
de niet-begeleide minderjarige vreemdeling. Deze oplossing kan bestaan uit, hetzij de
gezinshereniging, hetzij de terugkeer naar het land van herkomst of naar het land waar
betrokkene gemachtigd of toegelaten is tot verblijf met garanties op adequate opvang en
verzorging [], hetzij de machtiging tot verblijf in Belgi.123 Steeds moet voorkeur gegeven
worden aan de oplossing waarbij de minderjarige met zijn of haar familie herenigd wordt.124
Indien de duurzame oplossing bestaat uit terugkeer naar het land van herkomst of een derde
land, wordt een bevel tot terugbrenging afgeleverd aan de voogd. Daarbij moet de
administratie steeds voldoende voorzichtigheid aan de dag leggen en grondig nagaan of de
betrokkene in het land van bestemming adequate opvang en verzorging zal ontvangen. Zo
lang hierover geen zekerheid bestaat, kan het bevel tot terugbrenging niet uitgevoerd worden
en moet het verlengd worden. 125 De waarborgen van opvang en verzorging zijn immers
modaliteiten van de terugkeer, eerder dan elementen van de duurzame oplossing, en zo lang
deze modaliteiten niet in orde gebracht zijn, kan de terugkeer niet uitgevoerd worden. 126
Indien niet onmiddellijk een duurzame oplossing gevonden wordt, krijgt de minderjarige in
afwachting een voorlopige verblijfstitel. 127 Zolang de duurzame oplossing niet gevonden
wordt, kan de minderjarige in Belgi blijven met een AI model A (oranje kaart). 128 Deze is 6
maanden geldig en kan telkens met dezelfde duur verlengd worden, op aanvraag van de
voogd, mits voorlegging van een aantal bewijskrachtige documenten en voorstel van
duurzame oplossing.129,130 Indien de duurzame oplossing in Belgi ligt, wordt eerst een
tijdelijk BIVR afgeleverd, dat 1 jaar geldig is.131 n maand voor deze verblijfstitel vervalt,
moet de voogd de verlenging aanvragen op voorlegging van bewijskrachtige documenten die

121

Artikel 61/14, 1 Vw.


X, Niet-begeleide minderjarige vreemdelingen, NjW 14 december 2011, afl. 252, 719; L.
LEMMENS, Meer bescherming voor niet-begeleide minderjarige vreemdelingen, Jura Nieuws 28
november 2011.
123
Artikel 61/14, 2 Vw.
124
Artikel 61/17 Vw.
125
RvV 22 januari 2009, nr. 21.818, Rev. dr. tr. 2009, afl. 152, 20; RvV 31 mei 2010, nr. 44.410, J. dr.
jeun. 2010, afl. 298, 40.
126
RvV 26 augustus 2009, nr. 30.626, T. Vreemd. 2010, afl. 2, 175.
127
Artikel 61/18 Vw.
128
Artikel 110undecies KB Vw.
129
Artikel 61/19 Vw.
130
Zolang geen duurzame oplossing gevonden wordt en de betrokkene aan de
toepassingsvoorwaarden blijft voldoen, mag de betrokkene niet uitgewezen worden. Hier moet
opgemerkt worden dat de DVZ niet verplicht is om de tijdelijke verblijfstitel te verlengen. Indien de
Dienst weigert om het AI te verlengen, komt de minderjarige in een onregelmatige situatie. In principe
blijft een minderjarige steeds recht hebben op opvang.
131
Artikel 61/20 Vw.
122

44

betrekking op het levensproject van zijn of haar pupil. 132 3 jaar na afgifte van het eerste BIVR
wordt een BIVR van onbepaalde duur afgeleverd.133
De voogd moet de procedure opstarten, door de aanvraag bij de DVZ in te dienen. De
minderjarige moet gehoord worden, steeds in aanwezigheid van de voogd.134

Titel 2.

Geen recht op verblijfstitel?


124.
Uit het voorgaande blijkt dat een grote groep niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen zonder enige verblijfstitel op het Belgisch grondgebied vertoeft en zich dus in
een illegale verblijfssituatie bevinden. In de regel staat het nationale Staten vrij om illegale
vreemdelingen van hun grondgebied te verwijderen. Zoals eerder reeds vermeld (zie: randnr.
73) moet dit genuanceerd worden in het licht van het EVRM. Bovendien moet rekening
gehouden worden met het internationaal recht. Het Kinderrechtenverdrag bepaalt immers dat
bij elke beslissing ten aanzien van minderjarigen rekening moet worden houden met het
hoogste belang van het kind; de Resolutie van 1997 van de Raad van de Europese Unie
stipuleert dat een duurzame oplossing moet gevonden worden voor elke niet-begeleide
minderjarige vreemdeling en dat geen uitwijzing mag plaatsvinden zolang het niet zeker is
dat de minderjarige in het land van bestemming adequate opvang en verzorging zal
ontvangen.
125.
Daaruit volgt dat niet-begeleide minderjarigen die over geen enkele verblijfstitel
beschikken in principe niet uitgewezen kunnen worden zolang er geen afdoende waarborgen
bestaan dat de minderjarige effectief zal opgevangen worden in het land van bestemming en
daar voldoende zorg zal krijgen. Artikel 118 van het Koninklijk Besluit bij de
Vreemdelingenwet135 bepaalt dat aan minderjarige vreemdelingen geen BGV kan betekend
worden. Een dergelijk bevel wordt vervangen door een bevel tot terugbrenging (bijlage 38).
Dit houdt in dat een volwassene ervoor moet zorgen dat de minderjarige veilig het land van
bestemming bereikt. In de praktijk geeft de DVZ echter toch een BGV af aan minderjarige
vreemdelingen die ouder zijn dan 16 jaar en die voldoende matuur zijn om zelfstandig te
reizen.
De verwijdering van het grondgebied van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen naar
een land waarbij onvoldoende garanties op adequate opvang en effectieve zorg, aangepast
aan de leeftijd en maturiteit houdt een schending in van artikel 3 van het EVRM. Dat heeft
het EHRM zelf geoordeeld in de zaak Tabitha136 en wordt daarin gevolgd door de Belgische
rechtspraak.137

132

Artikel 61/21 Vw.


Artikel 61/23 Vw.
134
Artikel 61/15 en 61/16 Vw.
135
Koninklijk Besluit van 8 oktober 1981 betreffende de toegang tot het grondgebied, het verblijf, de
vestiging en de verwijdering van vreemdelingen, BS 27 oktober 1981. (hierna: Vb.)
136
EHRM Mubilanzila Mayeka en Kaniki Mitunga t. Belgi, 12 oktober 2006.
137
K.G. Rb. Brussel 13 januari 2006, J. dr. jeun. 2006, afl. 252, 32, noot C. VAN ZEEBROUCK; Rb.
Brussel 7 september 2009, J. dr. jeun. 2009, afl. 288, 36.
133

45

Afdeling 3. De evolutie van de regelgeving omtrent de verblijfspositie van nietbegeleide minderjarige vreemdelingen
Titel 1.

Een totaal gebrek aan regelgeving


126.
Oorspronkelijk bestond absoluut geen enkele regeling over het behandelen van
dossiers inzake niet-begeleide minderjarige vreemdelingen.
Niet-begeleide minderjarigen die asiel wilden aanvragen, moesten dezelfde procedure
doorlopen als volwassenen. Daarbij werd op geen enkele manier rekening gehouden met de
minderjarigheid en de bijzonder kwetsbare situatie van dergelijke personen. De minderjarige
had geen recht op enige bijstand en kon net als volwassenen opgesloten worden in
afwachting van een beslissing, en zonder pardon teruggestuurd worden, zonder enige
bescherming.
Niet-begeleide minderjarigen die geen asiel aanvraagden en op geen enkele andere manier
een legaal statuut konden bekomen, waren er nog erger aan toe.
127.
Het enige artikel in de vreemdelingenwetgeving waarin aandacht werd geschonken
aan niet-begeleide minderjarigen, is misschien het artikel 118 Vb. Volgens dit artikel mocht
aan geen enkele persoon die minder dan 18 jaar oud is, een bevel om het grondgebied te
verlaten afgeleverd worden. Een dergelijk bevel moest vervangen worden door een bevel tot
terugbrenging. Dit hield in dat aan een volwassene het bevel en de verantwoordelijkheid
werd gegeven om de minderjarige te begeleiden naar het land van uitwijzing.138

Titel 2.

De dienstnota van 1 april 1999


128.
De resolutie van de Raad van de Europese Unie van 1997 was intussen een feit, en
hoewel niet bindend, was deze resolutie de weerslag van een politiek akkoord binnen de
Europese Unie. Er ging dus wel een grote druk van uit om de bepalingen erin vervat te
implementeren in nationaal recht. De resolutie stipuleert niet dat niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen steeds een verblijfsrecht moeten krijgen, maar ze kent wel een minimale
bescherming toe. Zo bepaalt artikel 5 dat niet-begeleide minderjarigen slechts mogen
weggestuurd worden indien voldoende zekerheid bestaat dat de betrokkene in het land van
bestemming adequate opvang en zorg zal ontvangen.
129.
Aangezien de wetgever bleef stilzitten, werd binnen de Dienst Vreemdelingenzaken
een Bureau Niet-begeleide minderjarigen opgericht139 en een interne nota140 verspreid, die
enigszins aan de resolutie moest tegemoetkomen. De nota bepaalde dat alle niet-begeleide
minderjarigen die geen asiel aangevraagd hadden of van wie de asielaanvraag afgewezen
was, en bij wie geen onmiddellijke repatriring mogelijk was, een aankomstverklaring
moesten krijgen. Deze was geldig voor een periode van 3 maanden, gedurende dewelke een
duurzame oplossing gezocht werd. Indien geen duurzame oplossing gevonden werd binnen
3 maanden, kon de aankomstverklaring verlengd worden met nogmaals 3 maanden op
voorwaarde dat er vooruitgang geboekt werd in het dossier. Bestond de duurzame oplossing
uit het verblijf in Belgi, dan kreeg de minderjarige een voorlopig BIVR afgeleverd. Indien na
138

F. VAN KONNEGEM, [Vreemdelingen] Illegaal verblijf en verwijderingsmaatregelen in X, Postal


Memorialis. Lexicon strafrecht, strafvordering en bijzondere wetten,189-200.
139
J. HONGENAERT en J. VAN COILLIE, Het Bureau Niet-Begeleide Minderjarigen bij de Dienst
Vreemdelingenzaken, TJK 2000, afl. 3, 105-108.
140
Dienstnota van de 1 april 1999 betreffende de bescherming van de niet-begeleide minderjarigen en
de behandeling van de verblijfsdossiers, niet gepubliceerd.

46

2 jaar verblijf nog steeds geen enkel vooruitzicht bestond op terugsturing, werd het BIVR
definitief voor onbepaalde tijd.141
130.
De geboden bescherming in de dienstnota was al relatief zwak, de toepassing van
de nota in de praktijk zwakte die nog meer af. Uit een onderzoek naar de toepassing van de
dienstnota in 2001 door de vzw Haven bleek dat minderjarigen verschillend behandeld
werden naargelang ze asiel aangevraagd hadden en naargelang ze ouder of jonger dan 16
jaar waren. Bij uitgeprocedeerde asielzoekers ouder dan 16 jaar werd systematisch een BGV
toegevoegd bij de negatieve beslissing over de asielaanvraag. Wie jonger dan 16 jaar was
kreeg geen dergelijk bevel opgelegd. Niet-begeleide minderjarigen die geen asiel
aangevraagd hadden, kregen in de regel een aankomstverklaring. Het verschil in
behandeling had belangrijke consequenties. Wie een aankomstverklaring ontvangen had,
kon zich wenden tot het OCMW om maatschappelijke dienstverlening te krijgen. Wie slechts
een verlengd bevel tot terugbrenging had, kon dit niet, met alle gevolgen van dien.
Bovendien werd de procedure uit de dienstnota in sommige gevallen niet eens nageleefd.
Soms werd helemaal geen verblijfsvergunning toegekend en soms werd nagelaten om een
verkregen titel te verlengen.142
131.
De nota deed evenmin iets aan de precaire situatie van niet-begeleide minderjarigen
die wel asiel aangevraagd hadden er was immers geen aparte procedure, noch een
aangepaste procedure, noch bijstand tijdens de procedure of bij wie repatriring wel
mogelijk was. I. LAMMERANT, cordinator voor de minderjarigen bij het CGVS, nuanceerde dit
echter in haar bijdrage en verklaarde dat het CGVS bij de behandeling van asielaanvragen
van niet-begeleide minderjarigen wel zoveel mogelijk probeerde rekening te houden met de
leeftijd, maturiteit en bijzondere situatie van deze personen.143

Titel 3.

De dienstnota van 1 maart 2002


131.
Op 1 maart 2002 werd een nieuwe dienstnota144 verspreid ter vervanging van de
interne nota van 1 april 1999. In plaats van de voorgaande procedure te verbeteren en het
beschermingsniveau op te trekken, werd de praktijk formeel bevestigd. De nota stipuleerde
expliciet dat uitgeprocedeerde minderjarige asielzoekers een verlengd bevel tot
terugbrenging konden ontvangen en minderjarigen die geen asiel aangevraagd hadden een
aankomstverklaring. Wanneer het bevel tot terugbrenging echter gedurende 1 jaar steeds
verlengd was, kon deze vervangen worden door een aankomstverklaring. Daarbij moet
benadrukt worden dat een verblijfstitel kon toegekend worden. In de praktijk moesten
betrokkenen dus goed meewerken met de administratie om in de gunst van de DVZ te
blijven. De mogelijkheid van uitwijzing van een jongere boven de 16 jaar die over voldoende
maturiteit beschikte om zelfstandig te reizen werd officieel vastgelegd. Een nieuwe regel

141

A. JONCKHEERE en K. GROSJEAN, Situation juridique des enfants trangers en Belgique, le cas des
mineurs non accompagns, Luik, Editions Jeunesse et droit, 2000, 33-35.
142
J. VAN DER AUWERAERT, Buitenlandse niet-begeleide minderjarigen in Belgi: wie moet tegen wie
beschermd worden?, TJK 2000, afl. 3, 12-18.
143
I. LAMMERANT, Minderjarige niet-begeleide kandidaat vluchtelingen: het beleid van het
Commissariaat-generaal voor de Vluchtelingen en de Staatlozen, TJK 2000, afl. 3, 108-110.
144
Dienstnota van 1 maart 2002 betreffende de behandeling van dossiers aangaande het verblijf van
niet-begeleide minderjarige vreemdelingen, niet gepubliceerd.

47

maakte het mogelijk om een toegekende verblijfstitel terug in te trekken bij wijze van
sanctie.145
De initile dienstnota was reeds formeel niet conform het Kinderrechtenverdrag en de
resolutie van 1997 van de Raad van Europa. De nieuwe nota bracht het niveau van
bescherming op een nog lager pitje.

Titel 4.

De invloed van de Voogdijwet


132.
Intussen was de Voogdijwet van 2002 afgekondigd. Artikel 9 2, gewijzigd bij wet
van 27 december 2004, bepaalde dat de voogd zijn pupil in elke fase van de asielprocedure
moest begeleiden en dat elk verhoor door de voogd moest bijgewoond worden. Bij
afwezigheid van de voogd, of zo nodig de vervangend voogd, kon het verhoor niet doorgaan.
De voogd moest ook ambtshalve en onverwijld bijstand van een advocaat aanvragen.
Hiermee werd de rechtspositie van de asielzoekende niet-begeleide minderjarige al voor een
groot stuk verbeterd.
133.
Voor niet-begeleide minderjarigen die geen asiel aangevraagd hadden of van wie de
asielprocedure negatief geindigd was, bleef de interne dienstnota van 2002 gelden.

Titel 5.

De omzendbrief van 15 september 2005


134.
Op 15 december 2005 publiceerde de Minister van Binnenlandse Zaken een
omzendbrief betreffende het verblijf van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen146,
waardoor de bijzondere verblijfsprocedure, zoals deze eerst uitgewerkt was in de interne
dienstnota van 1 april 1999 en aangepast door de dienstnota van 1 maart 2002, voor het
eerst een reglementaire basis kreeg.
135.
De hele procedure draaide rond het vinden van een duurzame oplossing voor de
niet-begeleide minderjarige. Die kon bestaan uit gezinshereniging, terugkeer naar het land
van herkomst of een derde land indien het vaststond dat de minderjarige daar behoorlijke
opvang en zorg kon genieten of integratie in Belgi. Het Bureau Minderjarigen onder de
Directie Toegang en Verblijf van de DVZ had de opdracht om te zoeken naar de duurzame
oplossing, waarbij de voogd een centrale rol speelde.
De voogd moest de aanvraag tot opstarten van de bijzondere verblijfprocedure indienen bij
het Bureau. De minderjarige moest gehoord worden, steeds in aanwezigheid van de voogd.
Indien de duurzame oplossing bestond uit de terugkeer naar het land van herkomst of een
derde land, werd aan de voogd een bevel tot terugbrenging afgeleverd. Indien nog geen
duurzame oplossing gevonden was, moest in afwachting een verblijfstitel toegekend worden.
Minderjarigen die nog geen enkele verblijfsprocedure doorlopen hadden, kregen een
aankomstverklaring, die 3 maand geldig was. Van minderjarigen bij wie een vorige procedure
negatief afgelopen was en in dat kader een bevel tot terugbrenging ontvangen hadden, werd
dit bevel verlengd. Telkens de titel dreigde te vervallen, kon de voogd een aanvraag doen
om deze te laten verlengen, respectievelijk met 3 maand en 1 maand. Bij elke aanvraag
werd het volledige dossier opnieuw behandeld en over de verlenging werd geval per geval
145

J. VAN DER AUWERAERT, Buitenlandse niet-begeleide minderjarigen in Belgi: wie moet tegen wie
beschermd worden?, TJK 2000, afl. 3, 12-18.
146
Omzendbrief van 15 september 2005 betreffende het verblijf van niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen, BS 7 oktober 2005.

48

beslist. Indien na 6 maanden nog steeds geen duurzame oplossing gevonden was, kon een
BIVR voor 1 jaar afgeleverd worden, op voorwaarde dat de minderjarige een nationaal
paspoort kon voorleggen. Ook deze verblijfstitel kon telkens verlengd worden, indien de
voogd dit kon verantwoorden op basis van elementen die met zijn pupil te maken hadden
(kennis van n van de drie landstalen, regelmatig schoolbezoek, de gezinssituatie of
andere elementen). Na 3 jaar kon een BIVR van onbepaalde duur toegekend worden, indien
nog steeds geen andere duurzame oplossing gevonden was.
136.
Deze procedure kon enkel aangewend worden door niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen die door de dienst Voogdij definitief als zodanig gedentificeerd werden en die
niet in een asielprocedure of andere procedure, waaraan een tijdelijk verblijfsrecht gekoppeld
was, zaten.
137.
Het feit dat een reglementaire basis bestond voor de bijzondere verblijfsprocedure
betekende een stap voorwaarts. De verplichte bijstand van een voogd bood ook reeds een
verhoogde bescherming. Inhoudelijk was de omzendbrief echter relatief gelijkaardig aan de
interne dienstnotas van voorheen. De administratieve last was zwaar aangezien elke
verlenging opnieuw aangevraagd moest worden en elke beslissing gepaard ging met een
volledige behandeling van het dossier -, de verblijfsrechtelijke positie precair en de
rechtsonzekerheid groot.
Bovendien hadden niet-begeleide Europese minderjarigen geen toegang tot deze procedure.
Voor deze groep bestond nog steeds geen regeling omtrent hun verblijfspositie.

Titel 6.

De Wet van 12 september 2011


138.
Met de Wet van 12 september 2011147 werd het verblijfsstatuut van de niet-begeleide
minderjarige niet-asielzoekende vreemdeling wettelijk verankerd. Onder Titel II van de
Vreemdelingenwet werd een nieuw Hoofdstuk VI ingevoegd: Niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen, dat de huidige artikelen 61/14 tot 61/25 omvat.
139.
De wetgever wenste de precaire rechtspositie van niet-begeleide minderjarigen
onder de omzendbrief te verhelpen. In de wet werden de grote lijnen van de omzendbrief
overgenomen, maar het voorlopige verblijfsrecht kreeg een stabieler karakter, de
administratieve rompslomp werd verlicht en er werden sterkere juridische waarborgen
ingelast.148
140.
De nieuwe bepalingen zijn enkel van toepassing op niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen die geen asiel aangevraagd hebben, noch een andere procedure tot
bescherming, machtiging of toelating tot verblijf of tot vestiging doorlopen.149 Asielzoekende
minderjarigen worden immers op gelijke voet behandeld als volwassenen en krijgen dezelfde
voorlopige verblijfstitel in afwachting van een beslissing omtrent hun aanvraag. Wie in een
andere verblijfsprocedure zit, kan zich evenmin beroepen op deze bijzondere
verblijfsprocedure, zolang die eerste procedure nog hangende is. Wanneer de aanvraag tot
147

Wet van 12 september 2011 tot wijziging van de wet van 15 december 1980 betreffende de
toegang tot het grondgebied, het verblijf en de vestiging en de verwijdering van vreemdelingen met
het oog op de toekenning van een tijdelijke machtiging tot verblijf aan de niet-begeleide minderjarige
vreemdeling, BS 28 november 2011.
148
Memorie van toelichting, Parl. St. Kamer Bijzondere zitting 2010, nr. 0288/001.
149
Artikel 61/15 Vw.

49

asiel geweigerd werd en/of ook de andere procedures negatief afgelopen zijn, kan de
minderjarige echter wel een verblijfstitel aanvragen op basis van de nieuwe bijzondere
verblijfsprocedure.
141.
Voor de inhoudelijke regeling wordt verwezen naar wat reeds gezegd werd onder
Afdeling 2 van dit hoofdstuk.
142.
Deze regeling biedt duidelijk veel meer zekerheid voor de minderjarigen. Met een
attest van Immatriculatie model A op zak, bezit de minderjarige een stabieler
verblijfsdocument dan zowel de aankomstverklaring als het verlengde bevel tot
terugbrenging. Ten eerste is een AI 6 maanden geldig, in plaats van 3 maanden of 1 maand.
Indien nog geen voorlopige oplossing gevonden werd na die eerste 6 maanden, kan die
termijn gewoon verlengd worden met nogmaals 6 maanden en dit tot een duurzame
oplossing gevonden wordt, binnen een maximale periode van 3 jaar. De verlenging van een
aankomstverklaring moest echter elke 3 maanden aangevraagd worden en het bevel tot
terugbrenging zelfs maandelijks. Bovendien werd bij elke aanvraag tot verlenging de situatie
en de duurzame oplossing volledig opnieuw gevalueerd. Dit betekende constante stress en
een zeer zware administratieve last voor de voogd. Op heden moet 3 jaar na afgifte van de
eerste verblijfstitel een permanente verblijfsvergunning verstrekt worden. Voordien was dit
slechts een optie en wel op voorwaarde dat nog steeds geen duurzame oplossing gevonden
was. Om een BIVR te krijgen was het oorspronkelijk vereist dat een nationaal paspoort
afgegeven werd en daar werd slechts in zeer uitzonderlijke omstandigheden van afgeweken.
De Wet van 2011 stelt die voorwaarde in beginsel ook, maar als de voogd aantoont dat hij
het nodige gedaan heeft om de identiteit van de niet-begeleide minderjarige vreemdelingen
aan te tonen en daar desondanks niet in geslaagd is, is een nationaal paspoort niet
vereist.150

Titel 7.

Knelpunten
143.
Niet-begeleide minderjarige vreemdelingen die onderdaan zijn van een land dat tot
de Europese Economische Ruimte behoort, worden nog steeds uitgesloten van de
toepassing van de bijzondere verblijfsprocedure. Dergelijke minderjarigen die geen asiel
aangevraagd hebben en die op geen andere manier enig verblijfsrecht kunnen krijgen,
kunnen zich evenmin beroepen op de bijzondere verblijfsprocedure. Dit wekt enige
verbazing, aangezien afkomst geen invloed heeft op de principile kwetsbaarheid van
minderjarigen die zowel niet-begeleid als vreemdeling zijn. Een verschillende behandeling op
basis van nationaliteit is in dit kader niet gerechtvaardigd en vormt dus een schending van
het verbod van discriminatie. Doordat niet-begeleide minderjarige vreemdelingen evenmin
onder de toepassing van de Voogdijwet vallen, wordt hen de facto ook het recht op een
effectief rechtsmiddel, zoals gewaarborgd door artikel 23 EVRM, ontzegd.151
144.
Om enigszins te voorzien in een oplossing werd in augustus 2007 een
omzendbrief152 uitgevaardigd die de Dienst Signalement van niet-begeleide Europese
minderjarigen in kwetsbare toestand (hierna: SEMK) oprichtte binnen de FOD Justitie en een
150

Artikel 61/20 Vw.


K. VAN LAETHEM en K. WEIS, Uitzetting niet-begeleide (seksueel misbruikte) EU-minderjarigen is
onverenigbaar met mensenrechtelijke verplichtingen van Belgi, TJK 2011, afl. 3, 173-180.
152
Omzendbrief van 2 augustus 2007 betreffende niet-begeleide Europese minderjarigen in kwetsbare
toestand, BS 17 september 2007.
151

50

regeling uitwerkt die deze niet-begeleide minderjarigen tijdelijk onder hoede plaatst.
Wanneer een overheid kennis neemt van de aanwezigheid van een niet-begeleide Europese
minderjarige, moet deze onverwijld de dienst SEMK op te hoogte stellen, alsook de DVZ. Na
verificatie van de identiteit en niet-inschrijving in n van de bevolkingsregisters, neemt de
dienst SEMK onmiddellijk de nodige maatregelen voor een aangepaste sociale plaatsing
onder de hoede van een organisatie die sociaal werk met deze groep minderjarigen verricht.
De minderjarige kan gehuisvest worden in een OOC of ergens ondergebracht worden via
een maatregel van bijzondere jeugdzorg.
Deze regeling biedt echter geen enkel verblijfsrecht aan niet-begeleide Europese
minderjarigen. Bovendien is het personeel toepassingsgebied uiterst beperkt. Enkel nietbegeleide Europese minderjarigen die zich in een uiterst kwetsbare toestand bevinden,
komen in aanmerking voor de plaatsing onder hoede. Die kwetsbare toestand wordt in de
omzendbrief omschreven als de toestand van een minderjarige die gevaar lopen wegens
een onregelmatige administratieve toestand, onstabiele sociale toestand, zwangerschap,
gebrekkigheid, een gebrekkige lichamelijke of geestelijke toestand, als slachtoffer van
mensenhandel of mensensmokkel of bedeltoestand.

Afdeling 4. Besluit
145.
Met betrekking tot het verblijfsstatuut van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen
hinkt de Belgische wetgeving hopeloos achter en is momenteel niet in overeenstemming met
de internationale minimumstandaarden.
146.
De eerste regelgeving bestond uit niet-afdwingbare documenten, die bovendien
slechts een zeer zwakke bescherming boden. Deze zijn er gekomen ter implementatie van
de resolutie van 1997 van de Raad van Europa, maar van een werkelijke implementatie is
geen sprake. De werkelijke reden van de verspreiding van de omzendbrief ligt mijn inziens
eerder in de aanhoudende kritiek op internationaal en nationaal vlak, in het licht van de
stijgende instroom van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen rond de eeuwwisseling en
de stijgende nood aan enige regeling omtrent het verblijf van minderjarigen die op basis van
een asielaanvraag of een andere algemene procedure waar tijdelijk verblijfsrecht aan
gekoppeld is, geen verblijfsrecht kunnen krijgen.
147.
Het internationaal niveau speelde op dit punt een minimale rechtstreekse rol. In de
verschillende verdragen, richtlijnen en andere documenten wordt steeds gehamerd op het
vinden van een duurzame oplossing, maar enkel in de Resolutie van 1997 van de Raad van
de Europese Unie staat letterlijk dat niet-begeleide minderjarige vreemdelingen tot het
grondgebied moeten toegelaten worden, of althans niet uitgewezen moeten worden, zolang
geen duurzame oplossing gevonden is en zolang geen garanties bestaan dat de
minderjarige in het land van bestemming opvang en verzorging zal genieten.
148.
De Belgische rechtspraak, met de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen op kop,
verwijst in haar uitspraken echter geregeld naar het Kinderrechtenverdrag, met name naar
artikel 3 met betrekking tot het belang van het kind, en naar het verbod van onmenselijke
behandeling uit artikel 3 EVRM. Op basis van deze artikelen fluit ze de administratie vaak
terug, vooral met betrekking tot het zoeken naar een duurzame oplossing en het afleveren
en uitvoeren van een bevel tot terugbrenging.

51

Hoofdstuk 2.

De voogdij

Afdeling 1. Inleiding
149.
Reeds talloze keren werd vermeld dat niet-begeleide minderjarige vreemdelingen
een bijzonder kwetsbare groep vreemdelingen en kinderen is. Het is dan ook niet meer dan
normaal dat ze bijgestaan worden in hun zoektocht naar een stabiele toekomst, waar die ook
mag liggen.
Het Verdrag voor de Rechten van het Kind bepaalt dat elk kind, dat tijdelijk of permanent van
zijn of haar familie gescheiden is, recht heeft op bijzondere bescherming en bijstand van
overheidswege en legt aan de lidstaten bijgevolg de plicht op om enige vorm van alternatieve
zorg te voorzien voor deze kinderen.153 Verder zegt artikel 22 van datzelfde Verdrag dat
asielzoekende kinderen adequate bescherming en bijstand moeten krijgen bij het uitoefenen
van de rechten uit het Verdrag. In haar general comment nr. 6 past het Comit voor de
Rechten van het Kind deze principes toe op de specifieke situatie van niet-begeleide
minderjarigen en bepaalt dat States are required to create the underlying legal framework
and to take necessary measures to secure proper representation of an unaccompanied []
childs best interest. Therefore, States should appoint a guardian or adviser [].154 Daar
voegt ze nog de modaliteiten aan toe waar de voogdij moet aan voldoen en de taken die op
een voogd moeten rusten. Ook de United Nations High Commissioner for Refugees opperde
dat elke lidstaat een organisatie zou moeten oprichten die belast is met het aanstellen van
een voogd van zodra een niet-begeleide minderjarige gedentificeerd wordt.155
In haar resolutie van 26 juni 1997 heeft de Raad van de Europese Unie er eveneens op
aangedrongen dat de lidstaten zo snel mogelijk moeten voorzien in vertegenwoordiging van
niet-begeleide minderjarigen, onder andere door het aanstellen van een voogd.156
Er zijn vast nog veel meer andere documenten te vinden waarin de noodzaak op adequate
vertegenwoordiging van niet-begeleide minderjarigen wordt benadrukt. Het valt dus niet te
betwisten dat er op internationaal vlak consensus is omtrent dit aspect van de bescherming
van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen.
150.
In dit hoofdstuk wordt de voogdijregeling in Belgi onder de loep genomen. Eerst zal
toegelicht worden hoe de regeling er op moment van schrijven uitziet en vervolgens hoe
deze er gekomen is en welke factoren een invloed uitgeoefend hebben op die evolutie.
Vervolgens wordt kort stilgestaan bij enkele pijnpunten en eventuele toekomstige
veranderingen.

Afdeling 2. De huidige regeling inzake vertegenwoordiging van niet-begeleide


minderjarige vreemdelingen
Titel 1.

De aanstelling van een voogd


151.
Elke niet-begeleide minderjarige, die als zodanig gedentificeerd is, krijgt een voogd
toegewezen. De organisatie van de voogdij, de taken van de voogd en de relatie van de
voogd met de niet-begeleide minderjarige worden geregeld in de Voogdijwet.
153

Artikel 20 IVRK
General Comment nr. 6 van het Comit voor de Rechten van het Kind, 12.
155
Office of the UNHCR, Guidelines on policies and procedures in dealing with unaccompanied
children seeking asylum, februari 1997, 7.
156
Artikel 3.4 van de Resolutie
154

52

De dienst Voogdij, opgericht in de schoot van de FOD Justitie, is belast met de organisatie
van de voogdij. Een van haar taken bestaat er uit om een voogd aan te wijzen teneinde de
vertegenwoordiging van de niet-begeleide minderjarigen te verzekeren.157
152.
De wet vangt aan met het definiren van wie een niet-begeleide minderjarige
vreemdeling is.158 Deze afbakening is uiterst belangrijk, gezien de gevolgen van het buiten
toepassing van de wet vallen, namelijk geen voogd toegewezen krijgen. Verwijzend naar
artikel 5 van de Voogdijwet, wordt beschouwd als niet-begeleide minderjarige vreemdeling
elke persoon van minder dan achttien jaar, niet begeleid door een persoon die het ouderlijk
gezag of de voogdij over hem uitoefent op grond van de wet van toepassing is
overeenkomstig artikel 35 van de wet van 16 juli 2004 houdende het Wetboek van
internationaal privaatrecht, die onderdaan is van een land dat geen lid is van de Europese
Economische Ruimte en verkeert in n van volgende situaties: ofwel de erkenning van de
hoedanigheid van vluchteling hebben aangevraagd ofwel niet voldoen aan de voorwaarden
inzake toegang tot en verblijf op het grondgebied vastgesteld in de wetten betreffende de
toegang tot het grondgebied, het verblijf en de verwijdering van vreemdelingen. Uit lezing
van deze voorwaarden blijkt dat niet-begeleide minderjarigen die onderdaan zijn van een
land uit de Europese Economische Ruimte, niet onder de toepassing van de Voogdijwet
vallen. Ook minderjarigen die een stabiel verblijfsstatuut hebben, hetzij omdat ze erkend zijn
als vluchteling of de subsidiaire bescherming genieten, hetzij omdat ze voldoen aan de
voorwaarden die de Vreemdelingenwet stelt om in Belgi binnen te komen en te verblijven,
kunnen zich niet beroepen op de Voogdijwet. Wanneer een niet-begeleide minderjarige 18
jaar wordt, zal hij of zij eveneens niet langer de bescherming van de Voogdijwet genieten.

153.
Het aanstellen van een voogd verloopt in twee fasen. In een eerste fase neemt de
dienst Voogdij de betrokkene zelf onder haar hoede, in afwachting van definitieve
identificatie en aanmerking als niet-begeleide minderjarige vreemdeling van de betrokkene.
In een tweede fase wordt een definitieve voogd aangesteld.

Omdat bij het eerste contact met de overheden niet steeds onmiddellijk duidelijk is of de
betrokkene voldoet aan alle voorwaarden, neemt de dienst Voogdij de betrokkene eerst zelf
onder zijn hoede en gaat ze over tot identificatie.159 In geval van omstandig gemotiveerde
hoogdringendheid kan de Dienst evenwel een voorlopig voogd aanstellen, tot betrokkene
definitief gedentificeerd is.160 Indien duidelijk is dat de jongere effectief minderjarig is, stelt
de Dienst onmiddellijk een voogd aan.161 Indien nog twijfel bestaat over de minderjarigheid,
moet eerst een medisch onderzoek uitgevoerd worden. Indien daaruit de effectieve
157

Artikel 3 1 en 2, 1 Voogdijwet
Artikel 1 Voogdijwet
159
Artikel 6 2 Voogdijwet
160
Artikel 6 3 Voogdijwet. Deze hoogdringendheid kan betrekking hebben op dringende procedures
betreffende asiel, toegang tot het grondgebied, verblijf en verwijdering of betreffende
jeugdbescherming. (S. BOUCKAERT, Wijzigingen aan voogdijregeling niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen, Nieuwsbrief Administratieve Wegwijzer Vreemdelingen Vluchtelingen Migranten
2005, afl. 120, 5.). Artikel 6 4 stipuleert hiervan een bijzonder toepassingsgeval, zijnde het geval
waarin een minderjarige aangetroffen wordt aan de grens, in aanmerking komt voor een beslissing op
basis van artikelen 3 en 74/5 van de Vreemdelingenwet en administratief aangehouden wordt. In dat
geval moet bij voorrang en zonder verwijl een voorlopig voogd aangesteld worden.
161
Artikel 8 1 Voogdijwet
158

53

minderjarigheid blijkt, wordt de eventuele voorlopige voogdij definitief of wordt een voogd
aangesteld. Indien de persoon meerderjarig blijkt te zijn, vervalt de hoede door de dienst
Voogdij van rechtswege.162

Titel 2.

De uitoefening van de voogdij


154.
Enkel personen die hiertoe erkend zijn, kunnen als voogd aangewezen worden. 163
De regels omtrent de erkenningsvoorwaarden en procedure zijn vastgelegd in hoofdstuk IV
van het Koninklijk Besluit van 22 december 2003.164
155.
Artikel 9 van de Voogdijwet geeft een opsomming van de taken van de voogd. In de
eerste plaats (1) moet de voogd de minderjarige vertegenwoordigen in het kader van alle
rechtshandelingen, van de procedures bedoeld in de Vreemdelingenwet en van alle andere
bestuurlijke of gerechtelijke procedures. Daartoe is hij in het bijzonder bevoegd om een
asielaanvraag in te dienen (hoewel in de tweede alinea van 1 benadrukt wordt dat de
minderjarige dit steeds zelfstandig kan doen), te waken over de naleving van de
Vreemdelingenwet en om rechtsmiddelen aan te wenden. Aan de voogd moeten alle
betekeningen en kennisgevingen in het kader van gerechtelijke procedures waarbij zijn pupil
betrokken is, gedaan worden (artikel 16). In de tweede plaats (artikel 9 2) heeft de voogd
een begeleidingsopdracht. Hij moet de minderjarige in elke procedure bijstaan en alle
verhoren bijwonen. Een verhoor mag niet doorgaan zolang de voogd niet aanwezig is. De
voogd moet ook onverwijld de bijstand van een advocaat vorderen, opdat de juridische
bijstand van de minderjarige verzekerd is (3). Ten derde heeft de voogd de taak om de
minderjarige te verzorgen tijdens zijn verblijf in Belgi (artikel 10). Dit moet de voogd niet zelf
doen, maar hij moet er over waken dat de minderjarige onderwijs kan volgen, passende
psychologische bijstand en medische verzorging krijgt, dat de overheden de nodige
maatregelen nemen om de minderjarige te huisvesten en dat tijdens het verblijf de politieke,
filosofische en godsdienstige overtuiging van zijn pupil in acht genomen wordt. In principe
heeft de voogd alle bevoegdheden die een voogd in het Burgerlijk recht heeft, behalve de
bevoegdheid om toe te stemmen in het huwelijk, de adoptie of de ontvoogding. Ten vierde
moet de voogd actief maatregelen nemen om de familie van zijn pupil op te sporen. Hij moet
geregeld contact onderhouden met zijn pupil, opdat hij de geschiedenis, de beweegredenen
en mening van de minderjarige leert kennen. Op basis van het verworven inzicht in zijn pupil
moet de voogd vervolgens voorstellen doen inzake een duurzame oplossing (artikel 11). Ten
vijfde en ten laatste heeft de voogd ten aanzien van de minderjarige de opdracht om diens
eventuele goederen te beheren, zonder daarvan het genot te hebben (artikel 12).
Qua papierwerk moet de voogd binnen 15 dagen na zijn aanstelling een verslag opmaken
inzake de persoonlijke situatie van de minderjarige en dit verslag bezorgen aan de
vrederechter en de Dienst Voogdij (artikel 13). Vervolgens moet de voogd tweemaal per jaar
een verslag opstellen over de vermogenstoestand van de minderjarige en de evolutie van
zijn persoonlijke toestand en dit verslag bezorgen aan de vrederechter en een afschrift
hiervan aan de Dienst Voogdij (artikel 19 1). Wanneer de voogdij op zijn eind komt, moet de
voogd een definitief verslag maken, uiterlijk 15 dagen na de beindiging van zijn taak, en dit
bezorgen aan de vrederechter en een afschrift hiervan aan de Dienst Voogdij (artikel 19 2).
162

Artikel 7 1 en 2 Voogdijwet
Artikel 8 3 Voogdijwet
164
KB van 22 december 2003 tot uitvoering van Titel XIII, Hoofdstuk 6 Voogdij over niet-begeleide
minderjarige vreemdelingen van de programmawet van 24 december 2002, BS 29 januari 2004.
163

54

156.
De artikelen 20 tot 22 voorzien in het geval dat de voogd zijn opdracht niet goed
uitvoert of in het geval van twist tussen de voogd en zijn pupil. Kort samengevat houdt deze
regeling in dat de vrederechter aanhangig wordt gemaakt ter beslechting van het probleem,
dat een voogd ad hoc aangeduid wordt en dat de vrederechter zo nodig de voogdij kan
beindigen. In dat geval wijst de dienst Voogdij onmiddellijk een nieuwe voogd aan.
157.
Ten slotte somt de wet de gevallen op waarbij de voogdij een einde neemt. Een
eerste categorie beindigingsgronden bestaat uit het niet langer vervullen door de pupil van
de voorwaarden om als niet-begeleide minderjarige vreemdeling beschouwd te worden
(artikel 24 1, 1- 4). Ook wanneer de minderjarige verdwenen is uit zijn opvangplaats en de
voogd reeds vier maanden geen nieuws van hem of haar ontvangen heeft, wordt de voogd
ontlast van zijn opdracht. Uit wat hierboven gezegd werd, kan afgeleid worden dat de voogdij
ook kan eindigen wanneer de vrederechter hiertoe beslist, ter beslechting van een geschil
tussen voogd en pupil of wanneer de voogd zijn taak niet goed uitvoert.

Afdeling 3. De evolutie van de regeling omtrent de voogdij over niet-begeleide


minderjarige vreemdelingen
Titel 1.

Voor de inwerkingtreding van de Voogdijwet


158.
Voor de Voogdijwet van kracht werd, bestond er geen specifieke regeling voor de
vertegenwoordiging en voogdij van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen. Deze
kinderen vielen onder het gemene recht. Volgens het gemene recht was en is het OCMW
bevoegd om de voogdij uit te oefenen over iedere minderjarige over wie niemand het
ouderlijk gezag, de voogdij of de materile bewaring heeft.165 Deze administratieve voogdij
wordt geregeld in de artikelen 63 68 van de OCMW-Wet. Een volledige uiteenzetting van
deze regeling zou ons te ver brengen en het volstaat hier om de essentile elementen te
vermelden. Wanneer de persoonlijke voorwaarden om de voogdij ten laste van het OCMW te
laten openvallen vervuld zijn, duidt de Raad voor Maatschappelijk Welzijn onder haar leden
een voogd aan. Deze voogd heeft als taak om zijn pupil te verzorgen en is in het bijzonder
bevoegd om hem of haar in rechte te vertegenwoordigen. Het beheer van de goederen wordt
opgedragen aan de ontvanger van het OCMW. Sinds de wijziging van de civielrechtelijke
voogdij in 2001166 kan het OCMW niet langer weigeren om de voogdij op te nemen, wanneer
niemand anders deze taak op zich wil nemen.167
159.
De OCMWs oefenden hun taak echter niet uit zoals het hoorde. Argumenten als
begrotingsproblemen en personeelstekort leidden hen ertoe om de minderjarigen door te
verwijzen naar de diensten voor jeugdzorg. Deze praktijk was in feite volkomen illegaal, maar
bij gebrek aan alternatief werden de rechtshandelingen van de diensten voor jeugd ter
vertegenwoordiging van de minderjarigen toch aanvaard.168

165

Artikel 63 OCMW-Wet
Wet van 29 april 2001 tot wijziging van verscheidene wetsbepalingen inzake de voogdij over
minderjarigen, BS 31 mei 2001.
167
S. MOSSELMANS, Voogdij in APR, Mechelen, Kluwer, 2004, 221-227; A. JONCKHEERE en K.
GROSJEAN, Situation juridique des enfants trangers en Belgique, Luik, Editions Jeunesse et droit,
2000, 70-72.
168
Amendement nr. 180 van 27 november 2002, Parl. St. Kamer 2001-2002, nr. 2124/015, 15.
166

55

Titel 2.

Het ontstaan van de Voogdijwet


160.
De voorgaande regeling voldeed niet aan de eisen die het internationaal recht stelde
aan de Staten met betrekking tot bijstand en vertegenwoordiging van niet-begeleide
minderjarige vreemdelingen, zoals deze reeds aangehaald werden in de inleiding van dit
hoofdstuk. Er bestond immers geen specifiek kader voor de zorg en de vertegenwoordiging
in rechte van deze uiterst kwetsbare groep minderjarigen, en het officieuze alternatief was
niet bevredigend, daar de diensten voor jeugdzorg niet aangepast waren om de specifieke
situatie van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen op te vangen en hun te begeleiden in
het verkrijgen van een stabiel verblijfsrecht.
161.
Vanuit verschillende hoeken kwam Belgi dan ook onder druk te staan om haar
wetgeving zo snel mogelijk aan te passen met het oog op het organiseren van een adequate
vertegenwoordiging, specifiek voor niet-begeleide minderjarige vreemdelingen. Het Comit
voor de Rechten van het Kind maande Belgi aan to approve as soon as possible the draft
law on the creation of a guardianship service, in order to ensure the appointment of a
guardian for an unaccompanied minor from the beginning of the asylum process and
thereafter as long as necessary [].169 Ook Child focus drong aan op spoedige actie van de
wetgever om een dergelijke regeling wettelijk in te voeren.170 Amnesty International verwees
in haar rapport van 2003 dan weer naar de opmerkingen van het Kinderrechtencomit.171
Daarnaast moest Belgi dringend haar reputatie herstellen omtrent de behandeling van nietbegeleide minderjarigen, na de ophefmakende zaak Tabitha.172 (zie randnr. 185)
162.
Onder het mom van urgentie besloot de wetgever snel werk te maken van een
voogdijregeling, en de betreffende bepalingen werden als amendement173 op het ontwerp
van Programmawet (I) ingediend. Ter verantwoording van het ingediende voorstel,
baseerden de indieners ervan zich op het feit dat Belgi een van de enige landen was in de
Europese Unie, waar nog geen specifiek stelsel bestond voor de vertegenwoordiging en zorg
voor niet-begeleide minderjarigen en dat hier dringend iets aan gedaan moest worden,
gezien het stijgend aantal asielverzoeken dat ingediend werd door minderjarigen. Het
ontwerp diende dan ook tot gedeeltelijke implementatie van de resolutie van de Raad van 26
juni 1997 en om de toenmalige problemen in de praktijk aan te pakken.174
163.
Uiteindelijk werd de Voogdijwet afgekondigd als Hoofdstuk 6 van Titel XIII van de
Programmawet (I) van 24 december 2002.
Op een paar details na, verschilde de initile regeling niet fundamenteel van de huidige. De
wet bepaalde dat een dienst Voogdij opgericht moest worden, waarbij de taken van deze
169

Concluding observations of the Committee on the Rights of the Child: Belgium, 13 juni 2002,
CRC/C/15/Add. 178, aanbeveling nr. 28.
170
Child Focus, Dossier verdwijning van niet-begeleide minderjarige en minderjarige slachtoffers van
mensenhandel, s.l., 2002, 81.
171
Amnesty
International
Report
28
mei
2003,
Belgium,
http://www.refworld.org/country,,,,,,3edb47ce6,0.html (geconsulteerd op 7 mei 2013).
172
IVD, Verbolgenheid over uitwijzing Congolees kind, De Standaard 19 oktober 2001.
173
Amendement nr. 180 van 27 november 2002, Parl. St. Kamer 2001-2002, nr. 2124/015.
174
Amendement nr. 180 van 27 november 2002, Parl. St. Kamer 2001-2002, nr. 2124/015, 12 en 1518; B. VAN KEIRSBILCK, Voogdij over de niet-begeleide minderjarige vreemdelingen, TJK 2002, afl. 2,
62-67; C. CASTELEIN, Voogdij over niet-begeleide minderjarige vreemdelingen, T. Vreemd. 2004, afl.
3, 202-225.

56

dienst identiek zijn aan de huidige. Artikel 5 omschreef het personeel toepassingsgebied van
de wet door het stellen van de voorwaarden waaraan een jongere moest voldoen om
beschouwd te worden als niet-begeleide minderjarige vreemdeling. Artikel 6 bepaalde dat
elke jongere, wiens aanwezigheid ter kennis kwam van de overheden, onmiddellijk onder de
hoede kwam van de dienst Voogdij, in afwachting van definitieve identificatie en aanstelling
van een voogd. De regels omtrent het leeftijdsonderzoek (artikel 7), de aanstelling van een
voogd (artikel 8), de taken van de voogd (artikelen 9-16) en het toezicht over de voogdij
(artikelen 17-22) zijn inhoudelijk nog dezelfde. Artikel 23, zoals ook nu nog, bepaalde dat de
voogdij van rechtswege eindigt indien aan de pupil een verblijfsvergunning van onbepaalde
duur is afgeleverd en dat de voogd vervolgens het nodige moet doen opdat de
gemeenrechtelijke voogdij open zou vallen. Artikel 24 stipuleerde oorspronkelijk slechts vier
beindigingsgronden van de voogdij, meer bepaald: 1 wanneer de minderjarige wordt
toevertrouwd aan de persoon die krachtens zijn nationaliteit het ouderlijk gezag of de voogdij
uitoefent, 2 wanneer de minderjarige achttien jaar wordt, 3 in geval van overlijden,
ontvoogding, adoptie, huwelijk of verwerving van de Belgische nationaliteit of van de
nationaliteit van een lidstaat van de EER en 4 op het tijdstip van de verdwijning van de
minderjarige van het grondgebied.
164.
Algemeen kan opgemerkt worden dat uit het koppelen van de specifieke voogdij voor
niet-begeleide minderjarige vreemdelingen aan hun verblijfssituatie, kan afgeleid worden dat
de wetgever eerder de bedoeling had om de betrokkene bijstand te verlenen bij het
verkrijgen van een verblijfsrechtelijke regeling, en zich niet speciaal bekommerde om de
bescherming van de minderjarige of het verhelpen van zijn handelingsonbekwaamheid. De
voogdij houdt immers op wanneer de minderjarige een stabiel verblijfsstatuut heeft. De
handelingsonbekwaamheid en onervarenheid van niet-begeleide minderjarigen blijft echter
lopen. Artikel 23 van de Voogdijwet mag dan voorzien dat de voogd het nodige doet opdat
de gemeenrechtelijke voogdij zou openvallen, de wetgever heeft er duidelijk niet bij
stilgestaan dat de voorwaarden uit het Burgerlijk Wetboek omtrent het openvallen van de
voogdij175 niet steeds vervuld zullen zijn.176

Titel 3.

Ieder jaar een wijziging


165.
Noot: de Voogdijwet werd tot nu toe twee keer gewijzigd, steeds bij Programmawet.
Vele wijzigingen betroffen louter technische aanpassingen, die de positie van niet-begeleide
minderjarige vreemdelingen niet rechtstreeks raken. Om enigszins volledigheid na te
streven, zullen deze wijzigingen slechts summier opgesomd worden, om dan de
wetsbepalingen die relevanter zijn voor onze doelgroep uitgebreider te bespreken.
a. De Programmawet van 23 december 2003
166.
Bij het ontwerp van het Koninklijk Besluit van 22 december 2003 dat de Voogdijwet
uitvoert, formuleerde de Raad van State enkele bedenkingen bij de mogelijkheid tot
erkenning van enkele rijksambtenaren als voogd.177 Ze stelde dat de procedure tot erkenning
door de Dienst Voogdij niet op rijksambtenaren kon toegepast worden, gezien deze onder
175

Zie artikel 389 BW: beide ouders moeten, hetzij overleden zijn, hetzij wettelijk onbekend zijn, hetzij
in de voortdurende onmogelijkheid zijn om het ouderlijk gezag uit te oefenen.
176
C. CASTELEIN, Voogdij over niet-begeleide minderjarige vreemdelingen, T. Vreemd. 2004, afl. 3,
202-225, nrs. 119-121.
177
Adv. RvS 35.647/2/V bij het KB van 22 december 2003 tot uitvoering van Titel XIII, Hoofdstuk 6
Voogdij over niet-begeleide minderjarige vreemdelingen van de programmawet van 24 december
2002, BS 29 januari 2004.

57

het hirarchisch gezag van de minister of diens gemachtigde staan. Alle bepalingen in het
ontwerp van Koninklijk Besluit die het omgekeerde stipuleerden, moesten geschrapt worden.

167.
In antwoord op deze kritiek werd in de programmawet van 23 december 2003178 een
artikel 385 opgenomen dat de Voogdijwet een tikkeltje wijzigde. Artikel 3 3 werd aangevuld
met de woorden: De rijksambtenaren die geen belangenconflict bedoeld in het derde lid
hebben en die voldoen aan de voor erkenning bepaalde voorwaarden, kunnen worden
opgenomen in de lijst van personen die als voogd worden aangewezen.
b. De Programmawet van 27 december 2004
168.
Na verloop van tijd ontplooiden zich de eerste schoonheidsfoutjes van de
Voogdijwet. Wegens de stijgende instroom van asielzoekende minderjarigen en het gebrek
aan een voldoende aantal beschikbare voogden, kon niet aan elke niet-begeleide
minderjarige een voogd toegekend worden. Het aantal voogden moest dus omhoog. Ook
wilde men de wet op een aantal punten wijzigen en aanvullen om tegemoet te komen aan
problemen die in de praktijk rezen.179
169.
Ten eerste wilde men dus het aantal voogden omhoog brengen. Dit gebeurde door
hier en daar wat aanpassingen te maken. Zo werd de mogelijkheid opgenomen om
protocolakkoorden te sluiten met verenigingen die actief zijn in het terrein, enerzijds met het
oog op het verhogen van het aantal kandidaten, anderzijds om het voogdijschap te
professionaliseren.180 De uiteindelijke regeling zou het voor werknemers van dergelijke
instellingen of verenigingen ook procedureel eenvoudiger moeten maken om zich te laten
erkennen als voogd, opdat dit aantrekkelijker zou worden voor dergelijke personen en
nogmaals zou leiden tot een hoger aantal voogden.181 Daarnaast werd ook het financieel,
fiscaal en sociaal statuut van de voogdij aantrekkelijker gemaakt.182 In artikel 26 van de
Voogdijwet werd de overgangstermijn, tijdens dewelke het OCMW krachtens het oude
regime bevoegd blijft, van 6 maand op 12 maand gebracht en het maximale aantal voogdijen
per voogd werd van 25 opgetrokken naar 40.183
170.
Vervolgens wilde de wetgever een aantal problemen aanpakken die in de praktijk
gerezen waren.
Een eerste algemene wijziging betrof het in overeenstemming brengen van de Voogdijwet
met het toen recent in voege getreden Wetboek van Internationaal Privaatrecht. In de
artikelen 5, betreffende de definitie van een niet-begeleide minderjarige vreemdeling en 24
1, 1, betreffende de beindiging van de voogdij, werden respectievelijk de woorden
krachtens/op grond van de nationale wet vervangen door op grond van de wet die van
toepassing is overeenkomstig artikel 35 van de wet van 16 juli 2004 houdende het Wetboek
178

Programmawet van 22 december 2003, BS 31 december 2003.


C. CASTELEIN en I. DEMORTIER, Reparatie van de voogdijregeling voor niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen, T. Vreemd. 2005, afl. 2, 96-112, nrs. 4-5.
180
Verslag namens de Commissie voor de Justitie, Parl. St. Kamer 2004-2005, nr. 1437/026, 15.
181
C. CASTELEIN en I. DEMORTIER, Reparatie van de voogdijregeling voor niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen, T. Vreemd. 2005, afl. 2, 96-112, nrs. 10-11.
182
C. CASTELEIN en I. DEMORTIER, Reparatie van de voogdijregeling voor niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen, T. Vreemd. 2005, afl. 2, 96-112, nrs. 13-23.
183
C. CASTELEIN en I. DEMORTIER, Reparatie van de voogdijregeling voor niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen, T. Vreemd. 2005, afl. 2, 96-112, nrs. 24-31.
179

58

van internationaal privaatrecht. De regels met betrekking tot het toepasselijke recht inzake
de vaststelling en uitoefening van voogdij werden nu bepaald door het recht van de Staat op
wiens grondgebied die persoon zijn gewone verblijfplaats heeft op het tijdstip waarop die
uitoefening wordt aangevoerd.184 Daarnaast kan nog opgemerkt worden dat de nieuwe
regels van internationaal privaatrecht omtrent voogdij over het algemeen ook een impact
hadden op de specifieke voogdij. Artikel 23 bepaalde immers dat de voogd, nadat zijn pupil
een verblijfsvergunning van onbepaalde had verkregen, het nodige deed opdat de
gemeenrechtelijke voogdij zou openvallen. Krachtens het vigerende Belgische internationaal
privaatrecht op moment van afkondiging van de Voogdijwet in 2002, was het toepasselijke
recht echter dat van de nationaliteit van de betrokkene. Bijgevolg kon het Belgische recht
omtrent voogdij nooit toegepast worden op niet-begeleide minderjarige vreemdelingen. Dit
probleem leek onder het nieuwe Wetboek van Internationaal Privaatrecht grotendeels
opgelost te zijn.185
Ten tweede werd artikel 6 aangevuld met 3 en 4, waarbij de mogelijkheid ingevoegd werd
om een voorlopig voogd aan te stellen, in omstandig gemotiveerde hoogdringendheid,
waaronder de bijzondere situatie van aanhouding aan de grens met een dreigende
terugdrijvingsbeslissing. Deze mogelijkheid werd ingevoegd opdat beslissingen inzake
verblijf en identificatie, die soms meer tijd vragen dan de administratieve aanhoudingstermijn,
aan een voogd zouden kunnen betekend worden.186
In artikel 10 2 werd eveneens een nieuw soort voogd, met name een vervangend voogd
ingevoegd. Indien de voogd om een andere reden dan overmacht onbeschikbaar is om zelf
een verhoor van zijn pupil bij te wonen, kan hij nu in dringende situaties vervangen worden
door een andere erkende voogd. De permanente beschikbaarheid die de wet impliciet aan
de voogden oplegt, kon immers niet steeds gegarandeerd worden in de praktijk en hierdoor
werden procedures soms tijdelijk stopgezet of uitgesteld. De mogelijkheid om een
vervangend voogd te sturen, moest dit probleem verhelpen.187
171.
Aan artikel 24 1, omtrent de beindiging van de voogdij, werd een nieuwe grond
ingevoegd onder 5: ingeval de minderjarige is verdwenen uit zijn plaats van opvang en zijn
voogd reeds 4 maanden geen nieuws van hem ontvangen heeft. In de parlementaire
voorbereiding werd geen reden opgegeven voor het invoegen van een nieuwe
beindigingsgrond. Mijn inziens hangt dit samen met de zorg om de beschikbare voogden
optimaal te kunnen inzetten en het maximaal aantal voogdijen per voogd in te vullen met
personen die effectief de hulp van de voogd benutten. De keuze voor de termijn van 4
maand werd echter wel verantwoord door het feit dat de ervaring geleerd had dat kinderen
die uit hun opvangplaats verdwenen, na 2 3 maanden spontaan terugkeerden of
teruggevonden werden. Wanneer dit na 4 maand nog niet gebeurd was, vond men dus dat
veilig verondersteld kon worden dat de jongere niet meer zou opduiken, en de voogd dus
van zijn taak ontlast kon worden.188

184

Artikel 35 Wb.IPR
C. CASTELEIN en I. DEMORTIER, Reparatie van de voogdijregeling voor niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen, T. Vreemd. 2005, afl. 2, 96-112, nr. 51.
186
Verslag namens de Commissie voor de Justitie, Parl. St. Kamer 2004-2005, nr. 1437/026, 15.
187
Verslag namens de Commissie voor de Justitie, Parl. St. Kamer 2004-2005, nr. 1437/026, 16.
188
Memorie van toelichting, Parl. St. Kamer 2004-2005, nr. 1437/001, 159.
185

59

Titel 4.
172.

En verder?
De praktijk kampte ook na de tweede wetswijziging met een hoop problemen.

Er was nog steeds een tekort aan voogden. In combinatie met de stijgende instroom
van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen en de opvangcrisis, kreeg niet elke
minderjarige een voogd toegewezen, vooral zij die geen asiel aangevraagd hadden, hoewel
ze hier volgens het internationaal recht en de Voogdijwet wel recht op hebben. 189
173.

Het principe dat de voogdij van rechtswege eindigt wanneer de minderjarige een
verblijfstitel van onbepaalde duur verkrijgt, blijft ongewijzigd gelden. Hoewel het Belgische
recht omtrent voogdij nu in theorie wel van toepassing is op niet-begeleide minderjarigen, is
het nog steeds niet zeker dat de situatie van de betrokkene altijd zal voldoen aan de
voorwaarden om de gemeenrechtelijke voogdij te laten openvallen. Indien geen voogd kan
aangesteld worden krachtens het Burgerlijk Wetboek, wordt de minderjarige dus nog steeds
geconfronteerd met zijn handelingsonbekwaamheid, vanaf het eindigen van de specifieke
voogdij. Een voorstel tot amendement in het verleden, dat bepaalde dat in geval van het
verkrijgen van een verblijfstitel van onbepaalde duur, de specifieke voogdij zou blijven duren
tot de gemeenrechtelijke voogdij effectief opengevallen was, werd nooit aangenomen.190
Continuteit in de voogdij is echter wenselijk. Op 26 oktober 2010 heeft mevrouw V. MATZ
dan ook een wetsvoorstel ingediend tot wijziging van de Voogdijwet, waarin ze voorstelt om
artikel 23 op te heffen en artikel 5 te wijzigen, door in de laatste voorwaarde een streepje toe
te voegen: ofwel een verblijfsvergunning van onbepaalde duur heeft gekregen.191
174.

In punt 2.1. van dit hoofdstuk werd reeds vermeld dat niet-begeleide minderjarigen
die onderdaan zijn van een land dat tot de Europese Economische Ruimte behoort,
uitgesloten worden uit het personeel toepassingsgebied van de Voogdijwet. Voor hen blijft
het OCMW verantwoordelijk, op basis van haar bevoegdheid uit artikel 63 van de OCMWWet. Het verleden heeft echter reeds aangetoond dat deze regeling niet de bescherming
biedt waarop minderjarigen volgens het Kinderrechtenverdrag recht op hebben. Bovendien is
dit een verboden discriminatie op basis van nationaliteit. Op deze lacune werd reeds veel
scherpe kritiek geven, onder andere door het Comit voor de Rechten van het Kind zelf. 192
Het thema kreeg publieke aandacht naar aanleiding van de uitwijzing van drie Roemeense
zusjes. Roemeni is immers een belangrijk exportland van niet-begeleide minderjarigen in
Belgi. Bij afkondiging van de Voogdijwet, vielen deze kinderen nog onder de toepassing van
de wet, maar sinds de toetreding van Roemeni tot de Europese Unie in 2007 is deze uiterst
kwetsbare en omvangrijke groep niet langer gerechtigd op een voogd. Het probleem van de
handelingsonbekwaamheid en de vertegenwoordiging in rechte van deze kinderen is dus
nog niet opgelost.193
175.

189

Kinderrechtencoalitie Vlaanderen, Position paper opvangcrisis, s.l., 30 maart 2012,


http://www.kinderrechtencoalitie.be/uploads/documenten/position%20paper%20opvangcrisis.pdf
(geconsulteerd op 8 mei 2013).
190
Amendementen, Parl. St. Senaat 2002-2003, nr. 2-1390/2, 148.
191
Wetsvoorstel tot wijziging van de programmawet (I) van 24 december 2002, wat de voogdij over
niet-begeleide minderjarige vreemdelingen betreft, Parl. St. Senaat 2010-2011, nr. 365/1.
192
Concluding observations of the Committee of the Rights of the Child: Belgium, 18 juni 2010,
CRC/C/BEL/CO/3-4.
193
K. VAN LAETHEM en K. W EIS, Voogdijwet discrimineert niet-begeleide minderjarige EUvluchtelingen, De Juristenkrant 20 april 2011, 10.

60

Afdeling 4. Besluit
De inrichting van een specifieke voogdij voor niet-begeleide minderjarigen is in
Belgi maar zeer laat op gang gekomen en dan slechts omdat Belgi onder zeer zware
internationale en nationale druk stond. Plots moest het snel gaan en werd gekozen voor het
instrument van de programmawet om de regeling in te voeren. De snelheid waarmee de
voogdijregeling erdoor kwam, veruiterlijkte zich in talloze problemen in de praktijk, die de
wetgever dan opnieuw probeerde te verhelpen bij programmawet. Het motto was duidelijk
eerder reactie dan actie.
176.

Uit de vele juridische en praktische bezwaren die op heden rijzen, kan besloten
worden dat de voogdijregeling nog niet op punt staat. In de toekomst mogen dan ook nog
ingrijpende inhoudelijke wijzigingen verwacht worden. Hierbij zullen het internationaal recht
en de bijbehorende toezichtsmechanismen waarschijnlijk opnieuw een rol spelen. Zoals de
voogdij er momenteel uitziet, houdt ze immers een schending van de rechten van het kind in.
177.

61

Hoofdstuk 3.

De Opvang

Afdeling 1. De huidige regeling


De opvang van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen wordt op heden geregeld
door de Wet van 12 januari 2007 betreffende de opvang asielzoekers en van bepaalde
andere categorien van vreemdelingen.194
178.

Eerst moet herinnerd worden aan de lichtjes andere definitie van niet-begeleide
minderjarige vreemdelingen, in die zin dat ook onderdanen uit landen die tot de EER
behoren, beschouwd kunnen worden als niet-begeleide minderjarige vreemdelingen voor de
toepassing van de Opvangwet. (zie randnr. 4)
179.

180.

Op heden verloopt de opvang van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen in drie

fasen.
Artikel 40 van de Opvangwet bepaalt dat een aangepaste omkadering wordt verzekerd
gedurende een observatie en orintatiefase in een daartoe aangeduid centrum. Bij
Koninklijk Besluit van 9 april 2007195 werd een concrete regeling uitgewerkt voor dergelijke
centra. Het verblijf in deze centra196 omvat de eerste fase, die maximaal 15 dagen mag
duren. Tijdens het verblijf in deze centra worden de niet-begeleide minderjarigen
beschermd197 en probeert men zoveel mogelijk inzicht te verwerven in het verleden en de
huidige situatie van de minderjarige observatie en tracht men de best mogelijke toekomst
voor de minderjarige in te schatten, met oog op het bepalen van de best mogelijke
vervolgopvang orintatie. Tijdens het verblijf in de centra voor observatie en orintatie
(hierna: COO) gelden in principe de algemene regels omtrent opvang van asielzoekers,
zoals bepaald in de Opvangwet, tenzij het KB daarvan afwijkt. Deze opvang omvat in het
algemeen de klassieke bed-bad-brood voorzieningen, met inbegrip van toegang tot
medische verzorging.198 Artikel 4 van het KB bepaalt uitdrukkelijk dat geen enkele beslissing
van verwijdering kan genomen worden, vooraleer een voogd werd aangesteld op basis van
de Voogdijwet en vooraleer deze werkelijk betrokken werd bij het zoeken naar een duurzame
oplossing.199 Niet-begeleide minderjarige vreemdelingen kunnen dus niet uitgewezen
worden, tenzij de duurzame oplossing bestaat uit terugkeer naar het land van herkomst of
een derde land en indien voldoende garanties bestaan dat de minderjarige adequate opvang
en zorg zal ontvangen in dat land.
Na de observatie-orintatiefase gaat de tweede fase van start, waar gezocht wordt naar een
stabielere huisvesting die aangepast is aan de noden van de minderjarige in kwestie. Hier
speelt het onderscheid tussen minderjarigen die asiel aanvragen en minderjarigen die dat
niet doen of van wie de aanvraag afgewezen is. Asielzoekende niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen vallen onder de verantwoordelijkheid van Fedasil en zal opgevangen worden
in een federaal opvangcentrum, een van de opvangcentra van het Rode Kruis of een andere
194

Wet van 12 januari 2007 betreffende de opvang van asielzoekers en van bepaalde andere
categorien van vreemdelingen, BS 7 mei 2007. (hierna: Opvangwet)
195
Koninklijk Besluit van 9 april 2007 tot vastlegging van het stelsel en de werkingsregels voor de
centra voor observatie en orintatie voor niet-begeleide minderjarige vreemdelingen, BS 7 mei 2007.
(hierna: COO-KB)
196
Er bestaan twee centra voor observatie en orintatie: Steenokkerzeel en Neder-Over-Heenbeek
197
Artikel 10 COO-KB
198
Artikel 5 COO-KB juncto artikelen 14-35/2 Opvangwet
199
Voor de bespreking van de duurzame oplossing, zie: randnr. 141

62

NGO of een Lokaal Opvanginitiatief (hierna: LOI) onder leiding van het OCMW. De tweede
groep minderjarigen valt onder de verantwoordelijkheid van de Gemeenschappen. Dan
kunnen ze terecht, hetzij in n van de specifiek daarvoor opgerichte
gemeenschapsinstellingen (Minor Ndako, Juna of de Oever), hetzij bij een pleeggezin, of
worden ze onderworpen aan een plaatsingsmaatregel van het Comit voor Bijzondere
Jeugdzorg of de jeugdrechter200 of kunnen eventueel gehuisvest worden via de dienst
Begeleid Zelfstandig Wonen. Wanneer echter geen opvang mogelijk binnen dit kader, gaat
de eindverantwoordelijkheid voor deze minderjarigen terug naar Fedasil en/of een van diens
partners.201
In de derde en laatste fase wordt gezocht naar een permanente en stabiele huisvesting.202

Afdeling 2. De evolutie van de opvangregeling


Titel 1.

Voor de Opvangwet
180.
Oorspronkelijk was er niet echt een opvangbeleid in Belgi. De OCMWs waren
normaal bevoegd voor het verlenen van maatschappelijke dienstverlening aan behoeftige
personen in hun gebied, in de vorm van huisvesting. Door de aanhoudende toename van het
aantal asielzoekers, vaak geconcentreerd in een aantal populaire steden, met een steeds
langer durende procedure tot gevolg, konden veel OCMWs dit niet meer bolwerken. Er
moest dus nagedacht worden over een structureel beleid met betrekking tot opvang van
asielzoekers. Een eerste spreidingsplan in 1986, gecombineerd met de inrichting van een
eerste centraal opvangcentrum, moest dit probleem aanpakken. In 1989 volgde een tweede
spreidingsplan en, in samenwerking met het Rode Kruis Vlaanderen, werden ook nieuwe
opvangcentra opgericht. Asielzoekers hadden de keuze tussen financile steun van het
OCMW, om dan zelf in hun huisvesting te voorzien, of materile steun, in de vorm van
huisvesting. Dit trok echter veel asielzoekers aan naar Belgi. Bij programmawet van 2
januari 2001203 besliste de regering om de financile steun gedurende de
ontvankelijkheidsfase van de asielprocedure af te schaffen en enkel nog materile steun toe
te kennen in een opvangstructuur voor asielzoekers. Enige tijd later werd daar echter weer
op terugkomen, wegens het gebrek aan opvangplaatsen. 204
Op 26 juni 1997 nam de Raad van de Europese Unie haar resolutie aan betreffende
niet-begeleide minderjarigen die onderdaan zijn van derde landen. Volgens art. 4, 4e lid van
deze resolutie moeten de lidstaten aan alle niet-begeleide minderjarigen die op hun
grondgebied komen en een asielaanvraag indienen, een behoorlijk onderdak waarborgen,
hetzij bij familieleden, hetzij in een pleeggezin, hetzij in opvangcentra, hetzij via een ander
181.

200

Op voorwaarde dat geoordeeld wordt dat de minderjarige zich in een problematische


opvoedingssituatie bevindt.
201
Artikel 7 COO-KB
202
I. LODEWYCKX, C. TIMMERMAN, E. VANDERWAEREN en D. VANHEULE (eds.), MInteGRATIE. Over
nieuwe vormen van migratie en integratie, Brussel, UPA, 2011, 255-257.
203
Titel XI van de Programmawet van 2 januari 2001 houdende sociale, budgettaire en andere
bepalingen, BS 3 januari 2001.
204
M. LOOPMANS, K. STUYCK EN Y. CIETERS, Halve burgers? Over menswaardige huisvesting, ook voor
asielzoekers en mensen zonder papieren in P. DE DECKER, L. GOOSSENS EN I. PANNECOUCKE (red.),
Wonen aan de onderkant, Antwerpen, Garant, 2005, 195-216; P. DEGRYSE, Het einde van de
speeltijd. In 2001 maakte het asielbeleid een stille revolutie door, Uitpers april 2002, afl. 29,
http://archief.uitpers.be/artikel_view.php?id=270 (geconsulteerd op 12 mei 2013).

63

systeem dat geschikt is voor deze categorie asielzoekers.


Specifiek met betrekking tot de opvang van niet-begeleide minderjarigen werd ook
vroeger reeds een onderscheid gemaakt tussen zij die asiel zochten en zij die dat niet deden
of die uitgeprocedeerd waren.
182.

a. Niet-begeleide minderjarige asielzoekers


183.
Asielzoekende minderjarigen volgden identiek dezelfde procedure als volwassen
asielzoekers en op vlak van opvang was dit niet anders. De opvang van asielzoeker was
en is gekoppeld aan de procedurele fase waarin de behandeling van de asielaanvraag zich
bevond.
Aanvankelijk hadden asielzoekers, vanaf de indiening van hun aanvraag, recht op
maatschappelijke dienstverlening vanwege het OCMW. Hierboven werd reeds vermeld dat
deze regeling een grote aantrekkingskracht uitoefende op mensen die hun land verlieten om
elders het geluk te zoeken. Om die reden werden de OCMW-Wet en de Vreemdelingenwet
aangepast in 2001 en werd de financile steun afgeschaft tijdens de duur van
ontvankelijkheidsfase. In afwachting van een beslissing omtrent de ontvankelijkheid,
moesten asielzoekers in een van de federale centra of n van de opvanginitiatieven van
een van de partners van Fedasil verblijven, waar ze enkel materile opvang konden krijgen.
Eens de aanvraag ontvankelijk verklaard werd, konden ze zich terug wenden tot het OCMW
voor de gemeenrechtelijke maatschappelijke dienstverlening. In de praktijk mochten nietbegeleide minderjarige vreemdelingen ook tijdens de gegrondheidsfase in de opvangcentra
blijven, tenzij ze er zelf voor kozen om over te schakelen op maatschappelijke
dienstverlening van het OCMW. Omdat deze categorie asielzoekers recht heeft op
huisvesting, aangepast aan hun noden, werden in de gewone opvangcentra afdelingen
opgericht voor minderjarigen, waar ze speciale begeleiding krijgen door personeel dat
hiervoor speciaal opgeleid was.205
184.

Een ernstig knelpunt in de regeling voor asielzoekers was de mogelijkheid om


vreemdelingen die aan de grens werden aangetroffen en niet over de vereiste documenten
beschikten om toegelaten te worden tot het grondgebied, op te sluiten in een gesloten
federaal centrum. Vreemdelingen die aan de grens asiel aangevraagd hadden, konden in
deze gesloten centra vastgehouden worden tot hun aanvraag ontvankelijk verklaard werd.
Zo niet, moesten ze er blijven in afwachting van hun uitwijzing. Ook illegale vreemdelingen
die reeds op het grondgebied waren en een BGV ontvangen hadden, konden opgesloten
worden met het oog op de uitvoering van de verwijderingsmaatregel. Deze mogelijkheid
bestond evenzeer ten aanzien van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen. Hoewel nietbegeleide minderjarigen die zich reeds op het grondgebied bevonden in de praktijk nooit in
een gesloten centrum vastgehouden werden, gebeurde dit wel met minderjarigen die aan de
grens aangetroffen werden. 206
185.

205

S. BOUCKAERT, Documentloze vreemdelingen. Grondrechtenbescherming doorheen de Belgische


en internationale rechtspraak vanaf 1985, Antwerpen, Maklu , 2007, 990-991, nrs. 584-586.
206
S. BOUCKAERT, De vasthouding van (niet-begeleide) buitenlandse minderjarigen in gesloten centra:
ontwikkelingen in regelgeving en rechtspraak, T. Vreemd. 2008, afl. 2, 101-106.

64

Belgi werd overspoeld met een storm van kritiek wegens de praktijk van detentie van nietbegeleide minderjarige vreemdelingen in gesloten centra. Internationale en nationale
verenigingen riepen op om de wetgeving aan te passen, het Parlement werd bestookt met
interpellaties en vragen en ook de rechtbanken werden gevat met de vraag of de regeling
wel in overeenstemming was met het internationaal recht.207 De bom barstte toen het
Europees Hof voor de Rechten van de Mens Belgi in 2004 veroordeelde wegens schending
van het verbod op onmenselijke of vernederende behandeling en foltering en schending van
het recht op familie.208 De zaak betrof een 5-jarig Congolees meisje. Ze was op weg naar
Canada om haar moeder te vervoegen, die daar als vluchtelinge erkend was. Ze was echter
niet in het bezit van de vereiste reisdocumenten en werd geweigerd het grondgebied te
betreden. Ze werd opgesloten in het federaal transitcentrum, zonder afgescheiden te worden
van volwassenen en haar verblijf was absoluut niet aangepast aan haar specifieke situatie.
Het Hof achtte dit in strijd met het verbod op onmenselijke behandeling, vervat in artikel 3
EVRM. Vooral de overwegingen dat het meisje nog zo jong was, niet begeleid was (een
bijzonder kwetsbare situatie dus), de zeer lange duur van de opsluiting, die daarbij niet
aangepast was aan haar situatie en de zeer beperkte bijstand die ze kreeg, droegen bij tot
deze beslissing. Het Hof inspireerde zich op de bepalingen van het Kinderrechtenverdrag, in
het bijzonder artikelen 3 en 37 en haalde ook de aanbeveling van het Comit voor de
Rechten van het Kind aan Belgi aan, in verband met het onthaal van niet-begeleide
minderjarigen in Belgi. De uiteindelijke betekenis van het arrest is dat minderjarigen niet
mogen opgesloten worden, ongeacht hun verblijfsstatuut, en indien dit echt noodzakelijk is,
slechts voor een zo kort mogelijke periode. Belgi moest dus haar wetgeving aanpassen om
tegemoet te komen aan het arrest en ervoor zorgen dat niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen niet langer opgesloten werden.209
b. Niet-begeleide minderjarigen vreemdelingen die niet in een asielprocedure
zitten
186.
Voor niet-begeleide minderjarigen die niet in een asielprocedure verwikkeld waren,
was geen specifieke opvang voorzien. Deze groep viel onder de bevoegdheid van de
Gemeenschappen, meer bepaald de Bijzondere Jeugdbijstand. Het Comit voor Bijzondere
Jeugdzorg of de jeugdrechter kon een jongere plaatsen in een instelling, indien geoordeeld
werd dat de minderjarige in kwestie zich in een problematische opvoedingssituatie bevond.
Het hoeft geen betoog dat niet-begeleide minderjarige vreemdelingen zich meestal wel in
een problematische opvoedingssituatie zullen bevinden, maar desondanks was dit een grote
leemte in de wet. Bovendien kampten de gemeenschapsinstellingen zelf ook met
plaatstekort. De bijkomende last van de zorg voor niet-begeleide minderjarige vreemdelingen
kwam ongelegen. Speciaal voor deze categorie jongeren werden in Vlaanderen twee
instellingen opgericht, VZW minor Ndako en t Huis. Ook andere pistes om dergelijke
jongeren te huisvesten waren echter denkbaar, zoals het begeleid zelfstandig wonen, verblijf
in een pleeggezin, enzovoort. 210

207

S. BOUCKAERT, De vasthouding van (niet-begeleide) buitenlandse minderjarigen in gesloten centra:


ontwikkelingen in regelgeving en rechtspraak, T. Vreemd. 2008, afl. 2, 102.
208
EHRM, Mubilanzila Mayeka en Kaniki Mitunga t. Belgi, 12 oktober 2006.
209
W. VANDENHOLE, Belgi veroordeeld voor onmenselijke uitwijzing minderjarige, Juristenkrant,
november 2006, nr. 137, 14.
210
I. DERLUYN, B. W ILLE, T. DE SMET EN E. BROEKAERT, Op weg. Psychosociale en therapeutische
begeleiding van niet-begeleide buitenlandse minderjarigen, Antwerpen, Garant, 2005, 19-21; J.
GEETS, I. LODEWYCKX en J. VRANKEN, ONDERZOEK EN BELEID OVER WELZIJN EN ETNISCHE MINDERHEDEN

65

Titel 2.

De Opvangwet
187.
In 2007 werd het systeem volledig hervormd door de invoering van de Wet van 12
januari 2007 betreffende de opvang van asielzoekers en van bepaalde andere categorien
van vreemdelingen.211
a. Ontstaan van de wet
Op internationaal vlak werd Belgi vanuit verschillende hoeken onder druk gezet om
haar wetgeving omtrent de opvang van vreemdelingen in het algemeen, en van nietbegeleide minderjarigen in het bijzonder grondig, aan te passen.
188.

Het Comit voor de Rechten van het Kind deed Belgi in haar Concluding Observations van
2002 de aanbeveling om speciale opvangcentra op te richten voor niet-begeleide
minderjarigen, te garanderen dat het verblijf in dergelijke centra zo kort mogelijk duurt en te
verzekeren dat het recht op onderwijs en gezondheid gegarandeerd is en blijft gedurende het
verblijf in zon centrum.212
Op niveau van de Europese Unie was, ten eerste, de implementatietermijn voor Richtlijn
2003/9/EG van de Raad van de Europese Unie van 27 januari 2003 tot vaststelling van de
minimumnormen voor de opvang van asielzoekers in de lidstaten213 reeds vervallen, en deze
moest dus dringend omgezet worden in nationaal recht.
Op niveau van de Raad van Europa, was er uiteraard de veroordeling door het EHRM in de
zaak Tabitha.
Een tweede stimulans voor de nieuwe wet, was de hervorming van de
asielprocedure in 2006. Met deze hervorming werden de ontvankelijkheidsfase en de
gegrondheidsfase samengevoegd tot n, waardoor de procedure aanzienlijk korter moest
worden. Hierdoor zou het mogelijk worden voor de OCMWs om gedurende de volledige
procedure materile hulp te blijven verlenen in de vorm van opvang of voor Fedasil om een
verblijf in de federale opvangcentra continu te verzekeren.214
189.

b. Opvang van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen: korte herhaling van


de principes
190.
De Opvangwet is over het algemeen enkel van toepassing op asielzoekers en geeft
vreemdelingen dus recht op opvang vanaf de indiening van hun asielaanvraag. Voor nietbegeleide minderjarigen gelden andere regels, gezien hun bijzonder kwetsbare toestand.
Artikel 2, 4, waarin een definitie van niet-begeleide minderjarigen wordt gegeven voor de
toepassing van de Opvangwet, beperkt zich immers niet tot niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen die een asielaanvraag ingediend hebben. Enige beperking is dat de nietbegeleide minderjarige vreemdelingen wel als zodanig moeten gedentificeerd zijn door de
dienst Voogdij. De artikelen 40 en 41 van de wet omvatten specifieke bepalingen omtrent de

I. LODEWYCKX, C. TIMMERMAN, D. VANHEULE en J. WETS (red.), Wanneer wordt vreemd, vreemd? De


vreemde in beeldvorming, registratie en beleid, Leuven, Acco, 2004, 177.
211
Memorie van Toelichting, Parl. St. Kamer 2005-2006, nr. 51-2565/001.
212
Concluding Observations nr. CRC/C/15/Add.178 van het Comit voor de Rechten van het Kind (13
juni 2002), UN Doc. CRC/C/15/Add.178, 7-8.
213
Richtlijn van de Raad van de Europese Unie nr. 2003/9/EG, 27 januari 2003 tot vaststelling van de
minimumnormen voor de opvang van asielzoekers in de lidstaten, Pb. L. 6 februari 2003, afl. 31, 18.
214
K. DE BOYSER, D. DIERCKX en J. VRANKEN, Jaarboek armoede en sociale uitsluiting, Leuven, Acco,
2006, 70.
IN

66

opvang van deze categorie vreemdelingen. De wet voorziet in de oprichting van speciale
observatie- en orintatiecentra om te voorzien in een eerste opvang bij aankomst in Belgi.
c. De problemen opgelost?
De wet had dus een viervoudig doel: het omzetten van de Opvangrichtlijn in het
nationale recht, de synchronisatie van de opvangregeling met de vernieuwde asielprocedure,
tegemoetkomen aan de aanhoudende kritiek inzake de wettelijke lacunes ten aanzien van
niet-begeleide minderjarige vreemdelingen die geen asiel aangevraagd hadden en een eind
maken aan de mogelijkheid om niet-begeleide minderjarige asielzoekers (en niet-begeleide
minderjarige vreemdelingen in het algemeen) op te sluiten in een gesloten centrum.
191.

De eerste twee motieven betreffen eerder asielzoekers in het algemeen en zullen hier niet
verder besproken worden.
Het derde doel werd met de Opvangwet wettelijk gezien wel bereikt. Er bestaat nu een kader
voor de opvang van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen die geen verblijfsrecht
hebben, noch onder de verantwoordelijkheid van Fedasil vallen. Daarbij wordt nadrukkelijke
aandacht geschonken aan de bijzondere noden die deze groep heeft, gezien hun leeftijd en
achtergrond.
Ook de laatste problematiek werd wettelijk aangepakt met de Opvangwet. In artikel 41 1
staat immers te lezen dat een observatie- of orintatiecentrum de niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen opvangt die geen toegang hebben tot het grondgebied in toepassing van
artikel 3 of 52 1 van de wet van 15 december 1980 betreffende de toegang tot het
grondgebied, het verblijf, de vestiging en de verwijdering van vreemdelingen, in afwachting
van de eventuele uitvoering van de terugdrijvingsbeslissing. Niet-begeleide minderjarigen,
die definitief als zodanig zijn gedentificeerd, worden dus ondergebracht in een van de COO
in plaats van een gesloten centrum. Daar kan hij of zij maximaal 15 dagen vastgehouden
worden, eventueel verlengbaar met 5 dagen (3) zonder dat hij of zij toelating krijgt het
grondgebied te betreden. Na deze termijn moet de betrokkene echter wel gemachtigd
worden om het grondgebied te betreden. Het COO-KB voegt hier aan toe dat geen enkele
verwijderingsbeslissing kan genomen worden ten aanzien van een niet-begeleide
minderjarige voordat zijn voogd werd aangesteld en zonder dat die voogd effectief betrokken
werd bij het zoeken naar een duurzame oplossing.215 Zolang geen duurzame oplossing
gevonden is voor de betrokkene, kan die dus niet uit het land gezet worden.
Enig knelpunt is nog vervat in artikel 41 2, tweede lid. Indien twijfel bestaat over de
leeftijd van een persoon die aan de grens aangetroffen werd, kan deze niet definitief
gedentificeerd worden als niet-begeleide minderjarige in de zin van de voogdijwet. In dat
geval moet eerst een medisch onderzoek uitgevoerd worden binnen een termijn van 3
dagen, verlengbaar met 3 dagen. Dit impliceert dat niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen, die nog niet als zodanig zijn gedentificeerd, 6 dagen kunnen vastgehouden
worden in een gesloten centrum.
192.

Titel 3.

De praktijk: opvangcrises en wetgevende reactie


Dit was echter slechts de theorie en de praktijk stond hier mijlenver van. Doordat de
Opvangwet het recht op materile hulp invoerde gedurende het hele verloop van de
asielprocedure, en de uitstroom van asielzoekers uit de federale centra vertraagd was sinds
193.

215

Artikel 4 COO-KB

67

de afschaffing van de financile hulp en het verval van het recht van asielzoekers om te
werken en dus financieel op eigen benen te staan, ontstond er al snel een nijpend tekort aan
opvangplaatsen. Dit leidde tot de opvangcrisis van 2009. Ook niet-begeleide minderjarigen
waren slachtoffer. Er was geen plaats meer in de specifieke opvangcentra, dus werden ze
ondergebracht in de gewone federale centra, samen met volwassenen en zonder
aangepaste begeleiding. Toen ook daar geen plaats was, gaf men voorrang aan
asielzoekende niet-begeleide minderjarigen, gevolgd door de meest kwetsbaren. Hierdoor
kreeg een groot deel van de niet-begeleide minderjarige vreemdelingen in Belgi geen
opvang, hoewel ze daar recht op hadden.
De overheid kon uiteraard niet blijven stilzitten. Er werden een aantal ad hoc
maatregelen genomen, zoals het creren van extra opvangplaatsen, een strikter
toewijzingsbeleid, maar ook structurele maatregelen werden genomen om de instroom naar
de opvangcentra af te remmen. Zo werden bij wet van 30 december 2009216 een aantal
wijzigingen doorgevoerd aan de Opvangwet, die een strenger beleid met betrekking tot de
toewijzing van een opvangplaats betekende. De Ministerraad besliste om 1 200 extra
opvangplaatsen te creren en het personeel van Fedasil uit te breiden.217
194.

De uitvoering van deze maatregelen vroeg echter tijd en uiteindelijk bleek het niet te
volstaan om de opvangcrisis in te dijken. Verschillende organisaties, zoals Vluchtelingenwerk
Vlaanderen, riepen de overheid op om bijkomende en vooral structurele maatregelen te
nemen en sneller werk te maken van de beloofde extra opvangplaatsen. De overheid wilde
op drie punten de asielcrisis aanpakken: het afremmen van de instroom, het verhogen van
het aantal opvangplaatsen en het stimuleren van de uitstroom. Zo werd een
ontradingscampagne gelanceerd in het buitenland, werden meer nieuwe opvangplaatsen
ingericht (waaronder een behoorlijk aantal specifiek voor niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen, hetzij door nieuwe vleugels in federale centra, hetzij door nieuwe
gemeenschapsinstellingen, hetzij door de verhoging van de capaciteit van bestaande
opvangcentra) en werd aan een groot aantal mensen een noodopvangplaats toegewezen,
zoals hotelkamers. Ondanks de inspanningen van de overheid belandden nog steeds veel
asielzoekers en illegale vreemdelingen op straat en de overheid werd talloze keren in
gebreke gesteld wegens de schending van het recht op opvang en werd consequent
veroordeeld tot het betalen van dwangsommen. Opnieuw werden niet-begeleide
minderjarige vreemdelingen niet gespaard van de asielcrisis. Zoals het jaar voordien, kregen
enkel niet-begeleide minderjarige asielzoekers een opvangplaats, gevolgd door de meest
kwetsbaren onder de niet-begeleide minderjarigen die geen asielaanvraag indienden.
Opnieuw werden niet-begeleide minderjarigen vaak ondergebracht in centra voor
volwassenen, zonder aanpassing van de omgeving aan hun situatie en zonder adequate
begeleiding.218
195.

216

Wet van 30 december 2009 houdende diverse bepalingen, BS 31 december 2009.


Federaal Agentschap voor de opvang van asielzoekers, Jaarverslag 2009, p. 16,
http://www.emnbelgium.be/sites/default/files/publications/jaarverslag_fedasil_2009_0.pdf
(geconsulteerd op 11 april 2013); Vluchtelingenwerk Vlaanderen, Opvang asielzoekers: stand van
zaken januari 2010, http://www.vluchtelingenwerk.be/actueel/nieuwsitem.php?n=549 (geconsulteerd
op 11 april 2013).
218
Federaal Agentschap voor de opvang van asielzoekers, Jaarverslag 2010, p. 33,
http://www.fedasil.be/home/attachment/i/21076 (geconsulteerd op 11 april 2013).
217

68

In 2011 leek het even in de goede richting te gaan. Een aantal asielzoekers die op
hotel verbleven, konden toch een opvangplaats in n van de reguliere centra krijgen. Vanaf
maart bood zich echter weer een gigantisch aantal asielzoekers aan, waaronder een
recordaantal niet-begeleide minderjarigen en opnieuw kon niet iedereen opgevangen
worden.219 De asielcrisis bereikte een algemeen dieptepunt. De dienst Voogdij, Dienst
Vreemdelingenzaken en Fedasil gingen over tot een andere strategie om de leeftijd vast te
stellen van zelfverklaarde niet-begeleide minderjarige vreemdelingen. In afwachting van de
definitieve vaststelling van de minderjarigheid, worden de jongeren ondergebracht in een
transitcentrum of op hotel. Op die manier trachtten de diensten ervoor te zorgen dat de
opvangplaatsen, voorzien voor niet-begeleide minderjarigen, effectief door personen werden
bezet die definitief als niet-begeleide minderjarige vreemdeling gedentificeerd waren.
Daarnaast bleef de overheid de opvangcapaciteit voor niet-begeleide minderjarigen
verhogen.220
196.

Op 19 februari trad de wet van 19 januari 2012221 in werking, die de Opvangwet


wijzigde. De wet stipuleerde strengere voorwaarden om het recht op opvang te kunnen
blijven genieten en voegde een aantal situaties toe waarin de opvang kon geweigerd of
stopgezet worden. De bedoeling was uiteraard om de beschikbare opvangplaatsen minder
snel vol te zien lopen. Deze maatregelen hadden echter niet zozeer effect op niet-begeleide
minderjarigen. Het recht op opvang werd immers beperkt ten aanzien van vreemdelingen die
onder andere meerdere asielaanvragen indienden en vreemdelingen die een eigen bron van
financile inkomen hadden. Niet-begeleide minderjarigen hebben in principe recht op
opvang, ongeacht hun verblijfsstatuut. Met de wet werd ook heel sterk ingezet op het
stimuleren van de vrijwillige terugkeer, mt resultaat.222
197.

Op 25 januari 2013 verklaarde Staatssecretaris voor Asiel en Migratie M. DE BLOCK,


dat aan elke asielzoeker die recht had op opvang, een plaats was toegewezen.223 Ze weet dit
aan de inspanningen en structurele maatregelen die de overheid genomen had. De
opvangcapaciteit was immers gevoelig verhoogd, de afhandeling van aan asielaanvraag
duurde een stuk minder lang en ook de ontradingscampagnes in het buitenland bleken effect
te hebben. In januari 2013 was immers een sterke daling van het aantal asielaanvragen op
te merken in Belgi.224
198.

Afdeling 3. Besluit
Opvang van vreemdelingen in het algemeen, en niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen in het bijzonder is waarschijnlijk een thema waarvan de regelgeving het
198.

219

Vluchtelingenwerk Vlaanderen, Weer asielzoekers op straat, opvangcrisis escaleert opnieuw, 27


april 2011, http://www.vluchtelingenwerk.be/actueel/nieuwsitem.php?n=887 (geconsulteerd op 11 april
2013).
220
Federaal
Agentschap
voor
de
opvang
van
asielzoekers,
Jaarverslag
2011,
http://www.fedasil.be/home/attachment/i/22077 (geconsulteerd op 11 april 2013).
221
Wet van 19 januari 2012 tot wijziging van de wetgeving met betrekking tot de opvang van
asielzoekers, BS 17 februari 2012.
222
Federaal Agentschap voor de opvang van asielzoekers, REAB Jaarrapport 2011,
http://www.emnbelgium.be/sites/default/files/publications/nl_reab_annualreport_2011_final_low_resolu
tion.pdf (geconsulteerd op 11 april 2013).
223
X, De Block: Bladzijde opvangcrisis omgedraaid, De Standaard 25 januari 2013,
http://www.standaard.be/artikel/detail.aspx?artikelid=DMF20130125_00445957 (geconsulteerd op 11
april 2013).
224
D. CASTREL, Asielaanvragen in dalende lijn, Gazet van Antwerpen 8 februari 2013.

69

woeligste parcours afgelegd heeft en het beleid het meest onder druk stond.
De aanhoudende kritiek uit alle hoeken op zowel internationaal als nationaal vlak op
het totaal gebrek aan een specifieke opvangregeling voor niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen die over geen verblijfsrecht beschikten, deed het besef groeien dat de
wetgeving dringend moest aangepast worden op dit punt. De veroordeling door het EHRM
wegens het opsluiten en uitwijzen van een niet-begeleide minderjarige deed de publieke
opinie nog meer steigeren en maakte de situatie werkelijk onhoudbaar. Gecombineerd met
de vervallen omzettingstermijn van de Europese Opvangrichtlijn, leidde dit tot de
totstandkoming van de Opvangwet.
199.

De overheid had zich echter niet voldoende voorbereid. Een gebrek aan opvangplaatsen
veroorzaakte een jarenlang aanslepende opvangcrisis. De overheid verwees steeds naar
een stijgende instroom van asielzoekers, hoewel statistieken aantonen dat dit niet klopt. De
nood aan wetgevende actie om de opvangcrises in te dijken, was met andere woorden te
wijten aan een gebrekkig en te kortzichtig beleid van de overheid zelf.

70

Hoofdstuk 4.

Onderwijs

Afdeling 1. Bronnen van het recht op onderwijs


Elk kind heeft recht op onderwijs en dit wordt op zowat elk internationaal niveau
erkend. In het kader van de Verenigde Naties staat het recht op onderwijs zwart op wit in het
Verdrag voor de Rechten van het Kind (art. 28, 30 en 32) en het Internationaal Verdrag voor
Economische, Culturele en Sociale Rechten (art. 13); binnen de Raad van Europa is het
opgenomen in het eerste Aanvullend Protocol bij het Europees Verdrag voor de Rechten van
de Mens (art. 2)225 en het Europees Sociaal Handvest (art. 17); de Europese Unie ten slotte
heeft met Richtlijn 2003/9/EG ook uitdrukkelijk het recht op onderwijs toegekend aan
kinderen van asielzoekers en minderjarige asielzoekers.
200.

Dit recht op onderwijs moet bovendien zonder enige discriminatie op basis van ras,
nationaliteit, etnische afkomst, enzovoort, verstrekt worden aan de begunstigden. Als
voorbeeld kan de Resolutie van de Raad van de Europese Unie van 26 juni 1997
aangehaald worden, die stipuleert dat elke alleenstaande buitenlandse minderjarige toegang
dient te hebben tot de reguliere onderwijsstructuren, op dezelfde basis als de onderdanen
van het gastland, of, als alternatief, passende speciale onderwijsmogelijkheden moet kunnen
ontvangen.
Ook andere niet-bindende documenten verklaren uitdrukkelijk
minderjarigen recht hebben om onderwijs te volgen in het gastland.

dat

niet-begeleide

In de Belgische rechtsorde staat het recht op onderwijs verankerd in artikel 24 3 van


de Grondwet, als n van de fundamentele rechten van de Belgen. In samenlezing met
artikel 191 van de Grondwet, waarin bepaald wordt dat iedere vreemdeling die zich op het
grondgebied van Belgi bevindt, de bescherming geniet, verleend aan personen en aan
goederen, behoudens de bij de wet gestelde uitzonderingen, volgt dat ook vreemdelingen die
zich op het Belgisch grondgebied bevinden, ongeacht hun verblijfsstatuut, het recht op
onderwijs van artikel 23 van de Grondwet kunnen genieten, en wel op die manier alsof ze
Belg waren, tenzij de wet uitzonderingen stelt. Nergens in de onderwijswetgeving staat
echter de voorwaarde ingeschreven dat men de Belgische nationaliteit moet dragen of legaal
op het grondgebied moet verblijven om toegang tot het onderwijs te genieten in Belgi.226
201.

Afdeling 2. Toegang tot het onderwijs


Er is dus een recht op toegang tot het onderwijs ten aanzien van niet-begeleide
minderjarige vreemdelingen.
202.

In de praktijk bestonden echter een aantal regels die deze toegang belemmerden. In
1983 werden de scholen bij omzendbrief227 gemachtigd om enige vorm van
identificatiebewijs te eisen bij elke inschrijving. Illegale niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen konden deze uiteraard niet overleggen. Ook was er het risico dat de
schooldirecties gebruik maakten van hun zogenaamde signaleringsplicht. Wanneer de
schooldirectie immers kennis kreeg van een misdaad of wanbedrijf en illegaal verblijf is een
wanbedrijf volgens artikel 75 van de Vreemdelingenwet was deze verplicht dit te melden
203.

225

Protocol bij het Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens en de
Fundamentele Vrijheden van 20 maart 1952, CETS nr. 009.
226
J. DE GROOF en F. ORNELIS, Recht op onderwijs, ook voor illegalen, TORB 1999-2000, afl. 5, 333334.
227
Omz. NO/205/SH/AS/MPV, 10 november 1983, niet gepubliceerd.

71

aan de Procureur des Konings.228 Niet alleen op beleidsniveau bestonden hindernissen voor
de niet-begeleide minderjarigen die school wilden lopen. Voor de inwerkingtreding van de
Voogdijwet werden ze niet specifiek bijgestaan en genformeerd over hun mogelijkheden
en plichten in Belgi en was het helemaal niet evident om zelfstandig een school te zoeken
en zich in te schrijven.
In 1994 maakten de Ministers van Onderwijs en de federale Minister van
Binnenlandse Zaken de beleidsafspraak dat ook minderjarigen in illegaal verblijf toegang tot
het onderwijs hebben. Op Vlaams niveau werd daartoe de omzendbrief van 1983 aangepast
in die zin dat zo bij de inschrijving bedoelde bewijsstukken niet kunnen worden voorgelegd,
dient de schooldirectie maximale inspanningen te leveren om fictieve inschrijvingen te
vermijden. Aansluitend kregen de verificatiediensten van het Departement Onderwijs de
opdracht om bij controle van de ingeschreven leerlingen geen onderscheid te maken tussen
legaal en illegaal in Belgi verblijvende kinderen. Ten aanzien van scholen werd uitdrukkelijk
verzekerd dat ook illegale leerlingen subsidieerbaar waren.229 In de praktijk leidde dit
nauwelijks tot enige verbetering. In 1999 werd een nieuwe omzendbrief230 uitgevaardigd, die
duidelijke richtlijnen gaf over hoe het recht op onderwijs ten aanzien van kinderen met
illegaal verblijfsstatuut moest toegepast worden. Naar aanleiding van de afkondiging van het
Gelijkekansendecreet231 in 2002, werd deze omzendbrief opgeheven en vervangen door de
omzendbrief van 24 februari 2003232. Daarin staat het decreet uitgelegd in die zin dat er een
principieel inschrijvingsrecht is voor alle kinderen. In een aantal uitzonderingsgevallen mocht
de inschrijving geweigerd worden, maar dit kon niet op grond van de loutere vaststelling dat
het verblijfsstatuut van de kandidaat-leerling niet in orde was.233
204.

Afdeling 3. Niet-begeleide
onderwijs

minderjarige

vreemdelingen

in

het

Vlaamse

Titel 1.

Inleiding
Lange tijd was het Vlaamse Onderwijs helemaal niet voorzien om schoolzoekende
migranten(kinderen) op te vangen. In 1969 werd een eerste wettelijke maatregel gelanceerd,
die scholen de mogelijkheid gaf om drie extra lesuren in te richten voor elke tien leerlingen
die: niet de Belgische nationaliteit hadden, minder dan drie jaar basisonderwijs in Belgi
gevolgd hadden en de onderwijstaal (Nederlands) onvoldoende beheersten. Een tweede
maatregel werd genomen met ingang van schooljaar 1979-1980, waarbij kleuter- en lagere
scholen met ten minste 30% migrantenleerlingen bijkomende leerkrachten konden
inschakelen. Een aantal scholen namen zelf het initiatief en probeerden verschillende
proefprojecten om het probleem van de taalachterstand en slechte resultaten van
migrantenleerlingen aan te pakken.
205.

228

S. BOUCKAERT, Grondrechtenbescherming voor documentloze vreemdelingen doorheen de


Belgische en internationale rechtspraak vanaf 1985, Antwerpen, Maklu, 2007, 1009.
229
J. DE GROOF en F. ORNELIS, Recht op onderwijs, ook voor illegalen, TORB 1999-2000, afl. 5, 333334
230
Omz. ABC/TM/KH van 24 juni 1999 betreffende het recht op onderwijs voor kinderen zonder wettig
verblijfsstatuut, niet gepubliceerd.
231
Decreet van 28 juni 2002 betreffende gelijke onderwijskansen, BS 14 september 2002.
232
Omz. GD/2003/03 van 24 februari 2003 betreffende het recht op onderwijs voor kinderen zonder
wettig verblijfsstatuut, niet gepubliceerd.
233
S. BOUCKAERT, Onderwijs voor minderjarige vreemdelingen zonder wettig verblijf: ontwikkelingen
in regelgeving en rechtspraak, T.O.R.B. 2007-2008, afl. 5-6,387-405.

72

De resultaten bleven echter uit en de problematiek kwam op de politieke agenda


begin jaren 1990. De Vlaamse Regering werkte in 1991 een onderwijsprogramma uit, met de
volgende beleidsdoelen: het voorkomen, tegengaan of wegwerken van onderwijsachterstand
(Onderwijsvoorrangsbeleid), het bevorderen van de interactie tussen autochtone en
allochtone leerlingen (Intercultureel Onderwijs), allochtone kinderen de kans bieden om een
eigen identiteit uit te bouwen (OETC) en het onthalen en opvangen van anderstalige
nieuwkomers om ze daarna te laten doorstromen naar het regulier onderwijs (OKAN) 234. 235
206.

Titel 2.

Het onderwijsvoorrangsbeleid en het onthaalonderwijs


207.
Het onderwijsvoorrangsbeleid steunde op de concepten doelgroepleerling en
neveninstromer. Een doelgroepleerling werd gedefinieerd als een leerling waarvan de
grootmoeder van moederszijde niet in Belgi geboren is en evenmin door geboorte de
Belgische of Nederlandse nationaliteit bezit of waarvan de moeder ten hoogste tot het einde
van het schooljaar waarin zij 18 jaar werd, onderwijs heeft genoten. Scholen die aan de
criteria voldeden, onder andere de voorwaarde dat er minstens 10% of 20
doelgroepleerlingen in de school aanwezig moeten zijn, konden extra lesuren krijgen om ten
aanzien van de doelgroepleerlingen migranten de voornoemde doelen te realiseren.
Neveninstromers zouden later geherdefinieerd worden tot anderstalige nieuwkomers.
Het onthaalonderwijs was bedoeld als een eerste opvang in het onderwijs. Het
bestond er in de eerste plaats in om de betrokken kinderen zo snel mogelijk een voldoende
kennis van het Nederlands aan te leren, opdat ze naar het reguliere onderwijs zouden
kunnen doorstromen. Er werd ook wat aandacht besteed aan het toebrengen van de
Vlaamse cultuur en soms werd ook tijd besteed aan inhoudelijke vakkennis. Over het
algemeen kon een minderjarige n jaar onthaalonderwijs genieten. Daar werd intussen
echter van afgestapt, omdat uit onderzoek bleek dat meerjarige onthaalklassen een
positiever effect hadden op de vooruitgang en integratie van de migrantenleerling.
208.

Het onderwijsvoorrangsbeleid werd een eerste keer hervormd in 1994. De eerste


twee pijlers bleven onder de noemer Onderwijsvoorrangsbeleid, een derde pijler omvatte de
non-discriminatie in het onderwijs en het onthaalbeleid kwam onder een aparte pijler. Door
het onthaalonderwijs los te koppelen van het onderwijsvoorrangsbeleid kwamen nu alle
basisscholen in heel Vlaanderen in aanmerking om onthaalklassen in te richten. Voordien
moesten ze immers voldoen aan de criteria van het onderwijsvoorrangsbeleid. Een ander
gevolg was dat onthaalklassen nu enkel mogelijk waren in kader van het leerplichtonderwijs.
209.

Sinds de hervorming van 1994 bestond het onthaalonderwijs als een apart beleidsdomein.
Het is erop gericht om kinderen die nieuw zijn in Belgi en het Belgische schoolleven, zo
snel mogelijk te integreren en klaar te stomen om hun verdere schoolloopbaan zonder
problemen te kunnen afleggen. Hiertoe had men een andere term nodig dan
doelgroepleerling, zoals die bestond voor het onderwijsvoorrangsbeleid en de term
anderstalige nieuwkomer deed zijn intrede. Dit was elke persoon die nog niet langer dan n
jaar onafgebroken in Belgi verbleef, het Nederlands niet als thuis- of moedertaal had,
onvoldoende het Nederlands beheerste om lessen te kunnen volgen en maximaal negen
234

Besl. Vl. Reg. van 5 juni 1991 houdende maatregelen tot uitvoering van het onderwijsbeleid voor
migranten in het voltijds secondair onderwijs van de eerste graad, BS 4 september 1991.
235
K. DE W IT EN P. VAN PETEGEM, Gelijke kansen in het Vlaamse Onderwijs. Het beleid inzake
kansengelijkheid, Leuven, Garant, 2000, 9-23.

73

maanden ingeschreven was in een onderwijsinstelling met het Nederlands als onderwijstaal.
Voor het basisonderwijs moest de nieuwkomer ten minste zes jaar zijn (dit werd later op 5
jaar gebracht, omdat gebleken was dat men beter zo vroeg mogelijk startte met het aanleren
van het Nederlands) en voor het secundair onderwijs moest de nieuwkomer minstens twaalf
jaar, maar minder dan achttien jaar zijn.236 Wie in aanmerking kwam, kon voor maximum n
jaar les volgen in een onthaalklas, waar ze ondergedompeld werden in een taalbad.
a. Het basisonderwijs
Met de hervorming van 1994 werden de beperkingen op het aantal scholen voor
onthaal in het basisonderwijs opgeheven. Iedere school die niet het vereiste percentage van
50% doelgroepleerlingen had een concentratieschool dus kon vanaf toen ook beroep
doen op de aanvullende lestijden voor onthaalonderwijs. Tegelijkertijd echter werden de
voorwaarden voor het organiseren van onthaalonderwijs strenger gemaakt, omdat men nog
steeds verkoos om kinderen zonder meer onder te dompelen in een lokale school met het
taal- en cultuurbad als gevolg. Dit impliceerde voor de concentratiescholen dat ze slechts
onthaalklassen konden organiseren indien er geen plaatselijk alternatief mogelijk was.
210.

In 2001 werd het onthaalonderwijs voor basisscholen opnieuw gewijzigd toen


duidelijk werd dat de vorige aanpak ongewenste effecten had; ook de minimumleeftijd voor
de kinderen die tot onthaalklassen konden toegelaten worden, werd verlaagd van 6 jaar naar
5 jaar.
211.

In 2006 was het onthaalonderwijs aan nog een hervorming toe (samen met het
secundair onderwijs). De definitie van anderstalige nieuwkomer werd gewijzigd in die zin dat
de nationaliteitsvoorwaarde afgeschaft werd en de voorwaarde niet langer dan een jaar in
Belgi verblijven en niet meer dan 9 maanden Nederlandstalig onderwijs hebben genoten in
de plaats kwam. De bijkomende ondersteuning in het basisonderwijs was quasi onbestaande
en onderzoek had aangetoond dat kinderen na n jaar onthaalklas veel vaker
doorverwezen werden naar het buitengewoon onderwijs, veel vaker van school veranderden
of hun jaar moesten opnieuw doen. Om hieraan tegemoet te komen, werd het mogelijk
gemaakt om een vervolgjaar onthaalonderwijs te organiseren.
212.

Binnen het basisonderwijs werd nog een hervorming doorgevoerd in het jaar 2008.
Ook minderjarigen in open asielcentra kunnen nu onthaalklas volgen.
213.

b. Het secundair onderwijs


In 1998 werden de onthaalklassen van het secundair onderwijs gevalueerd en met
ingang van schooljaar 1998-1999 werd het systeem hervormd.237 Er werden 14
onthaalscholen opgericht en er werd voor iedere school die dit nodig had maximum 130 uren
voorzien voor specifieke begeleiding van anderstalige nieuwkomers.
213.

Door de plotse toename van het aantal asielaanvragen en dus het aantal
anderstalige nieuwkomers, moest dit aantal omhoog. Met ingang van schooljaar 1999-2000
werden vier extra onthaalscholen opgericht in Antwerpen, Gent, Kapellen en Sint-Truiden en
214.

236

Onthaalonderwijs: toelatingsvoorwaarden,
http://www.ond.vlaanderen.be/onthaalonderwijs/inhoud/toelating/ (geconsulteerd op 12 april 2013).
237
Besl. Vl. Regering van 22 september 1998 tot wijziging van de het besluit van de Vlaamse regering
van 6 september 1995 houdende organisatie van een onthaaljaar voor anderstalige nieuwkomers in
het voltijds secondair onderwijs, BS 10 november 1998.

74

voor de locaties Gent en Antwerpen werd het aantal mogelijke specifieke uren op 148
gebracht.238
In dat jaar echter, werd de financile steun door het OCMW afgeschaft en werd de materile
steun in de plaats gesteld, gecombineerd met het spreidingsplan van het OCMW (zie deeltje
opvang), waardoor migrantenleerlingen nu over heel Vlaanderen gespreid waren, eerder dan
zich te concentreren in een aantal grote steden. Om voorlopig hoofd te kunnen bieden aan
de gigantische instroom werden voor het schooljaar 2000-2001 nog elf extra onthaalscholen
opgericht239 en in maart van dat jaar nog eens veertien240, wat het totaal op 49
onthaalscholen bracht. Er bleef echter onvoldoende plaats om iedereen in te schrijven en
scholen werkten met wachtlijsten of waren gedwongen om de leerlingen door te verwijzen
naar het reguliere onderwijs.
In juni 2001 werd uiteindelijk afgestapt van de zogenaamde contingentering en werd
het onthaalonderwijs gekoppeld aan het niveau van de scholengemeenschap en meer
afgestemd op het asielbeleid. Elke school die meer dan 25 anderstalige nieuwkomers
ingeschreven had, kon een onthaalklas inrichten en extra uren krijgen per leerling.241
215.

Het gewenste effect op de resultaten van de nieuwkomers bleef echter uit. Na n jaar
onthaalklas stroomden de meeste migrantenleerlingen door naar het BSO en haalden
gemiddeld ondermaatse resultaten. Na een aantal jaar verdwenen zelfs een groot aantal
leerlingen uit het schoolnetwerk. Vandaar dat het onthaalbeleid voor het secundair onderwijs
nogmaals hervormd werd in 2006. Er werden uren beschikbaar gemaakt voor reguliere
scholen, ter ondersteuning en begeleiding van jongeren die na de onthaalkas in de gewone
instellingen school liepen.
In 2011 stapte men af van het idee dat de onthaalklas maximum n jaar bedroeg.
Scholen konden een vervolgklas inrichten, opdat de leerling betere slaagkansen zou hebben
in zijn verdere schoolloopbaan. Ook werden de zogenaamde ontwikkelingsdoelen ingevoerd.
Elke leerling uit een onthaalklas die doorstroomt naar het regulier onderwijs, moet
ondersteuning blijven genieten van de onthaalklas, met het oog op het optimaal succesvol
doorlopen van het curriculum.
216.

Titel 3.

Niet-begeleide minderjarige vreemdelingen buiten het regulier onderwijs


217.
In de regel gaan de niet-begeleide minderjarigen die in opvangcentra verblijven, naar
school in de reguliere onderwijsinstellingen in de buurt. In de opvangcentra helpen de
begeleiders soms met het huiswerk.
Indien er slechts weinig reguliere schooltjes zijn in de buurt van een centrum met grote
opvangcapaciteit, kan de burgemeester van de desbetreffende gemeente het centrum
verzoeken om zelf onthaalonderwijs te organiseren voor haar bewoners. Dit verzoek moet
238

Besl. Vl. Reg. van 20 april 2001 tot wijziging van het besluit van de Vlaamse Regering van 6
september 1995 betreffende de organisatie van een onthaaljaar voor anderstalige nieuwkomers in het
voltijds secondair onderwijs, BS 16 juni 2001.
239
Besl. Vl. Reg. van 11 mei 2001 tot wijziging van het besluit van de Vlaamse Regering van 6
september 1995 betreffende de organisatie van een onthaaljaar voor anderstalige nieuwkomers in het
voltijds secondair onderwijs, BS 26 juni 2001.
240
Besl. Vl. Regering van 24 mei 2002 inzake de organisatie van onthaalonderwijs voor anderstalige
nieuwkomers in het gewoon voltijds secondair onderwijs, BS 11 september 2002.
241
Omz. SO 75 van 30 juni 2006 betreffende onthaalonderwijs voor anderstalige nieuwkomers in het
gewoon voltijds secondair onderwijs.

75

gebaseerd zijn op de zorg dat de schooltjes structurele problemen zouden ondervinden


indien ze een grote groep nieuwkomers zou moeten opvangen.

Afdeling 4. Besluit
Aangezien niet-begeleide minderjarigen in principe niet langer in gesloten centra
mogen opgevangen worden, sinds het Tabitha-arrest van het EHRM, roept het thema
onderwijs in de praktijk niet veel problemen op.
218.

In de regel krijgt elke niet-begeleide minderjarige die onder de leerplicht valt


onderwijs, aangepast aan zijn of haar behoeften. Eerst wordt de minderjarige
ondergedompeld in de Vlaamse cultuur en taal via de onthaalklassen. Daarna kunnen ze
doorstromen naar het reguliere onderwijs.
219.

Er is uiteraard nog heel wat werk aan de winkel, aangezien het nog steeds zo is dat
veel allochtone leerlingen een heuse leerachterstand hebben. In vergelijking met autochtone
leerlingen scoren ze gemiddeld veel slechter. De Vlaamse Onderwijsraad geeft ook kritiek op
de decretaal vastgelegde doelstellingen van het onthaalonderwijs, dat ze niet beantwoorden
aan de noden van de doelgroep. De Raad argumenteert dat er onvoldoende aandacht gaat
naar kennis en vaardigheden, naast de kennis van het Nederlands, om te kunnen aansluiten
in een gewone klas na het onthaaljaar. Noch de typische kennis en vaardigheden, noch de
sociale vaardigheden worden voldoende bijgebracht. Dit is vooral problematisch voor
kinderen die in het land van herkomst nog geen of nauwelijks schoolervaring opgedaan
hebben en dus niet weten hoe ze in dergelijke omgeving moeten gedijen. Daarnaast vindt de
Raad ook dat n jaar onthaalklas veel te kort is om de leerling een voldoende kennis van
het academisch Nederlands aan te leren. het heeft dus geen nut om n jaar volledig te
spenderen aan het bijbrengen van de Nederlandse taal ten koste van al het andere.242
220.

Hoewel dit strikt gezien buiten het bestek van deze thesis ligt, kan hier nog de
problematiek van de uitwijzing van nog schoollopende illegale vreemdelingen aangekaart
worden. Het kan immers voorkomen dat een niet-begeleide minderjarige niet in het
studiejaar zit waar hij of zij gezien zijn of haar leeftijd zou moeten zitten. Indien de jongere
meerderjarig wordt en nog geen verblijfstitel heeft verkregen, kan hij of zij in principe
uitgewezen worden. De Vlaamse scholen hebben hier collectief op gereageerd en hebben
de overheid gevraagd om te wachten met het uitvoeren van de uitwijzingsbeslissing tot de
leerling zijn schoolcurriculum volledig had volbracht. Het is immers nutteloos om al die jaren
te investeren in de opleiding van de jongere, indien die net voor de eindstreep toch het
felbegeerde diploma niet kan behalen.243
221.

242

Algemene Raad van de Vlaamse Onderwijsraad, Advies over het onthaalonderwijs voor
anderstalige nieuwkomers, 24 januari 2013.
243
X, Laat illegale kinderen eerst school afmaken, Klasse 30 november 2012,
http://www.klasse.be/leraren/30046/laat-kinderen-zonder-papieren-eerst-school-afmaken-2/
(geconsulteerd op 12 april 2013).

76

Hoofdstuk 5.

Maatschappelijke
zekerheid

dienstverlening

en

sociale

Afdeling 1. Inleiding
Minderjarigen hebben krachtens het Kinderrechtenverdrag onder andere het recht
om te leven en te overleven (artikel 6 IVRK), het recht op een zo hoog mogelijke
gezondheidsstandaard en het recht om te genieten van gezondheidsvoorzieningen (artikel
24 IVRK), het recht op sociale zekerheid met daarin inbegrepen het recht op een sociale
verzekering (artikel 26 IVRK) en het recht op een zo hoog mogelijke levensstandaard die het
kind toelaat zich adequaat te ontwikkelen op fysiek, psychisch, spiritueel, moreel en sociaal
vlak (artikel 27 IVRK).
221.

Ook de Raad van de Europese Unie omschreef in haar resolutie van 26 juni 1997
betreffende niet-begeleide minderjarigen uit derde landen enkele bepalingen omtrent sociale
minimumvoorzieningen ten aanzien van niet-begeleide minderjarigen, waaronder de plicht
van lidstaten om voedsel, kledij en sanitair te voorzien, toegang tot medische voorzieningen
en psychologische begeleiding te garanderen.
Artikel 23 van de Grondwet kent ieder het recht toe om een menswaardig leven te leiden. Dit
wordt gegarandeerd door de wetgever, via de uitwerking van economische, sociale en
culturele rechten.
In dit hoofdstuk wordt dieper ingegaan op enkele aspecten van het Belgische Sociaal
Recht, in die mate dat ze van belang zijn voor niet-begeleide minderjarigen. Eerst wordt de
maatschappelijke dienstverlening besproken, waarbij voorafgaand het huidige systeem
toegelicht wordt en daarna de evolutie van de relevante wetgeving behandeld wordt. Ten
tweede wordt de regeling omtrent de ziekteverzekering uiteengezet.
222.

Afdeling 2. Maatschappelijke dienstverlening


Titel 1.

Het recht op maatschappelijke dienstverlening


Het principe dat iedereen recht heeft op maatschappelijke dienstverlening staat
geschreven in artikel 1 van de Organieke wet van 8 juli 1976 betreffende de Openbare
Centra voor Maatschappelijk Welzijn.244
223.

Elke persoon heeft het recht op maatschappelijke dienstverlening. Deze heeft tot doel
eenieder in de mogelijkheid te stellen een leven te leiden dat beantwoordt aan de menselijke
waardigheid.
[]
Het begrip elke persoon omvat werkelijk iedere persoon die in Belgi aanwezig is,
ongeacht zijn of haar leeftijd en nationaliteit, die zich in dergelijke staat van behoeftigheid
bevindt dat hij of zij geen menswaardig leven kan leiden. Niet-begeleide minderjarige
224.

244

Organieke wet van 8 juli 1976 betreffende de Openbare Centra voor Maatschappelijk Welzijn, BS 5
augustus 1976. (hierna: OCMW-Wet)

77

vreemdelingen kunnen uiteraard tot deze categorie behoren en kunnen dus in beginsel
aanspraak maken op maatschappelijke dienstverlening.245

Titel 2.

Het huidige wettelijk kader

a. Algemeen
In de regel is het de taak van het Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn
(hierna: OCMW) om het recht op maatschappelijke dienstverlening in de praktijk om te
zetten.246 Maatschappelijke dienstverlening wordt verstrekt aan elkeen die zich op het
Belgisch grondgebied bevindt en die niet in staat is een menswaardig leven te leiden zonder
deze dienstverlening. Betrokkene moet zich dus in een staat van behoeftigheid bevinden en
effectief in Belgi aanwezig zijn om van het OCMW de nodige hulp te kunnen krijgen.247
225.

De aard van deze maatschappelijke dienstverlening kan verschillende vormen


aannemen. Ze kan van materile, sociale, geneeskundige, sociaal-geneeskundige of
psychologische aard zijn.248 Het OCMW beslist zelf op welke manier het best kan tegemoet
gekomen worden aan de noden van de betrokkene. Het kan ervoor kiezen zelf de
maatschappelijke dienstverlening te verzorgen, maar het kan ook een derde aanspreken om
dit te doen, afhankelijk van welke hulp het OCMW het meest geschikt acht om de betrokkene
in staat te stellen een menswaardig leven te leiden .
226.

Hoewel het recht op maatschappelijke dienstverlening elke persoon toekomt, is de


effectieve uitvoering van deze voorziening wel aan modaliteiten onderworpen. De OCMWWet maakt inzake de aard en omvang van de maatschappelijke dienstverlening immers een
onderscheid naargelang het administratief statuut van de betrokkenen. Wie legaal op het
grondgebied verblijft en aan de voorwaarde van behoeftigheid voldoet, kan steeds
aanspraak maken op de algemene maatschappelijke dienstverlening. Vreemdelingen die
een aanvraag tot asiel ingediend hebben en gedurende de procedure in een opvangcentrum
verblijven, genieten een andere soort maatschappelijke dienstverlening.249 Zij kunnen slechts
aanspraak maken op de materile hulp die in het opvangcentrum verstrekt wordt, bestaande
uit informatie omtrent zijn of haar rechten250, huisvesting251, medische begeleiding252,
psychologische begeleiding253, maatschappelijke begeleiding254, juridische hulp255 en een
dagvergoeding256. Het verstrekken van deze vorm van maatschappelijke dienstverlening
behoort niet tot de taak van het OCMW.
227.

245

C. VAN ZEEBROECK, Mineurs trangers non accompagns en Belgique. Situation administrative,


juridique en sociale. Guide pratique , Luik, Platforme Mineurs-en-exile, editions Jeunesse et droit,
2007, 523.
246
Artikel 57 1 OCMW-Wet
247
W. VAN EECKHOUTTE, Handboek Belgisch Sociaal recht, II, Socialezekerheidsrecht, onuitg., 2013,
422-453.
248
Artikel 57 1, derde lid OCMW-Wet
249
Artikel 57ter OCMW-Wet
250
Artikelen 14-15/1 Opvangwet
251
Artikelen 16-21 Opvangwet
252
Artikelen 23-29 Opvangwet
253
Artikel 30 Opvangwet
254
Artikelen 31-32 Opvangwet
255
Artikel 33 Opvangwet
256
Artikel 34, eerste lid Opvangwet

78

Ten aanzien van vreemdelingen die zich in een illegale verblijfssituatie bevinden, wordt de
omvang van de maatschappelijke dienstverlening beperkt. Deze vreemdelingen kunnen van
het OCMW slechts dringende medische hulp vorderen.257 Ten aanzien van gezinnen met
minderjarige kinderen die illegaal op het grondgebied aanwezig zijn, wordt echter een
afwijking voorzien op dat beginsel. Indien de ouders hun onderhoudsplicht ten aanzien van
hun minderjarige kinderen niet kunnen nakomen en het kind zich daardoor in een staat van
behoeftigheid bevindt, hebben die minderjarigen ten aanzien van de federale opvangcentra
recht op die materile hulp die onontbeerlijk is voor hun ontwikkeling, mits een aantal
voorwaarden vervuld zijn.258
b. Maatschappelijke dienstverlening voor niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen
228.
Met uitzondering van artikel 57 2, 2 wordt nergens in de OCMW-Wet een expliciet
onderscheid gemaakt tussen volwassen vreemdelingen en minderjarige vreemdelingen
omtrent de verstrekking van maatschappelijke dienstverlening. Daarbij houdt die uitzondering
in 57 2, 2 geen rekening met de situatie van minderjarige vreemdelingen in illegaal verblijf
die niet in het gezelschap van hun ouders of voogd zijn. Ten aanzien van niet-begeleide
minderjarigen moeten dus de gewone regels toegepast worden, zoals die ook gelden voor
volwassenen.
In wat volgt zal besproken worden hoe deze algemene regels zich concreet vertalen in geval
van toepassing op niet-begeleide minderjarigen. Een onderscheid moet gemaakt worden
tussen de initile fase, waarbij een niet-begeleide minderjarige bij eerste contact met de
autoriteiten in een centrum voor observatie en orintatie ondergebracht wordt, het geval
waarin een niet-begeleide minderjarige asiel aangevraagd heeft en het geval waarin hij of zij
dat niet gedaan heeft of waarbij de aanvraag afgewezen werd.
i.

Eerste opvang in een centrum voor observatie en orintatie


Wanneer een niet-begeleide minderjarige aangetroffen wordt aan de grens of op het
grondgebied, wordt hij of zij eerst ondergebracht in een centrum voor observatie en
orintatie. In deze eerste opvangfase wordt de materile hulp, zoals deze omschreven is in
de Opvangwet, verstrekt door en binnen dit centrum. Dit is een praktische toepassing van
artikel 57ter van de OCMW-Wet, waarin staat dat het OCMW geen maatschappelijke
dienstverlening verschuldigd is, wanneer de vreemdeling toegewezen werd aan een
opvangstructuur waar hij of zij materile hulp ontvangt. 259
229.

Het Koninklijk Besluit van 9 april 2007 tot vastlegging van het stelsel en de werkingsregels
voor de centra voor observatie en orintatie voor niet-begeleide minderjarige vreemdelingen
regelt de materile hulp die in deze centra verstrekt wordt. In beginsel wordt dezelfde hulp
verleend als deze die aan asielzoekers in het algemeen verstrekt wordt krachtens de
Opvangwet, tenzij het K.B. hiervan afwijkt.260 Het gaat dus om het verstrekken van informatie
omtrent zijn of haar rechten, huisvesting, medische begeleiding, psychologische begeleiding,
maatschappelijke begeleiding, juridische hulp en een dagvergoeding.

257

Artikel 57 2, 1 OCMW-Wet
Artikel 57 2, 2 OCMW-Wet
259
C. VAN ZEEBROECK, Mineurs trangers non accompagns en Belgique. Situation administrative,
juridique en sociale. Guide pratique, Luik, Platforme Mineurs-en-exile, editions Jeunesse et droit,
2007, 528.
260
Artikel 5 van het KB
258

79

ii.

Niet-begeleide minderjarige vreemdelingen die een asielaanvraag ingediend


hebben
230.
Wanneer een niet-begeleide minderjarige beslist om asiel aan te vragen, valt hij of zij
onder de bevoegdheid van Fedasil en zal hij of zij ondergebracht worden in een federaal
opvangcentrum, een van de opvangcentra van het Rode Kruis, van een NGO of een lokaal
opvanginitiatief onder leiding van een OCMW. In dat geval geldt artikel 57ter opnieuw en zal
de materile hulp in natura verstrekt worden binnen de opvangstructuur, zonder dat het
OCMW in principe tussenkomt. Uitzonderlijk kan een minderjarige zich toch wenden tot het
OCMW om bepaalde kosten te dragen die specifiek zijn voor zijn of haar situatie, zoals
schoolgerelateerde kosten die niet in het pakket van de materile hulp zitten en die dus niet
door het asielcentrum gedragen worden.261
Het moet opgemerkt dat de minderjarige in het onthaalcentrum moet blijven, wil hij of
zij de materile hulp blijven genieten. Artikel 57ter kent aan vreemdelingen die asiel
aanvragen enkel het recht op materile hulp toe ten laste van het asielcentrum waar hij of zij
aan toegewezen werd en enkel dat opvangcentrum. Elke andere vorm van maatschappelijke
dienstverlening wordt uitgesloten. Wie beslist om het asielcentrum te verlaten, kan zich niet
wenden tot het OCMW om maatschappelijke dienstverlening in welke vorm dan ook te
ontvangen. Dit geldt evenzeer voor niet-begeleide minderjarige asielzoekers.
231.

iii.

Erkenning als vluchteling


232.
Eens de minderjarige officieel erkend is als vluchteling, moet hij of zij in principe het
asielcentrum verlaten. Vervolgens zijn de algemene regels van maatschappelijke
dienstverlening van toepassing en kan hij of zij steun zoeken bij het OCMW.262 Aldaar zal het
OCMW hem of haar die hulp bieden die het OCMW het meest geschikt acht. In de praktijk
komt dit meestal neer op financile steun, bijvoorbeeld in de vorm van het ten laste nemen
van (een deel van) de huurkosten van de woning.
iv.

Afwijzing van de asielaanvraag of geen asiel aangevraagd hebben


233.
Wordt de aanvraag tot asiel afgewezen, dan zijn twee situaties denkbaar. Ofwel gaat
de afwijzing samen met een bevel tot terugbrenging, ofwel wordt geen dergelijke maatregel
genomen. In theorie zal de minderjarige enkel in het eerste geval onder de beperkte
maatschappelijke dienstverlening ten aanzien van illegale vreemdelingen van artikel 57 2,
1 OCMW-Wet vallen. Artikel 57 2, 4e lid van de OCMW-Wet vereist immers dat een
vreemdeling, van wie de aanvraag tot asiel afgewezen is, slechts illegaal op het grondgebied
verblijft indien ook een bevel om het grondgebied te verlaten werd betekend.
Sinds de wettelijke verankering van het bijzonder verblijfsstatuut voor niet-begeleide
minderjarige vreemdelingen in de Vreemdelingenwet, zullen niet-begeleide minderjarigen die
geen asiel aangevraagd hebben of van wie de aanvraag afgewezen werd, steeds een
voorlopige verblijfstitel kunnen krijgen, hetzij een Attest van Immatriculatie, hetzij een tijdelijk

261

C. VAN ZEEBROECK, Mineurs trangers non accompagns en Belgique. Situation administrative,


juridique en sociale. Guide pratique", Luik, Platforme Mineurs-en-exile, editions Jeunesse et droit,
2007, 530.
262
C. VAN ZEEBROECK, Mineurs trangers non accompagns en Belgique. Situation administrative,
juridique en sociale. Guide pratique", Luik, Platforme Mineurs-en-exile, editions Jeunesse et droit,
2007, 531-532.

80

BIVR, waardoor ze nooit illegaal op het grondgebied aanwezig mogen zijn.263 Daaruit volgt
dat ze steeds aanspraak kunnen maken op de gemeenrechtelijke maatschappelijke
dienstverlening. In de praktijk gebeurt het echter dat veel niet-begeleide minderjarigen geen
dergelijke verblijfstitel hebben en dus illegaal in Belgi verblijven. Een strikte toepassing van
de wet leidt er dan toe dat minderjarigen in een dergelijke situatie alleen bij het OCMW
kunnen aankloppen voor dringende medische hulp. De rechtspraak interpreteert dit echter
anders en is van mening dat, in het licht van het Kinderrechtenverdrag en arrest van het
Arbitragehof van 22 juli 2003 (zie randnr. 246) niet-begeleide minderjarigen steeds recht
hebben op de gemeenrechtelijke maatschappelijke dienstverlening.264 Daarbij wordt
benadrukt dat er een onderscheid is tussen illegaal verblijf en onregelmatig, maar legaal
verblijf. Een niet-begeleide minderjarige die niet formeel over een verblijfstitel beschikt, maar
wel een aankomstverklaring afgelegd heeft, verblijft legaal op het grondgebied en heeft dus
recht op de gemeenrechtelijke maatschappelijke dienstverlening. Niet-begeleide
minderjarigen die illegaal op het grondgebied verblijven, kunnen in beginsel niet uitgewezen
worden zonder dat er garanties bestaan op een effectieve opvang in het land van herkomst.
Ze verkeren dus in de feitelijke onmogelijkheid om het land te verlaten.265 Om die reden
hebben ze eveneens recht op de gemeenrechtelijke maatschappelijke dienstverlening.

Titel 3.

Evolutie van de wetgeving


233.
De huidige wetgeving omtrent maatschappelijke dienstverlening ten aanzien van
vreemdelingen heeft een lange weg afgelegd, waarbij het Grondwettelijk Hof, de toenmalige
provinciale beroepskamers en de arbeidsrechtbanken en hoven een prominente rol
gespeeld hebben.

234.

a. Het begin: de Organieke Wet van 8 juli 1976 betreffende de openbare centra
voor maatschappelijk welzijn
Het oorspronkelijke artikel 57 van de OCMW-Wet luidde als volgt:

Het openbaar centrum voor maatschappelijk welzijn heeft tot taak aan de personen en de
gezinnen de dienstverlening te verzekeren waartoe de gemeenschap gehouden is.
Het verzekert niet alleen lenigende of curatieve doch ook preventieve hulp.
Deze dienstverlening kan van materile, sociale, geneeskundige, sociaal-geneeskundige of
psychologische aard zijn.
Het centrum oefent de voogdij over of verzekert althans de bewaring, het onderhoud en de
opvoeding van de minderjarige kinderen die door de wet, ouders of overheidsorganen aan
het centrum zijn toevertrouwd.
Het centrum voert de taken uit hem door de wet, de Koning of de gemeenteoverheid
toevertrouwd.
Nergens in deze bepaling werd een onderscheid gemaakt tussen Belgen en
vreemdelingen, hetzij in legaal hetzij in illegaal verblijf. Alle personen die zich op het
grondgebied Belgi bevonden en niet in staat waren een menswaardig leven te leiden,
hadden dus krachtens artikel 1 juncto artikel 57 van de OCMW-Wet een gelijk recht op
235.

263

C. VAN ZEEBROECK, Mineurs trangers non accompagns en Belgique. Situation administrative,


juridique en sociale. Guide pratique", Luik, Platforme Mineurs-en-exile, editions Jeunesse et droit,
2007, 537-538.
264
Arbrb. Brussel 29 september 2006, nr. 13 645, J.dr.jeun. 2007, afl. 262, 33-38, noot C. VAN
ZEEBROECK; Arbrb. Brussel 18 juni 2009, nr. 2746/09, Rev.dr.tr. 2009, afl. 153, 206-219, noot V.
DOCKX;
265
Arbrb. Brussel 3 november 2003, nr. 54-906/03, T. Vreemd. 2004, afl. 3, 284.

81

maatschappelijke dienstverlening, waarbij geen onderscheid mocht gemaakt worden op


basis van leeftijd, nationaliteit of verblijfssituatie. Een niet-begeleide minderjarige kon dus net
zo goed aanspraak maken op maatschappelijke dienstverlening als een Belg.266
b. Een eerste wijziging
Deze situatie was bijzonder gunstig, vooral ten aanzien van vreemdelingen die niet
over enige verblijfstitel beschikten. De overheid wenste een einde te stellen aan de gangbare
praktijk om aan vreemdelingen in illegaal verblijf dezelfde maatschappelijke dienstverlening
te verstrekken als aan Belgen en personen die legaal in Belgi verbleven.267
236.

Met artikel 11 van de Wet van 28 juni 1984268werd tussen het bestaande derde en
vierde lid van artikel 57 van de OCMW-Wet een nieuw lid (nieuw vierde lid) ingevoegd en
deze luidde als volgt:
237.

Indien het evenwel vreemdelingen betreft die noch gemachtigd, noch toegelaten zijn tot een
verblijf van meer drie maanden in het Rijk of om er zich te vestigen of vreemdelingen die
onwettig in het Rijk verblijven, wordt de dienstverlening beperkt tot de materile en
geneeskundige dienstverlening, die nodig is om in het levensonderhoud te voorzien.
In
dat geval kan de materile dienstverlening door uitkeringen in natura worden verzekerd.
Deze bepaling is niet van toepassing op de kandidaat-vluchteling.
Deze nieuwe bepaling beperkte de omvang van het recht op maatschappelijke
dienstverlening ten aanzien van vreemdelingen die illegaal op het grondgebied verbleven tot
de materile en geneeskundige dienstverlening, die nodig was om in het levensonderhoud te
voorzien, zonder tijdsbeperking.
In de praktijk leidde dit nochtans niet tot bijster veel verandering. De toenmalige
provinciale beroepskamers269 redeneerden immers dat het nieuwe lid geen afbreuk deed aan
het fundamentele beginsel uit artikel 1 van de OCMW-Wet, dat elkeen recht heeft op een
menswaardig bestaan. Volgens deze rechtspraak moesten de OCMWs het verzoek tot
maatschappelijke dienstverlening in de eerste plaats toetsen aan de vraag of betrokkene
zonder de hulp in staat was een menswaardig leven te leiden en vervolgens de omvang van
de hulp vaststellen in functie van wat nodig was om een menswaardig leven te garanderen.
De grens van wat een menswaardig leven is, ligt even hoog voor zowel Belgen,
vreemdelingen in legaal verblijf als vreemdelingen in illegaal verblijf, aangezien allen
personen zijn. De beroepskamers kwamen dus tot de conclusie dat de beperkte
maatschappelijke dienstverlening ten aanzien van illegale vreemdelingen moest aangevuld
worden met die hulp die nodig was om een menswaardig leven te leiden, en dat deze
aanvulling zelfs kon bestaan uit een geldsom ten belope van het toenmalige
238.

266

A. DE GRAEVE, Maatschappelijk welzijn. De praktische toepassing van de Wet van 8 juli 1976
betreffende de openbare centra voor maatschappelijk welzijn, Kortrijk, U.G.A., 1980, 20.
267
S. BOUCKAERT, Grondrechtenbescherming voor documentloze vreemdelingen doorheen de
Belgische en internationale rechtspraak vanaf 1985, II, Doorwerking van grondrechten op het vlak van
de handhaving van het migratierecht, toegespitst op de handhaving via het sociaal recht, Antwerpen,
Maklu, 2007, nr. 532. BS 12 juli 1984.
268
Wet van 28 juni 1984 betreffende sommige aspecten van de toestand van de vreemdelingen en
houdende invoering van het Wetboek van de Belgische nationaliteit, BS 12 juli 1984.
269
die in hoger beroep uitspraak deden tegen beslissingen van OCMWs

82

bestaansminimum.270 Deze rechtspraak werd eveneens bevestigd door de Raad van


State.271
c. Intermezzo: de uitdrukkelijke bevestiging van de bekwaamheid van
minderjarigen om zelfstandig een aanvraag tot maatschappelijke
dienstverlening in te dienen
238.
Aangezien de analyse van de evolutie van onze wetgeving chronologisch gebeurt,
kan hier even opgemerkt worden dat in deze periode in de rechtspraak expliciet de
bekwaamheid van minderjarigen werd erkend, om zelf een aanvraag tot maatschappelijke
dienstverlening in te dienen. Bij arrest van 28 maart 1988 oordeelde de beroepskamer van
Namen272 eerst dat minderjarigen bekwaam zijn om op te treden voor dagdagelijkse
handelingen, waaronder handelingen die nodig zijn om inkomsten te verwerven die het
moeten toelaten een leven te leiden in overeenstemming met de menselijke waardigheid. De
Raad van State volgde kort daarop273 en oordeelde ondubbelzinnig dat het recht op
maatschappelijke hulpverlening eveneens toebehoort aan een minderjarige die, terecht of
ten onrechte, haar familie verliet en zich in een staat van behoeftigheid bevindt.
Niettegenstaande dit recht in principe gevorderd moet worden door de wettelijke
vertegenwoordigers van de minderjarige, dient men te erkennen dat dit recht ook kan
gevorderd worden door de minderjarige zelf indien haar wettelijke vertegenwoordigers dit
niet voor haar doen. In deze zaak weigerden de wettelijke vertegenwoordigers om voor de
minderjarige een aanvraag te doen tot maatschappelijke hulp. Volgens L. VENY geldt deze
uitspraak a fortiori ook wanneer de wettelijke vertegenwoordigers in de onmogelijkheid
verkeren om dit te doen.274 De beroepskamer van Brabant275 oordeelde dat een minderjarige
vluchteling bekwaam is om zelfstandig zijn recht op sociale hulpverlening op te eisen.
d. Een tweede grondige wijziging
i.

De wet
Met de Wet van 30 december 1992276werd de regeling opnieuw gewijzigd. Artikel 151
van de wet verving artikel 57 van de OCMW-Wet integraal en artikel 152 voegde een nieuw
artikel 57ter in.
239.

In de tweede paragraaf van het nieuwe artikel 57 werd het recht op maatschappelijke
dienstverlening ten aanzien van uitgeprocedeerde asielzoekers en andere illegaal
verblijvende vreemdelingen verder beperkt tot de strikt noodzakelijke dienstverlening om het
verlaten van het grondgebied mogelijk te maken. Deze dienstverlening was bovendien
beperkt in duurtijd, daar ze een einde nam vanaf de datum van het verstrijken van het BGV.
Dit impliceert tevens in hoofde van beide categorien dat er een definitief BGV moest
betekend zijn. Ter afwijking gold het recht op dringende medische hulp zonder
tijdsbeperking.
Met artikel 57ter werd een specifieke regeling ingeschreven voor vreemdelingen die asiel
aangevraagd hadden maar nog niet erkend waren als vluchteling.
270

Beroepskamer Antwerpen 30 juni 1987, T. Vreemd. 1987, 48-49.


RvS 22 mei 1991, nr. 37 048, Rev. dr. tr. 1992, 68.
272
Beroepskamer Namen 28 maart 1988, J. dr. jeun. 1988, afl. 8, 53.
273
RvS 7 oktober 1988, nr. 30 985, T. Gem. 1989, 289, noot L. VENY.
274
L. VENY, De relatieve handelingsonbekwaamheid van de niet-ontvoogde minderjarige inzake
maatschappelijke dienstverlening (noot onder RvS 7 oktober 1988), T. Gem. 1989, 292-296.
275
Beroepskamer Brabant 27 juni 1989, T. Vreemd. 1989, afl. 54, 34.
276
Wet van 30 december 1992 houdende sociale en diverse bepalingen, BS 9 januari 1993.
271

83

De maatschappelijke dienstverlening is niet door het centrum maar door de Staat


verschuldigd wanneer de asielvrager of de vreemdeling die niet als vluchteling werd erkend,
vrijwillig of krachtens een administratieve beslissing verblijft in een onthaalcentrum dat door
de Staat is belast met het verlenen van de noodzakelijke dienstverlening om een
menswaardig leven te kunnen leiden.
In tegenstelling tot de beperking van de omvang van de maatschappelijke dienstverlening,
werd ten aanzien van asielzoekers geopteerd voor een beperking van de aard van
maatschappelijke dienstverlening. Door de hulp te beperken tot materile hulp, die enkel in
een onthaalcentrum kon genoten worden en nergens anders, wilde de wetgever het
aanzuigeffect afbouwen, dat het toekennen van financile steun met zich meebracht en zo
een poging doen om de migratie te beheersen.277 Deze bepaling gold enkel in de toen nog
ontvankelijkheidsfase van de asielprocedure. Zodra een aanvraag tot asiel ontvankelijk
werd verklaard en men overging tot de behandeling van de gegrondheid, werd de
betrokkene toegewezen aan een OCMW, waar hij of zij de gemeenrechtelijke
maatschappelijke dienstverlening kon vragen.278
ii.

De weerstand
240.
Waar artikel 57 in het verleden reeds aanleiding gaf tot veel rechtspraak,
veroorzaakte de herziene tekst een vloedgolf aan arresten, waarbij het voornamelijk draaide
om de vraag of de nieuwe tekst in overeenstemming was met de fundamentele
mensenrechten (artikelen 3 EVRM en 7 IVBPR, artikelen 11 IVESCR en 13 ESH) en met de
grondwet (artikelen 10 en 11). De meerderheid oordeelde dat artikel 57 geen schending
uitmaakte van de internationale mensenrechten.279 Wat de toets aan het grondwettelijk
gelijkheidsbeginsel betreft, oordeelde het Arbitragehof evenmin tot een ongrondwettige
discriminatie, maar formuleerde daarbij een aantal voorwaarden opdat de ongelijke
behandeling verantwoord zou zijn. De inperking van de maatschappelijke dienstverlening tot
dringende medische hulp ter handhaving van een restrictief migratiebeleid moest voldoen
aan de voorwaarden van subsidiariteit en proportionaliteit.280
Om de gevolgen ten aanzien van illegale vluchtelingen enigszins te verzachten, werd
door de rechtspraak een brede invulling gegeven aan het begrip dringende medische hulp.281
241.

e. Opnieuw wetgevende actie


De wetgever wilde eerst de twijfel omtrent de interpretatie van het begrip definitief
bevel om het grondgebied te verlaten wegnemen, en ten tweede de praktijk van een brede
242.

277

S. BOUCKAERT, Grondrechtenbescherming voor documentloze vreemdelingen doorheen de


Belgische en internationale rechtspraak vanaf 1985, III, De categoriale doorwerking van grondrechten
ten overstaan van (niet-begeleide) minderjarige vreemdelingen in illegaal verblijf, Antwerpen, Maklu,
2007, nr. 594.
278
S. BOUCKAERT, Grondrechtenbescherming voor documentloze vreemdelingen doorheen de
Belgische en internationale rechtspraak vanaf 1985, II, Doorwerking van grondrechten op het vlak van
de handhaving van het migratierecht, toegespitst op de handhaving via het sociaal recht, Antwerpen,
Maklu, 2007, nrs. 478-481.
279
Arbitragehof van 29 juni 1994, nr. 51/94.
280
Arbitragehof 29 juni 1994, nr. 51/94
281
S. BOUCKAERT, Grondrechtenbescherming voor documentloze vreemdelingen doorheen de
Belgische en internationale rechtspraak vanaf 1985, II, Doorwerking van grondrechten op het vlak van
de handhaving van het migratierecht, toegespitst op de handhaving via het sociaal recht, Antwerpen,
Maklu, 2007, 571-595.

84

invulling van het begrip dringende medische hulp tegengaan en voerde dit voornemen uit
met de wet van 15 juli 1996.282
243.

Paragraaf 2 van artikel 57 werd opnieuw gewijzigd en luidde:

In afwijking van andere bepalingen van deze wet, is de taak van het openbaar centrum voor
maatschappelijk welzijn beperkt tot het verlenen van dringende medische hulp, wanneer het
gaat om een vreemdeling die illegaal in het Rijk verblijft.
De Koning kan bepalen wat onder dringende medische hulp begrepen moet worden.
Een vreemdeling die zich vluchteling heeft verklaard en heeft gevraagd om als dusdanig te
worden erkend, verblijft illegaal in het Rijk wanneer de asielaanvraag is geweigerd en aan de
betrokken vreemdeling een uitvoerbaar bevel om het grondgebied te verlaten is betekend.
De maatschappelijke dienstverlening aan een vreemdeling die werkelijk steuntrekkende was
283
op het ogenblik dat hem een [uitvoerbaar]
bevel om het grondgebied te verlaten werd
betekent, wordt met uitzondering van de dringende medische hulpverlening, stopgezet de
dag dat de vreemdeling daadwerkelijk het grondgebied verlaat en ten laatste de dag van het
verstrijken van de termijn van het bevel om het grondgebied te verlaten.
[]
Ten aanzien van vreemdelingen in illegaal verblijf werd de maatschappelijke dienstverlening
verder beperkt tot de dringende medische hulp en zelfs zonder de vereiste dat een bevel tot
verlaten van het grondgebied moest betekend zijn. Dit hield een sterke vermindering in van
de omvang van de maatschappelijke dienstverlening in vergelijking met de strikt
noodzakelijke dienstverlening om het verlaten van het grondgebied mogelijk te maken. De
uitzondering op deze regel is het geval van de uitgeprocedeerde asielzoeker die reeds
effectief maatschappelijke hulp ontvangen had. Dergelijke personen konden nog genieten
van de dienstverlening tot ze het grondgebied verlaten hadden, met als ultieme datum de
dag dat de termijn van het bevel om het grondgebied te verlaten verstreken was. De
dringende medische hulp bleef echter mogelijk, zonder tijdsbeperking.
Ook werden wijzigingen aangebracht aan artikel 57ter. In het enige bestaande lid
werden de woorden maar door de Staat afgeschaft en er werden een tweede en derde lid
ingevoegd:
244.

In afwijking van artikel 57 1, kan de asielzoeker aan wie met toepassing van artikel 54 van
de wet van 15 december 1980 betreffende de toegang tot het grondgebied, het verblijf, de
vestiging en de verwijdering van vreemdelingen, een door de Staat georganiseerd centrum
of een plaats waar hulpverlening wordt verstrekt op verzoek en op kosten van de Staat, als
verplichte plaats van inschrijving is aangewezen, alleen in dat centrum of op die plaats
maatschappelijke dienstverlening verkrijgen. Deze maatschappelijke dienstverlening,
waarvan de Koning de nadere regels kan bepalen, moet de betrokkene in staat stellen een
leven te leiden dat beantwoordt aan de menselijke waardigheid. De Koning kan, voor de
periodes die Hij bepaalt, deze bepaling toepasbaar maken op andere categorien van
282

Wet van 15 juli 1996 tot wijziging van de wet van 15 december 1980 betreffende de toegang tot het
grondgebied, het verblijf, de vestiging en de verwijdering van vreemdelingen en van de organieke wet
van 8 juli 1976 betreffende de openbare centra voor maatschappelijk welzijn, BS 5 oktober 1996.
283
Het woord uitvoerbaar werd door het Arbitragehof vernietigd. Arbitragehof 22 april 1998, nr. 43/98.

85

asielzoekers.
Het Rode Kruis van Belgi en de verenigingen die voldoen aan de voorwaarden die de
Koning bepaalt, kunnen door de Minister tot wiens bevoegdheid de Maatschappelijke
Integratie behoort, ermee worden belast maatschappelijke dienstverlening te verstrekken
aan asielzoekers, op kosten van de Staat en volgens de bij overeenkomst vastgelegde
regels. Bij het begin van elk kalenderjaar en indien de overeenkomst niet is opgezegd,
hebben het Rode Kruis of in de voorgaande zin bedoelde verenigingen recht op de betaling
van een voorschot, gelijk aan tenminste n vierde van het bedrag waarop zij het
voorgaande jaar recht hadden. Dit voorschot wordt betaald uiterlijk op 31 maart. De
draagwijdte van de overeenkomst kan worden uitgebreid tot andere categorien
vreemdelingen.
Deze wijziging houdt verband met een gewijzigde aanpak van het asielbeleid. Met dezelfde
wet werd immers de mogelijkheid ingeschreven in de Vreemdelingenwet om personen die
een aanvraag tot asiel ingediend hadden, te verwijzen naar een onthaalcentrum, waar ze
verplicht moesten verblijven in afwachting van een beslissing omtrent de ontvankelijkheid
van hun aanvraag. Gedurende deze fase van hun procedure, konden ze enkel in dit
onthaalcentrum maatschappelijke dienstverlening genieten in de vorm van materile steun.
Asielzoekers konden er dus niet langer voor opteren om elders te verblijven met financile
steun van het OCMW.284
Begin jaren 2000 begonnen de minderjarige vreemdeling en de rechten van het kind
op de voorgrond te komen in dit plaatje. Onderzoek had aangetoond dat minderjarigen in
een illegale verblijfssituatie, die enkel aanspraak konden laten gelden op dringende
medische hulp, zware fysieke en psychische problemen ondervonden, bij gebrek aan
voldoende middelen om in hun levensonderhoud te voorzien.285
245.

De vraag rees of de beperking van de maatschappelijke dienstverlening ten aanzien


van minderjarige illegale vreemdelingen tot dringende medische hulp, op gelijke voet met
volwassenen, wel in overeenstemming was met het Kinderrechtenverdrag. Na een periode
van terughoudendheid in de rechtspraak, oordeelde het Arbitragehof drie keer na elkaar, ter
antwoord op een prejudicile vraag, dat artikel 57 2 een schending uitmaakte van de
artikelen 10 en 11 van de Grondwet, in samenhang gelezen met de artikelen 2, 3, 24.1, 26
en 27 van het Kinderrechtenverdrag. Met andere woorden: minderjarige illegalen hadden
recht op meer sociale bescherming dan louter de dringende medische hulp.286 Het Hof
nuanceerde echter en stelde enkele strikte voorwaarden aan de verbreding van de
maatschappelijke dienstverlening ten aanzien van minderjarige vluchtelingen: de ouders
kwamen hun onderhoudsplicht niet na of waren niet in staat deze na te komen, de steun
moest betrekking hebben op uitgaven die onontbeerlijk zijn voor de ontwikkeling van het
kind, het OCMW had zich er van verzekerd dat de steun enkel zou aangewend worden voor
die onontbeerlijke uitgaven en de dienstverlening kon in natura verstrekt worden of bestaan
uit de tenlasteneming van uitgaven van derden die materile steun verlenen. Daarbij
benadrukte het Hof nogmaals dat dit geen recht op een ruimere maatschappelijke
246.

284

Memorie van toelichting, Parl. St. Kamer 1995-1996, nr. 364/001.


MEDISCH STEUNPUNT MENSEN ZONDER PAPIEREN, Wacht maar tot vannacht. Chronisch
zieke minderjarigen zonder wettig verblijf in de Belgische gezondheidszorg, Gent, Alfabet, 2002, p. 62.
286
Arbitragehof 22 juli 2003, nr. 16/2003; Arbitragehof 1 oktober 2003, nr. 129/2003; Arbitragehof 24
november 2004, nr. 189/2004.
285

86

dienstverlening impliceerde ten aanzien van de ouders van de minderjarige en ze die niet
konden krijgen via hun kind.287
f. De wetgever gehoorzaamt
Bij artikel 483 van de Programmawet van 22 december 2003288gaf de wetgever
gehoor aan deze rechtspraak en paste artikel 57 2 als volgt aan:
247.

In afwijking van de andere bepalingen van deze wet, is de taak van het openbaar centrum
voor maatschappelijk welzijn beperkt tot:
1 het verlenen van dringende medische hulp, wanneer het gaat om een vreemdeling die
illegaal in het Rijk verblijft;
2 het vaststellen van de staat van behoeftigheid doordat de ouders hun onderhoudsplicht
niet nakomen of niet in staat zijn die na te komen, wanneer het gaat om een vreemdeling,
jonger dan 18 jaar die met zijn ouders illegaal in het Rijk verblijft.
In het geval bedoeld in 2, wordt de maatschappelijke hulp beperkt tot de materile hulp die
onontbeerlijk is voor de ontwikkeling van het kind en wordt uitsluitend verstrekt in een
federaal opvangcentrum overeenkomstig de voorwaarden en modaliteiten bepaald door de
Koning.
Met de invoeging van een uitzondering op de beperking tot dringende medische hulp ten
aanzien van minderjarige vreemdelingen die samen met hun ouders illegaal in Belgi
verblijven, trachtte de wetgever de schendingen, vastgesteld door het Arbitragehof, weg te
werken. Ze implementeerde de voorwaarden die het Hof in haar arrest had vooropgesteld en
voegde daar de voorwaarde aan toe dat niet het OCMW, maar een federaal opvangcentrum
in de materile steun moest voorzien.
Het Arbitragehof oordeelde in haar arrest van 22 december 2005289 echter dat artikel
57 2 van de OCMW-Wet nog steeds niet in overeenstemming was de fundamentele
mensenrechten. Zoals de regeling ten aanzien van minderjarigen er nu uitzag, maakte deze
inbreuk op het recht op de eerbiediging van het gezinsleven, zoals bepaald in artikel 8 EVRM
en artikel 22 van de Grondwet.290
248.

g. en gehoorzaamt opnieuw
Om ook deze ongrondwettigheid te verhelpen, vulde de wetgever met de
Programmawet van 27 december 2005291 het artikel 57 2, alinea 2 aan met de volgende
woorden:
249.

De aanwezigheid in het opvangcentrum van de ouders of van de personen die het ouderlijk
gezag over het kind daadwerkelijk uitoefenen, wordt gewaarborgd.
287

S. BOUCKAERT, Grondrechtenbescherming voor documentloze vreemdelingen doorheen de


Belgische en internationale rechtspraak vanaf 1985, III, De categoriale doorwerking van grondrechten
ten overstaan van (niet-begeleide) minderjarige vreemdelingen in illegaal verblijf, Antwerpen, Maklu,
2007, nr. 334-440; S. BOUCKAERT, Het recht op maatschappelijke dienstverlening van minderjarige
vreemdelingen in illegaal verblijf, TJK 2006, afl. 2, 103.
288
Programmawet van 22 december 2003, BS 31 december 2003.
289
Arbitragehof 22 december 2005, nr. 131/2005.
290
S. BOUCKAERT, Grondrechtenbescherming voor documentloze vreemdelingen doorheen de
Belgische en internationale rechtspraak vanaf 1985, III, De categoriale doorwerking van grondrechten
ten overstaan van (niet-begeleide) minderjarige vreemdelingen in illegaal verblijf, Antwerpen, Maklu,
2007, nr. 382-392.
291
Programmawet van 27 december 2005 houdende diverse bepalingen, BS 30 december 2005.

87

Deze wetgevende acties mogen dan minderjarigen aanbelangen, het gaat enkel om
minderjarigen die begeleid zijn door hun ouders of iemand die het ouderlijk gezag effectief
over hen uitoefent. Het nieuwe uitzonderingsregime was dus niet van toepassing op nietbegeleide minderjarigen.
h. De invloed van de Opvangwet
Een voorlopig laatste aanpassing van de artikelen omtrent maatschappelijke
dienstverlening aan illegale vreemdelingen en asielzoekers gebeurde met de Opvangwet van
12 januari 2007. Daarbij werd de OCMW-Wet in overeenstemming gebracht met de nieuwe
regeling over de opvang van asielzoekers. Het betreft vooral louter technische
aanpassingen.292 Het derde lid werd opgeheven en het eerste en tweede lid werden
vervangen als volgt:
250.

De maatschappelijke dienstverlening is niet door het centrum verschuldigd indien een


vreemdeling die gehouden is zich in te schrijven in een welbepaalde plaats overeenkomstig
artikel 11, 1 van de wet van 12 januari 2007 betreffende de opvang van asielzoekers en van
bepaalde andere categorien van vreemdelingen, materile hulp ontvangt van een
opvangstructuur die belast is met het verlenen van de noodzakelijke dienstverlening om een
menswaardig leven te kunnen leiden.
In afwijking van artikel 57, 1 kan een asielzoeker aan wie in toepassing van artikel 11, 1
van de wet van 12 januari 2007 betreffende de opvang van asielzoekers en van bepaalde
andere categorien van vreemdelingen als verplichte plaats van inschrijving een
opvangstructuur is aangewezen die beheerd wordt door het Agentschap of n van zijn
partners, slechts in deze opvangstructuur gebruik maken van de maatschappelijke
dienstverlening overeenkomstig de wet van 12 januari 2007 betreffende de opvang van
asielzoekers en van bepaalde categorien van vreemdelingen.
De opvang van asielzoekers wordt sinds de inwerkingtreding van de Opvangwet immers niet
langer geregeld in de Vreemdelingenwet. De Opvangwet zelf bepaalt de organisatie van de
opvang en de materile hulp die daarin begrepen is. In functie van de hervormde
asielprocedure, waarbij men hoopte de aanvragen tot asiel sneller te kunnen afhandelen,
werd nu bepaald dat de materile opvang gehandhaafd bleef gedurende de volledige
asielprocedure, in plaats van enkel tijdens de ontvankelijkheidsfase.
In de praktijk verliep de nieuwe opvangregeling niet van een leien dak. Tijdens de
opvangcrises, zoals beschreven in desbetreffend hoofdstuk (zie randnrs. 193 - 198) was
Fedasil vaak niet in staat om alle asielzoekers onderdak te bieden. De rechtspraak
oordeelde echter dat Fedasil verantwoordelijk bleef tegenover alle asielzoekers om de
maatschappelijke dienstverlening te verlenen. Wanneer Fedasil de normale materile hulp
niet kan verstrekken, is ze gehouden om de betrokkenen door te verwijzen naar een OCMW,
waar ze de gemeenrechtelijke maatschappelijke dienstverlening kunnen genieten, en is ze
gehouden om de kosten aan het OCMW terug te betalen.293
251.

Titel 4.

Tussenbesluit
252.
De regeling omtrent maatschappelijke dienstverlening voor vreemdelingen heeft een
woelig parcours afgelegd. Daarbij is vooral de rechtspraak een grote invloedsfactor geweest.
Met uitzondering van de bepaling die afwijkt van de algemene beperking tot dringende
292
293

Memorie van toelichting, Parl. St. Kamer 2005-2006, nr. 2565/001.


Arbh. Luik 7 januari 2010, nr. 2010/BN/000001, Soc. Kron. 2010, afl. 2, 94-96, noot H. FUNCK.

88

medische hulp ten voordele van minderjarige kinderen die samen met hun ouders in illegaal
verblijf zijn, heeft de wetgever weinig aandacht geschonken aan de specifieke situatie van
niet-begeleide minderjarigen.
Een duidelijk en coherent wettelijk kader omtrent maatschappelijke dienstverlening
voor niet-begeleide minderjarigen is er niet. Op deze categorie vreemdelingen worden de
gewone regels toegepast, waarbij de OCMW-Wet zelf geen aandacht schenkt aan de
specifieke situatie van niet-begeleide minderjarigen. Mijn inziens is dit zeer vreemd te
noemen, aangezien niet-begeleide minderjarigen in illegaal verblijf bijzonder kwetsbaar
zijn, en het allermeest nood hebben aan een zo uitgebreid mogelijke maatschappelijke
dienstverlening, gezien hun complete afhankelijkheid van het land waar ze terecht zijn
gekomen en het feit dat ze meestal meer psychische en fysieke noden hebben dan andere
kinderen.
253.

In samenlezing met andere wettelijke regelingen is de situatie van niet-begeleide


minderjarigen in theorie echter minder precair dan op het eerste zicht mag lijken. Sinds nietbegeleide minderjarigen in de regel steeds over een voorlopige verblijfstitel zullen
beschikken, zullen ze zich nooit moeten beperken tot een beroep op enkel dringende
medische hulp. Voor die minderjarigen die toch werkelijk illegaal op het grondgebied
verblijven, en voor wie in principe de maatschappelijke dienstverlening beperkt is tot de
dringende medische hulp, steunt de rechtspraak op het Kinderrechtenverdrag en past ze de
redenering van het arrest van het Arbitragehof van 22 juli 2003 per analogie toe op nietbegeleide minderjarigen, concluderend dat ook deze minderjarigen recht hebben op de
algemene maatschappelijke dienstverlening. Uit lezing van verschillende rechtspraak blijkt
nochtans dat niet-begeleide minderjarigen en voogd hard moeten vechten om deze hulp
effectief af te dwingen, door de vaak onwillige houding van de OCMWs.294
254.

Afdeling 3. De sociale verzekering


Titel 1.

Een recente regeling


255.
Niet-begeleide minderjarige vreemdelingen hebben sinds 2008 ook het recht (en zelfs
de plicht) om een ziekteverzekering af te sluiten.
Met de wet van 13 december 2006295 werden niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen als nieuwe categorie gerechtigden ingevoegd in artikel 32, 22 van de Wet
betreffende de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en uitkeringen296 en
met ingang van 1 januari 2008297 kon dit verzekeringsrecht effectief uitgeoefend worden.
Niet-begeleide minderjarigen die gedurende ten minste drie opeenvolgende maanden
onderwijs volgen van het basisniveau of tweede niveau in een door een Belgische overheid
erkende onderwijsinstelling, of die werden vrijgesteld van de leerplicht door de Commissie
256.

294

BVK, CPAS et mineurs (noot onder Arbrb. Brussel 22 november 2013), J.dr.jeun. 2013, afl. 321,

43.
295

Wet van 13 december 2006 houdende diverse bepalingen betreffende gezondheid, BS 22


december 2006.
296
Gecordineerde Wet van 14 juli 1994 betreffende de verplichte verzekering voor geneeskundige
verzorging en uitkeringen, BS 27 augustus 1994. (hierna: G.U.V.-Wet)
297
KB van 3 augustus 2007 tot wijziging van het Koninklijk Besluit van 3 juli 1996 tot uitvoering van de
wet betreffende de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en uitkeringen,
gecordineerd op 14 juli 1994, BS 17 augustus 2007.

89

van advies voor het Buitengewoon Onderwijs of [...] die aangeboden werden bij een door
een Belgische overheid erkende instelling voor preventieve gezinsondersteuning, voor zover
deze laatste personen niet onderworpen zijn aan de leerplicht, zijn rechthebbenden van de in
de Wet beschreven geneeskundige verstrekkingen. Indien deze minderjarigen onder een
andere hoedanigheid gedekt kunnen worden door een ziekteverzekering, dan kunnen ze
geen rechthebbende zijn uit eigen hoofde.
Het verblijfsstatuut van de minderjarige doet niet ter zake. Zowel minderjarigen in
legaal als in illegaal verblijf hebben recht op tussenkomst in de kosten van hun medische
verzorging zonder een persoonlijke bijdrage te moeten betalen en dit zo lang ze het statuut
van niet-begeleide minderjarige hebben. De enige voorwaarden zijn, dat de betrokkene
volgens de Voogdijwet beschouwd als niet-begeleide minderjarige vreemdeling, dat hij of zij
niet onder een andere hoedanigheid gerechtigd is en dat hij of zij gedurende ten minste drie
onafgebroken maanden onderwijs volgt in het basis- of secundair onderwijs of vrijgesteld is
van de leerplicht. Kleine kinderen die nog niet leerplichtig zijn, moeten aangemeld zijn bij de
diensten van Kind en Gezin of een andere erkende instelling voor preventieve
gezinsondersteuning.298
257.

Men merkte echter dat veel niet-begeleide minderjarigen uit de boot vielen. Bij gebrek
aan opvangplaatsen in de vervolgfase van het verblijf, kon het verblijf in de observatie- en
orintatiecentra immers verlengd worden, waardoor deze minderjarigen nog niet naar school
konden gaan. Ook minderjarigen die slachtoffer zijn van mensenhandel, verblijven in een
instelling (Centrum Esperanto) waar ze uit veiligheidsoverwegingen afgeschermd worden
van de buitenwereld en kunnen niet ingeschreven worden in een reguliere school. Om te
voorkomen dat deze groep niet-begeleide minderjarigen geen dekking van de kosten voor
hun medische zorg zou kunnen bekomen, werd artikel 32, 22 van de G.U.V.-Wet bij Wet
van 27 december 2012299 aangevuld met de volgende zinsnede: De Koning kan de
tijdvakken bepalen die worden gelijkgesteld met tijdvakken waarin onderwijs van het
basisniveau of tweede niveau wordt gevolgd.300 Op moment van schrijven heeft de Koning
echter nog geen gebruik gemaakt van deze mogelijkheid.
258.

Oorspronkelijk vielen niet-begeleide minderjarigen onder het gewone regime van


tussenkomsten. Met het Koninklijk Besluit van 11 mei 2009301 kunnen ze echter met ingang
van 1 januari 2008 van een verhoogde tegemoetkoming genieten.302 Dit houdt in dat de
betrokkene een lager persoonlijk aandeel moet betalen bij een ziekenhuisverblijf, voor de
259.

298

I. VOGELAERE, Niet-begeleide minderjarige vreemdelingen hebben eigen rechten in de


ziekteverzekering zonder bijdragen te betalen, Jura Nieuws 17 augustus 2007.
299
Wet van 27 december 2012 houdende diverse bepalingen inzake de toegankelijkheid van de
gezondheidszorg, BS 31 december 2012.
300
Memorie van toelichting, Parl. St. Kamer 2012-2013, nr. 2524/001; I. VOGELAERE, NBMV krijgt
gemakkelijker rechten in de ziekteverzekering (art. 2 DB Gezondheidszorg), Jura Nieuws 10 januari
2013.
301
KB van 11 mei 2009 tot wijziging van het Koninklijk Besluit van 1 april 2007 tot vaststelling van de
voorwaarden voor de toekenning van de verhoogde verzekeringstegemoetkoming, bedoeld in artikel
37 1 en 19 van de Wet betreffende de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en
uitkeringen, gecordineerd op 14 juli 1994 en tot invoering van het OMNIO-statuut, BS 29 mei 2009.
302
I. VOGELAERE, Geneeskundige verzorging van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen beter
terugbetaald, Jura Nieuws 2 juni 2009.

90

raadpleging van een arts, voor geneesmiddelen, enzovoort.303


In de parlementaire voorbereiding van de wet van 13 december 2006 werd geen
specifieke reden opgegeven voor het initiatief om niet-begeleide minderjarigen op te nemen
als nieuwe categorie gerechtigden op een ziekteverzekering.304
260.

Titel 2.

Tussenbesluit
De invoeging van niet-begeleide minderjarigen als gerechtigden op een
ziekteverzekering is relatief recent. Met uitzondering van enkele kleine aanpassingen heeft
de regeling hieromtrent nog geen ingrijpende veranderingen gekend. Ook omtrent de
toepassing van de wet in de praktijk is nog niet veel rechtspraak of rechtsleer te vinden.
Daaruit kan enkel geconcludeerd worden dat dit aspect van sociale bescherming tot nu toe
geen noemenswaardige problemen opgeleverd heeft.
261.

Afdeling 4. Besluit
Op het ontstaan en de ontwikkeling van de sociale bescherming voor niet-begeleide
minderjarigen in het Belgische recht, heeft het internationaal recht quasi geen enkele
rechtstreekse invloed gehad. De wetgever is telkens opgetreden onder hoge druk van de
rechterlijke macht, in het bijzonder het toenmalige Arbitragehof, de vroegere provinciale
beroepskamers en de arbeidsrechtbanken en hoven. In zaken waarbij niet-begeleide
minderjarige vreemdelingen in illegaal verblijf betrokken waren, steunden de magistraten hun
oordeel wel vaak op de bepalingen inzake sociale bescherming uit het Kinderrechtenverdrag.
262.

De wetgeving inzake maatschappelijke dienstverlening is mijn inziens nog lang niet


op haar eindpunt gekomen. Er is nog te veel onduidelijkheid over de toepassing van de wet
op niet-begeleide minderjarigen, aangezien geen specifieke regeling bestaat, en een strikte
toepassing van de algemene regeling in principe ingaat tegen de rechten van het kind. De
rechtspraak probeerde hier voorlopig een mouw aan te passen door de wet zeer soepel te
interpreteren en dit doet ze totnogtoe op een consequente manier. Het zou echter wenselijk
zijn dat de wetgever zelf duidelijkheid schept.
263.

303

RIZIV, woordenlijst: verhoogde tegemoetkoming, http://www.riziv.be/nl/glossary/index.htm


(geconsulteerd op 5 mei 2013).
304
Memorie van toelichting, Parl. St. Kamer 2005-2006, nr. 2594/001.

91

DEEL IV.
164.

ALGEMEEN BESLUIT

Uit analyse van al het voorgaande worden een aantal zaken duidelijk.

Voor alles is een begin, ook voor wetgeving. In Belgi heeft het echter zeer lang
geduurd eer de wetgever zich bewust was van de problematiek rond niet-begeleide
minderjarige vreemdelingen. Althans dat liet hij zeer laat blijken. Bovendien trad de
wetgever slordig op. Vaak blonk hij uit in een gebrek aan visie. Dit uitte zich een
opeenvolging van ad hoc wijzigingen, om acute problemen die na een tijdje chronisch
werden aan te pakken en om zoveel mogelijk aan schadebeperking te doen. Wanneer de
wetgever dan wel eens verder keek dan zijn neus lang was, had hij misschien beter ook
naast zich gekeken, buiten het juridische domein. Vaak toonde de wetgeving zich immers
bijzonder wereldvreemd, zich niet bewust van hoe het er aan toe gaat in de realiteit. Bij
gebrek aan kennis over de werkelijk prangende noden, toonde de wetgeving zich eveneens
gebrekkig in de manier waarop ze aan die noden tegemoet kwam.
165.

Nog steeds is de rechtspositie van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen eerder


gebrekkig te noemen. Ten eerste op formeel vlak. Er is geen samenhangend rechtskader
voor deze groep kinderen. Het toepasselijke recht is her en der verspreid tussen federaal
recht, regionaal recht, vreemdelingenrecht, jeugdrecht en sociaal recht. Bovendien zweeft de
rechtspositie van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen ergens tussen het recht van
asielzoekers en illegale vreemdelingen, waarbij soms eenzelfde regeling geldt voor zowel
volwassenen als minderjarigen en soms ook niet. Het is dus even zoeken naar welke regels
van toepassing zijn op deze groep en, wanneer dat gelukt is, is het bovendien niet steeds
duidelijk op welke manier deze regels praktisch moeten toegepast worden. En dat voor de
behandeling van personen die reeds verloren lopen in de maatschappij op zich, laat staan
het kluwen van wetten waardoor die geregeld wordt.
166.

Ook inhoudelijk is de regelgeving nog steeds gebrekkig. Niet-begeleide Europese


minderjarigen vallen steeds uit de boot, er is geen aparte regeling voor niet-begeleide
minderjarige asielzoekers en het statuut van andere niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen brengt nog steeds veel onzekerheid en stress teweeg.
167.

Het voorgaande kan mijns inziens verklaard worden, wanneer gekeken wordt naar de
redenen van de wetgevende actie doorheen de tijd.
168.

Zoals in de inleiding van deze masterproef reeds aangehaald werd, kan de wetgever onder
verschillende invloeden staan. Deze kunnen zich manifesteren vanuit het internationaal
niveau en het nationaal niveau. Beide niveaus kunnen onderverdeeld worden in een
juridische ruimte en een maatschappelijke ruimte, waarbij de juridische ruimte nogmaals kan
opgesplitst worden in het domein van de wet, de rechtspraak en de doctrine.
Wat het internationaal juridisch niveau betreft, kan eerst gesteld worden dat de
wetgeving een zeer kleine rechtstreekse rol gespeeld heeft. Zelden was het omzetten van
een verdrag of een Europese richtlijn de directe aanleiding van wetgevende actie. Alleen de
resolutie van 26 juni 1997 van de Raad van de Europese Unie is menigmaal in parlementaire
voorbereiding, als een van de redenen van een wetsvoorstel aangehaald. Bij een
veroordeling door een internationaal rechtsprekend orgaan met het Europees Hof voor de
Rechten van de Mens op kop schoot de Belgische wetgever iets vaker wakker. Ook
169.

92

scherpe kritiek vanwege internationale organisaties kon de wetgever er in feite niet


onmiddellijk toe aanzetten om op te treden. Onrechtstreeks heeft het internationaal recht
echter wel een belangrijke rol gespeeld, via toepassing ervan en interpretatie van het
nationale recht in het licht ervan door de nationale rechtbanken.
Op nationaal juridisch niveau zijn een aantal wetswijzigingen te verklaren door
wetgevende actie in andere rechtsdomeinen, aangezien de wetgever de verschillende
wetten op elkaar moest afstemmen. Vooral de rechtspraak heeft op nationaal niveau echter
een grote rol gespeeld. Hetzij omdat ze ongrondwettigheden vaststelde, hetzij omdat ze
oordeelde tot schendingen van het internationaal recht, hetzij onrechtstreeks via losse
interpretatie van de wet onder meer in het licht van het Kinderrechtenverdrag en het
Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens , die de wetgever dan wilde inbinden. De
doctrine daarentegen mocht al haar verontwaardiging van de daken schreeuwen, de
wetgever schonk er niet veel aandacht aan.
170.

We zien echter dat de grootste invloed uitgaat van de maatschappelijke ruimte.


Wetgevende actie was immers in de meeste gevallen een reactie op de stijgende instroom
van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen in Belgi. Telkens bleek dat de vigerende
wetgeving niet in staat was om aan de noden te voldoen te weinig opvangplaatsen, te
weinig voogden, te grote last voor de OCMWs, enzovoort en moest de wetgever snel
maatregelen treffen. Die gewijzigde situatie is op zijn beurt te kaderen in het grotere
internationale plaatje. Door oorlogen wereldwijd, angst voor terrorisme en andere
grootschalige conflicten, zien steeds meer mensen zich genoodzaakt om hun land te
verlaten. De Europese integratie vergemakkelijkte dit proces. De Europese Unie werd op
zichzelf geconfronteerd met een hogere instroom van buitenlanders, wat ook leidde tot
wetgeving op Europees niveau, die dan op zijn beurt impact had op nationaal niveau.
171.

De allerbelangrijkste reden van wetgevende actie en mijn inziens ook de minst


lovenswaardige is echter de gebrekkigheid van de wetgever en het beleid zelf. Omdat de
overheid haar eigen regels niet kon naleven, en vervolgens veroordeeld werd vanuit zowat
alle mogelijke hoeken, moest ze steeds opnieuw haar reputatie redden. Ze leerde echter niet
uit haar fouten, aangezien deze reddingsacties steeds gebeurden op een manier die ook de
problemen veroorzaakte, namelijk via ad hoc ingrijpen. De wetgever liep dus steeds achter
de feiten aan en beperkte zich tot reactief optreden. Dit resulteerde in de gebrekkige
wetgeving die op heden van kracht is ten aanzien van niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen in Belgi.
172.

Mijn inziens moet de wetgever zich dringend bezinnen over haar aanpak omtrent nietbegeleide minderjarige vreemdelingen. Het gaat immers om personen van vlees en bloed,
die werkelijk hulpeloos zijn in onze maatschappij. Enige doordachtheid en inlevingsvermogen
zijn dus geboden.
173.

93

DEEL V. BIBLIOGRAFIE
Hoofdstuk 1.

Wetgevende akten

Afdeling 1. Internationaal
Titel 1.

Verenigde Naties
Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens van 10 december 1948.
Convention relating to the status of refugees van 28 juli 1951, United Nations Treaty Series,
vol. 189, 137.
Internationaal Verdrag inzake burgerlijke en politieke rechten van 16 december 1966, United
Nations Treaty Series, vol. 999, 171.
Internationaal Verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten van 16 december
1966, United Nations Treaty Series, vol. 993, 3.
Protocol van 31 januari 1967 inzake de status van vluchtelingen, gesloten te New York,
United Nations Treaty Series, vol. 606. 267.
Verdrag van 10 december 1984 tegen foltering en andere wrede, onmenselijke en onterende
behandeling of bestraffing, gesloten te New York, United Nations Treaty Series, vol. 1465,
85.
Internationaal Verdrag voor de rechten van het kind van 20 november 1989, United Nations
Treaty Series, vol. 1577, 3.
General Comment nr. 17 van het VN Comit voor Mensenrechten (7 april 1989), UN Doc.
HRI/GEN/1/Rev.9 (Vol.I).
General Comment nr. 6 van het Comit voor de Rechten van het Kind (1 september 2005),
UN. Doc. CRC/GC/2005/6.
General Comment nr. 12 van het Comit voor de Rechten van het Kind (20 juli 2009), UN
Doc. CRC/C/GC/12 (2009).
Office of the UNHCR, Guidelines on policies and procedures in dealing with unaccompanied
children seeking asylum, februari 1997, 7.
EXCOM conclusion nr. 6, 12 oktober 1977, http://www.unhcr.org/3ae68c43ac.html
(geconsulteerd op 28 april 2013).

Titel 2.

De Raad van Europa


Europees Verdrag ter bescherming van de Rechten van de Mens en de Fundamentele
Vrijheden van 4 november 1950, CETS nr. 5.
Protocol bij het Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens en de
Fundamentele Vrijheden van 20 maart 1952, CETS nr. 009.
Europees Sociaal Handvest van 18 oktober 1961, CETS nr. 35.
94

Europees Verdrag van 25 januari 1996 inzake de uitoefening van de rechten van het kind,
ETS nr. 160.
Resolutie 1810 van de Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa van 15 april
2011, Unaccompanied children in Europe: issues of arrival, stay and return.
Guidelines on human rights protection in the context of accelerated asylum procedures,
Committee of Ministers, 1 july 2009, XI.2.
European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading treatment or
punishment, CPT/Inf/E (2002), CPT standards.
Commissioner for Human Rights Positions on the rights of minor migrants in an irregular
situation,
CommDH/PositionPaper(2010)6,
25
juni
2010,
https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=1654377 (geconsulteerd op 19 april 2013).
ECSR, Conclusions 2004, 10.
ECRS 2008, interpretation of article 17.2., p. 122.

Titel 3.

De Europese Unie
Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap van 25 maart 1957.
Verdrag betreffende de Europese Unie van 7 februari 1992, Pb. C. 29 juli 1992, afl. 191, 1.
Verdrag van Amsterdam houdende wijziging van het Verdrag betreffende de Europese Unie,
de Verdragen tot oprichting van de Europese Gemeenschappen en sommige bijbehorende
akten van 2 oktober 1997, Pb. C. 10 november 1997, afl. 340, 1.
Handvest van de grondrechten van de Europese Unie van 7 december 2000, Pb. C. 18
december 2000, aflr. 364, 1.
Akkoord van 14 juni 1985 tussen de regeringen van de staten van de Benelux Economische
Unie, van de Bondsrepubliek Duitsland en van de Franse Republiek betreffende de
geleidelijke afschaffing van de controles aan de gemeenschappelijke grenzen, Pb. L. 22
september 2000, afl. 239, 13.
Overeenkomst van 15 juni 1990 betreffende de vaststelling van de staat die verantwoordelijk
is voor de behandeling van een asielverzoek dat bij een van de lidstaten van de Europese
Gemeenschappen wordt ingediend, Pb. C. 19 augustus 1997, afl. 254, 1-12.
Verordening 343/2003 van de Raad, 18 februari 2003 tot vaststelling van de criteria en
instrumenten om te bepalen welke lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling van een
asielverzoek dat door een onderdaan van een derde land bij een van de lidstaten wordt
ingediend, Pb. L. 25 februari 2002, afl. 50, 1-10.
Richtlijn 2003/9/EG van de Raad van de Europese Unie, 27 januari 2003 tot vaststelling van
de minimumnormen voor de opvang van asielzoekers in de lidstaten, Pb. L. 6 februari 2003,
afl. 31, 18.
Richtlijn 2004/83/EG van de Raad van de Europese Unie, 29 april 2004 inzake
minimumnormen voor de erkenning van onderdanen van derde landen en staatlozen als
95

vluchteling of als persoon die anderszins international bescherming behoeft, en de inhoud


van de verleende bescherming, Pb. L. 30 september 2004, afl. 304, 2.
Richtlijn 2004/81/EG van de Raad van 29 april 2004 betreffende de verblijfstitel die in ruil
voor samenwerking met de bevoegde autoriteiten wordt afgegeven aan onderdanen van
derde landen die het slachtoffer zijn van mensenhandel of hulp hebben gekregen bij illegale
immigratie, Pb. L. 6 augustus 2004, afl. 261, 19-23.
Richtlijn 2005/85/EG van de Raad van de Europese Unie, 1 december 2005 betreffende de
minimumnormen in de lidstaten voor de toekenning of intrekking van de vluchtelingenstatus,
Pb. L. 13 december 2005, afl. 326, 13-34.
Richtlijn 2008/115/EG van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 2008 over
gemeenschappelijke normen en procedures in de lidstaten voor de terugkeer van
onderdanen van derde landen die illegaal op hun grondgebied verblijven, Pb. L. 24
december 2008, afl. 348, 98-107.
Richtlijn 2011/95/EU van het Europees Parlement en de Raad van 13 december 2011 inzake
normen voor de erkenning van onderdanen van derde landen of staatlozen als personen die
internationale bescherming genieten, voor een uniforme status voor vluchtelingen of voor
personen die in aanmerking komen voor subsidiaire bescherming, en voor de inhoud van de
verleende bescherming, Pb. L. 20 december 2011, afl. 337, 9-26.
Londen Resolutie van 1 december 1992 betreffende manifest ongegronde asielverzoeken,
Resolutie van 1 december 1992 betreffende een geharmoniseerde aanpak van vragen over
derde gastlanden en Conclusies van 1 december 1992 betreffende landen waar over het
algemeen geen serieus risico op vervolging is.
Resolutie van de Raad van 20 juni 1995 over minimumwaarborgen voor asielprocedures, Pb.
C. 19 september 1996, afl. 274, 13-17.
Resolutie van de Raad van 26 juni 1997 inzake niet-begeleide minderjarige onderdanen van
derde landen, Publ.C. 19 juli 1997, afl. 221, 23-27.
Resolutie van het Europees Parlement van 16 januari 2008, Pb. C. 19 februari 2009, afl. 41,
24-46.
Conclusies
van
de
Voorzitter,
Europese
Raad
Tampere,
15-16
oktober
http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/ec/00200-r1.en9.htm
(geconsulteerd op 25 april 2013).

1999,

Het Haags programma van de Raad Versterking van vrijheid, veiligheid en recht in de
Europese Unie, Pb. C. 3 maart 2005, afl. 53, 1-14.
Meerjarenprogramma 2010-2014 betreffende de ruimte van vrijheid, veiligheid en
rechtvaardigheid Stockholm programma, Pb. C. 21 oktober 2010, afl. 285E, 12-35.
Stockholm
mid-term
review
van
de
Raad
van
13
november
2012,
http://www.statewatch.org/news/2012/nov/eu-council-stockholm-mid-review-15921-12.pdf
(geconsulteerd op 25 april 2013).
COM (2006)367 def.
96

COM (2010) 213 def.

Afdeling 2. Nationaal
Organieke wet van 8 juli 1976 betreffende de Openbare Centra voor Maatschappelijk
Welzijn, BS 5 augustus 1976.
Wet van 15 december 1980 betreffende de toegang tot het grondgebied, het verblijf, de
vestiging en de verwijdering van vreemdelingen, BS 31 december 1980.
Wet van 28 juni 1984 betreffende sommige aspecten van de toestand van de vreemdelingen
en houdende invoering van het Wetboek van de Belgische nationaliteit, BS 12 juli 1984.
Wet van 30 december 1992 houdende sociale en diverse bepalingen, BS 9 januari 1993.
Gecordineerde Wet van 14 juli 1994 betreffende de verplichte verzekering voor
geneeskundige verzorging en uitkeringen, BS 27 augustus 1994.
Wet van 29 april 2001 tot wijziging van verscheidene wetsbepalingen inzake de voogdij over
minderjarigen, BS 31 mei 2001.
Programmawet (I) van 24 december 2002, Titel XIII, Hoofdstuk VI Voogdij over nietbegeleide minderjarige vreemdelingen, BS 31 december 2002.
Programmawet van 22 december 2003, BS 31 december 2003.
Programmawet van 27 december 2005 houdende diverse bepalingen, BS 30 december
2005.
Wet van 13 december 2006 houdende diverse bepalingen betreffende gezondheid, BS 22
december 2006.
Wet van 12 januari 2007 betreffende de opvang van asielzoekers en van bepaalde andere
categorien van vreemdelingen, BS 7 mei 2007.
Wet van 30 december 2009 houdende diverse bepalingen, BS 31 december 2009.
Wet van 12 september 2011 tot wijziging van de wet van 15 december 1980 betreffende de
toegang tot het grondgebied, het verblijf en de vestiging en de verwijdering van
vreemdelingen met het oog op de toekenning van een tijdelijke machtiging tot verblijf aan de
niet-begeleide minderjarige vreemdeling, BS 28 november 2011.
Wet van 27 december 2012 houdende diverse bepalingen inzake de toegankelijkheid van de
gezondheidszorg, BS 31 december 2012.
Decreet van 28 juni 2002 betreffende gelijke onderwijskansen, BS 14 september 2002.
KB van 8 oktober 1981 betreffende de toegang tot het grondgebied, het verblijf, de vestiging
en de verwijdering van vreemdelingen, BS 27 oktober 1981.
KB van 22 december 2003 tot uitvoering van Titel XIII, Hoofdstuk 6 Voogdij over nietbegeleide minderjarige vreemdelingen van de programmawet van 24 december 2002, BS
29 januari 2004.

97

KB van 9 april 2007 tot vastlegging van het stelsel en de werkingsregels voor de centra voor
observatie en orintatie voor niet-begeleide minderjarige vreemdelingen, BS 7 mei 2007.
KB van 3 augustus 2007 tot wijziging van het Koninklijk Besluit van 3 juli 1996 tot uitvoering
van de wet betreffende de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en
uitkeringen, gecordineerd op 14 juli 1994, BS 17 augustus 2007.
KB van 11 mei 2009 tot wijziging van het Koninklijk Besluit van 1 april 2007 tot vaststelling
van de voorwaarden voor de toekenning van de verhoogde verzekeringstegemoetkoming,
bedoeld in artikel 37 1 en 19 van de Wet betreffende de verplichte verzekering voor
geneeskundige verzorging en uitkeringen, gecordineerd op 14 juli 1994 en tot invoering van
het OMNIO-statuut, BS 29 mei 2009.
Besl. Vl. Reg. van 5 juni 1991 houdende maatregelen tot uitvoering van het onderwijsbeleid
voor migranten in het voltijds secondair onderwijs van de eerste graad, BS 4 september
1991.
Besl. Vl. Regering van 22 september 1998 tot wijziging van de het besluit van de Vlaamse
regering van 6 september 1995 houdende organisatie van een onthaaljaar voor anderstalige
nieuwkomers in het voltijds secondair onderwijs, BS 10 november 1998.
Besl. Vl. Reg. van 20 april 2001 tot wijziging van het besluit van de Vlaamse Regering van 6
september 1995 betreffende de organisatie van een onthaaljaar voor anderstalige
nieuwkomers in het voltijds secondair onderwijs, BS 16 juni 2001.
Besl. Vl. Reg. van 11 mei 2001 tot wijziging van het besluit van de Vlaamse Regering van 6
september 1995 betreffende de organisatie van een onthaaljaar voor anderstalige
nieuwkomers in het voltijds secondair onderwijs, BS 26 juni 2001.
Besl. Vl. Regering van 24 mei 2002 inzake de organisatie van onthaalonderwijs voor
anderstalige nieuwkomers in het gewoon voltijds secondair onderwijs, BS 11 september
2002.
Omz. NO/205/SH/AS/MPV, 10 november 1983, niet gepubliceerd.
Omz. ABC/TM/KH van 24 juni 1999 betreffende het recht op onderwijs voor kinderen zonder
wettig verblijfsstatuut, niet gepubliceerd.
Omz. GD/2003/03 van 24 februari 2003 betreffende het recht op onderwijs voor kinderen
zonder wettig verblijfsstatuut, niet gepubliceerd.
Omz. van 23 april 2004 betreffende de fiche niet-begeleide minderjarige vreemdeling, BS
30 april 2004.
Omz. van 15 september 2005 betreffende het verblijf van niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen, BS 7 oktober 2005.
Omz. SO 75 van 30 juni 2006 betreffende onthaalonderwijs voor anderstalige nieuwkomers
in het gewoon voltijds secondair onderwijs.
Omz. van 2 augustus 2007 betreffende niet-begeleide Europese minderjarigen in kwetsbare
toestand, BS 17 september 2007.
98

Dienstnota van 1 april 1999 betreffende de bescherming van de niet-begeleide minderjarigen


en de behandeling van de verblijfsdossiers, niet gepubliceerd.
Dienstnota van 1 maart 2002 betreffende de behandeling van dossiers aangaande het
verblijf van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen, niet gepubliceerd.
Memorie van toelichting, Parl. St. Kamer 1995-1996, nr. 364/001.
Amendement nr. 180 van 27 november 2002, Parl. St. Kamer 2001-2002, nr. 2124/015.
Amendementen, Parl. St. Senaat 2002-2003, nr. 2-1390/2.
Verslag van de Commissie voor de Justitie, Parl.St. Kamer 2002-2003, nr. 2124/028.
Adv. RvS 35.647/2/V bij het KB van 22 december 2003 tot uitvoering van Titel XIII,
Hoofdstuk 6 Voogdij over niet-begeleide minderjarige vreemdelingen van de
programmawet van 24 december 2002, BS 29 januari 2004.
Memorie van toelichting, Parl. St. Kamer 2004-2005, nr. 1437/001.
Verslag namens de Commissie voor de Justitie, Parl. St. Kamer 2004-2005, nr. 1437/026.
Memorie van toelichting, Parl. St. Kamer 2005-2006, nr. 2565/001.
Memorie van toelichting, Parl. St. Kamer 2005-2006, nr. 2594/001.
Memorie van toelichting, Parl. St. Kamer Bijzondere zitting 2010, nr. 0288/001.
Wetsvoorstel tot wijziging van de programmawet (I) van 24 december 2002, wat de voogdij
over niet-begeleide minderjarige vreemdelingen betreft, Parl. St. Senaat 2010-2011, nr.
365/1.
Memorie van toelichting, Parl. St. Kamer 2012-2013, nr. 2524/001.

Hoofdstuk 2.

Rechtspraak

Afdeling 1. Internationaal
EHRM, D. t. Verenigd Koninkrijk, 2 mei 1997.
EHRM, Mubilanzila Mayeka en Kaniki Mitunga t. Belgi, 12 oktober 2006.
EHRM, Muskhadziyeva ea. T. Belgi, 12 januari 2010.
EHRM, M.S.S. t. Griekenland en Belgi, 21 januari 2011.
EHRM, Rahimi t. Griekenland, 5 april 2011.
ECSR, DCI t. Nederland, 20 oktober 2009.
ECSR, COHRE t. Itali, 25 juni 2010.

Afdeling 2. Nationaal
Arbitragehof van 29 juni 1994, nr. 51/94.
99

Arbitragehof 22 juli 2003, nr. 16/2003.


Arbitragehof 1 oktober 2003, nr. 129/2003.
Arbitragehof 24 november 2004, nr. 189/2004.
Arbitragehof 22 december 2005, nr. 131/2005.
Cass. 17 januari 1984, R.W. 1984-1985, 1150-1151.
RvS 22 mei 1991, nr. 37 048, Rev. dr. tr. 1992, 68.
RvS 7 oktober 1988, nr. 30 985, T. Gem. 1989, 289, noot L. VENY.
RvS (12e k.) 9 juni 2009, RW 2010-2011, 25.
RvS (9e k.) 31 december 2009, nr. 199330.
Arbh. Luik 7 januari 2010, nr. 2010/BN/000001, Soc. Kron. 2010, afl. 2, 94-96, noot FUNCK,
H.
K.G. Rb. Brussel 13 januari 2006, J. dr. jeun. 2006, afl. 252, 32, noot VAN ZEEBROUCK., C.
Rb. Brussel 7 september 2009, J. dr. jeun. 2009, afl. 288, 36.
Beroepskamer Antwerpen 30 juni 1987, T. Vreemd. 1987, 48-49.
Beroepskamer Namen 28 maart 1988, J. dr. jeun. 1988, afl. 8, 53.
Beroepskamer Brabant 27 juni 1989, T. Vreemd. 1989, afl. 54, 34.
Arbrb. Brussel 3 november 2003, nr. 54-906/03, T. Vreemd. 2004, afl. 3, 284.
Arbrb. Brussel 29 september 2006, nr. 13 645, J.dr.jeun. 2007, afl. 262, 33-38, noot VAN
ZEEBROECK, C.
Arbrb. Brussel 18 juni 2009, nr. 2746/09, Rev.dr.tr. 2009, afl. 153, 206-219, noot DOCKX, V.
RvV 28 november 2008, nr. 19633.
RvV 22 januari 2009, nr. 21.818, Rev. dr. tr. 2009, afl. 152, 20.
RvV 24 april 2009, nr. 26294, T. Vreemd. 2010, afl. 1, 55.
RvV 26 augustus 2009, nr. 30.626, T. Vreemd. 2010, afl. 2, 175.
RvV 31 mei 2010, nr. 44.410, J. dr. jeun. 2010, afl. 298, 40.

Hoofdstuk 3.

Rechtsleer

Afdeling 1. Boeken
ACHIRON, M. en JASTRAM, K., Refugee protection: a guide to international refugee law, 2001,
s.l., p. 147.
100

BALZACQ, T. en CARRERA, S., Migration, borders and asylum: trends and vulnerabilities in EU
Policy, Brussel, Centre of European Policy Studies, 2005, p. 82.
BALZACQ, T. en CARRERA, S., The Hague Programma : the long road to freedom, security
and justice in T. BALZACQ en S. CARRERA (eds.) Security versus Freedom? A challenge for
Europes Future, Hampshire, Ashgate Publishing Limited, 2006, p. 317.
BARENTS, R. en BRINKHORST, J., Grondlijnen van Europees Recht, Alphen aan den Rijn,
Kluwer, 2006, p. 646.
BIRKINSHAW , P. (ed.), European Union legal order after Lisbon, Alphen Aan Den Rijn, Kluwer,
2010, p. 366.
BLAAK, M., KAANDORP, M. en MEUWESE, S. (red.), Handboek Internationaal Jeugdrecht,
Nijmegen, Ars Aequi Libri, 2005, p. 694.
BOUCKAERT, S., Documentloze vreemdelingen. Grondrechtenbescherming doorheen de
Belgische en internationale rechtspraak vanaf 1985, Antwerpen, Maklu , 2007, p. 1150.
CASTELEIN, C., Voogdij over niet-begeleide minderjarigen art. 479-6, in X, Personen- en
familierecht. Artikelsgewijze commentaar met overzicht rechtspraak en rechtsleer, 2005,
Kluwer, Mechelen, losbl, 8dln.
Child Focus, Dossier verdwijning van niet-begeleide minderjarige en minderjarige
slachtoffers van mensenhandel, s.l., 2002, p. 103.
CLOET., M., Voldongen feit? Opvang en begeleiding van buitenlandse, niet-begeleide
minderjarigen., Antwerpen, Garant, 2007, p. 116.
DA LOMBA, S., The right to see refugee status in the European Union, Schoten, Intersentia,
2004, p. 325.
DE BOYSER, K., DIERCKX, D. en VRANKEN, J., Jaarboek armoede en sociale uitsluiting,
Leuven, Acco, 2006, p. 496.
DE GRAEVE, A., Maatschappelijk welzijn. De praktische toepassing van de Wet van 8 juli
1976 betreffende de openbare centra voor maatschappelijk welzijn, Kortrijk, U.G.A., 1980, p.
296.
DERLUYN, I., W ILLE, B., DE SMET, T. en BROUCKAERT, E., Op weg. Psychosociale en
therapeutische begeleiding van niet-begeleide buitenlandse minderjarigen, Antwerpen,
Garant, 2005, p. 140.
DE SMET, B., Jeugdbeschermingsrecht in kort bestek, Antwerpen, Intersentia, 2005, p. 435.
DE W IT, K. EN VAN PETEGEM, P., Gelijke kansen in het Vlaamse Onderwijs. Het beleid inzake
kansengelijkheid, Leuven, Garant, 2000, p. 63.
DIAMOND, A. (ed.), The European Union after the Treaty of Lisbon, Cambride, Cambridge
University Press, 2012, p. 333.
ENSALACO, M. en MAJKA, L. C., Childrens Human Rights : Progress and Challenges for
children worldwide, Oxford, Rowman & Littlefield Publishers Inc., 2005, p. 281.
101

FOLSOM, R. H., LAKE, R. B. en NANDA, V. P. (eds.), European Union law after Maastricht. A
practical guide for lawyers outside the common market, Den Haag, Kluwer Law International,
1996, p. 746.
GEETS, J., LODEWYCKX, I. en VRANKEN, J., Onderzoek en beleid over welzijn en etnische
minderheden in LODEWYCKX, I., TIMMERMAN, C., VANHEULE, D. en W ETS, J. (red.), Wanneer
wordt vreemd, vreemd? De vreemde in beeldvorming, registratie en beleid, Leuven, Acco,
2004, p. 297.
GOEDERTIER, G. EN VANDE LANOTTE, J., Overzicht publiekrecht, Brugge, Die Keure, 2003, p.
1402.
GUILD, E. en MINDERHOUd, P. (eds.), The First decade of EU Migration and Asylum law,
Leiden, Martinus Nijhoff Publishers, 2012, p. 485.
HATHAWAY, J. C., The rights of refugees under international law, New York, Cambridge
University Press, 2005, p. 1184.
JONCKHEERE, A. en GROSJEAN, K., Situation juridique des enfants trangers en Belgique, le
cas des mineurs non accompagns, Luik, Editions Jeunesse et droit, 2000, p. 187.
JUSS, S. S., International Migration and Global Justice, Hampshire, Ashgate Publishing
Limited, 2006, p. 325.
KICKER, R., The European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or
Degrading Treatment of Punishment in G. DE BECO, Human rights monitoring mechanisms
of the Council of Europe, Routledge, Oxon, 2012, p. 248.
KUITENBROUWER, M. en LEENDERS, M. (red.), Geschiedenis van de mensenrechten.
Bouwstenen voor een interdisciplinaire benadering, Hilversum, Uitgeverij Verloren, 1999, p.
315.
KTISTAKIS, Y., Protecting migrants under the European Convention on Human Rights and the
European Social Charter, Parijs, Council of Europe Publishing, 2013, p. 140.
LODEWYCKX, I., TIMMERMAN, C., VANDERWAEREN, E. en VANHEULE, D. (eds.), MInteGRATIE.
Over nieuwe vormen van migratie en integratie, Brussel, UPA, 2011, p. 352.
LOOPMANS, M., STUYCK, K. EN CIETERS, Y., Halve burgers? Over menswaardige huisvesting,
ook voor asielzoekers en mensen zonder papieren in DE DECKER, P., GOOSSENS, L. en
PANNECOUCKE, I. (red.), Wonen aan de onderkant, Antwerpen, Garant, 2005, p. 536.
MEDISCH STEUNPUNT MENSEN ZONDER PAPIEREN, Wacht maar tot vannacht.
Chronisch zieke minderjarigen zonder wettig verblijf in de Belgische gezondheidszorg, Gent,
Alfabet, 2002, p. 62.
MOSSELMANS, S., Voogdij in APR, Mechelen, Kluwer, 2004, p. 530.
PAPAGRIANNI, G., Institutional and policy dynamics of EU Migration law, Leiden, Martinus
Nijhoff Publishers, 2006, p. 392.

102

SMITH, R.K.M., Textbook on international human rights, New York, Oxford University press,
2007, p. 367.
VAN BUEREN, G., Child rights in Europe: Convergence and divergence in Judicial Protection,
Belgi, Council of Europe Publishing, 2007, p. 209.
VANDE LANOTTE, J.EN VAN DE PUTTE, M., De Belgische rechtspraak met betrekking tot het
internationaal verdrag inzake burgerlijke en politieke rechten in BOSSUYT, M., LEMMENS, P.,
VAN SCHOUBROECK, L., ea. (ed.), De betekenis van het Internationaal Verdrag inzake
Burgerrechten en Politieke rechten voor de interne rechtsorde, Antwerpen, Maklu, 1993, p.
115.
VANDENHOLE, W., Kinderrechten als mensenrechten: een multidisciplinaire verkenning,
Antwerpen, Intersentia, 2007, p. 68.
VAN EECKHOUTTE, W., Handboek Belgisch Sociaal recht, II, Socialezekerheidsrecht, onuitg.,
2013, p. 540.
VAN KONNEGEM, F., Verblijf en vestiging in Belgi algemene regels en commentaar in X,
Postal Memorialis. Lexicon Strafrecht, strafvordering en bijzondere wetten, Mechelen,
Kluwer, losbl., 11 dln.
VAN KONNEGEM, F., [Vreemdelingen] Illegaal verblijf en verwijderingsmaatregelen in X,
Postal Memorialis. Lexicon strafrecht, strafvordering en bijzondere wetten, Mechelen,
Kluwer, losbl., 11 dln.
VAN ZEEBROECK, C., Mineurs trangers non accompagns en Belgique. Situation
administrative, juridique en sociale. Guide pratique, Luik, editions Jeunesse et droit, 2007, p.
788.
VERHELLEN, E., Convention on the Rights of the Child. Background, motivation, strategies,
main themes, Antwerpen, Garant, 2000, p. 193.
WINTER, J. A., Europese Unie en de burger: lexplicatie, Alphen Aan den Rijn, Kluwer, 2008,
p. 509.

Afdeling 2. Juridische tijdschriften


BOUCKAERT, S., FOBLETS, M-C. en VANHEULE, D., De nieuwe asielwetgeving : het Belgische
asielrecht kleurt Europeser, R.W. 2006-2007, afl. 23, 942-957.
BOUCKAERT, S., De vasthouding van (niet-begeleide) buitenlandse minderjarigen in gesloten
centra: ontwikkelingen in regelgeving en rechtspraak, T. Vreemd. 2008, afl. 2, 101-131.
BOUCKAERT, S., Het recht op maatschappelijke dienstverlening van minderjarige
vreemdelingen in illegaal verblijf, TJK 2006, afl. 2, 103.
BOUCKAERT, S., Onderwijs voor minderjarige vreemdelingen zonder wettig verblijf:
ontwikkelingen in regelgeving en rechtspraak, T.O.R.B. 2007-2008, afl. 5-6,387-405.
BOUCKAERT, S., Wijzigingen aan voogdijregeling niet-begeleide minderjarige
vreemdelingen, Nieuwsbrief Administratieve Wegwijzer Vreemdelingen Vluchtelingen
Migranten 2005, afl. 120, 5.
103

BROECKAERT, E. en DERLUYN, I., Niet-begeleide buitenlandse minderjarigen, TJK 2005, afl.


1, 12-21.
BVK, CPAS et mineurs (noot onder Arbrb. Brussel 22 november 2013), J.dr.jeun. 2013, afl.
321, 43.
CASTELEIN, C., Voogdij over niet-begeleide minderjarige vreemdelingen, T. Vreemd. 2004,
afl. 3, 202-225.
CASTELEIN, C. en DEMORTIER, I., Reparatie van de voogdijregeling voor niet-begeleide
minderjarige vreemdelingen, T. Vreemd. 2005, afl. 2, 96-112, nrs. 4-5.
DE GROOF, J. en ORNELIS, F., Recht op onderwijs, ook voor illegalen, TORB 1999-2000, afl.
5, 333-334.
DERLUYN, I., Niet-begeleide buitenlandse minderjarigen in een confrontatie met (onze)
grenzen, TJK 2011, afl. 4, 220-222.
DE TROCH, J., Toegang tot kort verblijf, T.Vreemd. 2011, afl. 2, 90-110.
HONGENAERT, J. en VAN COILLIE, J., Het Bureau Niet-Begeleide Minderjarigen bij de Dienst
Vreemdeligenzaken, TJK 2000, afl. 3, 105-108.
KILKELLY, U., The best of both worlds for Childrens rights? Interpreting the European
Convention on Human Rights in the light of the UN Convention on the Rights of the Child,
Human Rights Quarterly, 2001, vol. 23, afl. 2, 308-326.
LAMMERANT, I., Minderjarige niet-begeleide kandidaat vluchtelingen: het beleid van het
Commissariaat-generaal voor de Vluchtelingen en de Staatlozen, TJK 2000, afl. 3, 108-110.
PEERS, S., The second phase of the Common European Asylum System: A brave new world
or lipstick on
a pig?, Statewatch Analysis, 8 april 2013, p. 17,
http://www.statewatch.org/analyses/no-220-ceas-second-phase.pdf (geconsulteerd op 25
april 2013).
VAN ASSCHE, P., De leeftijdsbeslissing bij een Niet-Begeleide Minderjarige:
wetenschappelijke zekerheid versus juridische waarheid, TJK 2011, afl. 4, 243-247.
VANDENHOLE, W., Belgi veroordeeld voor
Juristenkrant, november 2006, nr. 137, 14.

onmenselijke

uitwijzing

minderjarige,

VAN DER AUWERAERT, J., Buitenlandse niet-begeleide minderjarigen in Belgi: wie moet
tegen wie beschermd worden?, TJK 2000, afl. 3, 12-18.
VAN DER KLAAUW , J., Europese Richtlijnen voor alleenstaande minderjarige asielzoekers,
TJK 2003, afl. 3, 139-143.
VAN KEIRSBILCK, B., Voogdij over de niet-begeleide minderjarige vreemdelingen, TJK 2002,
afl. 2, 62-67.
VAN LAETHEM, K. en WEIS, K., Uitzetting niet-begeleide (seksueel misbruikte) EUminderjarigen is onverenigbaar met mensenrechtelijke verplichtingen van Belgi, TJK 2011,
afl. 3, 173-180.
104

VAN LAETHEM K., W EIS, en K., Voogdijwet discrimineert niet-begeleide minderjarige EUvluchtelingen, De Juristenkrant 20 april 2011, 10.
VAN PACHTEBEKE, A., Het hoorrecht van minderjarigen in regularisatieprocedures (noot
onder RvV 29 mei 2008), TJK 2009, afl. 1, 66-71.
VENY, L., De relatieve handelingsonbekwaamheid van de niet-ontvoogde minderjarige
inzake maatschappelijke dienstverlening (noot onder RvS 7 oktober 1988), T. Gem. 1989,
292-296.
VMC-Steuntpunt Gezondheid en Vreemdelingenrecht, Informatieplicht en voordeel van de
twijfel bij leeftijdsbepaling van niet-begeleide minderjarigen, T.Vreemd 2010, afl. 2, 209.
X, Niet-begeleide minderjarige vreemdelingen, NjW 14 december 2011, afl. 252, 719.

Afdeling 3. Juridische sites


L. LEMMENS, Meer bescherming voor niet-begeleide minderjarige vreemdelingen, Jura
Nieuws 28 november 2011.
LEMMENS, L., Update identificatieprocedure niet-begeleide minderjarige vreemdeling, Jura
Nieuws 14 augustus 2008.
VOGELAERE, I., Niet-begeleide minderjarige vreemdelingen hebben eigen rechten in de
ziekteverzekering zonder bijdragen te betalen, Jura Nieuws 17 augustus 2007.
VOGELAERE, I., Geneeskundige verzorging van niet-begeleide minderjarige vreemdelingen
beter terugbetaald, Jura Nieuws 2 juni 2009.
VOGELAERE, I., NBMV krijgt gemakkelijker rechten in de ziekteverzekering (art. 2 DB
Gezondheidszorg), Jura Nieuws 10 januari 2013.

Afdeling 4. Rapporten
Concluding observations of the Committee on the Rights of the Child: Belgium, 13 juni 2002,
CRC/C/15/Add. 178.
Amnesty
International
Report
28
mei
2003,
Belgium,
http://www.refworld.org/country,,,,,,3edb47ce6,0.html (geconsulteerd op 7 mei 2013).
Federaal Agentschap voor de opvang van asielzoekers, Jaarverslag 2009, p. 16,
http://www.emnbelgium.be/sites/default/files/publications/jaarverslag_fedasil_2009_0.pdf
(geconsulteerd op 11 april 2013).
19e Algemeen Rapport van het Europees Comit tot Preventie van foltering en onmenselijke
of vernederende behandeling of bestraffing, 1 augustus 2008 31 juli 2009, p. 76.
Report by the Council of Europe Commissioner for Human Rights on his visit to Belgium of
15-19 december 2008, CommDH(2009)14, 17 juni 2009.
Vluchtelingenwerk Vlaanderen, Opvang asielzoekers: stand van zaken januari 2010,
http://www.vluchtelingenwerk.be/actueel/nieuwsitem.php?n=549 (geconsulteerd op 11 april
2013).

105

Concluding observations of the Committee of the Rights of the Child: Belgium, 18 juni 2010,
CRC/C/BEL/CO/3-4.
Federaal Agentschap voor de opvang van asielzoekers, Jaarverslag
http://www.fedasil.be/home/attachment/i/22077 (geconsulteerd op 11 april 2013).

2011,

Federaal Agentschap voor de opvang van asielzoekers, REAB Jaarrapport 2011,


http://www.emnbelgium.be/sites/default/files/publications/nl_reab_annualreport_2011_final_l
ow_resolution.pdf (geconsulteerd op 11 april 2013).
Kinderrechtencoalitie Vlaanderen, Position paper opvangcrisis, s.l., 30 maart 2012,
http://www.kinderrechtencoalitie.be/uploads/documenten/position%20paper%20opvangcrisis.
pdf (geconsulteerd op 8 mei 2013).
Algemene Raad van de Vlaamse Onderwijsraad, Advies over het onthaalonderwijs voor
anderstalige nieuwkomers, 24 januari 2013.

Hoofdstuk 4.

Andere bronnen

Afdeling 1. Informatieve websites


EFTA, EEA Agreement, http://www.efta.int/eea/eea-agreement.aspx (geconsulteerd op 13
november 2012).
EU, Landen, http://europa.eu/about-eu/countries/index_nl.htm (geconsulteerd op 13
november 2012).
FOD Justitie, Identificatie van een niet-begeleide minderjarige vreemdeling,
http://justitie.belgium.be/nl/themas_en_dossiers/kinderen_en_jongeren/nietbegeleide_minderjarige_vreemdelingen/dienst_voogdij/identifcatie_van_een_nietbegeleide_minderjarige_vreemdeling/#b (geconsulteerd op 19 november 2012).
Onthaalonderwijs:
toelatingsvoorwaarden,
http://www.ond.vlaanderen.be/onthaalonderwijs/inhoud/toelating/ (geconsulteerd op 12 april
2013).
RIZIV, woordenlijst: verhoogde tegemoetkoming, http://www.riziv.be/nl/glossary/index.htm
(geconsulteerd op 5 mei 2013).

Afdeling 2. Niet-juridische artikels


DEGRYSE, P., Het einde van de speeltijd. In 2001 maakte het asielbeleid een stille revolutie
door, Uitpers april 2002, afl. 29, http://archief.uitpers.be/artikel_view.php?id=270
(geconsulteerd op 12 mei 2013).
IVD, Verbolgenheid over uitwijzing Congolees kind, De Standaard 19 oktober 2001.
Vluchtelingenwerk Vlaanderen, Weer asielzoekers op straat, opvangcrisis escaleert
opnieuw, 27 april 2011, http://www.vluchtelingenwerk.be/actueel/nieuwsitem.php?n=887
(geconsulteerd op 11 april 2013).
X, Een derde van de niet-begeleide minderjarige asielzoekers liegt over leeftijd, De
Standaard, 10 november 2012.

106

X, Laat illegale kinderen eerst school afmaken, Klasse 30 november 2012,


http://www.klasse.be/leraren/30046/laat-kinderen-zonder-papieren-eerst-school-afmaken-2/
(geconsulteerd op 12 april 2013).
X, 70 procent van minderjarige asielzoekers blijkt ouder dan 18, De Morgen, 10 december
2012.
X, De Block: Bladzijde opvangcrisis omgedraaid, De Standaard 25 januari 2013,
http://www.standaard.be/artikel/detail.aspx?artikelid=DMF20130125_00445957
(geconsulteerd op 11 april 2013).
D. CASTREL, Asielaanvragen in dalende lijn, Gazet van Antwerpen 8 februari 2013.

107