2007 • www.woordendaad.nl www.woordendaadjaarverslag.

nl

>> ‘Op een dag vond ik een brief dat we binnen 24 uur ons huis moesten verlaten. Dezelfde brief werd in nog dertig andere huizen gevonden. We zijn onmiddellijk vertrokken. Ik kon niets meenemen, alleen wat kleding. Het huis wordt nu verhuurd door rebellen. Teruggaan? Ik zou niet durven. Van de mensen die uit mijn dorp zijn gevlucht, ken ik niemand die terug is gegaan.’ SJoledi, 26 jaar, Cartagena, Colombia

Woord en Daad > jaarverslag 2007 

Inhoudsopgave
Woord en Daad in één oogopslag Woord en Daad wereldwijd Voorwoord 1 Waarom en hoe wij werken
1.1 1. Missie, visie, kernwaarden en strategie Codes 1.2 Beleid en uitvoering 05 06 08 10 11 13 13 14 15 18 24 25 32 33 41 42 47 48 51

5

Hoe wij vanuit Gorinchem werken
5.1 Ontwikkelingen in de organisatie 5.2 Externe communicatie en bewustwording Interview 5. Fondsenwerving Interview 5.4 Samenwerking en netwerken

66 67 70 76 77 82 83 86 87 87 90 90 92 93 94

6

Hoe het bestuur werkt
6.1 Bestuurlijke verantwoordelijkheid 6.2 Bestuurlijk functioneren 6. Verantwoording over 2007 6.4 Overige beleidsuitgangspunten

2

Voor wie en met wie wij werken
2.1 Algemene ontwikkelingen 2.2 Basisvoorzieningen Interview 2. Onderwijs Interview 2.4 Arbeid en Inkomen Interview 2.5 Bedrijfsontwikkeling Interview 2.6 Noodhulp Interview

7

Hoe wij naar de toekomst kijken
7.1 De dynamiek in onze werkomgeving de relatie bestuur-stakeholders 7.4 Toekomst gericht op communicatie en fondsenwerving 7.2 Toekomst interne organisatie en bestuur;

7. Toekomst gericht op het werk in het Zuiden 94 96

8

Hoe wij processen beheersen… … en kwaliteit waarborgen
8.1 Algemeen en de hoofdprocessen in de organisatie 8.2 Procesbeersing Nederland 8. Procesbeheersing van programma’s 8.4 Risicomanagement 8.5 Bestuursverklaring 8.6 Onderzoeksrapport accountant

98 99 99 102 105 106 107 108 109 124 125

3

Hoe wij het werk evalueren en verbeteren 
.2 Woord en Daad als lerende organisatie . Evaluatie .4 Onderzoek .5 Kennismanagement Interview

52 54 56 57 58 60 

.1 Overzicht resultaten evaluatie en onderzoek 53

9 4 Hoe wij beleid beïnvloeden
4.1 Overzicht resultaten beleidsbeïnvloeding 4.2 Nederland 4. Europa 4.4 Partnerorganisaties Interview 61 62 62 63 63 65

Hoe wij het geld besteden
9.1 Jaarrekening 2007 9.2 Accountantsverklaring 9. (Meerjaren)begroting 2008

Bijlagen
1. Bestuur Woord en Daad 2. Personeel . Organogram Colofon 126 127 128 129

4 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

> Wie
Woord en Daad is een ontwikkelingsorganisatie die vanuit christelijk perspectief armoede bestrijdt inAfrika, Azië en Midden-Amerika.

Inkomsten 2007
Van Particulieren Bedrijven Institutionele donoren Diversen Totaal Bedrag 13.071.948 3.332.968 10.446.666 143.772 26.995.354 Percentage 48 12 39 1 100

> Wat
Woord en Daad werkt aan vier thema’s: onderwijs, arbeid en inkomen (vaktraining, begeleiding, opzetten bedrijfjes), basisvoorziening (gezondheid, landbouw, water) en noodhulp. In Nederland wil Woord en Daad mensen stimuleren verantwoordelijkheid te dragen voor de naasten.

1%

Woord en Daad in één oogopslag

39% 48%

> Waar
Woord en Daad is werkzaam in • Afrika: Benin, Botswana, Burkina Faso, Ethiopië, Sierra Leone, Tsjaad, Uganda, Zambia en Zuid-Afrika • Azië: Bangladesh, de Filippijnen, India, Sri Lanka, Thailand • Midden- en Zuid-Amerika: Colombia, Guatemala, Haïti, Honduras, Nicaragua

12%

Particulieren Bedrijven

Institutionele donoren Diversen

1%
5% Uitgaven 2007 5% 2% 1%

> Hoeveel
Inkomsten 2007 Landen Gefinancierde projecten Financieel geadopteerde kinderen Donateurs Jongeren Leden Business Platform Medewerkers Aantal fte’s Vrijwilligers op kantoor Lokale vrijwilligers (comitéleden) 26.995.54 19 6 2.026 6.400 15.600 120 55 45,8 8 750

15% 48% Bedrag Van Percentage Progr. Basisvoorzieningen 3.569.536 15 12% 24% Progr. Onderwijs 11.595.093 48 48% Progr. Arbeid en Inkomen 5.866.475 24 Progr. Noodhulp 1.168.292 5 Particulieren Institutionele donoren Progr. Bedrijfsontwikkeling 1.132.989 5 Bedrijven Diversen Progr. Basisvoorzieningen Progr. Bedrijfsontwikkeling Advies en Onderzoek 431.757 2 Progr. Onderwijs Advies en Onderzoek 1 Diverse projecten 399.034 Progr. Arbeid en Inkomen Diverse projecten 100 Totaal 24.163.176

39%

Progr. Noodhulp
5% 2% 1%

5%

Woord en Daad bezit het CBF-keurmerk en is ISO-gecertificeerd.

15% 24% 48%

> Werkwijze
Ons werk in het Zuiden kunnen we opdelen in drie onderdelen: • Directe armoedebestrijding (DAB) – activiteiten gericht op arme mensen om samen met hen te werken aan vermindering en opheffing van vormen van armoede b.v. door voorzieningen van onderwijs, gezondheidszorg en inkomensverbetering op te starten en/of te verbeteren. • Maatschappijopbouw (MO) – activiteiten gericht op het opstarten en versterken van maatschappelijke organisaties en/of netwerken, die zich inzetten voor de belangen van armen. • Beleidsbeïnvloeding (BB) - activiteiten van maatschappelijke organisaties gericht op het bevorderen van nieuw/aangepast overheidsbeleid op thema’s die in het belang zijn van (de rechtspositie van) de armen In het jaarverslag wordt er in deze volgorde gerapporteerd over het werk.

Progr. Progr. Progr. Progr.

Basisvoorzieningen Onderwijs Arbeid en Inkomen Noodhulp

Progr. Bedrijfsontwikkeling Advies en Onderzoek Diverse projecten

Organisatiekosten 2007 (overhead)
Kosten monitoring en begeleiding Kosten bewustmaking Kosten eigen fondsenwerving Kosten overige fondsenwerving Totale organisatiekosten Totale inkomsten Organisatiekosten in % van de inkomsten 1.151.230 536.217 877.729 147.371 2.712.547 26.995.354 10,05%

Woord en Daad > jaarverslag 2007 5

17 12 20 10 13

Midden-/ Zuid-Amerika
7 8 9

16 14 15 21

Afrika
11 18

19 23

22

Woord en Daad wereldwijd

6

Landen waar Woord en Daad werkt:
1 Bangladesh 2 Filippijnen 3 India 4 Sri Lanka 5 Thailand 6 Colombia 8 Haïti 9 Nicaragua 10 Benin 11 Botswana 12 Burkina Faso 13 Ethiopië 14 Liberia 15 Oeganda 16 Sierra Leone 17 Tsjaad 18 Zuid-Afrika 19 Zambia Totaal adoptiekinderen

Arbeid
n n n n n n n n n n

Azië Azië Azië Azië Azië Zuid-Amerika Zuid-Amerika Zuid-Amerika Afrika Afrika Afrika Afrika Afrika Afrika Afrika Afrika Afrika Afrika

2.44 915 .911 546 15 2.790 2.025 .270 589 14 7 2.511 1.209 2 107 75 629 605 6

991 2.022 8.628 761 415 .181 5.717 5.01 0 0 78 .281 1.848 0 0 0 0 7 0 32.026

n n n n n n n n n

Basisv
n n n n n n n n n n n n n

Continent

Verdeling hulp (x I 1.000)

Aantal adoptiekinderen

Onderw

7 Guatemala/Honduras Zuid-Amerika

n n n

n n n n

n n n n

n n n n

6 Woord en Daad > jaarverslag 2007

oorzien ingen Noodh ulp
n n n n n n

en Inko men

ijs

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Europa
25 24

29

28

3 1 5 4 26 2

27

27 27 27

Azië

Landen waar Nederlandse samenwerkingspartners werken
20 Ghana 21 Kenia 22 Malawi 23 Zimbabwe 24 Albanië 25 Bosnië-Herzegovina 26 Cambodja 27 Indonesië 28 Nepal 29 Pakistan

Continent
Afrika Afrika Afrika Afrika Europa Europa Azië Azië Azië Azië

Woord en Daad > jaarverslag 2007 7

Voorwoord
8 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

door Ir. Jan Lock, directeur Woord en Daad

Over grenzen
Het is november. Ik loop ergens in het noorden van Sierra Leone. Samen met mijn collega’s Ellen en John. Met Frank, een medewerker van onze partnerorganisatie, en een paar boeren, die ons wegwijs maken in het woud. Ver van de stad, diep in het land. De regen van deze morgen maakt de zinderende lucht zwanger van vocht. Tussen de landrijst, de sorghum en de sesam schieten uit zaden de jonge woudboompjes alweer omhoog. De vrouwen breken met hun ene hand takje voor takje, in de andere hand maken ze hun rijstbussels. En elk takje draagt voor de komende tijd bij aan het dagelijks voedsel. Samen met de sorghum waarvan de pluimen naar de aarde neigen. Terug op weg naar het dorp lopen we anders. Langs een plek waar het opschietende regenwoud onderbroken wordt door neergeslagen gras en jonge boompjes. Tussen het verdrogende en in de zon knisperende gras groeit aanplant van cashewnoten. Afgewisseld door een pepertuintje, met aan de ingang een wigwamachtig geval van aan elkaar gebonden takjes. Een potje, met een kunstige ring van schelpjes dient als dak. Onder het potje een flesje waar overduidelijk antibioticum in heeft gezeten. Als symbool voor onheil dat over je komt als je het hart hebt de pepertjes te stelen. Voor dieven die er in geloven, is het afdoend. In het dorp drogen de pepers, de rijst en de sesam. Over drie jaar zullen de cashewnoten aan het kleurige beeld een extra schakering toevoegen. Het dorp is arm. De boeren van dit dorp waren in de burgeroorlog, die vier jaar geleden eindigde, gevreesde rebellen. Uiteindelijk zitten ze aan de goede kant. Sierra Leone krabbelt langzaam maar zeker op uit de strijd tussen mensen en om de diamanten. Elke boer, elke man, elke vrouw kan verhalen over familieleden die ze missen. Bij sommigen hoef je geen psycholoog te zijn om te kunnen zien dat het trauma van de oorlog méér het leven beheerst dan het geploeter om de dagelijkse rijst. Het gaat ons vandaag om de pepers en de sesam. Dankzij de inzet van onze partnerorganisatie kunnen deze boeren met hun pepers toegang krijgen tot de markt in Freetown. Vier zakken pepertjes zijn een jaarinkomen. De sesam uit het dorp hier in Sierra Leone zit straks op de harde broodjes elders. Met dank aan Frank en zijn collega’s. Onze groep heeft symboliek. De boeren en hun vrouwen. Ellen, John en ik. Achter ons Woord en Daad en de tienduizenden donateurs en vrijwilligers. Frank, die de boeren en ons verbindt. Over onze grenzen heen. In een wereld die steeds opener wordt. In en door ons groepje komt Europa in het regenwoud en het regenwoud in Europa. Hebben we ook invloed op elkaar. De sesam van de boeren uit het dorp is te klein voor ónze broodjes. Frank geeft tips om dat probleem bij de volgende oogst te voorkomen. Zomaar een verhaal Anno Domini 2007. Een gezegend én dynamisch jaar. Vanuit mensen. Vanuit bijbels perspectief. U leest er over in dit verslag.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 9

Waarom en hoe wij werken
1
10 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Woord en Daad werkt vanuit bijbels perspectief. Daarin staan mensen als unieke schepselen van God centraal. In dit hoofdstuk leest u over het waarom en hoe van ons werk. Hoe de strategie ook in 2007 verbonden was met onze visie, onze missie en onze kernwaarden. Juist omdat die met elkaar het grote kader vormen, beginnen we ons jaarverslag met het weer even op het netvlies zetten van het grote geheel. Juist bij kaders is het goed om te bedenken dat zonder mensen de kaders leeg zijn. Dat bleek ook in 2007. Mensen voelden zich aangesproken door onze missie en visie en hadden vertrouwen in de strategie die we volgden. De kernwaarden spraken hen aan. Het jaarverslag 2007 getuigt ervan.

1.1

Missie, visie, strategie en kernwaarden
naaste ‘ver weg’ of ‘dichtbij’. In het arme Zuiden -zo mogelijk- voor zichzelf en daarmee ook voor anderen. Mensen die kwetsbaar zijn, en daardoor zelf geen verantwoordelijkheid kunnen nemen, zoals kinderen en vrouwen, mogen aanspraak maken op hulp. Degenen die hun stem niet kunnen laten horen, wil Woord en Daad een stem geven. Mensen die in staat zijn verantwoordelijkheid te dragen, maar de middelen missen, wil Woord en Daad helpen op eigen benen te staan. Werken met christelijke lokale partnerorganisaties Woord en Daad werkt structureel samen met christelijke partnerorganisaties die onafhankelijk zijn en vanuit dezelfde missie en visie als Woord en Daad werken. Dit versterkt de samenwerking en bevordert een gelijkwaardige relatie. Door de inbedding in de lokale situatie en de kennis en kunde die binnen deze organisaties aanwezig is, kunnen we ons werk effectief doen. Betrouwbaar, open, eerlijk Woord en Daad wil altijd aanspreekbaar zijn op haar werkwijze en de besteding van de fondsen. Daarom zoeken we voortdurend naar een optimale balans tussen een hoge kwaliteit van ons werk en lage kosten.

1.1.1 Missie
Woord en Daad wil vanuit bijbels perspectief armoede bestrijden in Afrika, Azië en Midden-Amerika. Via lokale organisaties streven we ernaar armen een menswaardig bestaan te bieden. Hierbij doen wij een appel op ieders verantwoordelijkheid, zowel hier als daar. Woord en Daad wil hierin een sterke en betrouwbare schakel zijn tussen de achterban en de armen in ons werkgebied.

1.1.2 Visie
Armoede in bijbels perspectief Woord en Daad is een organisatie die zich gemotiveerd weet door de bijbelse opdracht zorg te dragen voor de arme naaste. Daarbij beseft Woord en Daad dat armoedebestrijding in een door zonden gebroken wereld plaatsvindt. Ten diepste staat het werk van Woord en Daad in de verwachting van de komst van het Koninkrijk van God en Zijn gerechtigheid (Mattheüs 6:a). Woord en Daad ziet haar werk als tekenen van dit Koninkrijk. Zonder aanzien des persoons Woord en Daad kiest voor de allerarmsten, ongeacht etnische achtergrond, religie, geslacht of politieke voorkeur. De hele mens Armoede overstijgt in de opvatting van Woord en Daad het materiële. Ze heeft ook een structurele, psychische en geestelijke dimensie. In de hulpverlening moet daarom aandacht zijn voor deze verschillende aspecten. Verantwoordelijkheid over en weer Woord en Daad wil mensen in Noord en Zuid stimuleren verantwoordelijkheid te dragen en te nemen. Richting de rijken in Noord en Zuid voor de arme

1.1.3 Kernwaarden en uitgangspunten
Uit de missie, visie en strategie van Woord en Daad zijn een vijftal waarden op te maken, die leidend zijn in de keuzes die Woord en Daad op de verschillende niveaus maakt. De kernwaarden zijn bepalend voor een aantal uitgangspunten in het beleid. Het gaat om: Medeverantwoordelijkheid Woord en Daad ziet mensen in hun onderlinge relaties en verbanden. In die relaties ziet ze medeverantwoordelijkheid als een belangrijke waarde.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 11

Medeschepsel Woord en Daad ziet vanuit haar overtuiging mensen als medeschepsel, functionerend in allerlei eigen levens- en maatschappelijke verbanden zoals gezin, dorp, stad. Mede-lijden Woord en Daad wil met haar achterban oog, hart en hand zijn met en voor kwetsbaren en allerarmsten (vrouwen en kinderen). Van daaruit zien we om naar kansarmen, kwetsbaren en degenen die lijden (1 Korinthe 12: 26). Woord en Daad ziet behalve het individu dat in armoede leeft, in armoede ook een structurele dimensie. Daardoor worden armen voortdurend belemmerd in hun ontwikkeling. Mensen (mis)vormen structuren en structuren (mis)vormen mensen. Daarom wil Woord en Daad vanuit het mede-lijden ook de structurele elementen in armoede aan de orde stellen.

Rentmeesterschap Woord en Daad wil geen doel in zichzelf zijn. Dat kan ook niet omdat Woord en Daad vooral middel is. De middelen die mensen ter beschikking stellen ziet Woord en Daad ook in dat kader. Daarom staan doeltreffend en doelmatig werken hoog in het vaandel. Woord en Daad wil daarnaast leren van haar fouten en op gelijkwaardige wijze met mensen en partnerorganisaties omgaan. Rentmeesterschap daagt ook uit tot transparantie en om op zorgvuldige wijze met de schepping om te gaan. Onafhankelijk en samenwerkend Woord en Daad wil onafhankelijk zijn in de beleidskeuzes die ze maakt. Tegelijkertijd kan en wil Woord en Daad haar werk niet alleen doen en werkt ze samen daar waar het waarde toevoegt. Daarbij let Woord en Daad er nadrukkelijk op dat samenwerking iets oplevert voor de armen om wie het uiteindelijk gaat.

1.1.4 Ketenbenadering

Woord en Daad werkt vanuit de ketenbenadering ‘van kostganger tot kostwinner!’. Doel is om alle ‘kostgangers’, kinderen en jongeren die nu onderwijs volgen, uiteindelijk ‘kostwinner’ te maken zodat ze de kost kunnen verdienen. Voor zichzelf, voor hun gezin én voor de ontwikkeling van de gemeenschap.

12 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

1.1.5 Strategie
Het werk van Woord en Daad betreft drie aspecten: - In Nederland samen met onze achterban nadenken over de vragen rond armoede en rijkdom. - In Nederland en Europa samen met anderen opkomen voor de belangen van de allerarmsten: zo nodig vragen we aandacht voor de positie van de allerarmsten bij politiek, pers en bedrijfsleven. - In de continenten Afrika, Azië en Zuid- en Midden-Amerika samen met onze partnerorganisaties armoede op stevige wijze aanpakken. Woord en Daad kent in dat kader drie programma’s: • Onderwijs, • Arbeid en Inkomen • Basisvoorzieningen In haar werk wil Woord en Daad de drie programma’s op elkaar aan laten sluiten. Omdat onderwijs niet automatisch leidt tot een betere positie voor mensen die onderwijs volg(d)en, investeren we in ons programma Arbeid en Inkomen. In dat programma geven we aandacht aan de aansluiting van jongeren op de arbeidsmarkt. Daar waar nodig werkt Woord en Daad vanuit het ondersteunende programma Basisvoorzieningen (water, voeding, gezondheid, landbouw) aan randvoorwaarden voor de programma’s op het gebied van Onderwijs en Arbeid en Inkomen. Uitwisseling van kennis neemt in alle programma’s een belangrijke plaats in. Partnerorganisaties van Woord en Daad hebben een beperkte omvang. In hun eentje kunnen ze binnen hun eigen natie niet het verschil maken. Daarom investeert Woord en Daad met haar partnerorganisaties in netwerken die samen met anderen het werk van armoedebestrijding effectiever en krachtiger maken. Uiteraard sluiten de steun aan netwerken aan bij de drie programma’s die de strategie van Woord en Daad bepalen. Soms hinderen (lokale) wet- en regelgeving de mogelijkheden en kansen voor de doelgroep van de partnerorganisaties. Soms worden doelgroepen zelfs door regelgeving benadeeld. In die gevallen werkt Woord en Daad samen met haar partnerorganisaties en/of de netwerken die ze steunt aan het verbeteren of aanpassen van beleid. Weer met het doel om het werk op het gebied van onderwijs, arbeid en inkomen en basisvoorzieningen meer kansen te geven. Dit alles uiteraard voor de mensen om wie het bij Woord en Daad draait: de armen. Woord en Daad onderbouwt -in overleg met haar lokale partnerorganisaties- aan de hand van grondige analyses, de keuzes die ze maakt ten aanzien van onderwijs, vakonderwijs en bemiddeling tussen jongeren en de arbeidsmarkt en de ontwikkeling van bedrijven.

1.2

Beleid en uitvoering

De uitgangspunten van onze missie, visie en strategie zijn ook terug te vinden in de wijze waarop ons beleid tot stand komt. Tijdens de jaarlijkse werkbezoeken is er intensief overleg tussen Woord en Daad en haar partnerorganisaties in Midden-Amerika, Afrika en Azië. De inhoud van deze evaluaties en consultaties wordt ingebracht in het beleid. De consultaties leveren een schat aan informatie voor nieuw beleid op. Beleid dat gevolgen heeft voor ons werk in Nederland en uiteraard ook terug te vinden is in ons werkveld in het Zuiden. Woord en Daad werkt in dat verband met een zogenaamd rollend beleidsplan, dat elk jaar aangepast wordt aan nieuwe inzichten en ontwikkelingen. In 2006 rondden we een cyclus van beleidsconsultaties af. Dat resulteerde uiteindelijk in ons nieuwe beleidsplan. Aan de Nederlandse kant wordt per afdeling beleid geformuleerd. Op basis daarvan formuleren we het operationeel jaarplan, waarin de doelstellingen geformuleerd worden. Voor de monitoring van de uitvoering van beleid werkt Woord en Daad met een koersrapport. Elke twee maanden wordt geanalyseerd in hoeverre het werk op koers ligt. Bij afwijkingen wordt bekeken of de doelstellingen bijgesteld moeten worden of dat er extra inspanningen geleverd moeten worden om de doelstellingen alsnog te halen. Bestuurlijk worden met name deze corrigerende maatregelen op hun merites beoordeeld. Woord en Daad vindt het belangrijk een lerende organisatie te zijn. Hoe dit geïmplementeerd wordt in het werk, leest u in hoofdstuk  en 4,

1.3

Codes

Woord en Daad: • onderschrijft de Code of Conduct van het Internationale Rode Kruis, een internationale gedragscode voor hulporganisaties; • volgt in noodhulp en wederopbouw de Sphere Standards; • volgt de Code Goed Bestuur voor Goede Doelen. De daarin bepleite doorvoering van toezicht en uitvoering wordt binnen Woord en Daad toegepast. Dat geldt ook voor de richtlijnen rond salariëring; • werkt in fondsenwerving met de Gedragscode van de VFI.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 1

Voor wie en met wie wij werken
2
14 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Veel van ons werk gaat over doelstellingen, resultaten, aanvragen, rapportages en cijfers. Zaken die helder en duidelijk moeten zijn. Daarom vinden we het ook belangrijk dat die kant van ons werk een stevige basis heeft. Maar het is niet het hart van wat we doen. Verbetering van levenskwaliteit is nu eenmaal niet in getallen te vangen. Dat vraagt woorden en ontmoetingen met mensen. Met kinderen, jongeren, kwetsbare volwassenen, die we steunen in hun proces van verandering. En om hen en om die verandering gaat het. Een jaarverslag is niet het beste medium voor ontmoeting. Toch liggen achter de cijfers de gesprekken met mensen. Want in ontmoetingen hóór je van de veranderingen. Ook in 2007 hadden we gelegenheden en mogelijkheden om samen met onze partnerorganisaties een verschil te maken. In de interviews leest u hoe ons werk met de lokale partnerorganisaties het leven van mensen veranderde.

2.1

Algemene ontwikkelingen
Programma Onderwijs A&I (excl. SMED) SMED BV Cap. opb. A&O NH Totaal (incl. NH) Jaarplan 2007 12.411.000 6.980.000 1.257.700 3.402.000 151.000 566.000 1.800.000 26.567.700 % t.o.v. totaal 47% 26% 5% 13% 1% 2% 93% 7% 100% Goedgek. 2007 11.595.093 5.866.475 1.132.989 3.569.536 399.034 431.757 22.994.884 1.168.292 24.163.176 % t.o.v. totaal 48% 24% 5% 15% 2% 2% 95% 5% 100% 18.444.957 1.581.368 20.026.325 Besteding 2006 10.027.623 4.536.628 804.087 2.760.853 315.766

2.1.1 Overzicht programma resultaten (financieel)
De totale uitgaven van de programma’s (exclusief noodhulp (NH)) stegen met 25% t.o.v. 2006. Het aantal goedgekeurde projecten steeg van 260 naar 6. Door nieuwe financieringsmogelijkheden maakten alle programma’s een flinke groei door: onderwijs +16%, arbeid en inkomen (A&I) +29%, basisvoorzieningen (BV) +29% en bedrijfsontwikkeling (SMED) +41%. Zowel details van de bestedingen als de afwijkingen van de gestelde begroting worden in de desbetreffende paragrafen nader toegelicht. Een overzicht van bestedingen per land en programma is te vinden op www.woordendaadjaarverslag.nl. Hier slechts de opmerking dat het verschil in bestedingen te maken heeft met minder inkomsten vanuit institutionele donoren en met minder aanvragen voor noodhulp. Het jaar 2007 was het eerste jaar van een nieuwe beleidsperiode. Een periode die we inzetten met stevige ambities. Samen met onze partnerorganisaties willen we de periode tot 2010 gebruiken om de verschillende programma’s naast verbreding ook verdieping te geven. Projecten breidden uit, nieuwe startten op en er kwam ruimte voor verdieping: aansluiting van (vak)onderwijs op de arbeidsmarkt, meer aandacht voor informeel vakonderwijs, gerichte steun voor moeder- en kindzorg en opstart en uitbouw van aidsprojecten. Eind 2007 werd het subprogramma micro-enterprise development (MED) samengevoegd met bedrijfsontwikkeling (SMED) tot Enterprise

Subtotaal (excl. NH) 24.767.700

Development (ED). Evaluatie van projecten kreeg veel aandacht. De forse toename van bestedingen en aantal projecten zette ook veel druk op de afdeling. Het lukte in 2007 niet om de project- en rapportagebehandeling binnen de daarvoor gestelde tijd af te handelen. Een hernieuwd aandachtspunt voor 2008.

2.1.2. Afstemming met Nederlandse ambassades
In haar beleidsplan 2007-2010 sprak Woord en Daad het voornemen uit om de contacten met Nederlandse ambassades in de bilaterale partnerlanden te intensiveren. In 2007 is dat voor een deel gerealiseerd. Met de ambassades in Bangladesh, Burkina Faso, Colombia, Ethiopië en Nicaragua zijn de contacten voortgezet dan wel geïntensiveerd, hoewel een bezoek niet altijd mogelijk was tijdens de werkreizen van Woord en Daad. Met de ambassades in Guatemala, Zambia en Zuid-Afrika zijn goede contacten gelegd. Voor 2008 bestaat het voornemen, afhankelijk van de

Woord en Daad > jaarverslag 2007 15

Uitgaven capaciteitsopbouw Planning Realisatie Budgetlijn Toelichting 5.1.0 5.1.1 5.1.2 5.2 5.3 5 Cap.opbouw bestaande partnerorganisaties Cap.opbouw aspirant partnerorganisaties Cap.opbouw t.b.v. beleidsbeïnvloeding Inzet Woord en Daadmedewerkers (fac./advies) Overig -hulp alg. org. kosten partnerorganisaties e.a. Subtotaal Cap.opb./Alg. kosten partnerorganisaties Div. posten/koersverschillen Totaal capaciteitsopbouw Toelichting op afwijkingen 5.1.0 Vanwege hoge kosten cap.opb. programma CSS Bangladesh en nieuwe conferentie voor partnerorganisaties: beheer van internationale subsidietrajecten. Nieuwe aanzet voor ondersteuning van partnerorganisaties in beheer en management van USAID, EU-subsidies. 5.1.1 Vanwege financiering van de herstructurering KDDS (andere donoren deden niet mee) en CB programma bij BAC, na organisatorische herstructurering van BAC. 5.1.2 Er is wel 1x conferentie geweest in Zambia. BB is een nieuw programma en bewustwording heeft nog veel tijd nodig bij partnerorganisaties. 5.2 Specifieke uren toegerekend vanuit tijdsplanning Woord en Daad-medewerkers - veel tijd aan kwaliteit besteed van aanvragen (bv hiv/aidsaanvragen, A&I-aanvragen, sMAP’s etc). 5.3 Steun aan versch. evangelisatieacties/conferenties/missies op geestelijk vlak door partnerorganisaties in m.n. (Hoorn van) Afrika (aparte financiering). Parole et Action (Haïti) werd gesteund bij vernieuwing van wagenpark. 151.000 0 151.000 456.795 -57.761 399.034 15.000 176.934 0 70.425 25.000 10.583 21.000 50.806 90.000 148.047 2007 2007

mogelijkheden tijdens reizen, om met andere ambassades contacten aan te gaan, bijvoorbeeld in Benin, Oeganda en Sri Lanka. Voor landen als Haïti, Sierra Leone en Tsjaad is het moeilijker, omdat in die landen zelf geen Nederlandse ambassade aanwezig is.

2.1.3 Capaciteitsopbouw
Uitgaven De uitgaven voor capaciteitsopbouw zijn te vinden onder de budgetlijnen 5.1. In het budgetlijnoverzicht zijn zijn ook kosten meegenomen voor inzet van Woord en Daad-medewerkers in voorbereiding en uitwerking van capaciteitsopbouwtrajecten inclusief regioconferenties. Specificatie van bovengenoemde budgetlijnen is te vinden op www.woordendaadjaarverslag.nl. Resultaten De tabel hiernaast geeft samenvattend het overzicht van planning en realisatie voor capaciteitsopbouw. Organisatieanalyses en meerjarenplannen Bij de uitvoering van het capaciteitsopbouwprogramma vallen een paar zaken op: Bij Word & Deed-India is een externe organisatieanalyse gedaan naar de aanwezige capaciteiten, sterktes en zwaktes binnen de organisatie in relatie tot haar missie, visie en ambitie. Hiermee kan de organisatie een capaciteitsopbouwprogramma ontwikkelen voor de komende jaren. Daarnaast is de financiële administratie doorgelicht en verbeterd. Overigens toonde het onderzoek aan dat de directeur van Word & Deed-India over onvoldoende leiderschapskwaliteiten beschikte om aan een organisatie van deze omvang leiding te geven. Het bestuur van

Doelstelling 8.1: Partnerorganisaties hebben een versterkte organisatiecapaciteit voor het effectief plannen en uitvoeren van structurele programma’s voor armoedebestrijding. Beoogde resultaten Verbetering uitvoeringscapaciteit partnerorganisaties (volgens extern advies) In 2007 sluit Woord en Daad met alle partnerorganisaties meerjaren (intentie) overeenkomsten/contracten (per programma) (op basis van meerjarenplannen) Afspraken met aspirant-partnerorganisaties over capaciteitsopbouw trajecten Ontwikkeling en eerste uitvoering van een partnerbeleid met 3 partnerorganisaties die als koepelorganisatie functioneren Uitwisselingsbezoeken tussen partnerorganisaties m.b.t. organisatieontwikkeling, meerjarenplannen e.d. Woord en Daad zal in 2007 een nieuwe 4-jarige programma-aanvraag voor capaciteitsopbouw indienen bij PSO. 8.1.6 Nieuwe aanvraag effectieve beleidsbeïnvloeding vanuit hun strategische planning Partnerorganisaties ondersteund in het ontwikkelen en opnemen van plannen voor beleidsbeïnvloeding in hun meerjarige strategische planning. Partnerorganisaties getraind in beleidsbeïnvloeding(i.s.m. EU-Cord). 8.2.1 8.2.2 4 org. 8 org. 5 org. 3 org. Uitgangspunten vastgesteld 8.1.5 2 org. 8.1.4 3 org. 1 org. onderzoekfase 8.1.3 8 org. 2 org. 8.1.2 52 contr. 3 contr. 20 contr. In behandeling 8.1.1 12 org. 10 org. Result.code Planning 2007 Realisatie 2007

Doelstelling 8.2: Partnerorganisaties hebben verbeterde kennis en een versterkte capaciteit over de uitvoering

16 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Word & Deed-India bood hem daarom een andere positie aan. Die heeft hij niet geaccepteerd. Bij de partnerorganisatie KDDO in Oeganda is het werkgebied opgedeeld in twee diocesen (kerkprovincies) waar er vroeger één diocese was. Dit had tot gevolg dat KDDO haar bestuursstructuur heeft moeten aanpassen, aangezien KDDO dienstbaar wil blijven aan het totale werkgebied. In het kader van deze verandering is een werkbezoek gebracht aan drie diocesen in Kenia waar eenzelfde situatie bestaat en is overleg geweest met alle betrokkenen. Woord en Daad heeft via financiële steun deze organisatorische verandering en registratie mogelijk gemaakt. Verder zijn capaciteitsopbouwtrajecten gefinancierd op organisatieniveau door Woord en Daad bij partnerorganisatie BAC (Tsjaad), CSS (Bangladesh), EFZ en GCPDO (Zambia), CREDO en AEAD (Burkina Faso), Hope (Ethiopië) en Word and Deed-Lanka (Sri Lanka). Het opstellen van meerjarenplannen en het sluiten van meerjarenovereenkomsten stond als belangrijk punt op de agenda van partnerconferenties. Dit punt werd goed ontvangen en besproken. Eind 2007 was ongeveer 40% van de meerjarenplannen binnen bij Woord en Daad en worden een heel aantal andere plannen verwacht begin 2008. Duidelijk is dat voor een aantal partnerorganisaties het opstellen van deze plannen meer tijd kost dan verwacht. Op een aantal punten is aanvullende uitleg of toelichting nodig. Steun van PSO Woord en Daad heeft in 2007 financiële en inhoudelijke kennisondersteuning ontvangen van de vereniging PSO voor het capaciteitsopbouwprogramma. PSO betaalt ook de kosten van de uitzendingen van Wim Simonse en Corstiaan van Aalsburg naar respectievelijk Burkina Faso en Nicaragua. Sinds de tweede helft van 2007 participeert Woord en Daad in een klankbordgroep van PSO om monitoring en evaluatiebeleid van PSO te herzien. Daarnaast is begonnen met gesprekken met PSO om te komen tot een meerjarig leerwerktraject en een nieuwe financiering vanaf 2008. Meer aandacht voor beleidsbeïnvloeding Bij enkele partnerorganisaties is gewerkt aan het versterken van de capaciteit voor beleidsbeïnvloeding. Hope Enterprises (Ethiopië), GCPDO (Zambia) en EFZ (Zambia) namen deel aan een driedaags seminar, waarin aandacht besteed werd aan concept en technieken van beleidsbeïnvloeding en het integreren van beleidsbeïnvloeding in hun strategieën. Op basis van de opgedane inzichten is door deze partnerorganisaties verder gewerkt aan concrete projectvoorstellen. Ook bij CREDO (Burkina Faso) is gewerkt aan capaciteitsopbouw. Bij deze organisatie lag de nadruk op het gezamenlijk in kaart brengen van de politieke context waarin gelobbyd kan worden voor beter vak-

onderwijs en een betere aanpak van hiv/aids, evenals op het formuleren van heldere doelstellingen voor beleidsbeïnvloeding. CREDO stelt een eigen lobbyist aan, die samen met een consultant dit verder zal uitwerken. Dat moet in 2008 de basis vormen voor concrete lobbyactiviteiten. Partnerconferenties In 2007 zijn 4 regionale partnerconferenties georganiseerd van steeds één week waarin alle partnerorganisaties van Woord en Daad en de samenwerkende MFS-partners hebben geparticipeerd. Het centrale thema van deze conferenties was: sharing for excellence. In totaal hebben 110 medewerkers van 45 partnerorganisaties deelgenomen aan de 4 verschillende conferenties in Zuid-Afrika, India, Burkina Faso en Colombia. Deze conferenties werden steeds bijgewoond door een team van 5-6 Woord en Daad-medewerkers. Onderdelen die besproken werden waren: de strategische meerjarenplannen, capaciteitsopbouw, monitoring en evaluatie. In verschillende workshops werden onderdelen van de programma’s uitgediept en besproken. Met name uitwisseling van ervaringen tussen partnerorganisaties wordt gewaardeerd. Ook werden in open gesprekken de relatie Woord en Daad en partnerorganisaties besproken. Dit gebeurde op basis van een eerder gehouden tevredenheidsenquête die partnerorganisaties hadden ingevuld. Communicatie tussen Woord en Daad en partnerorganisaties komt daaruit als blijvend aandachtspunt.

2.1.4 Uitbreiding partnernetwerk
Partnerorganisaties in Afrika In 2007 is verder gewerkt aan versterking van het Woord en Daad-partnernetwerk in Afrika. Met vier nieuwe aspirant-partnerorganisaties uit Burkina Faso, Sierra Leone en Ethiopië zijn projecten ontwikkeld of zijn gesprekken hierover gaande. Reeds lopende steun aan kern- en aspirant-partnerorganisaties in Sierra Leone, Burkina Faso, Tsjaad, Ethiopië, Oeganda, Zambia en Zuid-Afrika zal verder uitgebreid worden. De verwachting is dat met 4 aspirantpartnerorganisaties (BAC-Tsjaad, GCPDO-Zambia, EFZZambia, CTF-Sierra Leone) partnerovereenkomsten gesloten kunnen worden in 2008 en met nog eens 2 organisaties (KDDS-Oeganda en DEDRAS-Benin) in 2009. Tot nu toe heeft Woord en Daad projectondersteuning gegeven aan deze organisaties. Met de Nederlandse samenwerkingspartners is meer projectondersteuning mogelijk geworden in landen als Ghana, Kenia, Zimbabwe en Malawi. Het identificeren van geschikte partnerorganisaties in Zuid-Soedan is in 2007 nog niet succesvol geweest. De huidige context van noodhulp en wederopbouw in Zuid-Soedan, geeft veel belemmeringen om als Woord en Daad actief te worden. Woord en Daad ziet het als een uitdaging om een rol van beteke-

Woord en Daad > jaarverslag 2007 17

nis te spelen in duurzame armoedebestrijding en maatschappijopbouw in Zuid-Soedan gezien de grote armoede en het doorgaande vredesproces. In 2007 is verder afgestemd met ZOA om te komen tot het identificeren van geschikte lokale partnerorganisaties in Zuid-Soedan. Het komende jaar zullen we deze oriëntatie voortzetten.

2.1.5 Werkbezoeken
Woord en Daad heeft in 2007 aan alle partnerorganisaties een werkbezoek gebracht. Deze werkbezoeken werden afgelegd door een delegatie, bestaande uit één of meer stafleden en één bestuurslid. Tijdens de bezoeken werden projecten

bezocht en besproken, onduidelijkheden over en weer aan de orde gesteld en werd van gedachten gewisseld over de koers naar de toekomst. Bezoekrapporten werden op de bestuursvergaderingen besproken en op de vergaderingen van het MT en het werkoverleg van de afdeling Projecten en Programma’s. Afspraken en actiepunten die uit de bezoeken voortkwamen, zijn na de bezoeken per brief bevestigd. Naast deze algemene werkbezoeken zijn er werkbezoeken geweest in het kader van training, uitwisseling, evaluatie en pr-werk. Voor meer informatie, zie hoofdstuk 5.

Leerpunten
• Goed partnerschap vraagt om zorgvuldigheid bij communicatie van veranderingen en nieuwe ontwikkelingen. Situatie en context partnerorganisaties moet uitgangspunt blijven. • Strategische visievorming en meerjarenplannen incl. capaciteitsopbouw vragen meer gerichte tijd en op maat overleg van medewerkers met partnerorganisaties tijdens bezoeken. • Uitwisseling en informeel contact tussen de partnerorganisaties tijdens regioconferenties wordt erg belangrijk gevonden. • Meer wederzijdse feedback is nodig tussen Woord en Daad en partnerorganisaties rond projecten (aanvraag, uitvoering en rapportages) en werkbezoeken. • in 2008 is het streven om de gemiddelde beoordelingstijd van projecten binnen de afgesproken zes weken te realiseren. Daartoe wordt het werk binnen de afdeling projecten en programma’s gereorganiseerd.

2.2

Basisvoorzieningen
bedreigend zijn? De uitdaging voor partnerorganisatie AMG-Haïti: kwalitatief hoogstaande zorg bieden aan deze mensen, in deze situatie. Vaak is deze kliniek de enige mogelijkheid voor hen. Bovenstaande afwegingen zijn niet uniek voor deze organisatie en deze plaats. Arme mensen wonen 5,9% 5,9% 5,1% 5,1% nu eenmaal vaak niet in stabiele en veilige omstan5,3% 5,3% 22,6% 22,6% digheden. Partnerorganisaties van Woord en Daad 5,6% 5,6% moeten vaak gevaren trotseren om mensen, die dat 6,2% 6,2% nodig 7,9% 7,9% ook daadwerkelijk te bereiken. hebben, 17,6% 17,6%
9,1% 9,1% 14,7% 14,7%

Zorg aan de basis

Bel Air is één van de beruchte sloppenwijken van Haïti. De VN-vredesmacht heeft met moeite controle over het gebied gekregen. De kliniek an onze partnerorganisatie AMG-Haïti ligt ertegenaan. Als het weer eens onrustig is, beslist het personeel elke dag of de kliniek opengaat of niet. Die dagen komen er veel mensen langs met schotwonden. Mensen zijn bezorgd: kunnen we naar de kliniek als we ziek zijn? Hoe moeten we ziekten voorkomen als kennis ontbreekt en levensomstandigheden

2.2.1 Overzicht resultaten Basisvoorzieningen
5,1% 5,3% 5,6% 6,2% 7,9% 9,1% 14,7% 17,6% 5,9% 22,6%

In 2007 werd in 13 landen steun gegeven. De verdeling over de continenten was als volgt: Afrika 45%, Zuid-Amerika 31% en Zuidoost-Azië 24%. De verdeling over de landen is zoals weergegeven in dit diagram.

18 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Uitgaven Basisvoorzieningen Budgetlijn 3.1.1 3.1.2 3.1.3 3.1.4 3.1.5 3.1.6 3.1.7 3.1.8 3.1.9 Gezondheidszorg (excl. aids) Curatieve zorg/klinieken Preventieve en gespecialiseerde projecten Voedselzekerheid Drinkwater en hygiëne Overig (bosbouw, grondwater e.d.) Huisvesting en gemeenschapsontwikkeling Capaciteitsopbouw, onderzoek e.d. (MO) Ontw. maatschp. middenveld (belanggroep./netwerken) Beïnvl. van beleid en publieke opinie Subtotaal gezondheidszorg Hiv/aids 3.2.1 3.2.2 3.2.3 3.2.4 3.2.5 3.2.6 Preventie en destigmatisering Zorg en ondersteuning Impactvermindering Cap.opb. onderzoek e.d. (MO) Ontwikk.maatschp. middenveld (PLWHA, netwerken) Beïnvl. van beleid en publieke opinie Subtotaal programma hiv/aids Div. posten te verrekenen eerdere jaren/koersverschillen etc. 3 TOTAAL PROGRAMMA BV 3.401.696 262.000 412.710 210.000 17.000 10.000 100.000 1.011.710 542.790 316.095 232.095 9.567 0 0 1.100.548 -94.036 3.569.536 Begroting 2007 550.000 1.107.500 138.486 435.000 95.000 PM 44.000 10.000 10.000 2.389.986 Realisatie 2007 797.744 972.857 169.204 381.467 69.364 169.205 0 3.183 0 2.563.024

Afwijking op budgetlijnen Basisvoorzieningen 3,1.1 3.1.2 3.1.3 3.1.4/5 3.1.6 3.1.8/9 3.2 3 extra projecten, vanwege extra inkomsten Nieuwe programma’s in Colombia en Bangladesh konden niet uitgevoerd worden Landbouwcentrum Burkina Faso niet gepland onder deze lijn; hier wel uit betaald Projecten goedkoper dan gepland Extra middelen ter beschikking vanwege samenwerking met Wereldfoundation Nog onvoldoende activiteiten vanwege opstart nieuwe programma Afwijking vooral ontstaan doordat het veel nieuwe projecten betrof, waarvan inschatting was gemaakt

Doelstelling 5.1: Verbetering van basisgezondheidszorg met een gelijkwaardige toegang voor kansarme en kwetsbare groepen, met name vrouwen en jongeren. Resultaten (Directe armoedebestrijding) 5 partners hebben gezondheidsprogramma dat voldoet aan kwaliteitscriteria (output) minimaal 160.000 consulten aan kwetsbare mensen (outcome) minimaal 500.000 mensen ontvangen gezondheidsvoorlichting (outcome) 2 partners begeleid bij uitwerking kwaliteitszorgsysteem en personeelsbeleid (output) 2 partners hebben functionerend kwaliteitssysteem en personeelsbeleid (outcome) 3 partners zijn actief op gebied van seksuele hulpverlening aan groep jongeren (output) 50% van deze jongeren op de hoogte van hulpverlening en counseling (outcome) 80% van de partners heeft hiv/aids-analyse van lokale context gedaan (output) Aantoonbare integratie van hiv/aids binnen programma’s van partners (outcome) Alle partners hebben geïntegreerde visie op basisvoorzieningen (output) Situatie van 25.000 mensen verbeterd t.a.v. drinkwater, bosbouw en gezond milieu (outcome) 2-3 partners in staat om huizenbouwprojecten uit te voeren (output) 500 arme families betere huisvesting gerealiseerd (outcome) 5 van de 11 partners leveren op geïntegreerde wijze bijdrage aan bestrijding van hiv/aids en de gevolgen voor meest kwetsbare groepen (output) 500.000 mensen ontvangen aidsvoorlichting, 1.000 mensen ontvangen thuiszorg en voor 2000 families wordt impact verminderd (outcome) 11 partners zijn gender sensitief en werken aan gelijkwaardiger verhoudingen (output) 9 van deze partners betrekken actief jongens/mannen in hun programma’s (outcome) 6.1.3 6.1.1/2 5 van de 11 500.000 1.000, 2.000 11 9 6 van de 11 Projecten net opgestart 8 In ontwikk. 5.2.1 5.1.5 5.1.4 5.1.3 5.1.2 Result. code 5.1.1 Planning 2007 Realisatie 2007 5 van de 11 160.000 500.000 2 2 3 50% 80% integratie 100% 25.000 2-3 500 fam. 9 van de 11 226.800 588.500 1 1 1 in ontwikk. 82% in ontwikk. In ontwikk 40.100. 1 384 fam.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 19

Resultaten (Maatschappij opbouw) 9 partners in staat om hun programma’s gericht op gedragsverandering te monitoren op minimaal outcome niveau (output) en gebruiken ME systeem (outcome) 7 partners hebben inzicht in opschalingsmogelijkheden (output) 5 van de 7 partners hebben programma aangepast (outcome) Resultaten (Maatschappij opbouw) 9 partners richten zich op bewustwording van meest kwetsbare groepen op recht op gezondheidszorg (output) 7 partners werken aan overleg- en inspraakorganen voor kwetsbare groepen (outcome) 8 partners ontwikkelen programma’s gericht op versterking van afstemming tussen publieke en private zorgverleners (output) Programma’s van deze 8 partners onderdeel van doorverwijssysteem (outcome) 11 partners onderkennen gevaren hiv/aids voor eigen staf (incl. vrijwilligers) (output) 5 van de partners hebben een workplace policy met implementatieplan (outcome) Woord en Daad helpt partners met toegang tot lokaal beschikbare (int.) fondsen (output) Min. 2 partners toegang tot internationale fondsen voor gezondheidszorg en min. 1 partner voor hiv/aids (outcome) 5 partners actief in hiv/aidsbestrijding zetten vrijwilligers effectiever in (output) Met 2 van de 5 partners wordt ondersteunend beleid en activiteiten ontwikkeld (outcome) Min. 6 partners actief in hiv/aidsbestrijding erkennen belang van betrokkenheid van PLWHA bij programmaformulering en -uitvoering (output) Deze partners betrekken PLWH/A actief bij hun programma (outcome) Resultaten (Beleidsbeïnvloeding) In 5 landen erkennen partners belang van lobby op reproductieve gezondheid en rechten (output) 3 partners lid van (lobby)netwerk dat zich richt op reproductieve gez.h.zorg (outcome) 2 partners doen budget tracking studies of stimuleren anderen die te doen (output) 1 van deze 2 partners/netwerken voert dialoog met overheid (outcome) 2 partners in staat misverstanden te inventariseren m.b.t. rechtspositie PLWHA (output) Deze 2 partners gaan traject in om misstanden te vertalen in lobbydoelen (outcome) 3 partners werken samen met belangenorganisatie van PLWHA (output) 1 van de 3 belangenorganisaties vertaalt misstanden in lobbydoelen (outcome) 2 partners ziin/werken samen met nat./internat. organisaties die zich inzetten voor belangen en positie van PLWHA (output) 1 (ondersteunde) organisatie is actief richting politieke en religieuze leiders (outcome)

Result. code 5.3.1.1 +6.2.4 5.3.1.2 Result. code 5.3.2

Planning 2007 Realisatie 2007 9 v.d. 11 7 5 v.d. 7 5 v.d. 11 7 4 v.d. 7

Planning 2007 Realisatie 2007 9 7 3 7 (in opstart) 6 in ontwikk. 5 2 bij 7 partners 1 (3 in ontwikk) 5 2 10 7 5 2 0 0 6 6 4 in ontwikk. 2 (3 in ontwikk) 1

5.3.3 5.3.4 +6.2.1 5.3.1.2 + 6.2.3 6.2.5

8 8 11 5 adviseren 3 5 2

6.2.6 Result. code 5.4.1 5.4.2 6.3.1 6.3.2 6.3.3

6 6 5 3 2 1 2 2 3 1 2

Planning 2007 Realisatie 2007

Overzicht evaluaties binnen het programma Basisvoorzieningen in 2007 Partnerorg. Afgerond Impact evaluatie 20 jaar werk in Gros Morne P&A Evaluatie van alle projecten in Vadarevu AMG Evaluatie 2 klinieken AMG Evaluatie gezondheidsprogramma CSS Evaluatie dorpsontwikkelingsprogramma GCPDO In 2007 werd 15% van de uitgaven voor projecten besteed aan het programma Basisvoorzieningen (BV). De tabel op pagina 19 geeft een overzicht van de toegekende bedragen per budgetlijn. Het programma Basisvoorzieningen bestaat uit twee subprogramma’s: gezondheidszorg en hiv/aids. Een overzicht van de projectuitgaven per budgetlijn en per land zijn te vinden op www.woordendaadjaarverslag.nl. Planning en realisatie van resultaten In bovenstaande tabel wordt een samenvattend overzicht gegeven van de geplande en gerealiseerde

Land Haïti India Haïti Bangladesh Zambia

resultaten van het programma BV in 2007. De resultaten worden onderscheiden in ‘output’ (resultaat op niveau van de partnerorganisatie) en ‘outcome’ (resultaat op niveau van de doelgroep).

2.2.2 Basisvoorzieningen algemeen
Dit jaar heeft het subprogramma Gezondheidszorg (algemeen) de activiteiten van 11 partnerorganisaties gesteund. Het subprogramma hiv/aids werd uitgevoerd met 1 organisaties. Het hiv/aids subprogramma heeft in 2007 een eigen plek gekregen. Hiervoor was het onderdeel van Basisvoorzieningen; nu is het binnen Basisvoorzieningen een apart programma.

20 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Dit is gedaan om recht te doen aan de wereldwijde hiv/aidscrisis. De meerderheid van de projecten lag traditiegetrouw op het gebied van Directe Armoede Bestrijding (DAB). Met partners zijn mogelijkheden doorgenomen voor steun op het terrein van Maatschappijopbouw (MO) en Beleidsbeïnvloeding (BB). MO betekent bijvoorbeeld het werken binnen netwerken, maar ook het versterken van partnerorganisaties. Sterke partnerorganisaties werden aangemoedigd beleidsbeïnvloeding bij de overheid te doen. Een grote verandering, in het kader van MO, was het ontwikkelen van meerjarenplannen en -visie van partnerorganisaties. Het begeleiden hierin heeft veel tijd gevraagd. In India werd zelfs een specifieke aidsconferentie gehouden voor zes Aziatische partners. Extra voor het programma Basisvoorzieningen is ook de intensieve samenwerking met Prisma en via Prisma met ICCO. Meerjarenplannen en -aanvragen van goede kwaliteit werden extra noodzakelijk omdat Prisma dit als voorwaarde hanteert voor financiering van de ingediende programma’s van Woord en Daad en partners. Niet alle aanvragen voldeden aan Prismacriteria.

ting over gezondheid en gezondheidszorg. Expertise wordt ontwikkeld op het gebied van gezondheidszorg door middel van diverse onderzoeken, ook in Prismaverband. Ziekteverzekering voor armen is een interessante nieuwe mogelijkheid, waar onderzoek naar is gedaan. Aan de hand van dit onderzoek zijn proefprojecten (pilots) gepland in Bangladesh en Burkina Faso. Een kleinere component binnen Basisvoorzieningen is het verbeteren van de leefomstandigheden van mensen ten aanzien van drinkwater, voedselzekerheid en omgeving/milieu. Binnen deze component werden de leefomstandigheden van ongeveer 40.000 mensen verbeterd, meestal door het maken van waterbronnen. Ook werd in samenwerking met Wereldhypotheek de bouw van 84 huizen in Bangladesh gefinancierd voor mensen die via het microkredietprogramma van partnerorganisatie CSS noodgedwongen in tenten of krotten wonen. Zie ook paragraaf 5..4. Maatschappijopbouw: versterken van organisaties en netwerken Binnen het programma Basisvoorzieningen wordt MO voornamelijk verbonden met de opbouw van partnerorganisaties. • In Bangladesh en Haïti werden samenwerkingsmogelijkheden verkend tussen partners van Nederlandse ontwikkelingsorganisaties, en partnerorganisaties van Woord en Daad. Er zijn nog geen concrete samenwerkingstrajecten uitgekomen. Naast het streven naar betere kwaliteit en efficiëntere uitvoering, speelt ook de (christelijke) identiteit van de andere potentiële samenwerkingspartners een rol. • Binnen de partnerorganisaties zelf is er aandacht voor het Monitoring en Evaluatiesysteem (M&Esysteem), hoewel de focus vaker op activiteiten is dan op resultaten. Door dit op orde te hebben kan tijdig bijgestuurd worden en kan systematisch geleerd worden van positieve en negatieve ervaringen. In de meerjarenplannen moet het M&E-systeem ook beschreven worden. Vijf van de 11 gesteunde partners hebben een M&E-systeem van voldoende kwaliteit. • Een beter M&E-systeem kan ook de basis leggen voor subsidieaanvragen bij bijvoorbeeld EU of USAID. Tweemaal werd in samenwerking met CSS een subsidieaanvraag geschreven, en eenmaal met CREDO. Twee van de aanvragen werden afgewezen vanwege de hevige concurrentie, één wordt nog beoordeeld. • Inspraak van de doelgroep in het beleid van partnerorganisaties is belangrijk voor een betere aansluiting op hun behoeften. Zeven partnerorganisaties initiëren en begeleiden gezondheidscomités als gesprekspartner voor het projectteam. Deze

2.2.3 Gezondheidszorg
Directe armoedebestrijding - Werken aan de basis Kwaliteit van de gesteunde programma’s blijft een belangrijk aandachtspunt. Vooralsnog werden de criteria aangehouden die Woord en Daad de afgelopen jaren heeft gebruikt. Hierbij bleek dat 9 van de 11 partners aan deze criteria voldeden. Bij 2 was het niet bekend of (nog) niet voldoende. Woord en Daad zal in samenwerking met Prisma werken aan nieuwe(re) criteria voor kwaliteit. Bij het opstellen van deze criteria zullen we aansluiten op de lijn van vorige jaren: integratie van curatieve met preventieve zorg, samenwerken met anderen, goed personeelsmanagement (HRM), integratie van hiv/aids in de programma’s enz. Daarnaast willen wij nieuwe methoden gebruiken als patiënttevredenheidsonderzoek, het voldoen aan overheidscriteria. Daarbij zullen partnerorganisaties zich moeten bezinnen op de kwaliteit van hun diensten, en deze meenemen in de projectplanning. Er was voor 225.000 mensen plaats in de klinieken binnen het programma Basisvoorzieningen, veel meer dan de geplande 160.000. Hierbij moet worden aangetekend dat veel consulten slechts gedeeltelijk werden gefinancierd door Woord en Daad. Ongeveer 40% van de totale uitgaven voor klinieken werd bekostigd door patiëntenbijdragen, de rest werd door Woord en Daad vergoed. Ook de doelstelling wat voorlichting betreft werd gehaald. Ongeveer 590.000 mensen kregen op een of andere manier voorlich-

Woord en Daad > jaarverslag 2007 21

comités kunnen ook overheidsbeleid beïnvloeden. • Een laatste punt is de bescherming van personeel van partners tegen risico’s op hiv-besmetting (zie subprogramma hiv/aids).

2.2.4 Hiv/aids
Directe armoedebestrijding In 2007 kon het hiv/aidsprogramma een flinke groei doormaken. Er was niet alleen extra financiering beschikbaar door samenwerking met Prisma/ICCO, maar binnen Woord en Daad was ook deskundigheid aanwezig om nieuwe projecten goed te begeleiden. De uitvoering richtte zich op de drie componenten, die we als wezenlijk zien: • Preventie: Alle Afrikaanse partners hebben duidelijk oog voor aids, en leveren een goede bijdrage aan de bestrijding ervan. In Azië zijn veel nieuwe programma’s gestart. De streefgetallen voor voorlichting (500.000 mensen) zijn ruimschoots bereikt. Helaas zeggen aantallen nog weinig over daadwerkelijke impact. Veel partners focussen voornamelijk op preventie. Vrouwen met kleine kinderen zijn gemakkelijk bereikbaar met preventie. Woord en Daad voert actief beleid om ook andere groepen te bereiken. Vanuit haar christelijke missie geeft CCS in Bangladesh vrouwen mogelijkheden om uit de prostitutie te komen. Tieners willen we bereiken via integratie van hiv/aidsonderwijs in het onderwijs(adoptie)progra mma. Een aantal partners werkt al met zogeheten life skill programma’s. Het was bemoedigend om tijdens werkbezoeken jongeren te spreken die concrete voorbeelden noemden van gedragsverandering door deze lessen. • Zorg en support: Kijk naar bijvoorbeeld Afrika. Alleen daar al kregen 1000 mensen kwalitatief goede medische thuiszorg. Aandachtspunt blijft dat mensen niet afhankelijk mogen worden en geen initiatief meer tonen. • Vermindering van de impact: Woord en Daad steunt een geïntegreerde benadering waarbij niet alleen de bestrijding van hiv/aids aandacht heeft, maar ook de impact van de ziekte op socio-economische omstandigheden. Een voorbeeld is een programma in Zambia, waarin inkomsten (landbouw) een belangrijk aandachtspunt is in een gebied dat zwaar door de epidemie getroffen is. Maatschappijopbouw: versterken van organisaties en netwerken Onder MO is veel aandacht besteed aan het versterken van organisaties. • Bij alle partners die actief zijn op het gebied van basisvoorzieningen zijn besprekingen geweest over goede werkomstandigheden en destigmatisering binnen het personeel. Vijf partners zijn ook daadwerkelijk aan de slag gegaan. Willekeurige

voorbeelden zijn: handschoenen voor vroedvrouwen, prikaccidenten van gezondheidspersoneel voorkomen, ARV’s (antiretrovirale medicijnen tegen aids) voor personeel. Het feit dat aids proactief op de Woord en Daad-agenda kwam leidde tot discussies over het thema ‘stigma en taboe’. Schokkend was dat sommige partnerorganisaties, met name in Azië, zelf erg stigmatiserend bleken te zijn. Binnen een gezamenlijke conferentie kon hier over doorgesproken worden met elkaar. Enkele partners hebben toegang gekregen tot lokale fondsen. Zo kunnen zij hun activiteiten uitbreiden zonder afhankelijker te worden van Woord en Daad. De condities van deze fondsen zijn veelal strikt, dus professionalisering van partnerorganisaties is nodig. Hiv/aids hangt nauw samen met een scala aan factoren zoals armoede, onkunde, ongelijke man-vrouwverhoudingen, onrecht (bijv. verkrachtingen en seksindustrie). Door deze factoren kreeg integreren van hiv/aids in de programma’s Onderwijs en Arbeid en Inkomen extra aandacht (mainstreaming). Woord en Daad focust in het onderzoek op dit gebied op het belang van gedragsverandering en het verschil dat christelijke organisaties kunnen maken tegenover seculiere organisaties. Vrijwilligers in een aidscontext blijken vaak de beste zorgverleners in de thuissituatie. Vooral in Zuid-Afrika zijn debatten geweest over de rol en uitbetaling van vrijwilligers wat zal leiden tot beter beleid hierop. Waar mogelijk worden mensen met hiv/aids bij programmaontwikkeling en uitvoer betrokken. Sommige personeelsleden en vrijwilligers zijn hiv-positief.

2.2.5 Beleidsbeïnvloeding
In 2007 is met partners gesproken over de mogelijkheid om activiteiten voor beleidsbeïnvloeding te integreren in hun programma’s. Het moet daarbij gaan om beleidsbeïnvloeding die ten goede komt aan de lopende gezondheidszorgprojecten van de partners. EFZ (Zambia) werkte aan een projectvoorstel dat onder meer lobby voor de verankering van het recht op gezondheid in de nieuwe Zambiaanse grondwet behelsde. Zowel bij EFZ als GCPDO (Zambia) zal beleidsbeïnvloeding vanaf 2008 opgenomen worden in hun meerjarenplannen. CREDO (Burkina Faso) is een vooronderzoek gestart naar de mogelijkheden voor lobby ten aanzien van hiv/aids. In India zijn verkennende besprekingen gevoerd op dit punt. CDA (Colombia) heeft in 2007 activiteiten verricht om de nationale bundeling van gebruikersverenigingen

22 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

van patiënten mogelijk te maken, in 2008 zullen daar concrete activiteiten voor beleidsbeïnvloeding aan gekoppeld worden. Hoewel in 2007 dus nog geen concrete beleidsbeïnvloeding heeft plaatsgevonden door de partners, zal dat in 2008 naar verwachting wel gebeuren. Vijf partnerorganisaties participeren in nationale netwerken en belangenorganisaties voor mensen met hiv. Twee zijn ook actief op internationaal niveau. CSS participeert in een aidsplatform en was aanwezig op de Prisma-ICCO-alliantie Azië regioconferentie waar op alliantieniveau doelstellingen voor netwerken en beleidsbeïnvloeding zijn geformuleerd. Voortbouwend op verkennend onderzoek in 2007 zal Woord en Daad in 2008 proberen relaties aan te knopen met enkele hiv/aidsnetwerken en ook partners stimuleren daaraan deel te nemen. Er zijn in 2007 geen plannen gemaakt met de partners om zgn. budget tracking studies te doen op het gebied van gezondheidszorg. Via zulke studies wordt nagegaan hoe het budget van de overheid wordt besteed binnen de gezondheidszorg.

2.2.6 Evaluaties
De evaluatie van het Gros Morne gebied in Haïti liet zien dat de projecten van onze partnerorganisatie Parole et Action in het algemeen goed lopen en een

belangrijke rol vervullen. Hygiëne was verbeterd, verantwoorde gezinsvorming nog niet. In Vadarevu in India bleek dat niet genoeg aandacht was gegeven aan medische voorlichting vanuit de aanwezige kliniek. De bestaande latrines worden bijna niet gebruikt. De huizen die gebouwd waren, werden gewaardeerd, maar zijn veelal slecht onderhouden. Ook hebben de bewoners deze huizen niet in eigendom gekregen. In Haïti bleken de twee klinieken van onze partnerorganisatie AMG in een grote behoefte te voorzien. Management, preventieve zorg en betrokkenheid van de bevolking waren aandachtspunten. Het gezondheidsprogramma van onze partnerorganisatie CSS heeft na twee jaar veel van de doelstellingen voor vier jaar al volledig gehaald. De babysterfte, kindersterfte en moedersterfte zijn al met de helft afgenomen. Ook de organisatorische kant van dit project werd als goed beoordeeld. Waarom kunnen sommige huishoudens wel en andere niet zonder hulp verder? Dit was de evaluatievraag bij het dorpsontwikkelingsprogramma in Zambia. Acceptatie van nieuwe methoden bleek van doorslaggevend belang en het is daarom terecht dat het programma hier veel aandacht voor heeft. De manier van werken via dorpscomités is een sterke factor, al kan verantwoording naar dorpsgenoten verbeterd worden. Over deze evaluatie is een artikel gepubliceerd in Vice Versa.

Leerpunten
• Partners meer inzicht geven in positie die Woord en Daad inneemt in de keten van donor naar doelgroep bij financiering van programma’s Basisvoorzieningen. • Monitoren/evalueren: partners steken vaak in op de vraag ‘wat is er gedaan’ en minder op de vraag ‘wat is er bereikt’. Dat laatste moet meer aandacht krijgen. • Specifieke focus op reproductieve gezondheidszorg (en hiv/aids) binnen de samenwerking met ICCO/ Prisma heeft het programma Basisvoorzieningen versmald. Dat zet de integrale visie op Basisvoorzieningen onder druk . In 2008 zal met partners gekeken worden wat het programma Basisvoorzieningen wel/niet moet inhouden en waar wel/niet mogelijkheden voor financiering liggen.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 2

Interview ‘Met mijn zoon bezoek ik elke maand het consultatiebureau.’
Haïti is het armste land van het Westelijk halfrond. 80% van de bevolking leeft onder de armoedegrens. 500.000 kinderen gaan niet naar school. De kindersterfte is erg hoog als gevolg van slechte voeding en tekort aan hygiëne. Onze partnerorganisatie Parole et Action richtte de zogenaamde ‘Mothers Club’ op. Jonge moeders krijgen voorlichting over hygiëne, gezond voedsel, drinkwater en het bestrijden van ziektes. De kinderen krijgen de nodige vaccinaties en medicijnen.

Profiel
Naam: Sylvia Plaats: Anse Rouge, Noord-Haïti Leeftijd: onbekend Werk: huisvrouw Gezinssamenstelling: getrouwd, één zoon

is net gewogen, hij groeit goed! Alle baby’s uit de buurt worden elke maand gewogen, krijgen prikken en vitaminepillen. Waarom kiest u voor Parole et Action, en niet voor voorzieningen van de overheid? De overheid? Die doet hier helemaal niks. Er is geen school, geen elektriciteit, geen riool of drinkwatersysteem, geen telefoon, geen normaal wegennet. Transport naar het ziekenhuis in de grote stad is bijna onmogelijk. Zie je die drieling daar? Hun vader komt met hen naar het consultatiebureau. De moeder is tijdens de bevalling gestorven. Gewoon in haar huis. Je kunt nergens heen. U krijgt ook voorlichting van Parole et Action, hoe gaat dat in zijn werk? Iemand van onze buurt is door Parole et Action getraind als gezondheidswerker. Elke maand komt hij langs met zijn megafoon en roept alle ouders bij elkaar. Daarna leidt hij de bijeenkomst. We krijgen elke maand les in hoe we onszelf en ons kind gezond kunnen houden. Zo af en toe komt hij op bezoek bij mij thuis, om te zien of alles goed gaat met onze familie. Mijn eigen bijdrage is dat ik mijn huis ter beschikking stel aan de vergadering, iedere maand. Zo zetten we samen onze schouders eronder. Kunt u aan de slag met wat u leert tijdens deze voorlichtingen? De adviezen zijn niet altijd gemakkelijk. Ze kunnen wel zeggen dat we gezond eten moeten kopen. Maar waar halen we het geld vandaan? Mijn man is een arme visser, en we hebben een klein kind. Hoe moet ik aan geld komen om groente te kopen? Hoe zou uw situatie zijn zonder Parole et Action? We zouden echt niet zonder kunnen! Eigenlijk zouden ze nog meer moeten doen, want de overheid laat ons in de steek. Zelfs de dokters in de kliniek van Anse Rouge hebben al een jaar geen salaris, geen medicijnen en geen materialen gehad.

Wat betekent Parole et Action voor u? Met mijn zoon Wilton bezoek ik elke maand het mobiele consultatiebureau van Parole et Action. Wilton

24 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

2.3

Onderwijs

Sarah Tamasgen doet haar uiterste best om de woorden van het bord over te nemen in haar schrift. Ze probeert foutloos te schrijven. Dat is nodig want ze wil later op een kantoor gaan werken. Dan zal ze geld kunnen verdienen, zodat ook haar moeder niet meer elke dag hoeft te bedelen in de straten van Addis Abeba. Sarah is één van de honderden kinderen op de scholen van partnerorganisatie Hope Enterprises in Ethiopië. Ze krijgt hiermee een kans om te werken aan een betere toekomst. Onderwijs volgen om later op eigen benen te kunnen
Uitgaven Onderwijs Budgetlijn 1.1.1 1.1.2 1.1.3 1.2.1 1.2.2 1.3 1.4 1.5.1 1.5.2 1.6.1 1.6.2 1.7 1.8.1 1.8.2 Omschrijving Basisonderwijs (adoptie) Basisonderwijs (projectsteun) Life/work skills in basisonderwijs Voortgezet onderwijs (adoptie) Voortgezet onderwijs (projectsteun) Informeel onderwijs Alfabetisering School infrastructuur+nieuwe inrichting Materialen en faciliteiten Expertmissies Lokale consultants/trainingen/etc. Curriculum- en sectorontwikkeling Beleidsbeïnvloeding onderwijs Studie beleidsbeïnvloeding onderwijs

staan, is de hoofddoelstelling van het onderwijsprogramma van Woord en Daad. In dit hoofdstuk geven we een overzicht van de behaalde resultaten in 2007.

2.3.1 Overzicht resultaten Onderwijs
Onderwijs is de eerste schakel in de ketenbenadering van Woord en Daad. In 2007 werd 49% van de uitgaven voor projecten besteed aan het onderwijsprogramma. De onderstaande tabel geeft een overzicht van de toegekende bedragen per budgetlijn. In totaal is 94% van de begrote bedragen toegekend. Een overzicht van de projectuitgaven per budgetlijn en per land zijn te vinden op www.woordendaadjaarverslag.nl.

Begroting 2007 5.687.200 1.856.900 143.000 1.209.200 789.100 90.000 242.000 1.958.000 180.000 28.000 80.000 38.000 105.000 5.000

Realisatie 2007 5.869.816 1.532.252 326.808 1.205.560 655.205 61.518 214.123 1.642.398 119.274 19.986 45.029 53.412 24.859 0 -175.147

Van kostganger…

Diverse posten te verrekenen eerdere jaren/koersverschillen etc. TOTAAL PROGRAMMA ONDERWIJS 12.411.400 Gepland Dagen inzet professionele vrijwilligers Op een aantal punten wijkt de realisatie af van de begroting 2007. Opvallende zaken: Budgetlijn 1.1 1.2.2 1.3 1.4 1.5.1 en 1.5.2 Toelichting Er zijn enkele verschuivingen geweest tussen de verschillende budgetlijnen voor basisonderwijs. 40

11.595.093 Realisatie 26

Bij partners was minder behoefte aan steun voor jongeren in voortgezet onderwijs dan in de planning was opgenomen. De voorziene uitbreiding in informeel onderwijs zal pas in 2009 effect krijgen. Het kost meer tijd om nieuwe projecten voor alfabetisering te starten, waardoor er sprake was van vertraging in de uitgaven. Door minder inkomsten is een deel van de begrote projecten niet uitgevoerd of verschoven naar 2008. gelegd met Nederlandse onderwijsexperts, maar die zullen pas in 2008-2009 worden ingezet.

1.6.1 en 1.6.2 Partners hebben minder aanvragen gedaan voor capaciteitsopbouw dan verwacht. Er zijn nieuwe contacten 1.7 1.8 De kosten van het curriculumontwikkelprogramma in Haïti waren hoger dan voorzien In 2007 is beleidsbeïnvloeding geïntroduceerd bij partners en een aantal hebben daar voorstellen voor ontwikkeld. Implementatie volgt in 2008-2009.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 25

7,2% 8,9% 11,3% 15,1% 18,7%

3,4% 5,0% 7,2%

2,9%

8,0%

19,5%

India Haïti Colombia Guatemala Bangladesh

Burkina Faso Ethiopië Filippijnen Tsjaad Overig

8,9% 11,3% 15,1%

18,7%

In 2007 werd in 17 landen steun gegeven. De verdeling over de continenten was als volgt: Afrika 23%, Zuid-Amerika 46% en Zuidoost-Azië 31%. De verdeling over de landen is zoals weergegeven in nevenstaand diagram.

Planning en realisatie van resultaten In bovenstaand tabel wordt een kwantitatief overzicht gegeven van de geplande en gerealiseerde resultaten Burkina dragen India van het onderwijsprogramma in 2007. Deze resultaten Faso bij aan de  hoofddoelstellingen, die over de periode 2007-2010 zijn geformuleerd. De resultaten worden onderscheiden in ‘output’ (resultaat op niveau van Ethiopië Haïti de partnerorganisatie) en ‘outcome’ (resultaat op niveau van de doelgroep).
Doelstelling 1.1: In 2007 - 2010 hebben de volgende groepen hun opleiding afgerond en gebruiken die voor vervolgonderwijs, inkomensverwerving en persoonlijke ontwikkeling: Basisonderwijs Voortgezet onderwijs Informeel onderwijs Alfabetiseringscursussen : 17.400 jongeren : 6.300 jongeren : 1.900 jongeren

Colombia

Filippijnen Tsjaad Overig

Guatemala

Realisatie 2007 4.450 1.524 1.080 3.037

Bangladesh
Result

: 15.600 deelnemers code 1.1.1 1.1.2 1.1.3 1.1.4 Onderwijs als springplank naar de toekomst Aantal partners in basisonderwijs In voortgezet onderwijs In informeel onderwijs Met alfabetiseringscursussen Aantal jongeren in het basisonderwijs In het voortgezet onderwijs In het informeel onderwijs Aantal volwassenen in alfabetiseringscursussen Infrastructuur projecten Projecten voor lesmateriaal en onderwijsfaciliteiten Projecten voor verbetering onderwijsmanagement Partners met docenten in opleiding Aantal deelnemers: 1.1.9 Partners met nascholingsprojecten Planning 23 19 3 6 37.775 7.160 760 6.530 15 7 3 3 35 6

Resultaten directe armoede bestrijding (DAB) Groei van aantal partners dat in staat is om kwalitatief goede en relevante onderwijsprogramma’s aan te bieden (output).

Realisatie 24 20 2 7 39.915 7.196 1.430 6.424 16 9 2 3 20 6

Groei van aantal leerlingen/cursisten dat kwalitatief goed en relevant onderwijs volgt en de opleiding met voldoende resultaten afrondt (outcome). Partners met onderwijsprogramma’s zijn in staat hun programma uit te breiden en/of te verbeteren (output)

1.1.1 1.1.2 1.1.3 1.1.4 1.1.5 1.1.6 1.1.7 1.1.8

Doelstelling 1.2 Sterkere en betere onderwijsprogramma’s in 2010 door draagvlakversterking in de lokale samenleving en door uitwisseling van ervaringen met andere onderwijsorganisaties. Resultaten Maatschappijopbouw (MO) Sterkere contacten en betrokkenheid op lokaal/regionaal niveau en netwerken (Output/outcome) 1.2.1 Samen werken aan onderwijsontwikkeling Eén van de lokale belanghebbenden is meer betrokken bij het onderwijs De financiële bijdrage van andere belanghebbenden is toegenomen 1.2.2 Partners wisselen kennis uit in netwerken en gebruiken deze kennis om de kwaliteit van hun programma’s te verbeteren Uitwisseling of participatie in kennisnetwerken 1.2.3 CRECH functioneert als netwerkorganisatie Curriculummateriaal is beschikbaar voor ten minste 250 scholen Doelstelling 1.3: In 2010 zijn in 5 landen door lobbyactiviteiten verbeteringen ontstaan in de onderwijssector Beleidsbeïnvloeding (BB) Partners werken aan beleidsbeïnvloeding op het gebied van onderwijs (output/outcome) 1.3.1 1.3.2 Onderwijs verdient prioriteit Aantal specifieke projecten voor beleidsbeïnvloeding Aantal partners met beleidsbeïnvloeding als onderdeel van hun onderwijsbeleid: Visievorming op dit gebied 1 4 1 0 6 org. Ja/ 250 Ja/ 170 6 2 1 Thema op de partnerconsultaties 2 4 4

26 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Overzicht evaluaties en onderzoeken binnen het onderwijsprogramma in 2007 Afgerond Evaluatie van alle projecten in Vadarevu Impact evaluatie 20 jaar werk in Gros Morne Evaluatie onderwijsprogramma Evaluatie alfabetiseringsprogramma Evaluatie onderwijsprogramma Educación Cristiana Assessment armoedeprofiel VEDA-school Verschil in gedragsveranderingen op gebied van hygiëne bij vrouwen die alfabeet of analfabeet zijn In proces Evaluatie gericht op machtsrelaties Hope Ethiopië Partnerorg. AMG P&A CREDO AMG INDEF AMG/VEDA P&A Land India Haïti Burkina Faso India Nicaragua India Haïti

2.3.2 Directe armoedebestrijding
Onderwijs als springplank naar de toekomst ‘Onderwijs is leven’, een uitspraak van directeur Michael Kamara van CTF uit Sierra Leone. Hij wilde daarmee uitdrukken hoe belangrijk het is voor een kind om naar school te gaan. En ook voor volwassenen kan onderwijs in lezen en schrijven een belangrijke verandering in hun leven geven. In het eerste jaar van de nieuwe 4-jarige beleidsperiode formuleerden we onze doelstellingen zo concreet mogelijk: jongeren en ouderen opleiden/ trainen voor vervolgonderwijs, inkomensverwerving en persoonlijke ontwikkeling. Bestaande projecten als ook nieuwe werden gecontinueerd, uitgebreid of opgestart. Het is niet eenvoudig om goed te meten en bij te houden hoeveel jongeren precies een baan vonden of doorstudeerden. In 2007 werkten Woord en Daad en partners aan een systeem om het volgen van afgestudeerden te verbeteren. Niet alle gegevens hierover zijn al gerapporteerd door partners, maar een steekproef van enkele projecten en eerdere ervaringen geven voldoende basis voor deze cijfers. In het jaarplan namen we een lijst op met kwaliteitscriteria per beoogd resultaat (o.a. percentage meisjes, slagings-, doorstroom- en drop-outpercentages). Deze criteria zijn besproken met partners en worden in de projecten gebruikt als kwaliteitsindicator. Op dit moment zijn onvoldoende gegevens beschikbaar om hier goede conclusies uit te kunnen trekken. Deze lijst met voorlopige waarden over 2007 is te vinden op www.woordendaadjaarverslag.nl. Nieuwe partnerorganisaties Tijdens het werkbezoek in 2007 bleek dat de partnerorganisaties GCPDO en EFZ in Zambia behoefte

hadden aan uitbreiding op het gebied van onderwijs. Woord en Daad steunde deze organisaties al eerder op het gebied van basisvoorzieningen. In Burkina Faso steunden we een alfabetiseringsproject van de nieuwe partner AEAD en de bouw van een middelbare school. In nieuwe/instabiele situaties starten we altijd eerst met projectsteun (voordat langetermijnadoptiesteun in beeld kan komen). Doelgroep In totaal bereikte Woord en Daad in 2007 bijna 55.000 kinderen, jongeren en volwassenen met directe steun aan kosten voor basisonderwijs, voortgezet onderwijs, informeel onderwijs of een alfabetiseringscursus. Daarmee zijn de geplande resultaten voor de te bereiken doelgroepen ruimschoots gehaald. Alleen het aantal deelnemers aan alfabetiseringscursussen is iets achtergebleven. Een groot deel van de jongeren in basis- en voorgezet onderwijs (> 5.400) wordt betaald uit de inkomsten van het financiële adoptieprogramma. Een voorbeeld daarvan is het onderwijsprogramma in Ethiopië, dat uitgevoerd wordt door onze partnerorganisatie Hope Enterprises. De jongeren op de vier Hope-scholen volgen christelijk onderwijs in verschillende steden: Addis Abeba, Dessie, Gambella en Asossa. Naast onderwijs krijgen ze een dagelijks ontbijt en een warme maaltijd en betaalt Hope voor medische zorg en een schooluniform. In 2007 is de school in Asossa uitgebreid met één klas. Voor broertjes en zusjes van de jongeren op de Hopeschool is ook een nieuw project gestart waarbij 800 jongeren worden gesteund bij hun onderwijs op een overheidsschool. Een ander voorbeeld is Guatemala: daar worden 5800 jongeren in basis- en voortgezet onderwijs door financiële adoptie gesteund. De scholen waarmee AMG-Guatemala werkt staan met name in

Woord en Daad > jaarverslag 2007 27

sloppenwijken en op arme plattelandsdorpen. Met een school in Patzun loopt een traject om de steun af te bouwen. De economische situatie in dit stadje is in de afgelopen jaren verbeterd en de school gaf aan dat het mogelijk was om zelfstandig verder te gaan. AMG-Guatemala kan hierdoor steun geven aan leerlingen in nieuwe armere regio’s. Met partnerorganisatie AMG-Haïti is Woord en Daad in 2007 gestart met het geven van steun aan een school in Cité Soleil, een zeer beruchte krottenwijk van Port-au-Prince. Met hulp van VN-militairen is de veiligheidssituatie iets verbeterd. Op dit cruciale moment is het belangrijk te investeren in ‘wederopbouw’, om niet weer terug te vallen in de problemen van geweld en criminaliteit. We hopen dat de verbeteringen ook voldoende zullen zijn om te voldoen aan de voorwaarden voor voedselsteun van WFP (World Food Programme) aan de kinderen. Naast formeel onderwijs steunt Woord en Daad ook informele onderwijsprojecten. Hiermee zijn ongeveer 140 leerlingen bereikt in 2007 (860 in 2006). Eén van de informele onderwijsprojecten die gesteund wordt, is de naschoolse opvang die gegeven wordt aan kinderen en tieners in de basisschoolleeftijd in Crossroads, één van de sloppenwijken in Kaapstad, Zuid-Afrika. In de naschoolse opvang maken kinderen dagelijks hun huiswerk, is er begeleiding en zorg en kunnen kinderen creatief bezig zijn met muziek, spel en drama. Alfabetisering In 2007 volgden 6424 ouderen een alfabetiseringscursus (1897 meer dan in 2006). De grootste uitbreiding was in Burkina Faso. In dit land kan meer dan driekwart van de bevolking boven de 18 jaar niet lezen en schrijven. Onze partners CREDO en AEAD werken respectievelijk in het zuiden en noorden van Burkina Faso met in totaal zo’n 2600 deelnemers. Alfabetisering vraagt een grote inzet van de deelnemers, omdat de lessen vaak in plaats van werktijd komen. Woord en Daad houdt als richtlijn aan dat 60% van de beginners uiteindelijk slaagt voor de cursus. Bij P&A in Haïti wordt een driejarige cursus gegeven waarbij elk jaar een examen wordt afgelegd. Deelnemers in niveau  hebben de mogelijkheid een naaicursus te volgen. Dit verhoogt de motivatie voor de alfabetiseringscursussen. Dit jaar slaagden 9 examenkandidaten (7% van de 5 beginners). Vaardigheden Binnen het onderwijsprogramma van onze partnerorganisatie P&A in Haïti wordt speciaal aandacht besteed aan het leren van vaardigheden die aansluiten bij de leefsituatie van leerlingen. Er worden lessen verzorgd in naaien, koken (750 leerlingen) en landbouw (>1000 leerlingen). Deze lessen zijn be-

langrijk omdat veel kinderen in Haïti niet verder leren na het basisonderwijs. Door deze lessen wordt het onderwijs relevanter voor de situatie waarin deze leerlingen leven. In 2007 is gestart met een onderzoek naar het gebruik van dergelijke programma’s, onder andere in Burkina Faso (zie ook hoofdstuk .). In gesprekken met partners bleek er behoefte te zijn om dit onderwerp verder uit te diepen. Infrastructuur Er zijn 16 projecten voor verbetering van de infrastructuur goedgekeurd. Het gaat dan om de bouw van nieuwe scholen of uitbreiding/restauratie van schoolgebouwen. Enkele bijzonderheden: - In Sierra Leone is de Warwounded Community Primary School gebouwd in het voormalige vluchtelingenkamp Grafton, vlak bij Freetown. De school is inmiddels in gebruik genomen. Dit project was gekoppeld aan een werkvakantie die werd georganiseerd in samenwerking met WorldServants. Zie ook paragraaf 5.2.. - Bij P&A in Haïti is de bouw van een basisschool (voor 400 leerlingen) in de afgelegen plaats Haut Perou goedgekeurd. Het gaat hierbij om een gebouw met meerdere verdiepingen waarvan de bouw pas in 2009 wordt afgerond. In de school wordt ook een ruimte voor een kleine bibliotheek en een lokaal voor naailessen gerealiseerd. - In de vissersplaats Vadarevu in India is gestart met het bouwen van een nieuwe verdieping op de Ichthusschool. Deze uitbreiding maakt mogelijk dat de school kan groeien van 1250 naar 1650 leerlingen, terwijl het leerlingenaantal per klas naar beneden gaat (tot max. 40-45 leerlingen) om de kwaliteit van het onderwijs niet te verminderen. - Partnerorganisatie CDA Colombia voerde twee bouwprojecten uit voor haar scholen in de sloppenwijken van de steden Bogotá (Lucero Alto) en Cartagena. Beiden scholen staan in wijken die ontstaan zijn als gevolg van de aanhoudende gewapende conflicten op het platteland. - In Tsjaad is een project gesteund voor de bouw van 7 schooltjes (‘classroomblocks’ van  lokalen) op het platteland in het zuiden. De leerlingen kregen daar tot nu toe les in tijdelijke hutten, gemaakt van rieten matten. In de nieuwe lokalen is het veel minder warm dan in de oude hutten. Leerlingen zitten nu in banken en niet meer op de grond of op een steen of boomstam. Een gevolg van deze verbeteringen is ook dat er meer kinderen naar school komen. De bouwmaterialen (zelfgebakken stenen en ander materiaal als zand en grit) zijn door de lokale bevolking geleverd. - In Guatemala-city is een nieuw dagverblijf ‘La Florida’ gebouwd door AMG-Guatemala. Het oude centrum was slecht gehuisvest en te klein. - In 2007 is in vervolg op 2004 en 2006 ook een

28 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

derde bedrag voor de bouw van Hope University College, een nieuw te starten hbo-opleiding in Ethiopië goedgekeurd. Lesmaterialen en onderwijsfaciliteiten Er zijn 9 projecten voor de aanschaf van materialen of verbetering van faciliteiten uitgevoerd. Het gaat daarbij in Sierra Leone en Haïti om lesboeken. Andere noodzakelijke voorzieningen waren een generator (CRECH, Haïti) en een auto voor het bezoeken van de scholen (AMG-Haïti). In de Filippijnen (AMG-Filippijnen) en in Colombia (CDA) is een ICT-investering gefinancierd. In Colombia gaat het om een server ter ondersteuning van het hele onderwijsprogramma. Onderwijsmanagement, opleiding voor leraren en nascholing Woord en Daad steunt de verbetering van onderwijsmanagement en -kwaliteit bij partnerorganisaties. Dit is zowel van belang voor de duurzaamheid van het onderwijs ter plaatse als voor de didactiek en pedagogiek in de lessen. In Haïti (AMG) werden schooldirecteuren getraind. In Tsjaad (BAC), de Filippijnen (AMG-Filippijnen) en Burkina Faso (CREDO) hebben 20 leerkrachten een opleiding gevolgd om hun bevoegdheid te halen. CDA (Colombia) werkte verder aan de implementatie van het zogenaamde ‘pedagogisch model’ op haar scholen, waarbij leerkrachten beter aansluiten bij de achtergrond en behoeften van de kinderen in de klas. Partnerorganisatie CREDO (Burkina Faso) heeft een uitgebreid onderzoek laten uitvoeren op de 17 scholen in haar programma door iemand die bij de onderwijsinspectie in Burkina Faso heeft gewerkt. De resultaten waren input voor een seminar voor ruim 100 leraren. Daarnaast is samen met Hope Enterprises in Ethiopië verder gewerkt aan de voorbereidingen voor het ontwikkelen van een curriculum voor het project Hope University College. Samen met o.a. docenten van de Christelijke Hogeschool Ede en de Christelijke Agrarische Hogeschool in Dronten is een bezoek gebracht aan Ethiopië. Er ligt inmiddels een kleine aanzet voor een curriculum voor de opleiding business management die in 2009 zal starten.

1) inbedding en het vergroten van draagvlak van onderwijsprogramma’s in de lokale samenleving, 2) verbetering van onderwijsprogramma’s door uitwisseling en leren van ervaringen van anderen ) versterking van de onderwijssector. In 2007 zijn verschillende stappen gezet om hieraan vorm te geven. Betrokkenheid op lokaal niveau Samen met partnerorganisaties is gekozen voor het starten van alfabetiseringsprojecten (AMG-Haïti, EFZ, GCPDO in Zambia) voor ouders van kinderen in het onderwijsprogramma. De cursussen worden gegeven in scholen, als er geen les is. Geletterde ouders kunnen hun kinderen beter begeleiden bij hun huiswerk en hebben meer durf en mogelijkheden om te participeren in de beleidsvoering van een school. Alle partners hebben een vorm van samenwerking met ouders. Zo zijn in de kindercentra op de Filippijnen de ouders betrokken bij verschillende projectactiviteiten zoals het koken van de maaltijden, wassen van de vaat, en onderhoudswerkzaamheden. In sommige centra assisteren ouders ook de leerkracht tijdens het lesgeven. Samenwerken aan onderwijsontwikkeling kan zich ook uiten in financiële steun van lokale bedrijven of instanties. Zo heeft CDA (Colombia) in 2007 voor het eerst steun ontvangen van een lokale Spaanse bank. Daarnaast onderzoekt de organisatie momenteel de mogelijkheden om een nationaal financieel adoptieprogramma op te zetten. Een nieuwe server biedt daar ook computertechnische mogelijkheden voor. GCPDO is in 2007 gaan samenwerken met Africare (voor schoolmaterialen) en World Food Programme (voor voedsel). In het onderwijsprogramma van partnerorganisatie INDEF (Nicaragua) werden in 2007 ontmoetingen georganiseerd met lokale overheidsorganen en is gewerkt aan versterking van de rol van de oudercomités (Asociaciones de Padres) in scholen. Samenwerking in netwerken Vrijwel alle onderwijspartners hebben deelgenomen aan de door Woord en Daad georganiseerde partnerconsultaties in Burkina Faso, Ethiopië, Colombia en India. Partners hebben o.a. nagedacht over de relevantie en kwaliteit van onderwijs en gesproken over het belang van het betrekken van de doelgroep (leerlingen/ouders) in het proces van kwaliteitsverbetering. Zie voor meer informatie, paragraaf 2.1.. Verder hebben enkele personeelsleden van twee partners (AMG-India en GSPI) deelgenomen aan een conferentie van het VIVA netwerk die ging over het werken met onder meer straatkinderen. Zowel AMG-India als GSPI voeren in India projecten uit voor deze doelgroep. Het doel van het bezoeken van deze conferentie was voor AMG het zich willen ontwik-

2.3.3 Maatschappijopbouw
Samen werken aan onderwijsontwikkeling ‘De school is heel belangrijk voor ons dorp. Wij letten erop dat de kinderen op tijd komen.’ Enthousiast vertelde de voorzitter van een oudercomité in Haïti tijdens een werkbezoek over zijn maandelijkse vergaderingen. In gesprekken met partnerorganisaties wordt steeds weer duidelijk hoe belangrijk ouderbetrokkenheid en contacten met de lokale gemeenschap zijn. Woord en Daad streeft op het niveau van maatschappijopbouw in de periode 2007-2010 naar:

Woord en Daad > jaarverslag 2007 29

kelen in het motiveren (om onderwijs te volgen en af te maken) en het langdurig begeleiden van straatjongeren. GSPI is enthousiast een school gestart voor vroegere straatjongeren, maar merkt dat deze doelgroep een heel specifieke begeleiding nodig heeft. GSPI zal in de toekomst, bij de uitbouw van haar project, gebruik blijven maken van de kennis die in het VIVA netwerk aanwezig is. Curriculumontwikkeling De Haïtiaanse netwerkorganisatie CRECH heeft verder gewerkt aan de ontwikkeling van lesboeken voor christelijk onderwijs in Haïti. CRECH vertegenwoordigt meer dan 40 organisaties die het belang van christelijke waarden en normen in onderwijs willen benadrukken. In 2007 zijn trainingen gegeven aan leraren in Port-au-Prince en op het platteland van Haïti. Al ongeveer 170 scholen gebruiken de nieuw ontwikkelde boeken.

in 2007 samen met de Wereldbank bij de Senaat en het Congres gelobbyd voor verhoging van het onderwijsbudget en voor parlementaire goedkeuring van het wetsvoorstel dat de instelling van het Office National de Partenariat en Education (ONAPE) regelt. Dat bureau wordt verantwoordelijk voor de relaties met het niet-publieke onderwijs. Het wetsvoorstel ligt echter nog bij het parlement. FONHEP heeft verder het contact tussen de Wereldbank en de regering van Haïti gefaciliteerd ten behoeve van het halen van de Education For All doelstellingen. Integratie In 2007 is met onderwijspartners gesproken over het onderscheid tussen de niveaus directe armoedebestrijding, maatschappijopbouw en beleidsbeinvloeding in hun programma’s. Daarbij werden ze geïnformeerd over de mogelijkheid om (kosten voor) activiteiten voor beleidsbeïnvloeding te integreren in hun strategische meerjarenplannen. Deze beleidsbeïnvloeding moet ten goede komen aan de lopende onderwijsprojecten van partners of de partner inbreng geven in het onderwijsbeleid voor de regio. Te denken is aan betere onderwijsfaciliteiten, goed lesmateriaal, betere arbeidsvoorwaarden voor docenten, etc. Het bleek dat verschillende partners informeel al wel actief waren op het gebied van lokale beleidsbeïnvloeding. Zo investeert CTF nadrukkelijk in contacten met de overheid om te lobbyen voor erkenning en financiering van de scholen in hun werkgebied. Verder heeft GCPDO in Zambia in 2007 een afspraak gemaakt met de overheid dat deze de salarissen van de leraren zal betalen als GCPDO zorgt voor huisjes voor docenten op dorpsschooltjes. P&A vertelde dat zij bij de overheid hun ervaringen op het gebied van ‘functionele alfabetisering’ delen, waarbij alfabetiseringscampagnes worden gecombineerd met vaardigheden voor werk. In 2007 had geen van de onderwijspartners nog expliciete doelstellingen, resultaten en activiteiten geformuleerd op het gebied van beleidsbeïnvloeding. Inmiddels hebben zes partners aangegeven die in 2008 expliciet op te nemen in hun meerjarenplannen.

2.3.4 Beleidsbeïnvloeding
Onderwijs verdient prioriteit Woord en Daad stelt zich ten doel om in de periode 2007-2010 partnerorganisaties te ondersteunen in hun beleidsbeïnvloeding ten behoeve van onderwijs. Die beïnvloeding moet ertoe leiden dat overheid en private sector zich sterker gaan inzetten voor bijvoorbeeld versterking van de positie van particulier onderwijs in falende staten, toegang tot onderwijs voor gemarginaliseerde groepen, kwaliteit en relevantie van het curriculum en imagoverbetering, verbetering van arbeidsvoorwaarden en salarissen voor leraren. Diverse partners oriënteerden zich in 2007 op de mogelijkheid zich structureel voor deze doelen te gaan inzetten, of waren al op informele wijze in contact met de overheid over deze onderwerpen. Traject beleidsbeïnvloeding In 2007 is het resultaat gehaald dat ten minste één van de partners actief is in beleidsbeïnvloeding voor onderwijs. FONHEP (Haïti) zette in 2007 haar activiteiten voort om: 1. de belangrijkste actoren op het gebied van privéonderwijs te verenigen in een consortium; 2. een lobbycampagne te voeren voor toegang tot en kwaliteit van onderwijs in Haïti; en . een mechanisme op te zetten dat de dialoog mogelijk maakt tussen het privéonderwijs, de Haïtiaanse regering en internationale donoren. Het consortium is inmiddels gevormd en bij de overheid geregistreerd. Het ministerie van Onderwijs heeft het consortium toegelaten tot de gemengde commissie die beslist over accreditatie van scholen. De lobbycampagne is voor een deel gestart. Er is vertraging opgelopen bij het ‘trainen van de trainers’ in beleidsbeïnvloeding, onder meer vanwege de veiligheidssituatie. Ook het mediadeel van de campagne moet nog van de grond komen. Voor beide zijn in het najaar concrete afspraken gemaakt. FONHEP heeft

2.3.5 Evaluaties
In 2007 zijn zeven evaluaties op onderwijsgebied afgerond. Hieronder staan de voornaamste conclusies. Uit de evaluatie van alle projecten in Vadarevu, India, bleek dat de school als zodanig goed functioneerde, maar dat effecten op de gemeenschap nog niet te zien waren. Uit de evaluatie van het alfabetiseringsprogramma in hetzelfde gebied bleek dat de alfabetiseringsgraad van de betreffende dorpen weliswaar toegenomen is, maar nog steeds erg laag is en dat de aansturing van het project te wensen overlaat. Wel waren er goede voorbeelden van positieve effecten doordat 

0 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

mensen hadden leren lezen en schrijven. In Haïti bleek dat vrouwen die kunnen lezen en schrijven duidelijk meer kennis van hygiëne en gezondheid hebben en ook gezonder leven. Wel bleek hier dat alleen vrouwen die het derde niveau van alfabetisering hadden bereikt, ook daadwerkelijk konden lezen en schrijven. De evaluatie van het Gros Morne gebied in Haïti liet zien, dat de onderwijsprojecten die door P&A gesteund worden, gewaardeerd worden en goed functioneren. In de context van Haïti is dit een hele prestatie. Toch is het niet zo dat na 20 jaar de ontwikkeling van het gebied aantoonbaar is toegenomen. De evaluatoren zien de redenen daarvan met name in de verschillende politieke crises en de natuurrampen die plaatsvonden. Het model dat deze partner met lokale comités werkt, werd in de evalu-

atie als een krachtig instrument gezien. De zelfstandigheid en onafhankelijkheid van deze comités zou wel versterkt kunnen worden. Het onderwijsprogramma in Burkina Faso kwam in de evaluatie naar voren als erg relevant. Wel blijkt dat er weinig aandacht is om de ouders steeds meer zelf de verantwoording te laten nemen voor het onderwijs van hun kinderen. Door het programma sterker te koppelen aan andere programma’s, zou hier veel meer aan gewerkt kunnen worden. In de evaluatie in Nicaragua bleek het christelijke karakter van het project, maar ook de inhoud van de gegeven bijlessen door alle betrokkenen sterk gewaardeerd te worden. De belangrijkste aanbeveling voor dit programma was om de selectie van leerlingen voor beurzen aan te scherpen en te stimuleren dat familieleden ook voor elkaar bijdragen.

Leerpunten
• Na positieve ervaringen met partnerorganisaties beleidslijn blijven volgen om alfabetiseringsprojecten te starten voor ouders van leerlingen in onderwijsprogramma. • Voor waarborgen financiële duurzaamheid zijn meer gevarieerde inkomstenbronnen/donoren nodig. • Projecten met straatkinderen vragen specifieke beoordeling door Woord en Daad en grote inzet en expertise van partnerorganisatie. • Partners zijn geneigd bij kwaliteitsverbeteringstrajecten (zoals aanschaf van materialen en training) te focussen op kortetermijnresultaten. Het is belangrijk steeds met elkaar vast te stellen op welke hoofddoelen de trajecten gericht zijn. • Enkele nieuwe onderwijspartners hebben een andere opzet voor hun projecten, passend bij de lokale context. Deze varianten verschillen van al langer lopende programma’s en zijn stimulerend voor het onderwijsbeleid van Woord en Daad en nodigen uit tot uitwisseling van ervaringen tussen partners.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 1

Interview ‘Er is nu een nieuw schoolgebouw. Een zegen waar ik God voor dank.’
Sinds 2004 werken we samen met de partnerorganisatie Cotton Tree Foundation (CTF) in Sierra Leone, Afrika. Dit land is jarenlang geteisterd door burgeroorlog. CTF wil de bevolking weer hoop geven in een schijnbaar troosteloos land. Daarom is ze met name op het gebied van onderwijs actief.

Profiel
Naam: Pastor Victor Dyke Plaats: Grafton, voormalig vluchtelingenkamp bij Freetown - Sierra Leone Leeftijd: 32 jaar Werk: schooldirecteur en dominee Gezinssamenstelling: getrouwd, 6 kinderen (3 jongens, 3 meisjes) Hoe betrokken bij Cotton Tree Foundation? In 200 heb ik hier voor het eerst Michael Kamara, de directeur van Cotton Tree Foundation (CTF) ontmoet. Hij kwam in Grafton voor een onderzoek. Ik vroeg hem om hulp voor de kinderen die ik lesgaf. Ik dacht dat ze geen mogelijkheden hadden en zocht naar een internationale organisatie. Later bezocht hij ons, luisterde, gaf advies. Hij wilde met CTF de Goflames School helpen. Ik heb de Goflames School opgericht en ben nog directeur. We zijn nu onderdeel van het onderwijsproject van CTF en krijgen hulp voor ons schoolgebouw, de schoolmaaltijden, lesboeken en salarissen. De school groeide en heeft nu 00 leerlingen. Er is nu een nieuw schoolgebouw. Echt een zegen waar ik God voor dank.

Waarom startte u de school in Grafton? In 1999 ben ik hier als vluchteling aangekomen. Veel mensen hier waren getraumatiseerd. Ze kwamen aan zonder spullen, hadden niemand die voor hen zorgde. Ze konden geen onderwijs voor hun kinderen betalen. Op dat moment ben ik een gratis school gestart. We begonnen met 80 kinderen en zaten in een soort tent die op zondag als kerk fungeerde. Het was moeilijk de school draaiende te houden, daarom gingen we geld vragen. Het leerlingenaantal daalde naar 0. Omschrijf in een paar woorden de onderwijssituatie in uw land. Tijdens de burgeroorlog zijn veel schoolgebouwen verwoest en veel jongeren zijn gestopt met hun opleiding. Van de volwassenen in ons land kan 65% niet lezen en schrijven. Waar bent u trots op in uw onderwijsproject? Ha ha… op mijn vrouw. Zij is juf! Wat kan beter? Onze medische zorg. Soms ben ik bang voor de toekomst. Als er wat gebeurt weet ik niet wat we moeten doen. Denk aan een uitbraak van cholera of difterie. Kinderen sterven soms door diarree. Belangrijkste gebeurtenis in 2007? De verkiezingen in augustus waren heel belangrijk. Er is een nieuwe regering gekomen maar ik weet niet precies wat ik kan verwachten. Op mijn school slaagde de eerste groep van 22 leerlingen voor het examen. Een mijlpaal! En we waren de beste school van Grafton! Uitdaging in 2008? Leerlingen meer betrekken bij het thema hiv/aids. Ik ken tien mensen die aan aids zijn gestorven. Dat heeft alles te maken met armoede. Ik ben al begonnen met rollenspelen voor de leerlingen over hiv/aids. In 2008 wil ik dat verder uitbouwen. Waar maakt u zich zorgen over voor 2008? Soms ben ik bang hoe we het vol moeten blijven houden. Dit kamp is overbevolkt en onze behuizing is hier slecht. Maar we doen wat we kunnen! 

2 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

2.4

Arbeid en Inkomen

Een vak leren, op eigen benen staan en voor jezelf en je familie kunnen zorgen. Dat staat Woord en Daad en partnerorganisaties voor ogen bij het programma Arbeid en Inkomen. Er is bijna niets mooiers dan jongelui te zien die trots zijn op een product dat ze gemaakt hebben. En wie heeft er meer vreugde in een verdiend eerste salaris dan een jongere/oudere die weet wat armoede thuis betekent? En er is nauwelijks meer voldoening dan van de trainer die hoort dat jongeren gewaardeerd worden door hun werkgever. Het programma Arbeid en Inkomen bestrijkt  deelthema’s: beroepsonderwijs (VET), stages en baanbemiddeling (JBC) en micro-enterprise ontwikkeling (MED).
Uitgaven Arbeid en Inkomen Budgetlijn 2.1.0.0/1 2.1.1.0/1 2.1.2 2.1.4.0/1/2 Beroepsonderwijs (VET) Exploitatie vaktraining (incl. steun uit adoptie) Beurzenprogramma (inc. steun uit adoptie) Infrastructuur VTC

In 2007 is invulling gegeven aan de samenwerking tussen Woord en Daad en vier Nederlandse organisaties (Dorcas, Tear, Oikonomos Foundation, Leprazending). In paragraaf 2.4 verder benoemd als Nederlandse samenwerkingspartners. Een start werd gemaakt met een intensievere samenwerking met Red een Kind.

2.4.1 Overzicht resultaten Arbeid en Inkomen
In 2007 werd 25% van de uitgaven voor projecten besteed aan het programma Arbeid en Inkomen (excl. bedrijfsontwikkeling). De onderstaande tabel geeft een overzicht van de toegekende bedragen per subprogramma en per budgetlijn. In totaal is 84% van de begrote bedragen toegekend. Een overzicht van de projectuitgaven per budgetlijn en per land zijn te vinden op www.woordendaadjaarverslag.nl.

Begroting 2007 2.853.505 953.100 190.600 219.853 646.400 4.217.058 140

Realisatie 2007 2.080.061 1.160.993 467.915 146.341 727.180 3.855.310 120

Expertmissies/langetermijnuitzendingen/trainingen en uitwisselingsbezoeken Totaal Adoptie - A&I Subtotaal Programma VET

Dagen inzet professionele vrijwilligers in VET Afwijking op budgetlijnen VET

…tot kostwinner

2.1.0.0/1

De afwijking zit er met name in dat een aantal geplande nieuwe projecten (bij 3 partnerorganisaties + een bedrag voor overige nieuwe projecten) meer voorbereidingstijd vergden dan verwacht en daarom nog niet gerealiseerd konden worden. Verder bleken lopende projecten minder te kosten dan verwacht.

2.1.1.0/1 2.1.2 2.1.4

Door meer inkomsten uit adoptie kon meer worden toegezegd voor het beurzenprogramma. Vanwege verwachte extra inkomsten op deze budgetlijn (door samenwerking met REK), is boven begroting uitgegeven. Het aantal geplande expertmissies/trainingen is niet gehaald. Vraag en aanbod moeten goed op elkaar afgestemd zijn. De complexiteit van uitwisselingen vraagt om meer (contact)tijd met de partnerorganisaties.

Budgetlijn 2.2.1.0/1/2 2.2.2 2.2.3 2.2.4 2.2.5 2.2.6/7 2.2.8.0/1 2.2.8.2

Arbeidsbemiddeling (JBC) JBC: Stagebemiddeling/jobbemiddeling/feedback VTC JBC: Operationele kosten en uitrusting MED/BDS JBC: Kredietfonds MED in JBC JBC: Software leerlingvolgsysteem JBC: Netwerken VTC JBC: (studies) beleidsbeïnvloeding Cap. opbouw: expertmissies uit NL/trainingen testen/trainen software leerlingvolgsysteem Subtotaal Programma JBC

Begroting 2007 542.831 204.650 175.150 5.000 64.291 98.116 51.919 6.000 1.147.957 60

Realisatie 2007 378.850 207.020 113.932 3.042 39.325 0 29.940 0 772.109 16

Dagen inzet professionele vrijwilligers in JBC

Woord en Daad > jaarverslag 2007 

Afwijking op budgetlijnen JBC 2.2.1.0/1/2 2.2.3 2.2.4 2.2.5 2.2.6/7 2.2.8 Belangrijke verklarende factor voor 30% onderbesteding is dat het aantal ondersteunde JBC’s ook ca. 30% lager is dan gepland (21 van 29). Zie toelichting in tekst. Belangrijke verklarende factor is dat van de geplande MED-programma’s binnen JBC 60% is uitgevoerd. Dit jaar is door een vrijwilliger gewerkt aan het design voor de software voor leerlingvolgsysteem, de bouw en de bijbehorende kosten zijn gepland voor 2008. De lagere uitgaven voor VTC-Netwerken zijn te verklaren door meevallende kosten en doordat bij veel partnerorganisaties het netwerken in 2007 onderbelicht is geweest.. Zie toelichting in paragraaf 2.4.5. Er is niet actief gewerkt aan het uitzenden van professionele vrijwilligers vanwege een gering aantal nieuwe JBC’s en geen directe aanvraag vanuit de partnerorganisaties voor missies Geen uitzending m.b.t. leerlingvolgsysteem, a.g.v. vertraging in de ontwikkeling van de software.

Budgetlijn 2.3.1 2.3.2 2.3.3 2.3.4.0/1/2 2.3.5 2.3.6

Micro Entreprise Ontw. (MED) MED: Operationele kosten + uitrusting MF programma MED: Kapitaalfondsen MF programma MED: Business Development Services Cap. Opb. MF/BDS MED: Beleidsbeïnvloeding Langetermijnuitzendingen (PSO) Subtotaal Programma MED

Begroting 2007 240.561 330.977 309.801 255.452 38.193 40.000 1.214.985 80

Realisatie 2007 324.196 215.623 439.460 114.261 11.452 44.813 1.149.805 28

Dagen inzet professionele vrijwilligers in MED Afwijking op budgetlijnen MED 2.3.1 2.3.2 2.3.3

Grotendeels te verklaren door 1 project waarvoor de kosten € 70.000 hoger uitkwamen op deze budgetlijn (verhoging bijdrage MFS-partner + verschuiving van SMED naar MED). Voornamelijk te verklaren door terugboeking fonds 2005 SMED-MED (Ethiopië) en besluit van MFS-partner om kapitaalfonds niet toe te kennen). Toename van € 30.000 a.g.v. verschuiving van budgetlijn 2.3.4.2 naar 2.3.3., toename bijdrage MFS partner met € 40.000 en 1 project verschoven van SMED naar MED. Per saldo is bij kleiner aantal partnerorganisaties meer besteed dan begroot, dankzij de beschikbare ruimte in begroting.

2.3.4 2.3.5 2.5.1 2.5.2 2.5.3 2.5.5

Er is door partnerorganisaties minder beroep gedaan op beschikbare middelen. Geplande missies door professionele vrijwilligers niet uitgevoerd, mede door tijdsfactor. Nog weinig bestedingen op gebied van beleidsbeïnvloeding. Zie toelichting in par 2.4.5. Programmatische/thematische evaluatiestudies Onderzoek t.b.v. alle programma’s Conferenties (regionaal/internationaal) Just Care project Subtotaal Algemene kosten programma A&I Te verrekenen koersverschillen e.a. Totaal programma A&I (excl. SMED) Toelichting afwijking budgetlijnen alg. 100.000 50.000 150.000 100.000 400.000 0 6.980.000 0 0 141.960 100.000 241.960 -152.709 5.866.475

2.5.1/2 2.5.5

Uitgaven worden verantwoord onder A&O Dit project wordt verantwoord onder Communicatie en Fondsenwerving 

4 Woord en Daad > jaarverslag 2007

3,1%

10,8%

*

1

2

3,9%

3

4,7% 4,7%

4
5,0%

5
5,8% 6,6%

6
7,3%

9,2%

7

8

9

*

2,4% 2,6% 2,7% 3,1% 3,9% 4,7% 4,7%

13,7%

India
17,5% 10,8% 9,2%

Guatemala Ethiopië Filippijnen Nicaragua Balkan

Bangladesh Benin Ghana Malawi Overig

Zuid-Afrika Colombia Burkina Faso Haïti

5,0%

5,8% 6,6%

7,3%

In 2007 werd in 25 landen steun gegeven. De verdeling over de continenten was volgt: Afrika 40%, Zuid-Amerika 28%, Zuidoost-Azië 28% en Europa (Balkan) 4%. De verdeling over de landen is zoals weergegeven in onderstaand diagram.

Planning en realisatie van resultaten India Guatemala Bangladesh In onderstaande tabel wordt een kwantitatief overzicht gegeven van de geplande en gerealiseerde resultaten van het A&I-programma in 2007.Ethiopië Deze resultaten dragen bij aan de doelstellingen, die over de periode 2007Zuid-Afrika Benin 2010 zijn geformuleerd. De resultaten worden onderscheiden in ‘output’ (resultaat op niveau van de partnerorColombia Filippijnen Ghana ganisatie) en ‘outcome’ (resultaat op niveau van de doelgroep).

Burkina - Directe Nicaragua Beroepsonderwijs Faso armoedebestrijding Haïti Balkan
van een relevante baan (effect): Beroepstraining: jongeren/ouderen : 16.000 Hoger onderwijs: studenten : 2.300

Malawi Overig
Realisatie 2007 3.154 761 Result Code 2.1.1 2.1.2 2.1.3 2.1.4 2.1.5 Planning 2007 33 (5 nieuw) 5.500 6 8 90 14 2.900 Realisatie 2007 30 (2 nieuw) 5.575 12 19 120 14 3.570

Doelstelling 2.1: In 2007 - 2010 hebben de volgende groepen hun opleiding afgerond en hebben 60% kans op het vinden

Resultaten Partnerorganisaties beheren/participeren in kwalitatief goede vaktrainingscentra (output) Aantal studenten (outcome) Opleidingscentra realiseren nieuwe/verbeterde infrastructuur (output) Opleidingscentra ontwikkelen een nieuw of verbeterd curriculum (output) Trainers/docenten ontvangen bijscholing (output) Partnerorganisaties hebben een beurzenprogramma en geven studiebegeleiding aan studenten in (hogere) beroepsgerichte studies (output). Aantal studenten (outcome)

JBC - Directe armoedebestrijding
Doelstelling 3.1: In 2007 - 2010 een brug slaan tussen vakonderwijs en arbeidsmarkt door te begeleiden bij het vinden van werk/opzetten microbedrijfje (60% binnen 6 maanden; 80% ontvangt hierdoor meer inkomen): Schoolverlaters Kansarme volwassenen : 18.300 : 650 Code 3.1.1 3.1.2 Planning 2007 29 (8 nieuw1) 80% 27 20 8 60% 30% 3.1.3 80% 80% Realisatie 2007 3915 536 Realisatie 2007 19 (3 nieuw) 96% 21 12 8 66% nog geen info 81% 86%

Resultaten 29 partnerorganisaties regelen stageplaatsen en begeleiden studenten (output) Aantal VET studenten voor wie stage voorwaarde is voor diploma (outcome) 27 partnerorganisaties begeleiden studenten naar een baan (output) 20 partnerorganisaties begeleiden studenten naar microbedrijf (output) 8 partnerorganisaties trainen/begeleiden werklozen naar een baan/bedrijfje (output) Aantal VET-schoolverlaters heeft baan/microbedrijfje binnen 6 maanden (outcome) Aantal werklozen heeft een baan/microbedrijfje binnen 6 maanden na JBC bemiddeling/training (outcome) Aantal JBC’s die VET-organisaties adviseert op basis van arbeidsmarktinformatie Aantal VET-organisaties dat curriculum aanpast a.g.v. arbeidsmarktbehoeften

Woord en Daad > jaarverslag 2007 5

JBC - Maatschappijopbouw en Beleidsbeïnvloeding
Doelstelling 3.2 -MO (2007-2010) 1. % werknemers (via JBC werk gevonden) onder eerlijke arbeidsomstandigheden >75% 2. % VET-netwerken dat verbeteringen realiseert voor beroepsonderwijs >75% 3. % lokale business platforms draagt bij aan verbetering positie VET/studenten >75% Resultaten 6 partnerorganisaties bieden educatie op het gebied van arbeidsrechten/-plichten en behartigen belangen van JBC-doelgroep bij werkgevers (output/outcome) 3 JBC’s maken overeenkomsten met bedrijven voor arbeidsrechten/plichten (outcome) 14 partnerorganisaties participeren/werken samen in een VTC-netwerk (output/outcome) 3.2.2 Code 3.2.1 Planning 2007 6 partnerorganisaties 3 partnerorganisaties 14 partnerorganisaties / 9 landen 13 VTC’s in netwerken dat JBC-concept overneemt (outcome) 4 lokale bedrijven/business platforms en VTC’s (netwerken) werken samen (output) 4 lokale business platforms/bedrijven en VTC’s/VTC-netwerken werken samen op tenminste 1 gebied van gezamenlijk belang (outcome) Doelstelling 3.3 - BB (2007-2010) Overheden/brancheorganisaties van de private sector in 4 en resp. 2 landen zijn meer actief op gebied van vakonderwijs en stageplaatsen/inkomensvoorziening voor schoolverlaters/werklozen.. Resultaten 2007 9 landen waar partnerorganisaties actief participeren in netwerken voor beleidsbeïnvloeding (output) 5 partnerorganisaties maken deel uit van gerichte lobby voor vakonderwijs (outcome) 4 partnerorganisaties maken deel uit van gerichte lobby voor stages/werkgelegenheid Code 3.3.1 3.3.1 Planning 2007 9 landen 5 partnerorganisaties 4 partnerorganisaties nog geen info nog geen info Realisatie 2007 0 4 x ≥1 2 x ≥1 Realisatie 2007 Lobby in opstartfase 3.2.3 13 4 Realisatie 2007 10 partnerorganisaties 1 partnerorganisatie 12 partnerorganisaties / 9 landen nog geen info 10 Realisatie 2007 Nog geen informatie

MED - Directe armoedebestrijding
Doelstelling 4.1 (2007-2010) 75% klanten van microfinanciering ervaart verbetering in levensomstandigheden 40% klanten (allerarmsten bij 1e lening) passeren armoedegrens 6000 microbedrijven opgestart en 3000 bestaande microbedrijven begeleid 50% ondersteunde microbedrijven levensvatbaar na 1 jaar/na afronding lening minimaal 5% van de levensvatbare microbedrijven groeit door naar SME Resultaten 2007 13 partnerorganisaties in staat tot microkredietverlening/uitbreiding [incl. 4 partnerorganisaties die uitbreiden zonder kapitaalfinanciering via Woord en Daad] (output) 13 partnerorganisaties geven krediet aan bestaande klanten op jaarbasis (outcome) 10 partnerorganisaties kunnen additionele klanten bedienen dankzij uitbreiding programma [16.500 klanten zonder kapitaalfinanciering Woord en Daad] (outcome) 13 partnerorganisaties coachen ondernemers van startende of bestaande microbedrijven [+ 4 partnerorganisaties zonder BDS financiering Woord en Daad] (output) opzet 1.800 nieuwe microbedrijven begeleid (750 zonder financiering Woord en Daad); (outcome) 3000 bestaande microbedrijven ontvingen BDS (2000 zonder financ. Woord en Daad) 4.1.2 9 + 4 = 13 1800 3000 7 + 4 = 114 30415 4.0266 Code 4.1.1 Realisatie 2007 Onvoldoende informatie na 1e jaar Onvoldoende informatie na 1e jaar 1.800 en 3.000 Onvoldoende informatie na 1e jaar Onvoldoende informatie na 1e jaar Planning 13 partnerorganisaties 70.000 klanten 10 partnerorganisaties/ 25.000 klanten 66.029 12 partnerorganisaties / 28.2893 kl. Realisatie 142

1 2 3 4 5 6

5 Woord en Daad, 1 Dorcas (Albanië), 2 Oikonomos (Tamale, Ghana en Malawi) incl. 1 deels/1 geheel zonder kapitaalfinanciering Woord en Daad incl. 12.283 klanten zonder kapitaalfinanciering Woord en Daad incl. 3x services aan boeren + 4x zonder Woord en Daad BDS-financiering incl. 550 zonder Woord en Daad-financiering incl. 1076 zonder Woord en Daad-financiering 

6 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

MED - Maatschappij opbouw en Beleidsbeïnvloeding
Doelstelling 4.2 - MO (2007-2010) 80% van de kredietgroepen bij 14 partnerorganisaties ontvingen educatie in diverse issues. 60% van de participanten in groepen met sociale fondsen ervaren toegenomen sociale solidariteit dankzij deelname in kredietgroepen. Resultaten 2007 14 partnerorganisaties in staat kredietgroepen te vormen en te coachen/trainen (output) 1400 groepen gevormd/begeleid en 3800 bestaande groepen (outcome) Partnerorganisaties in staat sociale fondsen op te zetten bij 30% van de kredietgroepen (output) Bij 1000 kredietgroepen is een sociaal fonds opgezet (outcome) Doelstelling 4.3 - BB (2007-2010) In 2 landen meer actieve financiële dienstverlening voor de armen. In 5 landen participeren partnerorganisaties in multi-stakeholder BB-netwerken (output) 5 partnerorganisaties dragen bij aan BB voor betere financiële dienstverlening voor armen (outcome) 4.3.1 5 landen 5 partnerorganisaties 4.2.2 Code 4.2.1 Planning 2007 14 1400 3800 30% 1000 Realisatie 2007 100% 0%

Realisatie 2007 13 1548 3021 0% Nog geen Realisatie 2007 0 Nog geen (zie toelichting)

2.4.2 Beroepsonderwijs VET (Vocational Education and Training)
Directe Armoedebestrijding Steun en financiering beroepsopleidingen/-trainingen Beroepsopleidingen vormen een belangrijk onderdeel van het programma Arbeid en Inkomen. In 2007 verstrekten 0 partnerorganisaties (waarvan 2 nieuwe Woord en Daad-partnerorganisaties en 10 organisaties van Nederlandse samenwerkingspartners) beroepsonderwijs aan in totaal 5575 studenten. Een aantal partnerorganisaties oriënteert zich op een beroepsopleiding, maar maakte in 2007 nog geen daadwerkelijke start. Met verschillende opleidingen en trainingscentra wordt nagedacht hoe de externe financiering op termijn kan worden verminderd. In veel ontwikkelingslanden is de informele sector van groot belang voor de economie. Tegelijkertijd zijn veel jongeren, met name drop-outs uit het formele onderwijs, aangewezen op deze sector. In 2007 investeerden we daarom extra in het ontwikkelen van informeel beroepsonderwijs. Wim Simonse, de coördinator beroepsonderwijs in Afrika, was betrokken bij plannen en uitwerkingen in Benin, Tsjaad, Ghana en in Burkina Faso. In Burkina Faso startte CREDO een duaal opleidingstraject, waarbij 0 jongeren een programma volgen waarbij zij 2 dagen per week naar school gaan en  dagen per week in een lokale workshop werken. Dit project kan als pilot dienen bij de opzet van nieuwe informele beroepstrainingen. Nieuwe/verbeterde infrastructuur/gereedschappen Op 12 verschillende plekken realiseerden partnerorganisaties nieuwbouw/uitbreiding van bestaande faciliteiten. Behalve gebouwen zijn ook middelen nodig binnen de opleiding. Leden van het Business Platform brachten samen met Wim Simonse en partnerorgani-

saties in Benin en in Burkina Faso, de behoefte aan machines en materialen op betreffende scholen in kaart. Hierbij koos men een systematische aanpak, namelijk een behoefteanalyse direct gekoppeld aan het onderwijsplan. Deze aanpak kan een voorbeeldfunctie voor andere scholen gaan vervullen. Nieuwe/verbeterde curricula Om opleidingsprogramma’s voortdurend af te stemmen op de arbeidsmarkt, werkten opleidingscentra nauw samen met het bedrijfsleven en met andere beroepstrainingen. Bij 18 opleidingscentra werkte men bewust aan het verbeteren van het curriculum. In de Filippijnen, ontmoetten tijdens een workshop vertegenwoordigers van zowel het bedrijfsleven, als de lokale overheid, vakscholen en oud-studenten elkaar en gingen in gesprek over de mogelijkheden om de relevantie van de opleiding te vergroten. Bij de beroepsopleidingen van de partner van Leprazending in India geven de alumni associaties advies hoe het curriculum verbeterd kan worden. Bekwame trainers Omdat scholen veel van elkaar kunnen leren op vakinhoudelijk en didactisch gebied, zijn scholen in het Zuiden en in het Noorden met elkaar in contact gebracht. Er vonden docentenuitwisselingen plaats tussen scholen in het Zuiden (Sri Lanka, Bangladesh, Zuid-Afrika, Ethiopië, Benin en Burkina Faso) en in Nederland (Calvijn College, Hoornbeeck College en Van Lodenstein College). De opgedane leerervaringen bieden veelal voldoende aanknopingspunten om in 2008 mee verder te gaan. Naast uitwisselingen werden op verschillende manieren trainingen gesteund. Beurzenprogramma We haalden ruimschoots de streefwaarde om 2900 studenten in hoger beroepsonderwijs financieel te

Woord en Daad > jaarverslag 2007 7

steunen. Partnerorganisaties gaan vanaf dit jaar nauwkeuriger rapporteren over het percentage vrouwelijke studenten. In Bangladesh heeft een eerste evaluatie van het studiebeurzenprogramma plaatsgevonden. De studenten blijken na afloop van hun studie allen een baan te hebben gevonden, met een redelijk tot boven gemiddeld inkomen. Dat brengt het onderwerp (gedeeltelijke) terugbetaling in beeld. Met name in landen waar de economie groeit, kan dit een mogelijkheid bieden om de duurzaamheid van studiebeurzenprogramma’s te versterken. Kwaliteitsindicatoren Alle kwaliteitsindicatoren voor de periode 2007-2010 zijn in 2007 tijdens de regionale partnerconferenties met alle partnerorganisaties besproken. In workshops is uitleg gegeven over de wijze van rapporteren. Op dit moment zijn er nog onvoldoende resultaten over 2007 beschikbaar, maar in de loop van 2008 worden de eerste resultaten van deze vorm van rapporteren verwacht. De lijst met indicatoren en voorlopige waarden over 2007 is te vinden op www.woordendaadjaarverslag.nl. Dit geldt ook voor JBC- en MED-gedeelte. Kennisuitwisseling Kennisuitwisseling heeft plaatsgevonden met Nederlandse vakscholen en bedrijven. Op de expertmeeting die door Woord en Daad in december was georganiseerd (zie paragraaf .5) is een presentatie verzorgd vanuit de afdeling Projecten en Programma’s. In 2007 startten we met de opzet van een denktank, waarin experts kennis zullen uitwisselen met als doel de kwaliteit van het beroepsonderwijs beter in kaart te brengen en te verbeteren. Een werkgroep is opgericht voor de samenwerking met 4 Nederlandse organisaties. Discussies richten zich op thema’s zoals mobiele VTC’s, leerlingvolgsystemen, netwerken, life skills binnen TVET, hiv/aids mainstreaming, etc. Ook de partnerconferenties in Zuid-Afrika en India hebben bijgedragen aan kennisuitwisseling over de praktijk van beroepsonderwijs. De organisatie Red een Kind neemt ook deel aan het werkgroepoverleg, gezien hun interesse in de inhoudelijke discussie in vakonderwijs.

begeleid bij praktijkstages, het vinden van werk of het opzetten van een microbedrijfje. Dankzij dit werk doet het JBC veel kennis van de arbeidsmarkt op, zodat het beroepsonderwijs nog beter kan worden afgestemd op de behoeften van bedrijven. Een goed voorbeeld hiervan is de nauwe afstemming van arbeidsprocessen in het bedrijfsleven en curriculumontwikkeling door partnerorganisatie Tabitha (van Dorcas) in Albanië. 21 JBC’s7 (4 nieuw) werden voor het uitvoeren van 1 of meer van hun JBC-functies ondersteund (volgen schoolverlaters, stagecoördinatie, jobbemiddeling, steun bij opzet bedrijfjes, evaluatiefunctie voor VET). Het aantal JBC’s dat is ondersteund, is lager dan gepland. Redenen hiervoor: bestaande faciliteiten voldoen (geen JBC nodig), een partnerrelatie kwam niet tot stand of er is meer tijd nodig voor de opzet. Met een aantal partnerorganisaties is het concept besproken tijdens een werkbezoek (bijv. Oeganda, Tsjaad, Sierra Leone). In 2007 is 1 missie (16 dagen) uitgevoerd door een professionele vrijwilliger (JBC Sakhi Ngomso, Zuid-Afrika). Maatschappijopbouw Voor eerlijke arbeidsomstandigheden Het vinden van werk is één ding, maar niet altijd wordt gewerkt onder aanvaardbare omstandigheden. Van een aantal JBC’s heeft dit al de aandacht. We streven ernaar dat uiteindelijk 75% van de werknemers onder eerlijke arbeidsomstandigheden werkt, al dan niet door samenwerking met een vakbond. Tijdens de in 2007 gehouden partnerconferenties namen we een enquête af onder partnerorganisaties en hun werknemers. De resultaten worden verwerkt en vormen input voor een onderzoek dat gepland staat voor 2008. Het doel is om tot een scorecard te komen voor het meten van de kwaliteit van arbeidsomstandigheden. JBC’s coördineren ook de netwerken tussen vakscholen of zetten die op, zodat men gezamenlijk kan werken aan kwaliteitsverbetering e.d. Daarnaast stimuleert een JBC de betrokkenheid van het bedrijfsleven bij vakonderwijs om tot een betere samenwerking te komen met de arbeidsmarkt. Hierbij moet gedacht worden aan het uitbesteden van training door bedrijven (Filippijnen) of samenwerking en kennisuitwisseling tussen vakscholen en business clubs, zoals de Rotary Club (Filippijnen) of samenwerkingsorganisaties van ngo’s en bedrijfsleven (Zuid-Afrika). Overigens leidt het thema tot interessante en stevige discussies met partnerorganisaties. We zijn het met elkaar eens dat eerlijke werkomstandigheden een positieve zaak zijn. Maar hoe ze ingevoerd moeten worden en tegen welke prijs is nog niet in elk land een uitgemaakte zaak.

2.4.3 Job & Business Centres (JBC’s)Bemiddeling voor werk en inkomen
Directe Armoedebestrijding Stage- en jobbemiddeling Studenten in het Zuiden hebben na het verlaten van hun beroepsopleiding nog wel eens een duwtje in de rug nodig om daadwerkelijk hun diploma te verzilveren. Schoolverlaters van beroepsvoorbereidend onderwijs en andere kansarme volwassenen worden
7

Incl. 2 JBC’s wel gefinancierd, afronding agreement in 2008. 

8 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Aangezien de doelstellingen voor maatschappijopbouw vernieuwende elementen in het programma zijn, is er meer tijd en aandacht nodig om dit bij zo veel mogelijk JBC’s goed op te zetten en partnerorganisaties hierin te ondersteunen. Voor 2008 zijn in dit verband voor alle MO-interventies onderzoeken gepland.

programma’s van onze partnerorganisaties. We hopen in 2008 met een pilot te kunnen starten. Het is de bedoeling dat partnerorganisaties na verloop van tijd voor BDS een contributie vragen. Een enkeling doet dit al. Dit moet een punt van aandacht blijven.

2.4.4 Micro-Enterprise Development (MED)
Een eigen bedrijfje opzetten is voor velen een droom, maar daarvoor is kennis en geld nodig. Door het verstrekken van kleine leningen (microkrediet) en goede begeleiding (business development services, BDS), wordt de droom voor velen werkelijkheid. Een eigen bedrijfje betekent in veel gevallen meer inkomen en werkgelegenheid, en meestal niet alleen voor de ondernemer zelf. In 2007 verleenden we aan 19 partnerorganisaties een bijdrage om microkrediet en BDS te verstrekken, hetzij door het beschikbaar stellen van leenkapitaal, door het financieren van staftraining of een nieuw managementinformatiesysteem, hetzij door ondersteuning in de lopende kosten voor kredietverlening of BDS. Om MED-projecten te kunnen beoordelen is meer eenduidigheid nodig in het gebruik van financiele indicatoren door partnerorganisaties. In strikte zin is het aantal geplande nieuw op te zetten microbedrijfjes in 2007 niet behaald, maar wel als we het aantal boeren erbij tellen, die via productieketenontwikkeling krediet en begeleiding (BDS) ontvingen. Met partnerorganisaties met grote kredietprogramma’s is gesproken over de mogelijkheid om BDS te verlenen, maar dat heeft (nog) geen vorm gekregen. Expertmissies zijn uitgevoerd naar Bangladesh door Rabobank Foundation (verzelfstandiging huidige microkredietprogramma naar een zelfstandige MFI), naar Sierra Leone (het versterken van een productie(keten) bij onze partnerorganisatie CTF) en naar Colombia (voor begeleiding bij het opzetten van een MFI bij onze partnerorganisatie CDA). De afdeling fondsenwerving heeft 2 aanvragen ingediend om derden te interesseren voor investering in leenportefeuilles van kredietprogramma’s van onze partnerorganisaties; helaas zonder resultaat. Een e aanvraag was eind 2007 in voorbereiding. Maatschappijopbouw op basis van solidariteit Bij de kredietprogramma’s die we ondersteunden waren in 2007 ruim 4500 kredietgroepen actief. Het inzetten van sociale fondsen binnen kredietgroepen (waarbij een gezamenlijk opgespaard fonds wordt ingezet voor een gemeenschappelijk doel of voor een individuele crisissituatie) is een vernieuwend element wat nog niet aanslaat binnen de bestaande

2.4.5 Beleidsbeïnvloeding (JBC en MED)
In 2007 spraken we met partnerorganisaties over de mogelijkheid om activiteiten voor beleidsbeïnvloeding te integreren in hun programma’s. Het moet daarbij gaan om beleidsbeïnvloeding die ten goede komt aan de lopende VET/JBC- en MED-projecten van de partnerorganisaties. Naar aanleiding hiervan zullen AMG-India en Word & Deed-India beleidsbeïnvloeding opnemen in hun meerjarenplannen voor VET/JBC. CREDO (Burkina Faso) heeft in 2007 besloten eerst een voorstudie te doen naar de mogelijkheden voor lobby voor vakonderwijs, waarna in 2008 mogelijk concrete lobbyactiviteiten zullen starten. CDA (Colombia) diende eind 2007 aanvragen in voor VET en JBC met daarin ook doelstellingen voor beleidsbeïnvloeding (onder meer overheidsinvesteringen in en betere regelgeving voor vakonderwijs). Alsook een meerjarenplan voor MED met daarin een doelstelling om te lobbyen voor betere regelgeving voor dienstverlening rond microkrediet in Colombia. Hoewel in 2007 dus nog geen/weinig concrete beleidsbeïnvloeding ten behoeve van VTC/JBC en MED plaatsvond door de partnerorganisaties, zal dat naar verwachting in 2008 wel het geval zijn. Eind 2007 is een inventarisatie gedaan onder partnerorganisaties van Woord en Daad en de Nederlandse samenwerkingspartners over participatie in netwerken. In 2008 zal gekeken worden in hoeverre deze informatie gebruikt kan worden voor (steun aan) beleidsbeïnvloeding.

2.4.6 Evaluaties
De evaluatie in Vadarevu (AMG-India) over inkomensondersteunende programma’s liet zien dat de leefsituatie voor die vissers die geholpen waren met boten en netten, duidelijk beter geworden was. De meesten van hen zijn nu niet meer afhankelijk van zogenaamde ‘middle-men’ die leningen tegen woekerrentes geven. Maar de verwerking en afzet van de gevangen vis zijn nog niet op een duurzame manier georganiseerd. De positieve resultaten beperken zich ook tot alleen deze groep van 140 vissers (10% van de lokale bevolking). Vanuit de evaluatie van 20 jaar werk in Gros Morne, Haiti, bleek dat onze partnerorganisatie Parole et Action erg creatief geweest is in het uittesten en

Woord en Daad > jaarverslag 2007 9

uitproberen van verschillende manieren om mensen inkomen te laten verwerven. Het overgrote deel van deze projecten is gestopt nadat het project beëindigd was. Toch waren er ook voorbeelden van projecten (met koffieverwerking) die jaren nadat het project gestopt was, nog inkomen genereerden voor de betrokken mensen. Partnerorganisatie CSS uit Bangladesh deed zelf onderzoek naar hun beurzenprogramma. Zowel ex-studenten als pastors geven aan dat de beurzen en de aanvullende training een positieve invloed

hadden op hun carrière, religieuze positie en sociaaleconomische status. Een aantal studenten verdient een hoog salaris en velen hebben promotie gemaakt sinds het begin van hun baan. Bij de evaluatie van een vakschool en JBC van onze partnerorganisatie AMG-Filippijnen zijn in het evaluatieproces fouten gemaakt. Deze zijn in de bespreking uitvoerig aan de orde geweest. Dit heeft Woord en Daad geholpen om afspraken rondom evaluaties te verscherpen. Wel heeft AMG aangegeven verder te gaan met bruikbare aanbevelingen van het rapport.

Leerpunten
• Uitwisseling en netwerking tussen partnerorganisaties zijn bevorderlijk voor hun visie en strategieontwikkeling. • Inbreng van (externe) expertise/professionele advisering draagt in belangrijke mate bij aan de kwaliteit van de TVET opleiding. Verdere visievorming nodig op de (financiële) duurzaamheid van beroepsopleidingen. • Bij startende TVET beroepsopleidingen het belang van JBC sterker onder de aandacht brengen • Partnerorganisaties hebben meer begeleiding nodig bij opzet nieuw JBC. • In rapportage van partnerorganisaties over MED-projecten meer uniformiteit nodig over financiële indicatoren • Verdieping en expertise ontwikkeling nodig t.a.v kwaliteit training kredietgroepen en inzet van sociale fondsen binnen kredietgroepen.

40 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

‘Het moment dat ik met mijn eerste salaris mijn moeder kon helpen was heel belangrijk.’
Voor studenten van de vakschool van Word and Deed-India valt het niet altijd mee om een goede baan te vinden. Het zijn vaak jongeren die in hun eigen netwerk niet de juiste contacten hebben. Daarom helpt het Job and Business Centre (JBC) hierbij. De studenten worden getraind om een goede brief te schrijven, doen rollenspelen om goed voorbereid een sollicitatiegesprek te voeren en leren bijvoorbeeld welke rechten je hebt als werknemer.

Interview

Profiel
Naam: Rajitha Leela Plaats: Hyderabad, hoofdstad van deelstaat Andhra Pradesh, India Leeftijd: 22 jaar Werk: Computerdeskundige Gezinssamenstelling: Vader verongelukte toen Leela 10 jaar oud was, haar moeder heeft geen vaste baan maar laat zich inhuren, ze heeft twee oudere broers en een jonger zusje Wat deed je met je eerste geld? Ik gaf al het salaris aan mijn moeder en was erg blij dat ik haar op deze manier kon helpen. Toen ik de opleiding op de vakschool van Word and Deed volgde heb ik alle nodige financiën kunnen bijdragen. Ik hoefde dus gelukkig niets meer terug te betalen. Belangrijkste moment in je leven? Ik heb een tijd lang veel zorgen gehad omdat mijn vader al vroeg is overleden. Ik zag dat mijn moeder het zwaar en moeilijk had. Het moment dat ik met mijn eerste salaris mijn moeder kon helpen was voor mij het allerbelangrijkste! Wat wil je in 2008 gaan bereiken? Een goede naam opbouwen op mijn werk en veel geld verdienen!

Hoe betrokken bij Word and Deed-India? Toen ik tien jaar was stopte ik met de basisschool. Mijn moeder zat, door de dood van mijn vader, in geldproblemen. Vanaf die tijd werkte ik thuis en hielp ik mijn moeder waar het kon. Vanaf mijn geboorte heb ik al polio. Je ziet verder niks aan me, alleen trek ik met een been. Dat geeft beperkingen. Een vriendin van me vertelde over de vakschool van Word and Deed. Ik schreef een brief en kreeg een plek bij de afdeling ITC. In 2006 startte ik de opleiding. Hoe was het jaar 2007 voor jou? Ik rondde in 2007 mijn studie af en ging op zoek naar een baan. Het JBC begeleidde me hierbij. Ze coachten me bij het schrijven van een brief en trainden me hoe ik een sollicitatiegesprek kon voeren. Ook leerde ik welke rechten ik heb als werknemer. Zonder het JBC had ik nooit een baan gekregen. Waar werk je? Ik werk op de NIketan High School als opmaker van documenten en drukwerk. Ik heb het daar goed naar mijn zin. Ik verdien 2600 roepies in de maand. Ik woon nog altijd thuis, samen met mijn moeder. Mijn broers en zusje zijn getrouwd. Met het ad hoc inkomen van mijn moeder en mijn vaste inkomen zitten we financieel nu goed. Daar zijn we heel erg blij mee.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 41

2.5

Bedrijfsontwikkeling
Woord en Daad-ondernemersnetwerk vertrokken naar het Zuiden om specifieke expertise te bieden daar waar bedrijven kennis ontbeerden. De ondernemers uit het Business Platform hebben daar in hoge mate aan bijgedragen door het ter beschikking stellen van financiële middelen en hun kennis. Daarnaast gaf de (MFS)-subsidie van de Nederlandse overheid een stevige impuls aan het programma. Het jaar 2007 is na het aflopen van de TMF-subsidie het eerste jaar geweest waarin gewerkt is met doelstellingen die naar het ministerie zijn gecommitteerd. Binnen het Arbeid en Inkomenprogramma werkt Woord en Daad met ingang van 2007 ook samen met Dorcas op het gebied van Bedrijfsontwikkeling in Bosnië-Herzegovina. De resultaten van Dorcas zijn opgenomen in de verschillende tabellen en overzichten.

2.5.1 Overzicht resultaten Bedrijfsontwikkeling
Een toenemend aantal ondernemers heeft in 2007 een lening ontvangen. Samen met de ondernemers die in 2006 een lening ontvingen, zijn ze begonnen met terugbetalen. Op dit moment ligt het percentage tijdige terugbetalingen boven de 90. De bedrijven die een lening ontvangen maken een zichtbare groei door, breiden hun productie en/of dienstenaanbod verder uit en nemen extra medewerkers in dienst. Geregeld zijn deskundigen uit het
SMED (Bedrijfsontwikkeling) Doelstellingen 1. Aantal ondersteunde MKB-bedrijven 2. Aantal nieuwe arbeidsplaatsen. 3. Landen/partners met programma voor bedrijfsontwikkeling Planning Realisatie 205 650 10/10 369 650 10/13

Samenvatting overzicht bestedingen naar budgetlijnen Budgetlijn 2.4.1 2.4.2 2.4.3 2.4.4 2.4.5 2.4.6 2.4.7 Omschrijving Uitgaven Exploitatiekosten BD Organisaties Expert missions opstarten BDO; inzet W&D Leningen Expert missions/ reizen project teams Feasibility studies Netwerken Beleidsbeïnvloeding Totaal Programma SMED verrekende balances/koersverschillen Totaal Budgetlijn 2.4.1 Toelichting De kosten van Bedrijfsontwikkeling-partners zijn lager dan verwacht. Dit komt doordat de huidige partners voldoende rente-inkomsten van de verstrekte leningen ontvangen om de organisatiekosten geheel of gedeeltelijk van te betalen. Een aantal recent geselecteerde partners gaat een MKB-consultant inzetten. In 2008 zullen de kosten voor Bedrijfsontwikkeling-partners dus toenemen. 2.4.2 & 2.4.4 Woord en Daad en externe experts (ondernemer van het Business Platform) hebben expertise geleverd. 2x is gebruikgemaakt van een PUM-expert. Meestal blijkt de kennis van de ondernemer aangevuld met assistentie van onze Bedrijfsontwikkeling-partner ter plaatse voldoende. In Oost-Europa is er een exper meeting georganiseerd tussen Nederlandse ondernemers en ondernemers in Bosnië-Herzegovina. 2.4.3 Het gebudgetteerde bedrag aan leningen is niet besteed. Dit omdat de inkomsten voor voor Bedrijfsontwikkeling lager waren dan verwacht. De garantiestellingen zijn achtergebleven bij verwachtingen omdat lokale banken niet bereid zijn leningen te verstrekken aan het MKB, zelfs niet met garantstelling. De eind 2007 getekende overeenkomst met Oikocredit heeft gezorgd voor een garantstelling aan een grote coöperatie in de Filippijnen. Meer garanties zullen in 2008 volgen. Meer dan 90% van de verstrekte leningen wordt terugbetaald. We verwachten meer en meer terugbetaalde leningen (100.000 euro in 2007) opnieuw te kunnen uitlenen. Vrijwel alle bedrijven groeien, floreren en nemen meer mensen in dienst die daarmee een inkomen krijgen. 2.4.6 Op diverse manieren zijn ondernemers in het Zuiden en Noorden met elkaar verbonden. Projectontwikkeling in de Filippijnen en Agri-trade in Afrika heeft in een aantal gevallen al geleid tot investeringen. Hiervoor zijn echter nauwelijks extra kosten gemaakt omdat dit werkzaamheden van afdeling Bedrijfsontwikkeling van Woord en Daad zijn geweest. Er is ook een informatieve website www.woordendaad-smed.nl in ontwikkeling t.b.v. onze Bedrijfsontwikkeling-partners en MKB-bedrijven in het Zuiden. 2007 Begroting 182.800 83.850 856.600 58.650 5.740 29.840 40.220 1.257.700 0 1.257.700 2007 Realisatie 43.601 104.253 952.454 31.592 5.577 608 17.807 1.155.892 -22.903 1.132.989

42 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Samenvattend hebben we het volgende kunnen bereiken:
Samenvatting Woord en Daad - Bedrijfsontwikkeling 2007 Azië Totaal aantal geholpen MKB-bedrijven Aantallen Nederlandse expert geleverd t.b.v. Bedrijfsontwikkeling Bedrag van leningen en garantiestellingen1 Bedragen financiële ondersteuning Ondersteuning partnerorganisaties 7 € 134.750 € 51.226 € 4.563 € 190.539 Arbeidsplaatsenindicatie bij de in 2007 geholpen MKB-bedrijven Opmerkingen • Meer dan 90% van de leningen wordt terugbetaald en dat geld kan opnieuw uitgeleend worden • In 2007 is circa 100.000 aan terugbetalingen ontvangen en deels ook alweer uitgeleend • In Azië zijn de geholpen bedrijven kleiner dan in Afrika en Centraal-Amerika door verschillen in branche/sector • In Azië is een bedrijf geholpen door een garantstelling (voor een deel van de lening) via een lokale bank • Vrijwel alle bedrijven groeien, floreren en nemen meer mensen in dienst die daarmee een inkomen krijgen
1 Deze bedragen zijn door de BDO-partners (Business Development Organisations) als leningen uitgegeven. Meer dan 90% van de leningen wordt terugbetaald en kan door de partner opnieuw uitgeleend worden. Woord en Daad heeft deze als besteding genomen.

Afrika 7 18 € 687.399 € 51.271 € 739.670

Centr. Amerika 5 5 € 120.165 € 42.549 € 19.773 € 182.487

Oost-Europa € 10.140 € 13.790 € 19.266 € 43.196

Totaal 369 30 € 952.454 € 159.836 € 43.602 € 1.155.892

357

1600 bestaande arbeidplaatsen + 530 nieuwe arbeidsplaatsen

Resultaten doelstelling 1 en 2 De doelstelling is gehaald. In de tabel een korte toelichting op de resultaten: Resultaten doelstelling 1 en 2 • 69 bedrijven zijn geholpen met inbreng van krediet, kennis en vaardigheden. Een klein aantal geassisteerde bedrijven betreft een start-up (11). • In het programma Bedrijfsontwikkeling in Bangladesh werden ruim 280 microbedrijven geholpen met een lening om door te groeien richting MKB (vijf of meer werknemers). De overige MKB-bedrijven zijn geholpen met een lening tussen de 5000 en 50.000 euro. • Ongeveer 8 individuele bedrijven zijn ondersteund door middel van een expertmissie. Daarnaast hebben er een aantal expertmissies plaatsgevonden waarbij groepen ondernemers ondersteund zijn (training, advisering). • De geholpen bedrijven hebben ongeveer 650 nieuwe arbeidsplaatsen gegenereerd. • Het programma Bedrijfsontwikkeling versterkt ook bestaande werkgelegenheid. Een investeringslening bij een bestaand bedrijf versterkt de bedrijfsactiviteiten. Bedrijven zijn daardoor in staat om werknemers in dienst te houden, zichzelf te positioneren voor toekomstige groei, en betalen belasting.

Resultaten doelstelling 3 Bedrijfsontwikkeling actief in tien landen en tien partners hebben een MKB-programma. De doelstelling om in tien landen en bij tien partners actief te zijn op het gebied van Bedrijfsontwikkeling is gehaald. In de tabel een toelichting een korte toelichting op de resultaten: Resultaten doelstelling  • In 10 landen met 13 partners is Bedrijfsontwikkeling gestart of is een Memorandum of Understanding getekend. • Naast de Bedrijfsontwikkeling-partners zijn er in alle landen ook contacten met ambassades, brancheorganisaties en andere organisaties op het gebied van private sectorontwikkeling. • Samenwerking met Nederlandse organisaties die actief zijn in private sector begint in diverse landen zichtbaar te worden. In Burkina Faso werken PUM en Woord en Daad bijvoorbeeld samen bij de doorstart van een fruitsapfabriekje en in de Filippijnen is samen met Oikocredit een lening verstrekt aan een grote coöperatie die o.a. rijst en jam op de markt brengt. • Woord en Daad heeft geparticipeerd in de BiD challenge als beoordelaar van business plannen. Samen met de BiD Challenge (bedrijfsplancompetities) wordt er gewerkt om ondernemers te identificeren en toegang tot financiering te geven.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 4

2.5.2 Samenwerking met partnerorganisaties en aanpak bedrijven
Partnerorganisaties De partnerorganisaties waarmee we in 2006 de samenwerking begonnen, hebben hun activiteiten verder uitgebreid. En we hebben nieuwe partnerorganisaties geselecteerd. Die nieuwe partnerorganisaties met wie we contact legden, hebben de eerste leningen inmiddels ook verstrekt of staan op het punt daarmee te beginnen. Tussen de partnerselectie tot het verstrekken van de eerste lening ligt een periode van 6 tot 12 maanden. Het eerste contact, het sluiten van een partnerovereenkomst (Memorandum of Understanding tussen de partner en Woord en Daad), het afstemmen van de aanpak en de juiste werkwijze bij het onderzoeken van de business case vragen tijd en aandacht. Maar als het zover is, is het begin gelegd van een relatie die veel kan betekenen voor ondernemers. Binnen de Bedrijfsontwikkeling werken we in de meeste gevallen samen met specialistische partnerorganisaties die verder geen andere ontwikkelingsprogramma’s in samenwerking met Woord en Daad uitvoeren. Het verstrekken van leningen is in veel landen ook gebonden aan specifieke wet- en regelgeving. In de samenwerkingsovereen-

komsten met Bedrijfsontwikkeling-partners wordt wel specifiek aandacht gegeven aan de mogelijke koppelingen met de interventies van de andere Woord en Daad-partnerorganisaties en contacten tussen de verschillende Woord en Daad-partnerorganisaties in hetzelfde land. Aanpak Er zijn een aantal grote barrières waar ondernemers bij banken tegenaan blijven lopen. Bijvoorbeeld de rentecondities en onredelijke onderpandcriteria. Ook is bij banken niet altijd de expertise voorhanden om de ondernemer bij te staan bij de uitdagingen en knelpunten binnen zijn bedrijf. We hebben in 2007 gezien dat onze rol ondernemers echt verder helpt. Met de financiële hulp in de vorm van een lening en de kennis en assistentie van onze lokale partner, of een Nederlandse expert, zien we vrijwel zonder uitzondering de geholpen bedrijven groeien

2.5.3 Expertmissies
Een goede ondernemer kan zijn eigen bedrijf runnen. Maar soms is het handig als je op het juiste moment hulp krijgt. Wanneer er behoefte was aan aanvullende expertise hebben we Nederlandse ondernemers/managers hun expertise laten overdragen.

Soort expertise Algemeen/management Viskweek Agro-business en algemeen management Woningbouw en staalconstructie Training ondernemersvaardigheden Viskweek Ondernemersplan maken (BiD coach) Training ondernemersvaardigheden Veeteelt en zuivelproductie Tomatenteelt Expertmissie/handelsmissie Soort expertise Algemeen management Algemeen management

Naam expert Hans Heijstek, consultant SMED Bert Schuilenburg, aquaculture expert Thom de Ruiter, sr. partner Climate and energy company Willem van de Haar, sr. expert bouw en constructie Corjan Legemate, interim-manager; Willemien Blankenauw, directeur/eigenaar warenhuis; Hans Heijstek Bert Schuilenburg Krijn Donker, manager automotive; Huibert Uittenbogaard, directeur/eigenaar technisch bedrijf; Hans Heijstek Corjan Legemate; Hans Heijstek Jan Wullink, landbouwer Krijn Buitelaar, sr. expert tuinbouwgewassen diverse Nederlandse ondernemers Naam Woord en Daad-medewerker John Lindhout, consultant SMED Gert Wiggelinkhuijsen, director SMED

Land Zuid-Afrika Zuid-Afrika (2x) Zambia Filippijnen (2x) Zuid-Afrika Bangladesh Zambia, Kenia, Zuid-Afrika (vanuit Nederland) Zuid-Afrika Nicaragua Nicaragua Bosnië-Herzegovina Land Zambia, Burkina Faso, Guatemala, Colombia, Sierra Leone Filippijnen (2x), Bangladesh (2x), Zambia, Zuid-Afrika (2x), Nicaragua

44 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

2.5.4. Partnerrelaties
Onderstaand een overzicht van de landen waar MKBontwikkelingen plaatsvinden
Land Filippijnen India Bangladesh Zuid-Afrika Ethiopië Zambia Nicaragua Guatemala Colombia BosniëHerzegovina Partner Tekton BDO Oikocredit Acess GSPI CSS ADC Oikocredit Gasha (via Hope) Zatac PAC Technoserve Partnerselectie Partnerselectie Dorcas Aid International Bosnia i Herzegovina Burkina Faso Burkina Bail Sierra Leone Partnerselectie Stand van zaken Actief Actief Actief Eerste business cases Actief Actief Actief Eerste business cases Actief Eerste business cases Partnerselectie Actief Eerste business cases Partnerselectie Eerste business cases Actief

Filippijnen Naast Tekton BDO zijn we gaan samenwerken met Oikocredit wat al heeft geresulteerd in een lening aan UMFI, een grote coöperatie die fair trade producten verbouwt. India Langzaam maar zeker komen de eerste business plannen binnen in India. De economische situatie in het land verkeert in een opgaande lijn, dus zorgvuldige selectie van bedrijven is nodig om de juiste bedrijven te helpen. Bangladesh Zowel de partner als de geholpen ondernemers presteren boven verwachting. Zuid-Afrika Er zijn geen nieuwe bedrijven geholpen in ZuidAfrika. Ook is er tegenslag geweest bij het visproject omdat 90% van alle pootvisjes dood gingen door een bacterie. Hierdoor kon slechts 20% van de visvijvers gevuld worden met vis. Desondanks is de lening dit jaar op tijd afbetaald. Ethiopië De samenwerking met Gasha en Hope Enterprises heeft niet gebracht wat we verwachtten. Er is weliswaar training gegeven aan ondernemers maar geen van hen heeft zich gekwalificeerd voor een lening. Er worden nieuwe afspraken gemaakt over hoe dit in 2008 moet verbeteren. Burkina Faso Via Burkina Bail zijn de eerste leningen verstrekt waarbij Woord en Daad 50% van het risico draagt. De eerste resultaten zijn stimulerend, mede doordat Burkina Bail haar rol als financiële dienstverlener al jarenlang beheerst.

Zambia Er is een MKB-partner geselecteerd: Zambia Agribusiness Technical Assistance Centre Ltd. (ZATAC). Deze partner richt zich op de integratie van kleine producenten (landbouw, veeteelt, natuurlijke producten) binnen productieketens.Het betreft vooral versterking van het MKB in de oostelijke provincie van Zambia. Sierra Leone Door de jarenlange oorlog is het voor ondernemers in Sierra Leone bijna onmogelijk krediet en ondersteuning te krijgen bij opzetten en uitbreiden van hun bedrijf. De partnerselectie is nog niet afgerond. Nicaragua Partner PAC heeft de eerste leningen aan bedrijven verstrekt met goede resultaten. PAC is actief binnen landbouw en veeteelt. Helaas is een onderneming die minigroenten verbouwt en exporteert en een daaraan verbonden verpakkingsbedrijf eind december gestopt vanwege productieproblemen (en daardoor gebrek aan verkoop). De leningen zijn echter (doordat de boeren en verpakker door onzer partner PAC betaald zouden worden uit de verkoopopbrengsten) niet verloren gegaan en volledig beschikbaar voor een volgende business case. Guatemala Er is gestart met partner Technoserve die zich richt zich op bedrijvigheid op het platteland. Er is een specialist aangenomen die ondernemers helpt bij product- en marktontwikkeling, financiële planning en het maken van een business plan en vinden van lokale financiering. Ook zijn er gesprekken met een christelijke microfinancieringsinstelling voor een partnerschap. Colombia Op middellange termijn zijn er mogelijkheden om met het nog jonge microfinancieringsbedrijf (Forjar) van onze bestaande partner CDA te gaan samenwerken. In Colombia zijn ook we in gesprek met het Fondo Biocomercio. Dit fonds richt zich op leningen en participaties voor bedrijven die de biodiversiteit beschermen (biologische landbouw, eco-toerisme, etc.) Bosnië-Herzegovina De samenwerking op het gebied van Bedrijfsontwikkeling vindt plaats met de lokale vestiging van Dorcas Aid International in Bosnië-Herzegovina. Het programma Bedrijfsontwikkeling richt zich op de opzet van bedrijven, netwerken (incl. commerciële relaties met Nederlandse bedrijven) en associaties in de landbouw en houtsector.

2.5.5 Evaluaties
Bij een landbouwproject in India (gestart in 2004) bleek dat dit project te veel vanuit de Nederlandse aanpak is bedacht en dat er meer aandacht moet zijn voor cultuurverschillen en marktplanning. Dit bleek uit het ontbreken van een ondernemer ter plaatse met een duidelijk eigen plan.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 45

In Bangladesh (gestart in 2006) is o.a. gekeken naar de rol van Woord en Daad. De onderzoekers (het Institute for Social Studies) waren vol lof over de manier waarop het programma is opgezet en onze rol daarbij. Alle bedrijven bleken levensvatbaar te zijn en het programma als geheel functioneerde duurzaam. De evaluatie toonde aan dat de effecten op armoedebestrijding afhankelijk zijn van het type bedrijf: productiebedrijven met vooral laaggeschoolde werknemers in dienst, helpen het meest de mensen die onder de armoedegrens leven. Niet-

producerende bedrijven hebben meestal geschoolde mensen in dienst, en dragen op andere manieren bij aan armoedebestrijding (werkgelegenheid, een relevant product goedkoop en goed te leveren). SMED Afgerond Evaluatie armoede impact van SMED Interne procesevaluatie landbouwproject India Partner Land

CSS WDI

Bangladesh India

2.5.6 Beleidsbeïnvloeding
De doelstelling is dat per 2010 het opstarten van een bedrijf in 5 landen makkelijker is geworden en de overheid concrete stappen heeft genomen om MKB-ontwikkeling te stimuleren. Doelstelling 2007 2 partners zijn betrokken bij beleidsbeïnvloeding richting overheid Resultaat 2007 In geen één land is de wet- en regelgeving aangepast Gerealiseerd in 2007 Nauwelijks zichtbare effecten

Leerpunt
• Ieder land is anders. De partner, de branche waarop wordt gefocust, het zakelijke, financiële en politieke klimaat. Een nauwe relatie met de lokale partner en goede afstemming voor de start is belangrijk. • Leningen zijn niet voldoende. Kennis is cruciaal om de lening optimaal te kunnen benutten voor de groei van een bedrijf. Monitoren van bedrijven die een lening hebben ontvangen is het devies. • Het ene bedrijf creëert extra arbeidsplaatsen voor armen (productiebedrijven) terwijl een ander bedrijf dat zijn lening investeert in technologie, minder arbeidsplaatsen creëert maar wel een beter voedselproduct op de markt brengt. Het helder stellen van de verschillende indicatoren waarop een business case wordt beoordeeld is vooraf en tijdens de lening nodig om duidelijk te maken wat de effecten zijn. • Het is onmogelijk alle positieve effecten in 1 bedrijf terug te willen zien. Ieder land en elke partner dient dus een duidelijke eigen focus te hebben op de sector die wordt geholpen, de grootte van de bedrijven en de effecten van die bedrijven op armoedebestrijding. • Eenvoudige bedrijven blinken niet altijd uit in ideale werkomstandigheden terwijl de situatie voor de werknemers zelf voordat ze die baan hadden juist nog veel en veel slechter was. Alertheid op misstanden maar ook aandacht voor de relatieve verbeteringen is blijvend geboden.

46 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

‘Ik heb een krediet om een tweedehands bestelbus te leasen.’

Interview

In Burkina Faso werkt Woord en Daad samen met Burkina Bail. Deze organisatie verstrekt leningen en technische capaciteit aan midden- en kleinbedrijven. Door de steun bij het opzetten en uitbreiden van bedrijven, worden arbeidsplaatsen gecreëerd en wordt de lokale economie gestimuleerd. Mahamadou Zangre startte startte 20 jaar gelden een kruidenierswinkeltje onder de naam Ezama. Nu is hij de eigenaar van drie minisupermarkten in de hoofdstad van Burkina Faso en heeft hij besloten om ook de distributie van producten in eigen beheer te gaan nemen.

Profiel
Naam: Mahamadou Zangre Plaats: Ouagadougou, Burkina Faso Leeftijd: 55 jaar Werk: ondernemer, eigenaar van drie supermarkten Gezinssamenstelling: gehuwd, 10 kinderen Naam bedrijf: Ezama Sinds wanneer klant van Burkina Bail? Sinds 2007. Omdat mijn bedrijf groter werd en ik mijn klanten beter wil bedienen, heb ik een krediet bij Burkina Bail om een tweedehands bestelbus te leasen. De lease is voor een periode van drie jaar. Burkina Bail is een betrouwbare partner. Ze geven ook adviezen over de beste vorm van financiering van de groei van mijn bedrijf. Dat waardeer ik enorm. Hoe is het ondernemersklimaat in je omgeving en sector? De bedrijven in mijn sector zijn te onderscheiden in twee soorten: bedrijven van de lokale bevolking en bedrijven van de Libanese ondernemers. De Libanese ondernemers hebben een sterke positie in zowel de detailhandel als de groothandel en bevoordelen elkaar. De Libanese groothandel geeft betere prijzen aan de Libanese detailhandel. Voor de lokale detailhandel is dat dus heel moeilijk concurreren. Dat is ook de reden waarom ik een paar jaar geleden zelf als groothandel ben gaan opereren. Daarmee kan ik betere marges realiseren in mijn eigen supermarkten en ook concurreren met de Libanese groothandelaren. Wat maakt je bedrijf succesvol? Klantvriendelijkheid en service. Dat is de belangrijkste vaardigheid die ik nodig heb om klanten te binden. Ik probeer klanten het gevoel te geven dat ze welkom en belangrijk zijn. Hoe schat je de waarde van Burkina Bail voor je bedrijf in? De lease- en betalingsfaciliteiten van Burkina Bail passen binnen de behoeften van mijn bedrijf. Andere banken verstrekken met tegenzin leningen voor transportmiddelen, stellen onredelijke eisen op gebied

van onderpand of vragen buitensporig hoge rente. Via Burkina Bail heb ik de bestelbus kunnen leasen. Burkina Bail begrijpt de situatie van kleine ondernemers als ik en behandelt zijn klanten met respect. Hoe zijn de resultaten van je bedrijf? Het gaat erg goed met Ezama de laatste jaren. In 2002 is mijn bedrijf geformaliseerd en sindsdien is de groei opvallend geweest. De laatste drie jaren is mijn verkoop met 15% per jaar gestegen. Ik bezit nu drie kleine supermarkten. Daarbij lever ik als groothandel aan winkeliers en met de nieuwe bestelbus kan ik ook producten afleveren bij mijn klanten. Ik heb in totaal 22 mensen in dienst. Wat was de belangrijkste gebeurtenis voor je bedrijf in 2007? Dat was eigenlijk geen fijne gebeurtenis. Eind 2007 maakte ik de balans op en deed mijn jaarlijkse voorraadinventarisatie. Toen bleek dat er een partij goederen over de datum was en onverkoopbaar was geworden. Waar kijk je naar uit in 2008? Als een vervolg op de gebeurtenis aan het eind van 2007, zie ik er naar uit mijn voorraadbeheer te digitaliseren. Ik heb al een paar computers, maar ik wil een computer met software speciaal voor het voorraadbeheer. Maak je je zorgen, wanneer je vooruitkijkt? Wat mij bezorgd maakt zijn de veranderingen in wetgeving en belasting. Dat is een externe factor waar ik geen invloed op heb. Maar over mijn eigen bedrijf ben ik erg optimistisch.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 47

2.6

Noodhulp

en Tear en daarnaast Medair hebben hun bijdrage geleverd in de hulp aan mensen in nood in gebieden waar Woord en Daad geen lokale partners heeft.

Elk jaar weer laten bij grootschalige en kleinschalige noodsituaties mensen het leven, blijven mensen achter die familieleden moeten missen en verliezen mensen hun waardevolle bezittingen en bestaansmiddelen. Ook doen er zich situaties voor dat mensen alles moeten achterlaten, omdat ze moeten vluchten voor natuurgeweld of conflicten waardoor mensen ontheemd raken en zonder middelen zichzelf moeten zien te redden.

2.6.2 Uitvoering noodhulpacties
Woord en Daad biedt veelal hulp in gebieden die getroffen zijn door natuurgeweld of ongelukken zoals brand. Dit is geen principiële keus, maar meer een gegeven vanuit de praktijk. De partnerorganisaties van Woord en Daad werken veelal in stabiele gebieden vanwege de ontwikkelingsdoelstelling van de organisaties. Projecten vanuit het verleden Tsunami 2004 In 2007 werden de laatste tsunamiprojecten goedgekeurd. Eén van Word and Deed-India naar aanleiding van de evaluatie; de ander van Ladder of Hope. Dit betrof de bouw van 49 huizen in Sri Lanka.
14% 5%

2.6.1 Overzicht resultaten Noodhulp
Ook in 2007 zagen onze partnerorganisaties zich weer geconfronteerd met veel leed als gevolg van rampen. Overstromingen, stormen, aardbevingen en brand vroegen onze aandacht. Niet alleen onze lokale partners in het Zuiden hebben zich ingezet, ook 0% de leden van het cluster noodhulp ZOA, Red een Kind 8%
19%

Overzicht van de noodhulpbestedingen (bedragen als percentages) De uitgaven voor noodhulp en rehabilitatie in 2007 vormden 5% van alle projectuitgaven. In onderstaande tabel is te zien in welke soort situaties hulp is gegeven. De volledige projectenlijst is te vinden op 0% www.woordendaadjaarverslag.nl.
54%

8%

19% 14%

Tsunami 2004 Orkanen 2004/2005 Aardbevingen Natuurgeweld Geweld Overig

54%

5%

Overzicht van de noodhulpbestedingen (bedragen) Projectcategorie

Tsunami 2004

Orkanen 2004/2005 In oktober 2005 werd Guatemala getroffen door orkaan Stan. In eerste instantie was het de bedoeling dat AMG-Guatemala zorg zou dragen voor de uitvoering van de noodhulpactiviteiten. AMG gaf echter aan onvoldoende capaciteit te hebben. Om deze reden werden overige fondsen via Tearfund UK en Word and Deed Canada uitgegeven. Er werden wegen gerepareerd, watersystemen hersteld en 16 huizen herbouwd door Tearfund UK. Woord en Daad Canada herstelde een brug. Op 20 september 2004 werd het noorden van Haïti getroffen door de zware orkaan Jeanne. Ruim twee jaar na deze gebeurtenis voelen mensen nog steeds de gevolgen. Woord en Daad heeft in 2007 de tweede fase van het rehabilitatieproject goedgekeurd van de partnerorganisatie Parole et Action. Aardbevingen 2005/2006 Op 8 oktober 2005 werd een groot deel van NoordPakistan en India getroffen door een zware aardbeving. Woord en Daad heeft dit jaar, via Medair, 11 scholen die na de aardbeving herbouwd werden, van meubilair voorzien. In mei 2006 trof een zware aardbeving het dichtbevolkte gebied in Yogyakarta en centraal Java. Via onze clusterpartner Tear kregen 68 kinderen voedsel, 50 mensen kregen een lening en 68 families konden een nieuw huis bouwen. Nieuwe projecten in 2007

Bestedingen in euro’s 253.598 182.143 61.261 707.715 102.583 4.557 -143.565 1.168.292

Tsunami 2004 (Sri Lanka, India) Orkanen 2004/2005

Orkanen 2004/2005 (Haïti, Guatemala)

Aardbevingen Aardbevingen (Java, Pakistan, Peru) Natuurgeweld
Geweld (Sri Lanka) Geweld Overig (Liberia) Totaal

Natuurgeweld (Bangladesh, Burkina Faso, Colombia, de Filippijnen, India, Nicaragua, Tsjaad)

Overig Diverse posten te verrekenen eerdere jaren/koersverschillen etc.
Overzicht van de noodhulpprojectevaluaties Programma-evaluatie noodhulp: alle noodhulp van 2003-2006 Evaluatie noodhulp na overstroming Evaluatie rehabilitatieproject aardbeving Gujarat Evaluatie kwaliteit en efficiëntie huizenbouw na tsunami Lopend Evaluatie noodhulpprojecten Ethiopië Hope IREF WDI LoH

India India Sri Lanka

Natuurgeweld Koudegolf In januari was er hulp nodig om mensen te beschermen tegen de jaarlijkse koudegolf die Bangladesh

Ethiopië

48 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

enige tijd in zijn greep hield. CSS reikte dekens uit aan kwetsbare mensen. Brand In de periode 15 tot 20 mei 2007 vonden er diverse incidenten met brand plaats in de buurt van Repalle (India). Er werden 125 mensen geholpen door IREF. In november was er brand in Singarini Colony waar Word and Deed-India noodhulp verleende. Overstromingen In juli en augustus 2007 viel veel regen in Burkina Faso, onder andere in het Bama-departement, waar familie van enkele adoptiekinderen woont. Bij het dorpje Benaverou bezweek een eerder door Woord en Daad gebouwde dam als gevolg van het vele water. CREDO zorgde voor de distributie van hulpgoederen rond Bama en maakte een plan voor herstel van de dam, dat werd goedgekeurd. De noodhulpactie verliep in samenwerking met ZOA. In augustus en september liet de moesson zich gelden in Bangladesh en leidden overstromingen tot ernstige problemen. Er werden direct hulpgoederen gedistribueerd en er werd een rehabilitatieproject opgezet door CSS. ZOA leverde financieel een bijdrage. Gedurende de derde week van september 2007 viel ook veel regen in de regio Andhra Pradesh, India. Veel gebieden langs de rivieren overstroomden. IREF hielp 500 mensen met directe hulpgoederen. In oktober moest het regionale kantoor van PAC (Nicaragua) van nieuwe apparatuur worden voorzien omdat deze verloren was gegaan als gevolg van het buiten haar oevers treden van de Rio Grande de Matagalpa, net toen personeel van Woord en Daad ter plekke was. In oktober 2007 vonden ook overstromingen plaats op verschillende plaatsen in Colombia en in India. Ongeveer 160 mensen in Cordoba en 50 mensen in Cartagena kregen dekens, voedsel en medische hulp via onze lokale partner CDA. Stormen en orkanen In oktober 2006 vond een eruptie plaats van een grote vulkaan in de Filippijnen. Twee maanden later werd hetzelfde gebied getroffen door de tyfoon ‘Reming’ die ernstige verwoestingen aanrichtte. In de loop van 2007 worstelden mensen nog steeds met de gevolgen van deze dubbele ramp. Via AMGFilippijnen verschaften we primaire hulpgoederen, materialen voor huizen en werd een seminar over ‘disaster preparedness’ gegeven. Door een storm op 17 mei 2007 werd een groot aantal huizen verwoest in Tsjaad. Lokale partner BAC herbouwde 100 huizen met lokale materialen. Vers in ons geheugen liggen nog de verwoestingen die in Bangladesh door de cycloon Sidr werden aangericht op 16 november. Deze cycloon kostte aan meer dan .000 mensen het leven en liet een grote

ravage achter. Onze partnerorganisatie CSS kon dankzij financiële steun hulp verlenen aan de vele getroffenen. Deze actie was de grootste van het afgelopen jaar. Aardbevingen Peru werd op 15 augustus 2007 opgeschrikt door een zware aardbeving. CDA, partner van Woord en Daad in Colombia, verschafte primaire medische en psychosociale hulp in samenwerking met lokale Peruaanse organisaties Conflictsituaties In Sri Lanka is al lange tijd een burgeroorlog aan de gang. Veel mensen zijn gevlucht. Via onze lokale partner Ladder of Hope (voorheen CSI) kon hulp geboden worden aan 1000 vluchtelingen (voedsel, medische hulp etc.), leerden 80 jongeren een vak en kregen 90 kinderen de nodige medische zorg. Overig In februari 2007 werden mensen in Burkina Faso bedreigd door een meningitisuitbraak (treedt jaarlijks op in de ‘meningitis belt’). Het betrof dit keer meningitis van een gevaarlijk type, waartegen de gratis vaccinatie van de overheid onvoldoende beschermde. Omdat de epidemie een risico vormde voor de 810 adoptiekinderen, werden zij en het personeel van CREN en CSPS door partnerorganisatie CREDO gevaccineerd met een vaccin dat wel bescherming bood tegen dit type meningitis (gefinancierd uit programma Basisvoorzieningen).

2.6.3 Evaluaties
De evaluatie bij IREF gaf aan dat deze vorm van kleinschalige noodhulp in het gebied waar de partner werkt, relevant is voor de doelgroep. Wel was er de aanbeveling om bij de uitvoering de mensen zelf meer te betrekken. Bij Ladder of Hope in Sri Lanka is door een onafhankelijk bouwkundig ingenieur vanuit de gebouwde huizen een materiaallijst opgesteld en berekend hoeveel de huizen zouden mogen kosten. Bij vergelijking met de werkelijk gemaakte kosten bleek dat de partner de huizen efficiënter had gebouwd dan de ingenieur berekend had. Na de aardbeving in Gujarat in 2001 had Word and Deed-India in twee dorpen huizen gebouwd en in één dorp irrigatieprojecten uitgevoerd. In één dorp bleek het onderhoud van alle gebouwen erg slecht te zijn, terwijl dat in het andere dorp veel beter was. Het irrigatieproject bleek maar door weinig boeren gebruikt te worden. In de tweede helft van 2007 is het programma noodhulp geëvalueerd. De uitkomsten van de evaluatie waren over het algemeen positief. Het evaluatierapport geeft aan dat Woord en Daad

Woord en Daad > jaarverslag 2007 49

in staat is snel en effectief op noodsituaties te reageren door korte lijnen binnen de organisatie en dat de partners goed presteren als het gaat om de uitvoering ter plaatse. Sterke punten: • de projecten zijn over het algemeen relevant; • partnerorganisaties dienen hun voorstellen vlot in en Woord en Daad beoordeelt deze voorstellen in een kort tijdsbestek; • ongeveer 82% van de projecten is uitgevoerd in lijn met het overeengekomen budget. Bij de overige 18% werd iets meer afgeweken van het oorspronkelijke budget. Zwakke punten: • kwaliteit van de rapportage; • tijdsplanning die niet altijd even goed bleek te zijn, ruim de helft van de projecten liep vertraging op.

Woord en Daad heeft inmiddels een respons geformuleerd op deze evaluatie waarin vrijwel alle aanbevelingen worden overgenomen. Naar aanleiding van de evaluatie zal onder andere het noodhulpprogramma worden hergedefinieerd als faciliteit die beschikbaar is wanneer nodig. In samenwerking met sleutelpartners op het gebied van noodhulp zal een ‘toolkit’ ontwikkeld worden waarmee partners de uitvoering van noodhulpacties beter zullen kunnen stroomlijnen. Verder wordt rehabilitatie en preventie van rampen onderdeel van het programma Basisvoorzieningen.

Leerpunten
• Beoordeling van noodhulpaanvragen vraagt om andere criteria dan bij structurele projecten (noodhulp als faciliteit). • Als ontwikkelingsorganisaties hebben partners verschillende uitvoerende capaciteit voor noodhulp. Met behulp van op te stellen criteria zijn partners op capaciteit in te delen, zodat duidelijker wordt welke soort en omvang van hulp een partner aankan.

50 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

‘De situatie is moeilijk. We moeten overleven.’
In augustus en september leidde een overvloedige moesson in Bangladesh tot overstromingen en ernstige problemen. Veel mensen moesten hun huizen verlaten, op de vlucht voor het water. Door onze lokale partner Christian Service Society (CSS) werden direct hulpgoederen gedistribueerd en werd tijdelijk onderdak geboden. In een latere fase werd een rehabilitatieproject opgezet door CSS. In de eerste fase kregen 21.500 mensen hulp. Zij ontvingen noodhulppakketten met daarin rijst, spliterwten, zout, olie, droge melasse, 20 waterzuiveringstabletten, ORS (Oral Rehydration Solution, medicijn tegen diarree en cholera) en kleding.

Interview

Profiel
Naam: Anjura Plaats: Bangladesh Leeftijd: 60 Werk: huisvrouw, haar man is een landloze boer Gezinssamenstelling: vier personen Hoe bent u betrokken bij CSS? Ik kreeg hulp van CSS in augustus 2007. Toen werd ons land getroffen door hevige overstromingen als gevolg van zware moessonregens. Ons huis kwam hierdoor onder water te staan. CSS hielp me met opvang en gaf ons droge kleding, voedsel en medicijnen tegen cholera. Hoe zag uw leven voor deze ramp eruit? Voor de ramp was het leven niet gemakkelijk maar konden we net rondkomen van het inkomen dat we verdienden. En op dit moment (januari 2008)? Hoewel het er direct na de ramp slecht uitzag voor ons, is de situatie nu wat beter. De hulp heeft weer hoop gegeven maar het blijft overleven. Wat betekende de hulp van CSS tijdens en na de ramp? De situatie tijdens de overstroming was vreselijk. De eerste dag van de overstromingen kwam het water tot onze enkels, de volgende dag stond het water zo hoog dat ik niet meer kon koken. De situatie werd zo erg dat we de dag daarna onze bezittingen verplaatsten naar een nabijgelegen basisschool. Het was een vreselijke ervaring, ik had slapeloze nachten, er was bijna geen eten en soms zelfs helemaal geen eten. In de schuilplaats waar we onderdak hadden gevonden was te weinig ruimte. Zonder voedsel en goed drinkwater moesten we zes dagen overleven. Veel mensen werden ziek. Zelf kon ik drie dagen niet opstaan omdat ik ernstige cholera had gekregen. Toen kwam de hulp van CSS: het was een wonder. Ik kreeg kleding en andere hulpgoederen en

kon eindelijk na 15 dagen weer schone kleren aantrekken. De hulp van CSS betekende nieuwe hoop. Wat vond u van de manier waarop u tijdens de ramp geholpen werd? Zouden er nog dingen verbeterd kunnen worden? Voor Anjura is dit een moeilijke vraag. CSS heeft echter wel ideeën daarbij. ‘We kwamen niet direct op het idee om de cycloonschuilplaatsen te gebruiken voor opvang, maar toen we ze gingen gebruiken bleek dat een goede zet te zijn. Volgende keer zullen we eerder gebruikmaken van deze faciliteiten voor de opvang van mensen die tijdelijk onderdak nodig hebben tijdens of na een overstroming of andere natuurramp.’ Waar verheugt u zich op in 2008? Ik hoop dat we in 2008 in ons onderhoud kunnen voorzien en dat we niet opnieuw getroffen worden door een ramp als deze. Waar maakt u zich zorgen over voor het komende jaar? De situatie is nog steeds moeilijk, we moeten overleven.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 51

3

Hoe wij het werk evalueren en verbeteren

52 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Woord en Daad wil een lerende organisatie zijn. Leren van wat goed én van wat mis ging. Analyseren in welke context we werken en hoe we daarop in moeten spelen. Daarom heeft Woord en Daad onderzoek en evaluatie een aparte plaats gegeven in de organisatie in de afdeling Advies en Onderzoek. Vanuit deze afdeling worden project- en programma-evaluaties gecoördineerd, en wordt onderzoek begeleid en uitgevoerd1. In dit hoofdstuk een verslag hoe dit in 2007 verliep.

3.1

Overzicht resultaten Evaluatie en Onderzoek

Aan het begin van dit hoofdstuk worden de cijfers achter de plannen vergeleken met de realisatie. Uiteraard is het slechts een cijfermatige samenvatting. In de andere paragrafen vindt u het verhaal achter de cijfers.
Budgetlijn 5.1 Onderzoek 5.2 Evaluatie 5.4 Kennismanagement en -deling 5.5 Beleid, afstemming 5.6 Overige/Algemeen Totaal (uren zijn excl. indirecte uren) 3.990 4.608 Geplande uren 1.831 1.052 574 533 Gerealiseerde uren 1.652 1.142 953 861 Geplande bestedingen 82.500 30.000 19.000 2.500 35.000 169.000 Gerealiseerde bestedingen 66.064 34.205 17.618 1.121 34.791 153.799

Evaluaties
Budgetlijn Plan In voorbereiding Aantal evaluaties Plan % van projecten Kosten Realisatie Plan Uren A&O Realisatie

Projectevaluaties Onderwijs Arbeid en Inkomen Basisvoorzieningen Noodhulp Algemeen Totaal Projectevaluaties Programma-evaluatie noodhulp 1 9 11 10 4 3 37

5 5 5 3 1 17 1

1 1 3 1 6

6 1 1 1 9

1 6 1 1 1 10

¤ 100.000 ¤ 113.000 ¤ 60.000 ¤ 34.000 ¤ 25.000 ¤ 332.000 ¤30.000

0,8% 1,6% 1,8% 1,9% 0,0% 1,3%

¤ 65.151 ¤ 68.498 ¤ 43.984 ¤ 13.959 ¤ 20.126 ¤ 211.717 ¤ 34.205

0,6% 1,2% 1,2% 1,2% 0% 0,9%

% van projecten
200 324 236 128 104 992 60

Uitgesteld

Afgerond

Lopend

368 360 128 50,5 106,5 10132 128,5

Programma

Aantal onderzoeken In uitvoering Afgerond

Kosten % van totaal

Tijdsbesteding A&O % van totaal 14% 20% 20% 21% 19% 6% 100%

Bedrag (€) 17.060 29.937 80 2.057 16.930 0 66.064

Uren 235 338 326 344 307 102 1652

Programma-overstijgend onderzoek Basisvoorzieningen Onderwijs Vakonderwijs en arbeidsbemiddeling Bedrijfsontwikkeling Algemeen Totaal
1

35 4 1 3 10 53

7 3 2 1 1 14

26% 45% 0% 3% 26% 0% 100%

2

eleidsbeïnvloeding valt eveneens onder de afdeling Advies en Onderzoek. B Een verslag van deze activiteiten is te vinden in hoofdstuk 4 ‘Hoe wij beleid beïnvloeden’. osten projectevaluatie vallen budgetair onder Projecten en Programma’s K

Woord en Daad > jaarverslag 2007 53

Onderzoeksprojecten waaraan in 2007 is gewerkt Een volledige beschrijving van de verschillende onderzoeken is te lezen op www.woordendaadjaarverslag.nl. Programma-overstijgend onderzoek • Contextanalyses voor een groot aantal landen voor de onderwerpen agribusiness & voedselvoorziening, gezondheidszorg & hiv/aids en onderwijs (totaal 39) • Duurzaamheid in OS • Relatie mensvisie en ontwikkelingssamenwerking • Een geïntegreerde aanpak in OS Programma Basisvoorzieningen • Opzetten van een community-based gezondheidszorgverzekering • Standaarden voor kosten van bouwprojecten • Ondersteuning van gemeenschappen via netwerkorganisaties • Participatie in noodhulpprojecten • De rol van kerken in Afrika in de hiv/aids pandemie • Vergelijking onderhoudssystemen voor waterpompen • Haalbaarheidsstudie voor een conferentie over seksualiteit in de Afrikaanse context Programma Onderwijs • Verkennend onderzoek naar visies op onderwijskwaliteit • Integratie van 'work skills' in het onderwijs • Effectiviteit en effecten van kostscholen gebaseerd op ervaringen en visies van partners Programma Vakonderwijs en arbeidsbemiddeling • Beroepsonderwijs in het Zuiden, beleid en praktijk van Woord en Daad • Effecten van arbeidsmigratie • Vergelijking van kosten van vakonderwijsprojecten • Samenwerking vakonderwijs en bedrijfsleven Programma Bedrijfsontwikkeling • Impact meting van landbouwketenontwikkeling • Ontwikkelen van een evaluatie-instrument voor microbedrijfjes • Effect van clustering op bedrijfsontwikkeling • Sociale fondsen voor microkredietprogramma's • Inventarisatie van SMED-contacten • Sector analyse 'Business Development Services' • Verkenning van en bezinning op internationale handel • Markten en diensten t.b.v. landbouwketens • Ontwikkeling van micro-bedrijfjes naar MKB • Fondsen voor en financiering van microkredietprogramma's • Microkredietinstellingen

Toelichting afwijkingen van de begroting Onderzoek: De lagere uitgaven in vergelijking met de begroting hebben te maken met een beleidswijziging, die na evaluatie van het eerste kwartaal is doorgevoerd. De externe uitbesteding van onderzoek bleek duur. Verder concludeerden we dat met het uitvoeren van eigen onderzoek kennis ook makkelijker intern bleef ‘hangen’. Daarom is besloten de eigen onderzoekscapaciteit met twee mensen uit te breiden. Uiteraard moest deze beleidswijziging leiden tot lagere uitgaven. Dat is gerealiseerd. De uren voor onderzoek zitten op hetzelfde niveau als begroot. Dat komt vooral doordat de nieuwe onderzoekers in hun inwerkperiode nog weinig uren aan onderzoek konden besteden. Daarnaast is er meer tijd geïnvesteerd in beleidsontwikkeling. De verwachting is dat het percentage indirecte uren zal dalen in 2008. Evaluatie: Het betreft hier twee bedragen: de uitgaven voor de programma-evaluatie Noodhulp (34.205), en de uitgaven voor de projectevaluaties (211.717). Beide typen evaluaties worden verantwoord in hoofdstuk 2. Budgettair vielen de projectevaluaties onder de begroting van Projecten en Programma’s, terwijl de programma-evaluatie budgettair onder Advies en Onderzoek viel. Wat betreft de projectevaluaties zijn er minder evaluaties afgerond dan gepland. De reden hiervoor is dat de planning van evaluaties voor 2007 nog niet met partners kon worden afgestemd maar door Woord en Daad was opgesteld. Daardoor was de planning voor een deel te ambitieus. Omdat de planning voor 2008 helemaal opgesteld is vanuit evaluatieplanningen van partners zelf, is het de verwachting dat dit in 2008 zal verbeteren. Doordat minder evaluaties konden worden afgerond, is ook minder geld uitgegeven. Vanuit de projecten is € 318.364 beschikbaar gekomen voor evaluaties2. € 211.717 is besteed aan projectevaluaties en € 34.205 aan programma-evaluatie noodhulp. Het resterende bedrag zal in 2008 besteed worden aan de projectevaluaties die voor 2007 gepland waren, maar pas begin 2008 konden worden goedgekeurd.

3.2

Woord en Daad als lerende organisatie

2 ver alle projectkosten wordt 1,4% gereserveerd voor projectevaluaties. O

Met de oprichting van de afdeling Advies en Onderzoek medio 2006 heeft Woord en Daad een belangrijke stap gezet om leren structureel te verankeren binnen de organisatie. Maar dat betekent nog niet dat het leren automatisch gaat.

54 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Na anderhalf jaar is de visie van Woord en Daad op het lerende karakter van de organisatie nog volop in beweging, maar een aantal belangrijke lessen hebben we al geleerd. Eén van die lessen is dat de uitkomsten van onderzoek en evaluatie meegenomen worden bij het doorlopen van de beleidscyclus. Dit bevordert dat uitkomsten ook echt vertaald worden in beleid, en -vice versa- dat belangrijke beleidsmatige vraagstukken worden meegenomen in evaluatie en onderzoek. Concreet doet Woord en Daad dit door de beleidscyclus van de organisatie (beleidsplan, jaarplan en -begroting, jaarverslag) te koppelen aan een aantal activiteiten: - Eindmemo’s: van ieder afgerond onderzoek en evaluatieproject wordt een eindmemo opgesteld, waarin de belangrijkste conclusies en aanbevelingen worden samengevat. Deze eindmemo’s gaan altijd ter bespreking langs de Directieraad, en vormen een belangrijke inbreng bij het schrijven van het jaarplan en jaarverslag. - Leerinventarisatie: Twee keer per jaar, in december en juni, analyseert de afdeling Advies en Onderzoek wat er binnen de organisatie is gebeurd met de uitkomsten van onderzoeken en evaluaties die minimaal 9 maanden en maximaal 15 maanden eerder zijn afgerond. Concreet betekent dit dat we langsgaan bij de medewerkers die destijds de opdracht gaven voor het onderzoek, of bij degene die de uitkomsten zou opvolgen richting de partnerorganisatie in het Zuiden. Hierbij gaan we na of er iets gedaan is met de conclusies en aanbevelingen. Zo niet, dan proberen we hier-

-

-

-

-

voor de reden te achterhalen. Doordat we dit twee keer per jaar doen, krijgen we inzicht in de relevantie en toepasbaarheid van de evaluaties en onderzoeken die we uit (laten) voeren. Tegelijkertijd kan het belangrijke managementinformatie opleveren, bijvoorbeeld als blijkt dat belangrijke aanbevelingen uit onderzoek en evaluaties structureel niet worden opgevolgd. De resultaten van de eerste leerinventarisatie, uitgevoerd eind 2007, zijn te vinden in de paragrafen Onderzoek en Evaluatie. Beleidsdag: Eén keer per jaar organiseert Woord en Daad een beleidsdag. Op deze dag bespreken we actuele ontwikkelingen en nieuwe thema’s, die een vertaalslag dienen te krijgen in het beleidsplan. Bezinningsdag: Eén keer per jaar wordt een bezinningsdag voor alle medewerkers georganiseerd. Op deze dag stellen we een thema aan de orde dat we belangrijk vinden in het kader van ons werk, zoals de Presentiebenadering (zie paragraaf 3.5) Thematische kennisontwikkeling: Woord en Daad investeert extra in kennisontwikkeling op thema’s die voor het werk in het Zuiden van belang zijn, bijvoorbeeld vakonderwijs en -training. Dit doen we door het organiseren van conferenties, het organiseren van interne trainingen en het bij elkaar brengen van experts Partnerconsultaties: De jaarlijkse consultaties met partnerorganisaties uit het Zuiden vormen een belangrijke input voor beleidsontwikkeling en kennisuitwisseling. Nieuwe onderwerpen op de beleidsagenda van Woord en Daad worden altijd

Kennismanagementstructuur van Woord en Daad

Beleidsdagen
Resultaten onderzoeken en evaluaties

Expertmeetings

Beleid en uitvoering

Thematische kennisontwikkeling

Leerinventarisaties

Partnerconsultaties

Dit plaatje geeft een indruk van de kennismanagementstructuur van Woord en Daad. Gedurende het jaar hebben verschillende zaken een belangrijke invloed op de ontwikkeling van beleid en uitvoering. Als dit leidt tot beleidswijzigingen, dan wordt dit vastgelegd in het beleidsplan, en concreet uitgewerkt in het jaarplan. De belangrijkste lessen die we hierdoor leren gedurende het jaar, worden beschreven in het jaarverslag.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 55

ingebracht tijdens deze consultaties. Tegelijkertijd vormen ze een goed platform voor uitwisseling van kennis, en het signaleren van onderzoeksthema’s. Uiteraard beperkt het leren binnen de organisatie zich niet tot deze activiteiten, maar ze vormen wel belangrijke ijkpunten om opgedane kennis en ervaringen om te zetten in beleid.

De evaluatiepiramide

Programma evaluatie

allerlei soorten projectevaluaties

3.3

Evaluaties1

informele kennis

reguliere monitoring

‘We zijn blij met de evaluatie, want het helpt ons om de sterke en zwakke punten van ons programma te zien, en om heel concreet te werken aan verbetering.’ Dit zei een partner na afloop van een evaluatie. En dat raakt precies het hoofddoel voor evaluaties: leren en verbeteren. Naast leren en verbeteren vindt Woord en Daad het afleggen van verantwoording aan doelgroep, partners, het brede publiek en donoren van belang. Woord en Daad onderscheidt in evaluaties verschillende niveaus, die samen de ‘evaluatiepiramide’ vormen. De informatie uit reguliere monitoring (b.v. rapportages) en kennis die informeel bij partners aanwezig is, wordt gebruikt voor projectevaluaties. Projectevaluaties van partners dienen als bouwstenen voor programma-evaluaties van Woord en Daad. Om deze reden zijn projectevaluaties bij partners gezamenlijke producten van de partner en Woord en Daad. De fasen van elke evaluatie worden schematisch weergegeven in onderstaande figuur. 1. Voorbereiding - Woord en Daad stelt samen met de partner een Terms of Reference op waarin de evaluatievragen geformuleerd worden. Verder wordt naar een geschikte consultant gezocht als het gaat om een externe evaluatie. Deze fase vergt de meeste tijd. 2. Uitvoering - De definitieve Terms of Reference dient als een contract tussen partner en Woord en Daad. De consultant legt verantwoording af aan de partner, en niet aan Woord en Daad. Soms levert Woord en Daad nog input tijdens de looptijd, bijvoorbeeld op de te gebruiken enquêtes. 3. Rapport en eindmemo - Op basis van het rapport maakt Woord en Daad een eindmemo met daarin een korte samenvatting van de belangrijkste Fasen van evaluatie

punten uit de evaluatie. Deze wordt besproken door de afdeling Advies en Onderzoek en door de Directieraad. 4. De partner wordt gevraagd om op elk van de conclusies en aanbevelingen in de eindmemo te reageren en aan te geven wat ermee gaat gebeuren. 5. Tweemaal per jaar wordt een leerinventarisatie gemaakt waarin alle evaluaties die één jaar geleden afgerond zijn, worden onderzocht. We kijken dan in welke mate de aangegeven verbeterpunten ook werkelijk zijn doorgevoerd. Als dit nog niet het geval is, wordt dezelfde evaluatie in een volgende leerinventarisatie nogmaals meegenomen. Zo hopen we te garanderen dat het hoofddoel van evaluaties ook wordt bereikt. Wat er is gedaan in 2007? Alle partners hebben in 2007 een evaluatieplanning opgezet voor hun projecten, iets wat een jaar eerder nog niet het geval was. Zeventien partnerorganisaties hebben evaluaties uitgevoerd of zijn daar nog mee bezig en voor elf daarvan was dit de eerste ervaring met evaluaties. Vijf partners hebben de evaluatie helemaal of gedeeltelijk zelf uitgevoerd. De partners CREDO (Burkina Faso) en AMG-India hebben daarvoor een training gehad. Zelf heeft Woord en Daad de eerste programma-evaluatie uitgevoerd voor het noodhulpprogramma van 2003 tot en met 2006. De belangrijkste uitkomsten worden vermeld in paragraaf 2.6. De afdeling A&O heeft deze evaluatie voorbereid en begeleid. Daarnaast zijn op de vier gehouden partnerconsultaties met alle partners sessies gehouden over

Voorbereiding

Uitvoering

Rapport + eindmemo

Respons van partner

Leerinventarisatie na 1 jaar

1

e lijst van evaluaties en de inhoudelijke resultaten van de afgeronde evaluaties staan bij de betreffende paragrafen in hoofdstuk 2. D Op de website is ook een volledige lijst met evaluaties beschikbaar waar in 2007 aan gewerkt is.

56 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

evaluaties om de doelstellingen, uitgangspunten en procedures te bespreken. In december is de eerste leerinventarisatie uitgevoerd. Vier evaluaties waren al ongeveer een jaar geleden uitgevoerd. Hieruit bleek in één geval dat de partner vrijwel meteen de aanbevelingen had doorgevoerd, maar dat in een ander geval nog vrijwel niets gebeurd was met de aanbevelingen. In dit laatste geval wordt dezelfde evaluatie in de volgende leerinventarisatie opnieuw meegenomen om dan alsnog de voortgang van de verbetering in kaart te brengen. Samen met ICCO, Prisma en de Universiteit van Amsterdam is gewerkt aan een onderzoeksvoorstel om de impact van 25 jaar ontwikkelingswerk te onderzoeken op twee locaties in Ghana en Burkina Faso. Hiermee wordt ook beoogd een nieuwe evaluatiemethodiek te ontwikkelen. Eind 2007 is dit voorstel door alle partijen goedgekeurd en uitvoering zal vanaf 2008 plaatsvinden. Bij dit onderzoek wordt door de bevolking zelf gekeken naar alle soorten interventies die hebben plaatsgevonden en zij geven ook aan welke impact en relevantie die projecten hebben gehad op en voor hun leven. Belangrijkste conclusies en veranderingen • Procedures (intern en met partners) en gebruikte formats zijn verder ontwikkeld. Woord en Daad heeft een relatie met de partner en de partner heeft de relatie met de consultant. Met deze werkwijze wordt voorkomen dat een consultant zich opstelt als een 'door Woord en Daad gestuurde politieagent' en daarmee de openheid voor leren blokkeert. Wel heeft Woord en Daad medezeggenschap in de keuze van een consultant. • Tegelijkertijd kunnen er situaties voorkomen, dat een evaluatie vanuit Woord en Daad dwingend opgelegd wordt met als doel verantwoording af te leggen. Dergelijke onderzoeken noemen we audits om ze helder te onderscheiden van evaluaties (die dus in de eerste plaats een leerkarakter hebben). • Leren is nu definitief geïntegreerd en vastgelegd in de procedure van evaluaties. Een evaluatieproject wordt pas afgesloten als de partner een respons heeft gegeven, een jaar aan verbetering heeft gewerkt en als een jaar na datum onderzocht is in welke mate verbeteringen zijn doorgevoerd. • Het gebruik van projectevaluaties voor programma-evaluaties brengt eisen aan vraagstelling, vergelijkbaarheid en kwaliteit van projectevaluaties met zich mee. Er is een spanning tussen deze eisen en het uitgangspunt van bruikbaarheid, lokaal ownership en de nadruk op diversiteit van methodieken die Woord en

Daad belangrijk vindt voor projectevaluaties. Vanuit deze spanning gaat Woord en Daad vaker input leveren tijdens het proces van de evaluatie, bijvoorbeeld op de verdere uitwerking van enquêtes.

3.4

Onderzoek

Onderzoek dient ter versterking van de projecten en programma’s van Woord en Daad en haar partnerorganisaties. De meerderheid van de onderzoeken richt zich op operationele aspecten van het werk. Er is echter nadrukkelijk ook plaats voor meer strategisch onderzoek dat een bijdrage kan leveren aan de beleidsvorming. De onderzoeksagenda wordt opgesteld op basis van een inventarisatie van de behoeften die leven bij de partners en binnen de verschillende afdelingen van Woord en Daad. Gedurende het jaar wordt deze agenda waar nodig bijgesteld en aangevuld. De onderzoeken zijn heel divers van aard: contextanalyses, die per land en per sector de situatie in kaart brengen; verkennende studies, die voor een onderwerp de factoren identificeren en analyseren die het meest relevant zijn voor ons werk; beleidsstudies, waarin het beleid van Woord en Daad ten aanzien van een bepaald terrein wordt beschreven; onderzoeken naar nieuwe methoden van aanpak, en onderzoeken die belangrijke basisgegevens ten behoeve van lopende projecten verzamelen. De methoden die we inzetten in de verschillende onderzoeken zijn ook divers zoals literatuuronderzoek, interviews, enquêtes en veldonderzoek. Een deel van de onderzoeken wordt uitgevoerd door eigen onderzoekers van Woord en Daad. Daarnaast zijn er onderzoeken die worden uitgevoerd door externe onderzoekers of door studenten van hogescholen of universiteiten, gecoördineerd vanuit Advies en Onderzoek. In 2007 werd op deze wijze samengewerkt met Institute of Social Studies (Den Haag), Universiteit van Amsterdam, Vrije Universiteit, Erasmus Universiteit, Universiteit Twente, Hogeschool Leiden, Hogeschool Amsterdam, Christelijke Agrarische Hogeschool en Instituut voor Tropische Geneeskunde (Antwerpen). Bij veel onderzoeken vinden we het belangrijk dat onze partnerorganisaties nauw betrokken zijn. Hun inbreng is belangrijk om te waarborgen dat de uitkomsten relevant zijn voor hun werk en ook daadwerkelijk worden toegepast. Het verder betrekken van onze partners bij ons onderzoek is een proces waar we de komende jaren veel in willen investeren. De resultaten van veel van onze afgeronde onderzoeken zijn te vinden op www.woordendaadstudies. nl. In het overzicht aan het begin van dit hoofdstuk

Woord en Daad > jaarverslag 2007 57

is heel beknopt weergegeven aan welke onderzoeken we in 2007 hebben gewerkt. Om een indruk te geven van de aard van onze projecten lichten we een aantal projecten kort toe. Fondsen voor en financiering van microkrediet-programma’s Microkredieten, leningen waarmee mensen een eigen bedrijfje kunnen starten, is een ‘hot topic’ in ontwikkelingsland. Intussen is het een terrein waarop vele vragen liggen, o.a. met betrekking tot de financiering en de organisatie van deze programma’s. In dit onderzoek werd door een externe onderzoeker een database gemaakt van de vele fondsen die deze programma’s financieren en hun voorwaarden. Beroepsonderwijs in het Zuiden: beleid en praktijk van Woord en Daad Vakonderwijs is al lange tijd een belangrijk aandachtsgebied voor Woord en Daad. In deze beleidsstudie worden de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van vakonderwijs samengevat en wordt aangegeven welke leerpunten naar voren zijn gekomen uit de verschillende activiteiten van Woord en Daad op het gebied van vakonderwijs in de afgelopen jaren. Deze studie biedt zo een onderbouwing van de hoofdlijnen voor het beleid van Woord en Daad met betrekking tot vakonderwijs en geeft concreet aan welke zaken verdere uitwerking behoeven. Impactmeting van landbouwketenontwikkeling PAC is een partnerorganisatie van Woord en Daad in Nicaragua die zich bezighoudt met het ondersteunen van agrarische bedrijfsontwikkeling. PAC wil graag nagaan wat de impact is van haar werk op het inkomen en de levensomstandigheden van de gesteunde boeren om zo de programma’s verder te kunnen verbeteren. Een student van het Institute of Social Studies in Den Haag heeft onderzoek gedaan naar de wijze waarop impact bepaald zou kunnen worden. Zij ontwikkelde verschillende indicatoren die concrete handvatten kunnen geven aan PAC om impact te meten. De rol van intermediaire ontwikkelingsorganisaties In een aantal gevallen zijn partners van Woord en Daad een intermediair voor lokale (in)formele ontwikkelingsinitiatieven. De partners bemiddelen en bieden ondersteuning aan deze initiatieven. In deze tussenpositie hebben partners te maken met ‘verantwoording’ richting doelgroepen en tegelijkertijd ook richting Woord en Daad. Dit onderzoek probeert inzicht te krijgen in de uitdagingen die deze rol met zich meebrengt. Met onze partner Mfesane in Zuid-Afrika willen we aan de hand van enquêtes bij een aantal van deze bemiddelingsorganisaties en bij verschillende soorten initiatieven bij de doelgroepen

nagaan wat voor soort houding en ondersteuning nodig is. Literatuuronderzoek heeft een theoretisch kader geboden voor het veldonderzoek. Belangrijkste conclusies en veranderingen • Het is belangrijk om een goede balans te vinden tussen de kwantiteit en kwaliteit van de onderzoeken. Voorop staat het streven naar onderzoek waarvan de resultaten relevant zijn voor het werk van Woord en Daad en waarvan diepgang en toepasbaarheid aansluiten bij de gestelde kennisvraag. Concreet betekent dit dat we voor 2008 minder onderzoeken zullen uitvoeren, en meer tijd per onderzoek zullen besteden. • Studenten die hun stage, scriptie of afstudeeronderzoek wijden aan een onderwerp dat voor Woord en Daad van belang is, kunnen een waardevolle bijdrage leveren. Hun bijdrage is het grootst als de onderwerpkeuze aansluit bij onze eigen onderzoeksagenda als er voldoende tijd beschikbaar is om hen te begeleiden en als het onderwerp voldoende aansluit bij de competenties van de student. • Er zijn vele kennisinstellingen, netwerken en experts die kennis en expertise hebben die relevant is voor het werk van Woord en Daad en haar partners. Tot nu toe is ons kennisnetwerk nog voornamelijk een ‘Noordelijk’ netwerk. In 2008 willen we dit uitbreiden naar kennisinstellingen en experts in het Zuiden, omdat die veel beter op de hoogte zijn van de plaatselijke problematiek en mogelijkheden. • Voor de belangrijkste aandachtsgebieden van Woord en Daad willen we voldoende eigen expertise in huis hebben. Hierop gaan we gerichter investeren, door het bijhouden van vakliteratuur, het actief meedraaien in relevante werkgroepen en het opzetten van een eigen adviesgroep (denktank) voor vakonderwijs.

Kennismanagement en beleidsontwikkeling
3.5
In paragraaf 3.2. is de kennismanagementstructuur van Woord en Daad al beschreven, en de rol van de afdeling Advies en Onderzoek daarin. Een paar activiteiten kregen in 2007 speciale aandacht: Expertmeeting Vocational Education and Training and the Private Sector In 2006 organiseerde Woord en Daad een eerste bijeenkomst voor experts op het terrein van vakonderwijs en –training in het Zuiden. In 2007 volgde een tweede expert meeting, waarbij er speciaal aandacht was voor de relatie met het bedrijfsleven. Dr. Patrick

58 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Nkanza, directeur van TEVETA, een semi-overheidsinstelling voor vakonderwijs en –training in Zambia, was de hoofdspreker. Hij pleitte voor een belastingheffing voor het bedrijfsleven die ten goede komt aan het vakonderwijs. Daarnaast kan volgens Nkanza een national qualification framework een belangrijke rol spelen voor de toegang van armen tot de arbeidsmarkt, waarbij niet diploma’s een doorslaggevende rol spelen, maar een test die iemands verworven kwalificaties meet, ongeacht de vooropleiding. Naast de hoofdlezing presenteerden verschillende organisaties uit Benin, Burkina Faso, Ethiopië, Albanië en Bangladesh hoe zij lokaal samenwerken met het bedrijfsleven. Dit varieert van duale training (meester-gezel-systeem) tot het inbreng hebben in het ontwikkelen van een curriculum of de opzet van een business training. De dag werd bezocht door vertegenwoordigers van diverse Nederlandse ngo’s, onderwijsinstellingen, Ministerie van Buitenlandse Zaken, EU, Unesco-UNEVOC en ondernemers. Website Studies Eind 2007 werd de website www.woordendaadstudies.nl gelanceerd. Hierop publiceert Woord en Daad beleidsstukken, onderzoeken en evaluaties. De website is volledig tweetalig (Nederlands en Engels) opgezet. Met deze website wil Woord en Daad haar kennis delen en inzicht geven in de visie van Woord en Daad op diverse thema’s.

Bezinningsdag ‘Actie of Presentie’ In september boog Woord en Daad zich tijdens de jaarlijkse bezinningsdag over de vraag wat wij kunnen leren van de Presentietheorie, ontwikkeld door prof. dr. Andries Baart. In de Presentiebenadering, die ontwikkeld is vanuit het pastoraat in achterstandswijken in Nederlandse grote steden, staat het ‘er zijn’ voor gemarginaliseerden in de samenleving centraal. Dit in tegenstelling tot de interventiebenadering, die het oplossen van problemen vooropstelt. Het leverde een boeiende discussie op met prof. Baart en dr. Govert Buijs, die als co-referent optrad. In een context waarin het behalen van meetbare resultaten voorop staat, stelt de presentietheorie uitdagende vragen. Eén van de conclusies was dat Woord en Daad veel kan leren van de presentiebenadering als het gaat om de relatie met onze partnerorganisaties in het Zuiden, en de mensen die zij bereiken. In 2008 zal Woord en Daad verder onderzoek doen naar de toepasbaarheid van de Presentietheorie binnen ontwikkelingssamenwerking. De afdeling Advies en Onderzoek zou in 2007 werken aan een interne nieuwsservice, waarbij collega’s op de hoogte gehouden worden van relevante vakkennis. Dit is uitgesteld, omdat het werken via intranet voor Woord en Daad niet haalbaar (te duur) bleek.

Leerpunten
Evaluatie • De verschillende rollen van Woord en Daad, partnerorganisatie in het Zuiden en consultant in het evaluatieproces moeten helder onderscheiden worden; • Duidelijk onderscheid maken tussen evaluaties die primair gericht zijn op leren, en evaluaties die primair gericht zijn op verantwoording, door ze anders te benoemen (evaluaties en audits) en rollen anders te definiëren; • Oog blijven houden voor de spanning tussen de diversiteit aan projectevaluaties en uniformiteit die nodig is voor programma-evaluaties. Onderzoek • Balans zoeken tussen kwantiteit en kwaliteit: liever minder onderzoek en beter, dan andersom; • Binnen Woord en Daad moeten we meer investeren in specialisatie, willen we echt iets kunnen toevoegen aan een thema; • Verzoeken voor onderzoek moeten kritischer vooraf getoetst worden op haalbaarheid en relevantie; • Strategische vraagstukken zullen een duidelijker plaats krijgen op de onderzoeksagenda van Woord en Daad; • We zullen actiever op zoek gaan naar kennispartners in het Zuiden.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 59

Interview ‘In 2007 hebben we een evaluatie laten uitvoeren naar de impact van ons werk.’
De Haïtiaanse organisatie Parole et Action (P&A) was één van de partnerorganisaties van Woord en Daad die in 2007 een evaluatie liet uitvoeren. Marie Fleurente Sylvain die dit alles vanuit P&A begeleidde, vertelt over haar ervaringen.

Profiel
Naam: Marie Fleurente Dalencourt Sylvain Plaats: Port-au-Prince, Haïti Leeftijd: 43 Werk: directeur Projecten Parole et Action (Haïti) Gezinssamenstelling: getrouwd Sinds wanneer ben je betrokken bij Parole et Action (P&A)? Ik zet me al meer dan 18 jaar in voor de mensen op het platteland van Haïti: sinds 18 augustus 1989 werk ik bij Parole et Action. In 2007 heeft Parole et Action een grote evaluatie uitgevoerd. Wat was de bedoeling van deze evaluatie? Parole et Action is opgericht in 1986. Ons eerste werkgebied was Gros Morne, een regio in het Noorden van Haïti. In 2007 hebben we een evaluatie uit laten voeren, waarin we hebben gekeken naar de impact van het werk van Parole et Action in dit gebied over de afgelopen twintig jaren. Op deze wijze wilden we systematisch in kaart brengen wat goed is gegaan, en wat minder goed, of waar dingen anders zijn gelopen dan gedacht. Hoe heeft Parole et Action de evaluatie voorbereid? Allereerst hebben we de opzet van de evaluatie

uitvoerig besproken met Woord en Daad. Binnen Parole et Action hebben we een projectgroep opgezet die de evaluatie begeleidde. Een externe organisatie voerde de evaluatie uit. Zestien locaties uit de regio Gros Morne zijn bezocht. Hier is uitvoerig gesproken met diverse mensen, zoals gemeenschapsleiders, boeren en onderwijzers. Zowel mensen die hebben geparticipeerd in onze projecten, als mensen die nooit hebben samengewerkt met P&A werden geïnterviewd. Aan het einde van het traject zijn de conclusies aan de betrokkenen gepresenteerd in Gros Morne. Welke aanbeveling uit het rapport vond je het belangrijkste? Voor mij persoonlijk is het essentieel dat een christelijke organisatie als Parole et Action het beeld van Christus laat zien in al haar activiteiten. Zo kun je zelfs zonder woorden je identiteit laten zien. Eén van de aanbevelingen was dat we in ons werk die christelijke waarden zichtbaar(der?) moeten maken. Onderwijs vind ik in dat verband erg belangrijk. Versterking van het christelijk onderwijs kan een centrale rol spelen in een positieve verandering van morele waarden en andere sociale aspecten. Daarvan is al iets terug te zien bij de mensen die destijds als eersten de scholen bezochten. Wat doen jullie verder met de aanbevelingen? De aanbevelingen worden door de verschillende afdelingen van Parole et Action beoordeeld op hun toepasbaarheid. De directie zal erop letten dat met de aanbevelingen ook iets wordt gedaan. Waar zie je naar uit in 2008? Ik hoop van harte dat de mensen die Parole et Action in Haïti bereikt, en die echt in extreme armoede leven, door middel van onze projecten een stap verder kunnen zetten op de weg van duurzame ontwikkeling. Waar maak je je zorgen over voor het komende jaar? Er zijn heel veel zaken waar ik me zorgen over maak. De vele Haïtianen die verdwijnen richting Amerika en Europa. De vriendjespolitiek in ons land, de slechte werkgelegenheid, de instabiliteit van vele instituties, het ontbreken van visie en goed leiderschap in ons land. Het enige dat overblijft voor onze bevolking is het geloof in God.

60 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Hoe wij beleid beïnvloeden
4
Woord en Daad > jaarverslag 2007 61

Elk jaar worden vanuit Nederland en de Europese Unie miljarden uitgegeven aan ontwikkelingssamenwerking. Beslissingen over de besteding daarvan kunnen van grote invloed zijn op de positie van de allerarmsten. Woord en Daad vindt het belangrijk een stem te hebben in de beleidsdiscussies over ontwikkelingssamenwerking. In 2007 hebben we daar voor het eerst structureel vorm en inhoud aan gegeven.

4.1
Kosten

Overzicht resultaten Beleidsbeïnvloeding
Begroot 4.500 2.500 25.000 10.000 5.000 5.000 5.000 5.000 8.000 3.000 73.000 Gerealiseerd 5900 4205 0 19.775 0 0 0 0 0 0 29.881

Beleidsbeïnvloeding Noorden Lobby ontheemden Colombia Lobby Haïti Platform Open ruimte onderzoek beleidsbeïnvloeding Noorden Open ruimte beleidsbeïnvloeding Noorden Uitwisseling met EU en/of andere relevante actoren Haalbaarheidsonderzoek lobby VET EU Haalbaarheidsonderzoek beleidsbeïnvloeding MED Haalbaarheidsonderzoek beleidsbeïnvloeding SMED Lobby particuliere onderwijssector Haïti in de EU Lobby Prisma hiv/aids Totaal Uren

Begroot Beleidsbeïnvloeding Noorden Beleidsbeïnvloeding Zuiden Totaal 545 834 1379

Gerealiseerd 713 331 1044

Uit het kostenoverzicht blijkt dat de uitgaven voor de noordelijke beleidsbeïnvloeding uiteindelijk lager uitvielen. Een belangrijke reden is het afzien van een aantal geplande onderzoeken, deels omdat die minder noodzakelijk bleken, deels omdat de onderzoekscapaciteit bij de afdeling A&O nog ontbrak. Het urenoverzicht laat zien dat de Zuidelijke beleidsbeïnvloeding minder tijd vroeg dan gepland. Dit zal veranderen naarmate de partners meer lobbyactiviteiten gaan ontplooien.

ambassades ter ondersteuning van het vakonderwijs. In december werd een expertbijeenkomst georganiseerd over vakonderwijs en de private sector, waaraan beleidsambtenaren van het Ministerie van Buitenlandse Zaken en de Europese Commissie actief bijdroegen. Ontheemden in Colombia Woord en Daad voerde als lid van het Colombia Platform ook in 2007 een pleidooi voor een goed humanitair beleid voor de ontheemden in Colombia. Samen met andere organisaties werden aanbevelingen gedaan voor het verbeteren van de humanitaire hulp, waaraan Nederland jaarlijks € 3 miljoen bijdraagt. Deze aanbevelingen werden vanuit het parlement breed ondersteund en door de minister positief opgepakt. Schoolkinderen uit het hele land onderstreepten de aanbevelingen met een actie in Den Haag (zie paragraaf 5.2.3). Haïti Platform Woord en Daad droeg ook in 2007 bij aan het Haïti Platform, om meer politieke steun te krijgen voor de wederopbouw van Haïti. Deze lobby heeft geen

4.2

Nederland

De beleidsbeïnvloeding in Nederland richt zich voornamelijk op de overheid (met name het Ministerie van Buitenlandse Zaken) en het parlement. Woord en Daad doet dat zowel zelfstandig als in samenwerking met platforms en verwante organisaties. Vakonderwijs Een belangrijke doelstelling was meer erkenning krijgen voor vakonderwijs in het Zuiden. Woord en Daad formuleerde aanbevelingen voor de positie van

62 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

resultaat opgeleverd, aangezien Haïti geen politieke prioriteit heeft in Nederland. Omdat de lobbythema’s van het Platform niet overeenkomen met die van Woord en Daad, zal de financiële bijdrage eraan afgebouwd worden. Fragiele staten Veel aandacht in het beleid van Minister Koenders gaat uit naar fragiele staten. Dit zijn staten die op een aantal punten of in ernstige mate niet aan de criteria voor goed en stabiel bestuur voldoen. Daar vallen ook landen onder waar een crisis is (geweest) of op uitbreken staat. Woord en Daad heeft partners in fragiele staten en wil dat de regering de belangrijke rol van particuliere organisaties in fragiele staten erkent. We participeren in de beleidsdiscussies met het Ministerie over dit onderwerp en hebben samen met ZOA-Vluchtelingenzorg een standpunt geformuleerd, dat ook met het parlement gedeeld is. Hiv/aids In 2007 startte de Tweede Kamer het Meerpartijeninitiatief hiv/aids, dat hoorzittingen en Kamerdebatten over het onderwerp organiseert. Woord en Daad vroeg in de eerste hoorzitting aandacht voor thema’s als gedragsverandering, de rol van religie bij het tegengaan van hiv/aids en verbetering van de positie van aidswezen. In het bijzonder de relatie met religie trok belangstelling van politici. De contacten zullen in 2008 verdiept worden. Bedrijfsontwikkeling Sinds medio 2007 betrekt het Ministerie van Buitenlandse Zaken Woord en Daad actief in discussies over hoe bedrijfsontwikkeling in het Zuiden beter ondersteund kan worden. Deze discussies moeten ertoe leiden dat het Ministerie de instrumenten daarvoor beter op elkaar afstemt. Akkoord van Schokland Op 30 juni 2007 presenteerde de Minister het Akkoord van Schokland, dat een impuls moet geven aan het halen van de millenniumdoelen. Woord en Daad wil vanuit een kritisch opbouwende houding daaraan bijdragen en ondertekende drie deelakkoorden. Als gevolg hiervan zijn we betrokken bij de uitwerking van gezamenlijke initiatieven voor meer en beter basisonderwijs in Colombia, vakonderwijs en mesofinanciering. Begroting Buitenlandse Zaken 2008 Ook dit jaar participeerde Woord en Daad in de lobby van Prisma rond het parlementaire begrotingsdebat voor 2008. Met succes werden enkele thema’s geagendeerd, waaronder de rol die religie speelt in ontwikkelingsprocessen, de inzet voor aidswezen

en de positie van het gezin in ontwikkelingslanden. Over de twee laatste thema’s werden door de Tweede Kamer moties aangenomen waarin de visie van Woord en Daad terug te vinden is.

4.3

Europa

Ook in Brussel benut Woord en Daad de mogelijkheden om haar visie op diverse ontwikkelingsvraagstukken te presenteren. Daarbij maken we gebruik van de diensten die het EU-CORD netwerk ons biedt. Onderwijs Haïti In 2007 zou Woord en Daad nastreven dat de EU de rol van maatschappelijke organisaties in Haïti op het terrein van het onderwijs erkent. Weliswaar is in Haïti de lobby door FONHEP voortgezet, maar door de partner is nog niet nadrukkelijk gevraagd om een Europese lobby. Wel zijn contacten gelegd met de beleidsverantwoordelijken binnen de EU, zodat begin 2008 beslist kan worden of de lobby in de EU voor dit doel zinvol is. Vakonderwijs Evenals in Nederland, stelt Woord en Daad ook in Europa het thema vakonderwijs aan de orde. In 2007 is hierover contact gelegd met de Europese Commissie, waar men grote interesse toont voor onze visie op vakonderwijs. Hierop zal in 2008 voortgebouwd worden. Hoofddoelstelling is dat de Europese Commissie de steun aan vakonderwijs op een goede manier beleidsmatig inbedt. Fragiele staten Ook in de EU staat het thema fragiele staten prominent op de agenda. Woord en Daad ontwikkelde in EU-CORD verband een visie op de rol die de EU met andere actoren kan spelen in fragiele staten. Deze visie werd gepresenteerd tijdens consultaties in Brussel.

4.4

Partnerorganisaties

Het afgelopen jaar werd beleidsbeïnvloeding onder de aandacht van de partnerorganisaties in het Zuiden gebracht tijdens partnerconferenties in ZuidAfrika, India en Colombia. Ook werden alle partners geënquêteerd over de mogelijkheden voor beleidsbeinvloeding en behoefte aan ondersteuning. Uitgangspunt was: Woord en Daad wil partners stimuleren goede mogelijkheden voor beleidsbeïnvloeding te benutten. De beoogde resultaten van de beleidsbeinvloeding moeten wel direct of indirect ten goede moeten komen aan hun lopende projecten.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 63

Omdat de doelstellingen voor 2007 niet volledig zijn gerealiseerd, zijn de doelstellingen uit het beleidsplan 2007-2010 naar beneden bijgesteld voor 2008. De partners bezonnen zich in 2007 vooral op de vraag óf zij beleidsbeïnvloeding in hun strategie wilden opnemen. Bij acht partners leidde dit tot voornemens om in 2008 beleidsbeïnvloeding op te nemen in de projectaanvragen. Diverse partners zijn met hun plannen in een vergevorderd stadium. Voor

enkele partners organiseerde Woord en Daad in september een seminar over beleidsbeïnvloeding (zie par. 2.1.3). Woord en Daad zocht in 2007 naar zogeheten netwerkpartners die geschikt zijn voor beleidsbeinvloeding, bijvoorbeeld in India op het terrein van vakonderwijs en hiv/aids-bestrijding. Deze zoektocht moet in 2008 resultaten opleveren.

Leerpunten
• We gaan kritisch kijken naar de effectiviteit van netwerken in Nederland: ze moeten goed aansluiten op onze lobbyprioriteiten en effectief opereren. • Woord en Daad wil meer inzicht verwerven in de verschillende politieke contexten voor lobby in diverse landen. Beleidsbeïnvloeding in Zambia is iets heel anders dan in Colombia of Ethiopië. • Partners hebben vaak nog een te klein netwerk om beleid te kunnen beïnvloeden; Woord en Daad gaat hen in 2008 verder aanmoedigen hun netwerken uit te breiden. Waar dat onze partners van pas komt, gaan we ook zelf netwerken ondersteunen. • Zowel de lobby van Woord en Daad in het Noorden als die van onze partners in het Zuiden moet concrete doelstellingen hebben, zodat we achteraf kunnen beoordelen of er resultaten geboekt zijn.

64 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

‘Met name de videoboodschappen van kinderen Interview uit Colombia zijn me bijgebleven.’
Woord en Daad vraagt al enkele jaren aandacht bij de Nederlandse politiek voor de situatie van ontheemden in Colombia. In Colombia slaan nog altijd jaarlijks duizenden mensen op de vlucht als gevolg van de burgeroorlog die daar woedt tussen guerrilla’s, paramilitairen en de overheid. In 2007 bood Woord en Daad een petitie aan minister Koenders aan. In de petitie waren aanbevelingen opgenomen op welke punten Nederland het gesprek zou kunnen aangaan met de Colombiaanse overheid over de verbetering van de situatie voor ontheemden. De boodschap werd kracht bijgezet door een groep basisschoolkinderen, afkomstig uit het hele land.

Profiel
Naam: drs. Bert Koenders Plaats: Amsterdam, Nederland Leeftijd: 49 Werk: minister voor Ontwikkelingssamenwerking In 2003 bezocht u als Kamerlid Colombia. In 2008 bezoekt u Colombia opnieuw, nu als minister. Wat heeft Nederland, en u persoonlijk, met Colombia? Nederland en Colombia zijn buren binnen het Koninkrijk. Wij zijn daarom gebaat bij een sociaal-politiek stabiel Colombia. Nederland staat een vreedzame oplossing van het gewapende conflict voor en werkt samen met Colombia bij de bestrijding van de illegale handel in drugs, ook gezien de betrokkenheid van het Caribische deel van het Koninkrijk. Ik hoop inderdaad in 2008 nog een keer een bezoek te brengen aan Colombia. Op 20 juni 2007 ontmoette u ruim honderd basisschoolkinderen op de Eben-Haëzerschool in Den Haag. Ze presenteerden ideeën over hulp aan ontheemde kinderen in Colombia, op het gebied van onderwijs, huisvesting en gezondheidszorg.

Een paar Colombiaanse kinderen spraken u toe via videoboodschappen. Een Colombiaanse vader met zijn dochter vertelden wat zij door hebben moeten maken, sinds zij gevlucht zijn. Wat is u bijgebleven? Met name de videoboodschappen van kinderen uit Colombia zijn me bijgebleven. Vooral de zwakkere groepen in de samenleving, waaronder ook veel kinderen, zijn kwetsbaar voor de gevolgen van het gewapende conflict. Het is belangrijk dat deze kinderen, die vaak traumatische ervaringen hebben, een normaal bestaan kunnen opbouwen, naar school kunnen gaan, toegang tot voldoende en gevarieerd voedsel en een dak boven hun hoofd hebben. De verhalen van de Colombiaanse kinderen laten zien dat humanitaire hulp aan Colombia noodzakelijk is, maar ook helpt. Dezelfde dag ontving u een petitie namens Woord en Daad, Pax Christi, Kerkinactie, Save the Children, War Child en Plan Nederland. Het verzoek was of u het gesprek kunt aangaan met de Colombiaanse overheid om de rechten van ontheemden daadwerkelijk te honoreren. U reageerde positief. Vanuit de Tweede Kamer werd het belang van de petitie eveneens onderstreept. Hoe wilt u dit in 2008 vervolg geven? In de eerste plaats door voortzetting van de humanitaire hulp aan Colombia, die gericht is op bescherming van de door het conflict getroffen burgers. Het gaat hier vooral om ontheemden. Nederland zal in 2008 wederom een financiële bijdrage van 3 miljoen euro realiseren aan verschillende VN-organisaties. In de beleidsdialoog met Colombia geeft Nederland de nodige aandacht aan de ontheemdenproblematiek. Het ontwikkelingsplan van de Colombiaanse overheid biedt goede aanknopingspunten om belangrijke zaken genoemd in de petitie zoals de registratie van ontheemden, de toegang tot basisvoorzieningen en onderwijs en de noodzaak van decentralisatie van beleid met de Colombiaanse autoriteiten te bespreken.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 65

Hoe wij vanuit Gorinchem werken
5
66 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Zoals we in het vorige jaarverslag al benoemden, zit Woord en Daad in een veranderingsproces. Dat proces heeft te maken met de groei van de organisatie, het inspelen op de werkomgeving en de ambitie om ons werk ook in kwalitatieve zin hoogstaand te laten zijn. We passeerden in 2007 het aantal van 50 werknemers. Dat leidde tot de oprichting van een ondernemingsraad. Verder besloot het bestuur begin 2007 over te gaan van het bestuur - directie model naar een raad van toezicht - raad van bestuur model. Aan die overgang werd ook een reorganisatie gekoppeld.

5.1

Ontwikkelingen in de organisatie
Tegelijkertijd besloot het bestuur tot een herstructurering. De tien afdelingen zijn teruggebracht naar vijf afdelingen en drie staffuncties. De managers van de afdelingen hebben zitting in de directieraad, die de directeur-bestuurder adviseert. Op vier van de vijf afdelingen is een assistent-manager benoemd. Samen met de manager geven zij leiding aan de afdeling.
Afdeling Finance & Control Communicatie & Fondsenwerving Projecten & Programma’s Bedrijfsontwikkeling Advies & Onderzoek Rina Molenaar Ir. Leen Stok Gert Wiggelinkhuijsen Drs. Dicky Nieuwenhuis Dr. Wim Blok Mija den Hartog Ellen van den Hil, MPHC Onder leiding van Geurt Versteeg, MBA Plaatsvervanger is Drs. Arnold van Willigen

5.1.1 Algemeen
In 2006 voorzagen we in de jaren die voor ons liggen een stevige groei in de organisatie. Tegelijkertijd verwachtten we in 2007 al een flink deel van die groei te realiseren. Die verwachting is uitgekomen. De omzet groeide met 25%. Door de benoemingen eind 2006/begin 2007 konden we de groei goed opvangen. Door de groei in de organisatie passeerden we halverwege het jaar het aantal van 50 personeelsleden. Dat leidde na voorbereidende werkzaamheden in juni tot de verkiezing van een ondernemingsraad. Deze raad is op 1 juli 2007 geïnstalleerd en bestaat uit vier leden: - Drs. Karin Kreijkes, voorzitter - Corjan Rink, secretaris - Ing. Gert-Jan van den Berg - Ir. Wouter Rijneveld. Omdat we het belang van een brede informatie aan de medewerkers en het creëren van draagvlak onderschrijven is naast de OR ook de halfjaarlijkse personeelsvergadering gehandhaafd. Hier worden medewerkers geïnformeerd over de belangrijkste ontwikkeling binnen Woord en Daad.

5.1.2 Nieuwe structuur
In het verleden heeft het bestuur van Woord en Daad veel van haar mandaat gedelegeerd aan de directeur. Begin vorig jaar kwam het bestuur na overleg met externe deskundigen tot de conclusie dat haar statutair vastgelegde juridische verantwoordelijkheid niet meer in evenwicht was met haar feitelijke zicht op de dagelijkse gang van zaken. Daarom werd sterk geadviseerd om het bestaande bestuursmodel van bestuur - directie om te zetten in een raad van toezicht - raad van bestuur model. Het bestuur besloot de directeur ir. Jan Lock te benoemen tot haar eerste directeur-bestuurder. Verder besloot zij via een overgangsregeling het bestaande bestuur de eerste raad van toezicht te laten zijn. Voor verdere details op bestuursniveau verwijzen we u naar hoofdstuk zes van dit verslag.

Daarnaast zijn er tussen de afdelingen en de directeur-bestuurder drie staffuncties: • directiesecretariaat onder leiding van Florence Goossens • kwaliteitsmanagement, Harmke van Ooijen • interne en externe communicatie, Wilma van de Meij (per 1 maart 2008). De nieuwe structuur is per 1 oktober 2007 in de werkorganisatie geïmplementeerd. Op 28 december 2007 passeerden de statuten bij de notaris. Vanaf 1 januari 2008 is de nieuwe structuur daarom ook formeel. Vanaf die datum zijn de leden van het bestuur leden van de raad van toezicht.

5.1.3 Personele ontwikkelingen en personeelsbeleid
In 2007 vonden de nodige veranderingen in het personeelsbestand Woord en Daad plaats. Gedeeltelijk was er sprake van uitbreiding, gedeeltelijk van vervanging. Het overzicht van de wisselingen vindt u in de tabel op de volgende pagina. Directie, directiesecretariaat en staffuncties Het directiesecretariaat staat vanaf 1 oktober 2007 onder leiding van Florence Goossens.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 67

Afdeling Directie en staffuncties Medewerker kwaliteit Webmaster Medewerker Institutionele Fondsen Medewerker Financiële Adoptie Secretaresse Communicatie en Fondsenwerving Projecten en Programma’s Junior medewerker basisvoorzieningen Secretaresse Projecten en Programma’s Projectsecretaris Advies en Onderzoek Hoofd onderzoek Junior onderzoeker Coördinator Beleidsbeïnvloeding Bedrijfsontwikkeling Programmamedewerker Finance & Control Controller Administratief medewerker

Nieuw personeelslid Harmke van Ooijen Hanneke Stander Jan-Frans de Bruijn Willemijn Schouten Lisette Vis

Vervanging/ uitbreiding Vervanging Uitbreiding Vervanging Vervanging Uitbreiding

Vervangt (indien van toepassing) Anita Vogelezang

Communicatie en Fondsenwerving

Harmke van Ooijen Heleen den Breems

Advies en Onderzoek Deze afdeling maakte een sterke groei door. Tot deze groei werd besloten omdat in de loop van het jaar bleek dat het voor een deel zelf uitvoeren van onderzoeken goedkoper is dan het uitbesteden van onderzoek. Verder is in het kader van het groeiende belang van beleidsbeïnvloeding ook een lobbyist benoemd. In de afdeling vond een herverdeling van taken plaats. Ir. Wouter Rijneveld is coördinator evaluatie en evaluatiebeleid geworden. Bedrijfsontwikkeling De afdeling werd uitgebreid met ing. John Lindhout. Rond Poverty Share Investment (zie vorige jaarverslag) waren er nog geen nieuwe ontwikkelingen. Finance & Control Intern is de afdeling gereorganiseerd. Er zijn drie onderdelen: • financiële administratie onder leiding van drs. Arnold van Willigen • HRM met als medewerker Marianne Lock • ICT met als medewerker Gert-Jan van den Berg Personeelsbeleid Woord en Daad vraagt veel van haar medewerkers; op het gebied van inzet, kwaliteit en samenwerken. In de visie van Woord en Daad is het belangrijk dat mensen en processen op elkaar betrokken zijn. Daarom willen we ‘eilanddenken’ binnen de eigen organisatie zo veel mogelijk voorkomen. Mensen die binnen processen met elkaar te maken hebben, worden dan ook gestimuleerd met elkaar te werken en met elkaar te overleggen. De open inrichting van het kantoor werkt daar stimulerend op. Woord en Daad durft vanuit haar missie hoge eisen aan haar personeel te stellen. Daartegenover staat dat Woord en Daad vanuit haar karakter én vanuit goed werkgeverschap zich ook verplicht voelt een goed personeelsbeleid te voeren. Dat uit zich in een goede werkomgeving, maar ook in een salarissysteem dat afgestemd is op het niveau van de werkzaamheden en de mate van inzet die gevraagd wordt. Jaarlijks wordt met alle medewerkers een functioneringsgesprek gehouden. Hierbij kan ingespeeld worden op de persoonlijke ontwikkeling door het opstellen van een persoonlijk ontwikkelingsplan (POP). Dit kan zijn in het kader van de bestaande of toekomstige functie. Opleiding wordt gestimuleerd en gefaciliteerd door een vergoedingsregeling. De salariëring is in overeenstemming met het systeem dat bij de overheid gehanteerd wordt (BBRA). In vergelijking met de totale markt is de salarishoogte gemiddeld. De functies worden net als bij de overheid via het functiewaarderingssysteem FUWASYS gewaardeerd en vallen binnen BBRA tussen schaal 2 en schaal 15. Woord en Daad heeft een werkweek van 36 uur. Naast de reguliere vakantie-

Drs. Gerben Visser Diny Boet Marjan Maljaars Dr. Wim Blok Drs. Sander Verduijn Drs. Evert-Jan Brouwer Ing. John Lindhout Johan Groothedde B Ec Bram van Nordennen

Uitbreiding Vervanging Uitbreiding Uitbreiding Uitbreiding Uitbreiding Uitbreiding Uitbreiding Vervanging Berthine Biesheuvel Eveline Baars

Engelien Willemsen is naast directiesecretaresse parttime ook secretaresse van de afdeling Advies en Onderzoek. In 2007 vervulde de directeur vanuit zijn werk de volgende nevenfuncties: • bestuurslid Partos (herkozen in oktober 2007) • voorzitter EU-Cord • lid van de evaluatiecommissie MFS (tot juni 2007) Communicatie en Fondsenwerving Deze nieuwe afdeling is een samenvoeging van de volgende afdelingen: • communicatie en fondsenwerving particulieren • fondsenwerving bedrijven • institutionele fondsenwerving • financiële adoptie • ondersteuning communicatie en fondsenwerving De afdeling is verreweg de grootste binnen de organisatie. Daarom is ook besloten om de afdeling een eigen secretariaat te geven. Projecten en Programma’s Besloten werd de functie van projectsecretaris aan de afdeling toe te voegen. De projectsecretaris is verantwoordelijk voor de administratieve voorbereiding en afhandeling van de projecten. Om het werk goed te structureren is binnen de afdeling een aantal coördinatoren aangesteld: • Drs. Marike de Kloe, coördinator onderwijs • Cees Oosterhuis MSc, coördinator arbeid en inkomen • Ellen van den Hil MPHC, coördinator hiv/aids • Ir. Luuk van Schothorst, coördinator basisvoorzieningen

68 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

toeslag kent Woord en Daad ook een eindejaarsuitkering van 2,8% (2007). Voor haar pensioenvoorziening is Woord en Daad bij PGGM aangesloten. Woord en Daad verzet veel werk met relatief weinig mensen en stelt daarbij, zoals eerder vermeld, hoge eisen aan haar medewerkers. Hoewel we ons bewust zijn van het feit dat cijfers niet alles vertellen, is de verhouding tussen de totale inkomsten en het aantal fte’s een indicator in hoeverre een organisatie efficiënt werkt en de mate waarin medewerkers verantwoordelijkheid dragen. Voor Woord en Daad levert dit in 2007 het volgende beeld op: Gem. aantal fte’s Totale inkomsten in 2007 Verhouding inkomsten/fte 42,94 € 26.995.354 € 628.676

Ondanks de hoge werkdruk ligt het ziekteverzuim bij Woord en Daad ver onder het landelijk gemiddelde. Het ziekteverzuim kwam in 2007 uit op 2,8%. Bij langdurige ziekte faciliteert Woord en Daad op advies van de Arbo-dienst intensieve begeleiding om het genezingsproces te bevorderen. Separaat legt Woord en Daad verantwoording af over het salaris van de directeur. In 2007 was het beeld als volgt: Totale personeelskosten Woord en Daad Bruto jaarsalarissen, sociale lasten € 1.786.566 € 183.748 Pensioenlasten Overige personeelskosten € 84.144 € 83.920 Reiskosten Totale werkgeverslasten €2.138.378 De directeur van Woord en Daad heeft binnen het systeem geen eigen salarispositie. Ook zijn functie wordt via FUWASYS beoordeeld. Voor 2007 viel zijn functie in schaal 15, trede 10. Binnen de goede doelen branche geldt de adviesregeling ‘salarissen directeuren goede doelen’ als richtinggevend. Vanuit de systematiek heeft de positie van directeur bij Woord en Daad een weging van 461 punten. Bij die functiezwaarte hoort voor 2007 een maximumsalaris van € 113.762.Het niveau van het bruto jaarsalaris (€ 98.123) van de directeur lag daar met € 15.639 in 2007 ruim onder. Woord en Daad kiest daarvoor omdat ze ervan overtuigd is dat bij de aard van het werk van de organisatie bescheidenheid in salariëring past. Salariskosten directeur Bruto jaarsalaris volgens VFI-systematiek € 98.123 Overige kosten gerelateerd aan € 28.346 positie directeur bestaat uit: sociale lasten € 4.957 pensioenlasten € 13.043 reiskosten € 6.323 overige personeelskosten € 4.023

De ondernemingsraad in 2007 Het bestuur stelde na overleg met de voorbereidingscommissie voor de ondernemersraad een voorlopig reglement vast. In het voorlopig reglement is gekozen voor het kiesgroepenstelsel. Dat betekent dat langs de lijnen van afdelingen kiesgroepen samengesteld zijn. Per kiesgroep heeft één lid zitting in de ondernemingsraad. Op dit moment zijn er vier leden en is er één vacature. De ondernemingsraad heeft verder een ambtelijk secretaris. In het laatste halfjaar van 2007 en daarmee het eerste halfjaar in het bestaan van de ondernemingsraad heeft de raad drie vergaderingen gehouden. Daarin is onder andere gesproken over de nieuwe structuur van de organisatie, het beleidsplan 2008-2011 en is er een jaarlijkse enquête opgezet over het functioneren van bestuur en directeur. De raad wil vanuit gemeenschappelijk belang bijdragen aan de besluitvorming bij Woord en Daad om op die wijze draagvlak te creëren voor deze besluiten. De focus ligt op de zgn. 6 A’s: arbeidsinhoud, -organisatie, -verhoudingen, -omstandigheden, -voorwaarden en -plaatsen. De ondernemingsraad houdt nauw contact met het personeel door op de halfjaarlijkse personeelsbijeenkomst verslag te doen van zijn werkzaamheden en toekomstplannen. Verder ontvangt het personeel de agenda’s en notulen van de vergaderingen en de adviezen die uitgebracht zijn aan de directeur.

5.1.4 Milieubeleid
Voor Woord en Daad hoort milieubeleid bij haar kernwaarde rentmeesterschap. In de Nederlandse organisatie doet Woord en Daad een aantal bewuste keuzes op het gebied van milieubeleid. Zo is de kilometervergoeding woon-werk beperkt, zodat mensen gestimuleerd worden dicht bij hun werk te gaan wonen. Daarnaast is er bewust gekozen voor een modern geoutilleerd kantoor met goede isolatie en een duurzame vorm van energievoorziening. In een organisatie als Woord en Daad is een goede monitoring van programma’s belangrijk. Reizen per vliegtuig is daarbij onontbeerlijk. Woord en Daad heeft de keus tussen frequente korte reizen, waarbij slechts een partner bezocht wordt, of lange reizen, waarin bezoek aan partners gecombineerd wordt. In het kader van milieubeleid wordt bewust gekozen voor de tweede optie. Bovendien spaart deze werkwijze tijd en geld uit. In haar programma’s toetst Woord en Daad projecten en programma’s op duurzaamheid (financieel en milieutechnisch) of wordt op stimulerende wijze met partners nagedacht over bijvoorbeeld de inzet van duurzame energie.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 69

5.2

Externe communicatie en bewustwording
ontwikkelingen en tegenslagen. Dat doet Woord en Daad door middel van mailings, magazines, websites en dit jaarverslag zo gedetailleerd en goed mogelijk. Hieronder vindt u een overzicht rondom de communicatieactiviteiten.
Doelstelling 2007 60.420 19.600 Geen specifieke doelst. Geen specifieke doelst. Realisatie 2007 62.622 16.947* 84.379 (+ 8.905 bouwplaten) 3.018 Stijging 4.202 -1.153 4.589 148

5.2.1 Overzicht resultaten Communicatie
Woord en Daad heeft een stabiele en betrokken achterban. Investeren in goede communicatie en afstemmen op doelgroepen is belangrijk. Dat betekent voor Woord en Daad dat ze eerlijk en transparant de donateurs informeert over inkomsten, uitgaven,
Magazine Werelddelen Grenzeloos Schoolmagazine Daadkracht Doelgroep Particulieren Jongeren Schoolkinderen Bedrijven Adressenbestand 2006 58.420 18.100 88.695 2.870

*afname door schoning adressenbestand

Websites: Algemeen: www.woordendaad.nl Comité: www.woordendaadcomites.nl Jongeren: www.woordendaadjongeren.nl Kids: www.woordendaadkids.nl Indeed: www.indeedjongeren.nl* A&O: www.woordendaadstudies.nl** Bedrijven: www.woordendaadbedrijven.nl

Doelstelling t.o.v. 2006 2,5% 5% 5% 5% n.v.t. n.v.t. 10%

Totaal 2.560.752 7.429 55.292 27.772 3.188 170 53.008

Aantal views per dag 7.016 20 151 76 15 8 145

% verschil t.o.v. 2006 27 -12 61 69

Verschil in aantal t.o.v. 2006 544.171 -1.000 20.994 11.332

43

15.986

* Op 4 juni 2007 is de website www.indeedjongeren.nl gelanceerd. ** Op 11 december is de website www.woordendaadstudies.nl gelanceerd.

Aantal keren verschenen in de pers Algemene en lokale dagbladen Opinie of informerende bijdrage aan (niet) christelijke bladen Rubriek Achterkrant Reformatorisch Dagblad Column opinieblad CV koers Christenen in Contact Overige christelijke magazines Kinderblad BimBam Radio en tv

Doelstelling 2007 n.v.t 10 20 6 8 6 10 8

Realisatie 2007 445 16 15 5 7 16 7 10

Hieronder ziet u een overzicht van mailingen die in 2007 zijn verzonden. De doelstellingen die we hiervoor hadden geformuleerd zijn geheel gehaald.
Wanneer/hoe vaak Bij het geven van een specifieke gift Als een persoon 12,5 jaar donateur is Als een persoon 20 jaar donateur is 1 keer per jaar in januari 2 keer per jaar 1 keer per twee jaar 1 keer per jaar 1 keer in het jaar in oktober 2 keer per jaar 10 keer per jaar 12 keer per jaar Elke maand en 2 keer als extra noodhulpmailing

Mailing Persoonlijke bedankbrief Bedankbrief 12,5 jaar Bedankkaart 20 jaar Bedankbrief grote gevers Groet adoptiekind Foto adoptiekind Groepsadoptierapport Nieuwsbrief projecten PartnerPlan Noodhulpmailing Jongeren E-letter Indeed E-letter Daadkracht Nieuwsmail

Doelgroep Particulieren, scholen, kerken en verenigingen Donateurs Donateurs Donateurs die jaarlijks meer dan € 1.000 geven Adoptiesponsors Adoptiesponsors Adoptiesponsors PartnerPlan donateurs Bedrijven Jongeren Indeed-jongeren Bedrijven

70 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Voor 2007 hadden we de doelstelling om alle aanvragen voor presentaties te honoreren. Deze doelstelling is geheel behaald.
Activiteit Presentatie Presentatie Presentatie Uitlenen leskist Zangavond Fietstochten, wandelingen, boottochten etc. Verkopingen Doelgroep Basisschoolleerlingen Jongeren Volwassenen Basisschoolleerlingen Particulieren Particulieren Particulieren Aantal 2007 85 39 67 39** 103 31 15 Aantal 2006 100 67 45 26 98 22 17 Verschil -15* 28 22 13 5 9 -2

* Door presentaties aan andere doelgroepen zijn er minder presentaties op basisscholen gegeven t.o.v. 2006 ** Aantal in 2007 is inclusief leskist WWKidz Colombia

Aantal klachten Ontvangen naar tevredenheid afgehandeld niet naar tevredenheid afgehandeld nog af te handelen per 31-12 Ontvangen klachten per afdeling Financiële adoptie Bedrijven Fondsenwerving Particulieren en Communicatie Institutionele Fondsen MKB-Ontwikkeling Ondersteuning Fonsenwerving Projecten en Programma’s totaal Klachten ingedeeld naar type communicatie identiteit en geloofsbeleving werkwijze Woord en Daad en/of partners kosten Nederland Totaal

2007 8 6 1 1

2006 12 10 2 0

2005 15 11 2 2

stellingen en informatie over (noodhulp)projecten geplaatst. Nieuwe websites In 2007 zijn twee websites gelanceerd. Het jongerenproduct Indeed kreeg een eigen website, www. indeedjongeren.nl. Op deze website kunnen de Indeed-leden op een afgeschermd gedeelte informatie lezen over het project dat zij steunen. In december ging de website www.woordendaadstudies.nl online. Zie voor meer informatie paragraaf 3.5. Comitésite De comitéwebsite is een belangrijk communicatiemiddel tussen de werkorganisatie en de comités. Comitéleden kunnen promotiemateriaal downloaden, presentaties aanvragen, informatie over acties vinden en op de hoogte blijven van het laatste nieuws. Steeds meer comités starten een eigen website op. Om uniformiteit te houden hebben we aan een format gewerkt. Dit format wordt begin 2008 geïntroduceerd, zodat de comitéleden hiervan gebruik kunnen maken. Kids- en jongerensite Bij de kidssite en de jongerensite was het steeds een uitdaging zo goed mogelijk bij de doelgroep aan te sluiten. De weblogs op de jongerensite tijdens Young Ambassadorsreizen of tijdens werkvakanties worden veel gelezen. Het aantal bezoekers stijgt tijdens deze reizen. Vanuit de JongerenAdviesGroep is aangegeven dat de uitstraling van de jongerensite nu te statisch is. De komende tijd moet hieraan gewerkt worden. Bedrijvensite Het aantal bezoekers op de website nam toe met 15.986. Omdat de website half 2005 online ging, kan niet vergeleken worden of de stijging hoger is dan in 2006. In 2007 hebben we volop aandacht besteed aan een betere informatievoorziening aan de betrokken ondernemers via de website. Met name het gedeelte waarop de projecten van het Business Platform worden gepresenteerd, is sterk

1 1 0 1 1 2 2 8

5 0 7 0 0 0 0 12

4 3 8 0 0 0 0 15

4 2 2 0 8

0 3 8 1 12

0 7 7 1 15

5.2.2 Communicatie algemeen
In de volgende paragrafen leest u hoe wij met onze verschillende doelgroepen communiceren en welke middelen we hiervoor gebruiken. Het jaarverslag is ook een belangrijk communicatiemiddel. Om het extern te laten beoordelen dingt Woord en Daad mee naar de Transparantprijs. Behalve openheid van zaken geven en verantwoording afleggen voor gemaakte keuzes, is het nodig de achterban betrokken te maken bij armoedevraagstukken wereldwijd. Website De website is een belangrijk communicatie-instrument voor Woord en Daad. Met grote regelmaat werden nieuwsberichten, opiniërende artikelen,

Woord en Daad > jaarverslag 2007 71

verbeterd. Betrokken ondernemers gaven aan meer zicht te willen hebben op de projecten die door hen worden gesteund. De koppeling tussen andere communicatiemiddelen en de website werd steeds vaker gemaakt. In Daadkracht en in brieven en rapportages verwezen we regelmatig naar meer informatie op de website. Eind 2007 ging de website voor RegioOndernemers online. Elke groep RegioOndernemers houdt het eigen gedeelte op de website bij en informeert op die manier haar leden. Pers Met de pers zijn de bestaande contacten onderhouden en waar mogelijk nieuwe contacten opgebouwd. In totaal werden er 34 persberichten verstuurd naar de media. Verschillende keren verscheen Woord en Daad op diverse manieren in de pers. Zo was er 35 keer aandacht voor de samenwerking tussen bedrijven en Woord en Daad. 20 keer ging dat om het initiatief Wereldhypotheek. Het archiefbestand van de persberichten en verschenen berichten vindt u op www.woordendaadjaarverslag.nl. Klachten Woord en Daad investeert in kwaliteit. Maar waar gewerkt wordt, gaan dingen ook wel eens fout. We zijn blij dat de klachten op de goede plek komen en nemen ze altijd serieus. Alle klachten worden geregistreerd en aangepakt. Uit de tabel op de vorige pagina blijkt dat het aantal klachten is gedaald.

WWKidz-dag Tijdens de WWKidz actie (zie voor meer informatie Interview hoofdstuk 4) op 20 juni overhandigden ruim 100 kinderen een petitie aan minister Koenders om druk uit te oefenen op de Colombiaanse regering om de rechten voor ontheemden die er zijn daadwerkelijk uit te voeren. Kinderen hadden een eigen boodschap geschreven voor de minister waarin zij verbetering vroegen voor de leefomstandigheden van de schoolkinderen in Colombia, omdat de veiligheid daar te wensen overlaat. Er werd een wedstrijd voor de leerlingen georganiseerd. De drie mooiste werkstukken werden aan de minister overhandigd. Wereldaidsdag Op Wereldaidsdag, 1 december, organiseerde Woord en Daad met Deputaatschap Bijzondere Noden Gereformeerde Gemeenten, Deputaatschap Diaconaat Christelijke Gereformeerde Kerken en GZB een concert en infoavond waarbij ook het thema aids inhoudelijk onder de aandacht werd gebracht. Onze aidsambassadeur, Margreeth Boer (politiek verslaggever NOS) reisde in november naar Malawi met een vrouwenreis onder leiding van Prisma. Met een paar reisgenoten werd zij die avond geïnterviewd over de opgedane ervaringen. Dvd ‘Van kostganger tot kostwinner’ Op de comitédag in Nijkerk, september 2007, is de documentaire ‘Van kostganger tot kostwinner’’ gepresenteerd. Aan de hand van het leven van Engdawork, een 15- jarig meisje in Ethiopië, wordt het adoptieprogramma van Woord en Daad in beeld gebracht. De dvd is bedoeld als promotiemateriaal tijdens voorlichting of acties van de vrijwilligerscomités. Voorlichting Woord en Daad werd in 2007 weer door een groot aantal scholen en kerken uitgenodigd om een presentatie te komen geven. Alle aanvragen zijn gehonoreerd. Op de eerste pagina van deze paragraaf vindt u de aantallen. Op een aantal scholen werden er acties gevoerd. Het Pieter Zandt College in Kampen kwam met de opvallende actie ’24 uur touwtjespringen’. Voor een video van deze actie ga naar www.woordendaadjaarverslag.nl. Folders Ieder jaar worden er nieuwe folders gedrukt rond projecten of thema’s zoals aids. Voor bepaalde projecten is veel geld nodig en werd een aparte folder gedrukt. Ook werd er promotiemateriaal gedrukt voor het jaarthema. Voor overige projecten waar particulieren donaties aan gaven, werden eenvoudige A-4 folders op kantoor ontwikkeld.

5.2.3 Communicatie particulieren
Jaarthema In september 2007 startte Woord en Daad met het jaarthema ‘Geef ontheemden een (t)huis!’. Wereldwijd worden duizenden mensen uit hun huizen verdreven door rampen of oorlog. Woord en Daad werkt in Colombia, Sierra Leone en Sri Lanka onder ontheemden. Door folders, posters en presentaties brachten we dit thema onder de aandacht. Verschillende particulieren, kerken en scholen steunden dit thema. Verschillende comités sloten zich bij dit thema aan. Er was dit jaar voor het eerst een werkgroep actief om zich op het volgende jaarthema ‘Eerlijke handel’ voor te bereiden. Evenementen Wegwijsbeurs In april 2007 had Woord en Daad een stand op de Wegwijsbeurs in Utrecht in de vorm van een Indiaas vissersdorp met vissershutjes, een kano en vuurtoren. Katwijkers knoopten visnetten, kinderen konden op vissen hengelen in een visvijver en jongeren konden als visser op de foto. Traditiegetrouw kregen bezoekers gratis koffie of thee. Ruim 80 personen hebben zich tijdens de beurs aangemeld voor een adoptiekind.

72 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

10-projectenboekje en informatiemap Al een paar jaar werkt Woord en Daad met het 10-projectenboekje. Hierin worden 10 projecten uitgelicht en er is een lijst opgenomen met alle projecten van Woord en Daad. Analyse leerde dat het projectenboekje te weinig wordt gebruikt in verhouding tot de kosten. Particulieren, kerken en scholen willen liever rechtstreeks met Woord en Daad overleggen voor een geschikt project of via de website een project uitzoeken. In plaats van het 10-projectenboekje komt er een informatiemap met losse projectkaarten die voor alle doelgroepen op maat gemaakt kunnen worden. Comitéleden Honderden comitéleden zetten zich belangeloos in voor fondsenwerving. Naamsbekendheid en bewustwording op lokaal niveau en zijn zo de pilaren onder Woord en Daad. In 2007 kwamen er twee nieuwe comités bij en zitten we op een totaal van 87 comités waar ruim 750 leden actief zijn. In september 2007 is het eerste jongerencomité opgericht in Zeist, bestaande uit vier jongeren. Henk de Pater is coördinator van de comités en onderhoudt de contacten. Jan-Frans de Bruijn, medewerker van Institutionele Fondsen, begeleidt de NCDO-aanvragen en andere subsidies op comitéacties. Er heeft een tevredenheidonderzoek onder comités plaatsgevonden waar concrete leerpunten uitkwamen. (zie kader leerpunten en www.woordendaadjaarverslag.nl voor de uitslag onderzoek) In september 2007 werd de jaarlijkse comitédag in Nijkerk gehouden. Ds Jeyanesan, directeur van een partnerorganisatie uit Sri Lanka, bracht het thema ‘Geef ontheemden een (t)huis!’ onder de aandacht. Na de pauze werden er inhoudelijke bezinnende workshops gegeven door personeelsleden van Woord en Daad. In de nieuwsbrief worden de comitéleden op de hoogte gesteld over de laatste ontwikkelingen en aankomende activiteiten. Omdat veel vrijwilligers het werk graag met eigen ogen willen zien, konden comitéleden dit jaar, op eigen kosten, zich opgeven voor een reis naar India in 2008. Er meldden zich echter te weinig mensen aan, zodat de reis in 2008 niet doorgaat. Adoptieambassadeurs Er waren in 2007 vijf vrijwilligers actief als adoptieambassadeur. Ze interesseren in de eigen omgeving mensen voor het financiële adoptieprogramma. Elk jaar krijgen ze de doelstelling mee om 50 adopties binnen te halen. Een ambitieuze doelstelling die in 2007 niet geheel gehaald is. Met de ambassadeurs vinden elk jaar gesprekken plaats om helder te krijgen waar sterke punten liggen en waar verbeterpunten zijn.

Verzamelaars Enkele mensen zijn al jaren actief met het verzamelen van postzegels, spaarzegels en Air Miles, het inzamelen van Nederlands en buitenlands geld van voor de euro, het vertalen van adoptiegroeten of het verzamelen van adresgegevens. Jongeren De laatste jaren investeert Woord en Daad in jongerenactiviteiten om jongeren meer te betrekken bij thema’s rondom ontwikkelingswerk. Hiervoor worden er diverse communicatiemiddelen ingezet. Grenzeloos Het jongerenkwartaalblad Grenzeloos was het eerste initiatief voor jongeren. Nog steeds is het de basis van de communicatie richting jongeren. Het blad verschijnt vier keer per jaar. Het doel is de jongeren betrekken bij ontwikkelingssamenwerking vanuit christelijk perspectief. Daarnaast willen we de jongeren in Nederland en de jongeren in het Zuiden op een gelijkwaardige manier dichter bij elkaar laten komen. Uitwisselingsreizen en werkvakanties In augustus 2007 is de eerste werkreis georganiseerd in samenwerking met World Servants. 15 jongeren werkten aan een basisschool in Grafton Camp, een voormalig vluchtelingen kamp in de hoofdstad Freetown van Sierra Leone. De partnerorganisatie in Sierra Leone en de twee Nederlandse organisaties en de deelnemers waren tevreden over de reis. Met subsidie van Xplore draait sinds 2005 het Young Ambassadors programma. In samenwerking met christelijke middelbare scholen worden jongeren geselecteerd die Woord en Daadprojecten bezoeken. Vijf leerlingen van het Fruytier College in Apeldoorn en vijf van de Guido de Brès in Rotterdam vertrokken in augustus met twee docenten, een vaste medewerker en een medewerker op projectbasis van Woord en Daad naar India. De leerlingen schreven een persoonlijk leerplan over een thema dat gerelateerd was aan het werk. Bij terugkeer gaven de jongeren presentaties in hun eigen netwerk. In april bezochten tien Indiase jongeren Nederland in het kader van uitwisseling. Tijdens Koninginnedag hadden ze een kort gesprek met prinses Laurentien. In 2007 ging ‘Vakjongeren voor vakjongeren’’ van start. 15 vmbo-leerlingen van het Calvijn College in Krabbendijke bezochten leerlingen van de vakschool van onze partner CSS in Bangladesh en deelden vakinhoudelijke kennis met elkaar. EU-aanvraag In samenwerking met ZOA-Vluchtelingenzorg, Tear, Kindernothilfe Duitsland en ACET Tsjechië is er een grote subsidieaanvraag voor bewustwordingsacti-

Woord en Daad > jaarverslag 2007 73

viteiten voor jongeren rond het thema aids gerealiseerd. De aanvraag werd eind 2007 goedgekeurd. Het programma zal vanaf 2008 uitgevoerd worden. Just Care Het project Just Care is in samenwerking met Tear, ZOA-Vluchtelingenzorg en diverse christelijke scholen in 2006 opgestart. Just Care schrijft lesmateriaal rond verschillende thema’s. In 2007 kregen de thema’s voedsel, eerlijke handel en het dorp aandacht. Aan het project doen 14 middelbare scholen mee. Studenten Christelijke studentenverenigingen in Enschede hebben in december 2007 een Happietaria geopend. Dit studentenrestaurant draait een maand per jaar (december) met vrijwilligers en voerde in 2007 actie voor Woord en Daad voor een vakschool in Haïti. Jongerenadviesgroep Eind 2007 is de jongerenadviesgroep opgericht bestaand uit 12 jongeren. Vanuit de afdeling Communicatie en Fondsenwerving is er behoefte aan feedback op initiatieven en communicatiemiddelen om jongeren te bereiken. De jongerenadviesgroep reageert op nieuwe communicatie-uitingen en peilt de mening van jongeren over Woord en Daad. Zij vergaderen twee maal per jaar met personeelsleden van de afdeling Communicatie en Fondsenwerving. Kinderen Schoolmagazine/Verrekijker Het vertrouwde jaarlijkse ‘Schoolmagazine’ heeft een grote verandering ondergaan. De naam van dit blad is nu ‘Verrekijker’. De inhoud is opgedeeld voor ‘bovenbouw’ en ‘onderbouw’-leerlingen. Het blad wordt verspreid via basisscholen en tijdens voorlichtingen. Zo willen we kinderen benaderen in hun eigen belevingswereld en hen al jong warm maken voor het werk van Woord en Daad. WWKidz Het WWKidz-project ging in 2006 van start, een bewustwordingsproject voor basisschoolleerlingen. Met leesboeken en leskisten kunnen leerkrachten aan de slag met hun leerlingen. In 2007 zijn twee nieuwe WWkidz-boeken uitgekomen: ‘Vlucht naar El Pozón’ geschreven door Rina Molenaar, over de ontheemdenproblematiek in Colombia. Dit boek werd overhandigd aan minister Koenders. Het boek ‘Dans over de zee’ geschreven door Anne de Graaf over de gevolgen van hiv/aids in Zuid-Afrika, werd door Anne de Graaf overhandigd aan minister Plasterk. Woord en Daad werkt in WWKidz samen met Uitgeverij Columbus, Tear en ZOA. De leskisten zijn 40 keer in 2007 uitgeleend.

5.2.4 Communicatie bedrijven
In ‘overzicht resultaten communicatie’ staan een aantal algemene communicatiemiddelen vermeld die Woord en Daad richting bedrijven inzet. Onderstaand een korte toelichting op deze algemene middelen. Daadkracht Het adressenbestand van het magazine Daadkracht (2 keer per jaar) nam toe met 148 lezers. In het jaarplan was vastgelegd dat in Daadkracht aandacht zou komen voor het onderwerp ‘ondernemen en verantwoord en ethisch handelen’. In het voorjaarsnummer is hier aandacht aan besteed door middel van twee artikelen en een column. Daadkracht Nieuwsmail Het lezersbestand van de Daadkracht Nieuwsmail nam toe met 54 en steeg daarmee iets meer dan in 2006. De Nieuwsmail is maandelijks verstuurd naar 329 mensen. Naast informatieverstrekking werd de Daadkracht Nieuwsmail 2 keer ingezet voor fondsenwerving in het kader van noodhulp. Behalve bovengenoemde middelen zet Woord en Daad een aantal middelen in die gerelateerd zijn aan de fondsenwervende producten voor bedrijven. Business Platform De 120 leden van het Business Platform ontvingen in april het jaarverslag over het Business Platform. In mei en november vonden de bijeenkomsten voor leden en belangstellenden plaats. Beide keren waren ruim 130 ondernemers aanwezig. Gepland was om in november een breed opgezet symposium te organiseren. In verband met het plotseling niet beschikbaar zijn van de locatie is het symposium doorgeschoven naar mei 2008. 70% van de leden van het Business Platform ontving een persoonlijk bezoek. In maart is met een groep van 18 ondernemers een reis gemaakt naar Bangladesh. Door de deelnemers zijn, in het kader van bewustwording, projecten van het Business Platform bezocht. Tevens werden bezoeken gebracht aan andere projecten van Woord en Daad in het land. Binnen de coördinatiegroep van het Business Platform vonden wisselingen plaats. Kees van de Berg (Sprielderhout BV) en Herman van de Weerd (To Increase BV) namen afscheid. In december traden twee nieuwe leden aan: Dick den Hertog (Le Duc Fine Food BV) en Ton van Nieuwkoop (WVS Consulting BV). Aan de zittende leden is per brief instemming gevraagd. De coördinatiegroep was per eind 2007 met vijf ondernemers compleet. Er is 5 keer vergaderd

74 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

door de coördinatiegroep met de directies en accountmanagers van Tear, Woord en Daad en ZOA-Vluchtelingenzorg. In deze vergaderingen is de samenwerking binnen het Business Platform tussen Tear, Woord en Daad en ZOA-Vluchtelingenzorg besproken en geëvalueerd. In paragraaf 5.4 leest u hier meer over. In het kader van de samenwerking met Rabobank Foundation organiseerden we twee keer een minisymposium voor lokale Rabobanken over microkrediet. Op beide bijeenkomsten waren gemiddeld 10 lokale Rabobanken aanwezig. Business Partners De strategiebijeenkomst die jaarlijks in augustusplaatsvindt is doorgeschoven naar januari 2008. Reden hiervoor is dat bestuur en directie van Woord en Daad de evaluatie van het programma Bedrijfsontwikkeling met deze groep strategische donoren wil bespreken. Deze evaluatie vond eind 2007 plaats.

RegioOndernemers De RegioOndernemers in Katwijk, Genemuiden en Zeeland organiseerden elk een of twee bijeenkomsten waarin leden met name werden geïnformeerd over de voortgang van hun sponsorproject. Via hun eigen website en via nieuwsbrieven informeerden de RegioOndernemers hun leden over hun activiteiten. CompanyKids 22 sponsors werden geïnformeerd over de door hen gesteunde kinderen. Doordat informatie vanuit een aantal partners niet beschikbaar was, konden niet alle CompanyKids-sponsors geïnformeerd worden. Overige bedrijven Alle bedrijven ontvingen in januari een bedankbrief met daarin een overzicht van hun giften in het jaar 2006. Bedrijven die een groot project structureel steunen ontvingen een voortgangsrapportage. Ook werden bedrijven incidenteel bedankt voor het overmaken van een gift voor noodhulpprojecten of andere projecten.

Leerpunten
• De website kan voor alle doelgroepen interactiever en kan meer projectinformatie bevatten. • Bewustwording onder de achterban blijft een uitdaging als het gaat om thema’s en projecten die minder in de publiciteit zijn of minder voor de hand liggen. De komende jaren willen we thema’s meer structureel en organisatiebreed aan de orde stellen. • De verschillende doelgroepen waarmee we communiceren hebben feedback gegeven op onze communicatieuitingen. Deze feedback verwerken we in onze activiteiten van 2008.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 75

Interview ‘Uiteindelijk verkochten we 700 frikadellen!’
Veel mensen in Nederland zijn op diverse manieren actief voor Woord en Daad. Behalve particulieren en comités zijn ook scholen actief. Meestal bellen docenten voor het opstarten van een actie. Maar soms komen er ook spontaan acties vanuit de leerlingen zelf voort. Zoals bij Laura en Gertjan.

Profiel
Namen: Laura Pol en Gertjan Haase Leeftijd: beiden 14 jaar School: Fruytier College, Rijssen Klas: R2H7, vwo goedkoopste waren. Uiteindelijk regelden we rozen voor € 0,40 per stuk, inclusief inpakfolie en lint. Een andere groep maakte reclameposters. En daarna de klassen langs voor bestellingen. Bij de eerste kassen liep het niet lekker. De moed zonk bijna in onze laarzen, maar de beste klassen moesten nog komen! Sommige leerlingen bestelden zelfs 20 rozen tegelijk. We hadden uiteindelijk een bestelling van totaal 190 rozen. De hele klas pakte de rozen in en bevestigde de kaartjes. Er zaten prachtige teksten bij zoals: ‘Omdat jij de mooiste ogen hebt’ en ‘Voor mijn lieve teddybeer’.’ Liep de handel van de jongens goed? Gertjan: ‘We dachten nog wel even de tijd te hebben. Tot twee weken voor de actiedag leerling Joost aan de bel trok. Tijd om te starten. Er waren veel vragen te beantwoorden: Waar halen we frikadellen vandaan? Hoe komen we aan frituurpannen? En een verkoopkraam? We zochten sponsors voor de inkoop van frikadellen. Dat kostte tijd. Gelukkig hielpen docenten mee. Uiteindelijk hadden we meer sponsorgeld dan nodig was.’ Wat was de opbrengst van de actiedag? Laura: ‘We gingen weer de klassen langs, nu om leerlingen te verrassen met een prachtige roos.’ Gertjan: ‘Op de actiedag was het rennen en vliegen. Gelukkig is alles op zijn pootjes terechtgekomen. We verkochten 700 frikadellen!‘ De opbrengst van deze geweldige actie was € 945,15. Het bedrag werd 15 januari 2008 symbolisch overhandigd aan Corjan Rink, medewerker van Woord en Daad.

Waarom actie voor Woord en Daad? Gertjan: We hadden het tijdens een les aardrijkskunde over de arme en rijke kant van Afrika. Al pratend kwamen we erachter dat we er wel over spraken maar er niks mee deden. Daarom het idee om een actie te doen. Mijn docent Aardrijkskunde, meneer Gerritsen, was ook enthousiast. We hadden direct wilde ideeën: een lesmarathon, een nachtelijke tocht van Deventer naar Rijssen, frikadellen verkopen… of een rozenactie! We hebben gestemd, het werd een combinatie van de laatste twee. De meisjes gingen rozen verkopen, de jongens frikadellen. We belden met Woord en Daad voor een goed doel. We kozen een alfabetiseringsprogramma in Burkina Faso en we wilden als klas ook een adoptiekind. Het werd Catherine uit Burkina Faso. De rozenactie, hoe bereidde je dat voor? Laura: ‘De meiden vormden drie groepen, verdeelden de taken en we gingen aan de slag. Om zoveel mogelijk winst te maken, keken we waar de rozen het

Wilt u nóg een ludieke actie zien? Ga naar www.woordendaadjaarverslag.nl. Daar ziet u een filmpje van leerlingen van het Pieter Zandt College in Kampen die 24 uur touwtjespringen voor het goede doel. Andere acties: www.woordendaadjongeren.nl.

76 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

5.3

Fondsenwerving
39% 49% 12%

5.3.1 Overzicht resultaten Fondsenwerving
‘Iets kunnen delen van onze rijkdom’, een veelgehoorde uitspraak tijdens voorlichtingen. Hierbij is het belangrijk om aan te sluiten bij de belevingswereld van de gevers. Voor Woord en Daad is het zorgvuldig omgaan met kosten een belangrijk uitgangspunt. We merken dat dat vertrouwen geeft bij de gever. Het is mooi om te zien dat mensen op deze manier hun betrokkenheid tonen bij het werk dat Woord en Daad samen met haar partnerorganisaties verzet. In 2007 stegen de totale inkomsten met 25%. Vanuit de particulieren daalden de giften met 1,5%. Dit had te maken met een daling van het totale bedrag van nalatenschappen en noodhulp. Dit zijn posten waarop we niet kunnen sturen. Bij bedrijven stegen de inkomsten met 38% terwijl bij de institutionele fondsen een groei was van 82% ten opzichte van 2006.
Omschrijving kostensoort Kosten Nederlandse organisatie in € en % van de totale inkomsten Kosten A&O t.b.v. partners in € en % van de totale inkomsten TOTAAL Totale kosten fondsenwerving als % van de totale inkomsten en in € Kosten eigen fondsenwerving als % van de eigen fondsenwerving en in € n.v.t. 25% 877.729 5,36% 5% n.v.t. 1.022.097 3,78% 2,5% 12,5% n.v.t. n.v.t. 537.250 3.249.796 1,99% 12,04% 10% n.v.t. 2.712.546 10,05% Beleidsnorm Woord en Daad

Particulieren Bedrijven Institutionele fondsen

Norm CBF

Realisatie 2007 in €

Realisatie 2007 in %

Ontwikkeling fondsenwerving per doelgroep Inkomsten Particulieren Totale inkomsten Inkomsten projecten Inkomsten noodhulp Inkomsten adoptie Inkomsten PartnerPlan Inkomsten Indeed Inkomsten bedrijven Totale inkomsten Ledenbijdrage Business Platform Inkomsten CompanyKids Inkomsten RegioOndernemers Overige inkomsten Institutionele fondsen Totale inkomsten (doelstelling incl. risicoparagraaf) € 13.933.000 € 10.446.666 € 5.746.710 81,8% € 2.500.000 € 575.00 € 150.000 € 200.000 € 1.575.000 € 3.332.968 € 490.000 € 332.455 € 162.849 € 2.347.664 € 2.414.000 € 447.000 € 234.000 € 104.000 € 1.629.000 38% 9,6% 42,1% 56,6% 44,1% Doelstelling 2007 € 13.099.000 € 2.700.000 € 1.900.000 € 8.105.000 € 378.000 € 16.000 Realisatie 2007 € 13.071.948 € 3.683.597 € 906.355 € 8.099.713 € 371.761 € 10.522 Realisatie 2006 € 13.268.000 € 4.231.000 € 793.000 € 7.887.000 € 356.000 € 879 Mutatie -1,5% -12,9% 14,3% 2,7% 4,4% 1097%

Woord en Daad > jaarverslag 2007 77

Ontwikkeling fondsenwerving per product Particulieren Indeed Nieuwe adopties Nieuwe aanmeldingen PartnerPlan Bedrijven Leden Business Platform Business Partners Aantal CompanyKids RegioOndernemers 115 12 700 5 120 12 680 4 groepen 102 10 525 3 groepen 17,6% 20% 28,6% 33,3% Doelstelling 2007 500 800 750 Realisatie 2007 390 Indeed’ers 1.144 adopties 532 pp’s Realisatie 2006 126 Indeed’ers 1.006 adopties 359 pp’s Mutatie 309,5% 13,7% 48,2%

5.3.2 Fondsenwerving algemeen
Algemeen Bij de fondsenwerving zien we dat internet een steeds belangrijkere plaats inneemt. Daarom hebben we in 2007 geïnvesteerd in online doneren. Adverteren en zo naamsbekendheid bevorderen via kranten en tijdschriften blijft ook belangrijk en spreekt weer een andere doelgroep aan. Ook bij fondsenwerving is het belangrijk om op verschillende manieren de projecten onder de aandacht te brengen. Hierbij is Woord en Daad van mening dat goede communicatie die afgestemd is op de doelgroep, voorafgaat aan een geslaagde fondsenwerving.

PartnerPlan In 2007 zijn er 532 nieuwe aanmeldingen geweest van PartnerPlan. Het grootste gedeelte van de aanmelders is afkomstig uit het eerste halfjaar. Dan werven wij actief voor PartnerPlan via het kwartaalblad Werelddelen. In de tweede helft van het jaar zagen we weinig aanmeldingen omdat we niet adverteerden. De doelstelling om 750 nieuwe participanten binnen te halen is niet gehaald. In december 2007 ontvingen de deelnemers aan PartnerPlan de jaarlijkse PartnerPlan nieuwsbrief. Hierin werd een beschrijving gegeven over de projecten waar het geld van partnerplan aan was besteed. Indeed 2007 was het jaar waarin Indeed een volledig jaar heeft gedraaid. Vanaf € 2,50 per maand steunen jongeren het hele jaar door verschillende projecten. Deze projecten worden via stemrondes zelf door jongeren gekozen. De werving voor Indeed is via het jongerenkwartaalblad Grenzeloos, de digitale E-letter, de website en via scholen en clubs verlopen. De Indeedwebsite ging dit jaar online en neemt een prominente plaats in bij dit product. Met 390 Indeed’ers is de doelstelling van 500 aanmeldingen niet gehaald. Toch zagen we dit jaar een groeiend enthousiasme voor dit product. Noodhulp Een ramp is er plotseling. Geld is op datzelfde moment nodig en giften worden op datzelfde moment gevraagd. In 2007 voltrokken zich verschillende rampen waar steun voor nodig was. Zware overstromingen in Nicaragua, Burkina Faso en India, de cycloon Sydr in Bangladesh en een aardbeving in Peru. Via de verschillende partnerorganisaties in de landen is ervoor gezorgd dat dit geld besteed is aan noodhulpvoorzieningen zoals voedsel, kleding, tentzeil en medische zorg. Daarnaast is gestart met wederopbouw van de getroffen gebieden. Bij de grote noodhulpacties is er gebruikgemaakt van (digitale) mailings en fondsenwerving via de website.

5.3.3 Particulieren
Financiële adoptie Evenals voorgaande jaren zien we in 2007 ook een forse stijging van het aantal donateurs dat een adoptiekind wil steunen. Onze doelstelling was om met 800 adoptieaanmeldingen te groeien. Tussentijds is dit aantal naar boven bijgesteld tot een nettogroei van 1000. De eindstand van 2007 was netto 1144 nieuwe sponsors. Het persoonlijke contact met een adoptiekind spreekt mensen aan. De grote stijging is niet direct te verklaren. Mogelijk heeft dit te maken met de aantrekkende economie. Het grootste aantal aanmeldingen kwam via internet binnen. De werving voor financiële adoptie verloopt via veel kanalen. De adoptieambassadeurs, de plakkaart in het kwartaalblad Werelddelen, de website en de mond-tot-mondreclame zorgden voor de groei. Gift of love Ieder jaar ontvangen alle kinderen uit het financiële adoptieprogramma een cadeau. Dit jaar is er voor Gift of love een flyer ontwikkeld die meegestuurd wordt aan personen die een adoptiekind gaan ondersteunen. Daarnaast is er via een digitale E-Letter en een papieren mailing in de maand november een groot aantal aanmeldingen binnengekomen voor Gift of love. Het grootste gedeelte van de donateurs gaf zich op voor een jaarlijkse machtiging.

78 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Projecten Dit jaar zijn er weer veel giften binnengekomen die gelabeld waren aan een project. Denk hierbij aan een school die geld ophaalt voor scholenbouw in Sierra Leone. Of een comité dat zich richt op het moeder- en kindzorgproject in Bangladesh. Er is in totaal € 3.683.597,- binnengekomen voor de honderden projecten die wij steunen. Vanaf 2007 is het niet meer mogelijk via NCDO een verdubbeling te krijgen in verband met een regel van de overheid. Dat is in de ogen van Woord en Daad een gemiste kans: juist lokaal particulier initiatief werd via de subsidie gekoppeld aan professionele uitvoering, die goed in de context past. Hoewel veel comités gestimuleerd werden door NCDO-acties heeft het wegvallen van de NCDO-subsidie geen negatieve invloed gehad op de inkomsten die door de comités gerealiseerd worden (zie fondsenwerving in een oogopslag). Het hele jaar werden er eenmalige machtigingen verstuurd in plaats van acceptgirokaarten. Voor veel mensen een drempel en even wennen. Dit zorgde ervoor dat er via de eenmalige machtigingen minder geld binnenkwam dan voorheen. De inkomsten groeiden wel en het geven via telebankieren of via de website nam toe. Vanaf december zijn we begonnen met een project van de maand. Dit project staat prominent op de site en stimuleert mensen een maand lang gericht te geven aan het project. Verder is er een start gemaakt met de ontwikkeling van een beter format op de website om te doneren. De vernieuwde opmaak zal begin 2008 van start gaan. Jaarthema Bij jongeren en ouderen willen we ieder jaar een thema onder de aandacht brengen en daar ook fondsenwerving voor een aantal projecten aan koppelen. De eerste helft van het jaar was het thema: Moeder en kind: hun toekomst, onze zorg en bracht € 261.000 op. De tweede helft was het: Geef ontheemden een (t)huis! en daarvoor haalden we € 92.000 binnen.

In het eerste halfjaar werd duidelijk dat binnen het Business Platform een groep ondernemers zich meer betrokken bij de projecten zou willen voelen. Om hierop in te spelen is gedurende 2007 met een aantal ondernemers nagedacht over een nieuwe vorm van betrokkenheid. Hieruit ontstond de nieuwe variant Business Platform Team. Ondernemers kunnen in teamverband een project adopteren. Eind 2007 zijn de hoofdlijnen van de nieuwe variant aan de leden gepresenteerd. Begin 2008 worden 5 Business Platform Teams opgericht. Met drie ondernemers van het Business Platform werd in januari het bestuur gevormd voor de stichting Poverty Share Investment. In paragraaf 5.4 leest u hier meer over. Business Partners Business Partners zijn door een bijdrage van minimaal € 105.000 drie jaar betrokken bij het werk van Woord en Daad. Zij hebben de mogelijkheid gerichte projecten te steunen en krijgen de gelegenheid mee te denken bij het beleid van Woord en Daad tijdens de jaarlijkse strategiebijeenkomst. Doel was om in 2006 te groeien van 10 naar 12 Business Partners. Per eind 2007 is dit doel behaald. CompanyKids Via het speciale adoptieprogramma CompanyKids kunnen bedrijven een groepje (vanaf vijf) kinderen financieel adopteren. Het bedrijf ontvangt een poster van de ‘eigen’ kinderen. Doel was om in 2007 te groeien van 525 adopties naar 700. Eind 2007 waren 680 kinderen financieel geadopteerd via CompanyKids. In oktober benaderden we alle sponsors met de vraag of zij via een speciaal kaartje in hun kerstkaart het adoptieprogramma verder onder de aandacht wilden brengen. Veertien bedrijven reageerden hier positief op en verstuurden 4700 kaartjes. RegioOndernemers RegioOndernemers zijn lokale ondernemersnetwerken die fondsen werven voor projecten van Woord en Daad. Doel was om in 2007 te groeien van 3 groepen naar 5 groepen in verschillende regio’s in Nederland. Per eind 2007 zijn 3 groepen RegioOndernemers actief (Genemuiden, Zeeland, Katwijk). RegioOndernemers Midden-Holland startte in juni 2007 maar was per eind 2007 nog niet actief met werven. Eind 2007 heeft de eerste bijeenkomst plaatsgevonden voor de start van RegioOndernemers Veenendaal. Deze zal begin 2008 operationeel worden. Wereldhypotheek Op 1 juni startte Wereldhypotheek. Doel van Wereldhypotheek is om voor elke in Nederland verkochte hypotheek een huis te bouwen voor een arm gezin in een ontwikkelingsland. Woord en Daad is een van de

5.3.4 Bedrijven
Het overzicht met resultaten van fondsenwerving bedrijven treft u aan het begin van deze paragraaf aan in ‘Overzicht resultaten Fondsenwerving’. Onderstaand een toelichting. Business Platform Via het Business Platform kunnen ondernemers zich inzetten voor bedrijfsgerichte projecten in ontwikkelingslanden door het beschikbaar stellen van kennis, geld, netwerken. Doel was om in 2007 te groeien van 102 naar 115 leden. Per eind 2007 telde het Business Platform 120 leden.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 79

organisaties waarmee de huizen in ontwikkelingslanden worden gebouwd. De huizen worden gefinancierd met provisies die Wereldhypotheek, voor haar bemiddeling, van banken en verzekeraars ontvangt. De consument betaalt niets extra. De winst die Wereldhypotheek maakt, gaat - na aftrek van de organisatiekosten- naar Wereldfoundation. Vanuit Wereldfoundation gaat het geld naar verschillende goede doelen. Het eerste project dat Wereldhypotheek via Woord en Daad ondersteunt, betreft een project van 384 huizen in Bangladesh. Voor meer informatie zie paragraaf 2.2.3.
Institutionele fondsen en inkomsten derden €

Rabobank De in 2006 gestarte samenwerking met Rabobank Foundation resulteerde in 2007 in 2 minisymposia over microkrediet waarbij op elk symposium gemiddeld 10 lokale Rabobanken aanwezig waren. Met 10 lokale Rabobanken is daaropvolgend overeengekomen dat zij 3 jaar lang financiële steun geven aan met name het microkredietproject van Christian Service Society (CSS), partner van Woord en Daad in Bangladesh.

€ Realisatie 2007

€ mutatie 2007 2006 t.o.v. 2006

Doelstelling 2007

Totale institutionele inkomsten (doelstelling inclusief risicoparagraaf) Prisma-ICCO Min. Van Buitenlandse Zaken/DGIS/TMF (nu MFS) PSO, capaciteitsopbouw NCDO Europese Unie Overig Deputaatschap tot hulpverlening in Bijzondere Noden van de Gereformeerde Gemeenten Dienstenbureau Christelijk Gereformeerde Kerken in Nederland EO Metterdaad Happy Gift (Happietaria) ICCO Nederlandse Leprastichting Oikonomos Foundation RD/Draagt elkanders lasten Stichting Lokaal Comité OS Stichting Red een Kind Stichting Tear Stichting ZOA Noordelijke samenwerkingspartners*: Tear Dorcas Oikonomos Leprazending Risicoparagraaf (realisatie verantwoord onder diverse categorieën)

13.933.000 2.344.677 5.187.000 506.790 600.000 750.000 836.533

10.446.666 2.177.224 5.637.000 429.088 503.379 238.664 768.720 64.275 70.000 242.140 46.491 5.814 10.000 225.000

5.746.710 1.346.950 2.794.332 371.700 640.284 75.845 517.599

82% 62% 102% 15% -21% 215% 49%

62.938 189.493 20.000 14.200 30.968

25.000 200.000 80.000 559.000 692.591 254.021 175.734 176.235 86.601 nvt nvt

3.149.000

In het kader van EU-subsidiëring, heeft de afdeling Institutionele Fondsen in samenwerking met EU-Cord, een EU-subsidietraining voor partners gegeven in Honduras en Bangladesh. *Woord en Daad is penvoerder voor wat betreft de MFS-subsidie van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. In deze subsidie participeren ook de Noordelijke samenwerkingspartners Tear, Dorcas, Oikonomos en Leprazending. Deze organisaties maken hun eigen bijdrage in de projecten over aan Woord en Daad en Woord en Daad besteedt deze inclusief de MFS-subsidie aan de projecten van deze organisaties.

80 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Overig Naast inkomsten via bovengenoemde activiteiten, ontving Woord en Daad vanuit bedrijven ook diverse vrije giften. Een heel aantal bedrijven bestemde naar aanleiding van een open dag of jubileum de giften voor Woord en Daad. Diverse bedrijven steunden eenmalig een project.

5.3.5 Institutionele Fondsen
Woord en Daad ontving in het jaar 2007 meer subsidies van overheden en donaties van stichtingen en vermogensfondsen. Met name de subsidie van het ministerie van Buitenlandse Zaken en de Prisma-ICCO

alliantie verdubbelde bijna in omvang. Maar ook de inkomsten uit overige donoren namen toe. In 2007 moesten wij, na jarenlange samenwerking, afscheid nemen van de NCDO. Organisaties die subsidie ontvangen van het ministerie van Buitenlandse Zaken mogen geen beroep meer doen op de NCDO. In onderstaande tabel een beknopt overzicht van de fondsen: De inkomsten van de afdeling Institutionele Fondsen in 2008 bleven echter achter bij de doelstelling. De reden hiervan is dat een aantal contracten met de EU en USAID pas begin 2008 kunnen worden getekend. Voor meer informatie, zie paragraaf 6.2 en 8.4.

Leerpunten
• Koppeling tussen projectinkomsten en projectuitgaven waren niet altijd helder. Digitalisering van fondsenplanning kan hiertoe bijdragen. Blijven afstemmen en nauwe samenwerking blijft belangrijk. • Projectenbeschrijvingen per project aan te bieden zorgt er voor dat de totaliteit van ons werk niet altijd zichtbaar is. Door projecten geclusterd aan te bieden geef je een eerlijker beeld van het totale werk van Woord en Daad. • Digitaal doneren kreeg het afgelopen jaar te weinig aandacht. Investeren en in alle communicatie-uitingen dit blijvend onder de aandacht brengen is van groot belang. • Bij het opstarten van een nieuw initiatief is afspraken en doelen helder hebben een belangrijke voorwaarde. • Betrokkenheid bij een project wordt door sommige donateurs als belangrijk ervaren. In 2008 zullen we hier nog alerter op zijn en waar nodig hierop investeren. • Grote donoren vragen om goed donormanagement. In 2007 bleek dat interne afspraken een betere follow-up nodig hebben. In 2008 zullen we intern hier extra aandacht voor hebben.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 81

Interview ‘De ondernemersreis naar Bangladesh was erg indrukwekkend.’
Het Business Platform is in 2002 opgericht met als doel het inzetten van kennis, netwerken en financiële middelen van Nederlandse (christen)ondernemers in bedrijfsgerichte projecten van Woord en Daad. In de afgelopen jaren ontwikkelde Woord en Daad meer initiatieven om ondernemers bij haar werk te betrekken. Zoals RegioOndernemers: lokale ondernemersnetwerken tegen armoede. Ondernemers en netwerken, dat hoort bij elkaar. Portret van een rasechte ondernemer die zijn netwerk creatief gebruikt. Maar niet alleen voor zijn eigen bedrijf.

Profiel
Naam: Ben van der Steeg Plaats: Genemuiden, Nederland Leeftijd: 53 jaar Werk: aannemer Gezinssamenstelling: gehuwd, twee dochters en een zoon Hoe ben je terechtgekomen bij Woord en Daad? Ik dacht na welk doel ik wilde steunen en zocht een organisatie die werkt in ontwikkelingslanden vanuit een christelijke achtergrond. Ook ben ik kritisch op de geldbesteding en het kostenpercentage. Zo kwam ik bij Woord en Daad uit. Hoe ben je betrokken bij Woord en Daad? Voor elk van onze kinderen hebben we een kind financieel geadopteerd. In 2001 ben ik lid geworden bij comité Woord en Daad Genemuiden. Zakelijk heb ik een keer een bijeenkomst van het Business Platform bijgewoond. Dat maakte veel indruk. Kort daarna ben ik lid geworden. Je was betrokken bij de oprichting van RegioOndernemers Genemuiden, hoe ging dat? Na de start van het concept RegioOndernemers in Katwijk werd mij gevraagd om samen met een plaatsgenoot iets dergelijks in Genemuiden op te

zetten. Met behulp van enkele enthousiaste ondernemers is dit vrij snel van de grond gekomen. We hebben 35 lidbedrijven en een groot aantal ‘Vrienden van de RegioOndernemers’. Het mooie is dat we zelf projecten uitzoeken, die ons als betrokken ondernemers aanspreken. Je bent in maart 2007 op ondernemersreis geweest. Hoe was dat? Het was een enerverende, indrukwekkende en verrijkende reis. Bangladesh is vier keer zo groot als Nederland, de helft van het land staat geregeld onder water. Het is niet voor te stellen dat hier 150 miljoen mensen leven. Wat heb je meegekregen van het werk van Woord en Daad daar? We hebben veel bedrijfjes bezocht in het kader van het microkredietproject en het MKB-programma van Christian Service Society (CSS), de partner van Woord en Daad. Je ziet hoe met relatief weinig geld leningen worden verstrekt om duizenden mensen een beter bestaan te geven. Het geld van het Business Platform wordt hier goed besteed. De bezoeken aan de Homes of Blessings (internaten voor kinderen) waren ontroerend. Hier worden ruim 1000 kinderen opgevangen en voorbereid om een zelfstandig bestaan op te bouwen. Woord en Daad was op zoek naar een ondernemer die een bouwbedrijf in de Filippijnen kon helpen. Jij hebt met succes iemand gevonden. Kun je vertellen hoe dit precies gegaan is? Zelf had ik niet de benodigde expertise voor dit project. Ik ben in mijn netwerk op zoek gegaan naar een geschikt persoon en kwam in contact met Willem van der Haar uit Genemuiden. Hij is seniorexpert bij PUM (Programma Uitzending Managers). In augustus is Willem naar de Filippijnen geweest. Hij heeft goede aanbevelingen gedaan voor het verbeteren van de technieken voor aardbeving- en cycloonbestendig bouwen. Ik ben blij dat ik op deze manier een bijdrage kon leveren. Wat wil je meegeven aan andere ondernemers? Probeer betrokken te blijven bij het werk van Woord en Daad en doe wat in je mogelijkheden ligt. Wie goed doet, goed ontmoet.

82 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

5.4

Samenwerking en netwerken
traject, op basis van de lessen uit noodhulpprogramma’s n.a.v. de tsunami. Dit zal een vervolg krijgen in 2008. Samenwerking Tear, Dorcas, Oikonomos en Leprazending Woord en Daad diende met inbreng van bovenstaande organisaties een subsidieaanvraag in bij het ministerie van Buitenlandse Zaken. Deze is eind 2006 toegekend. Woord en Daad is penvoerder voor de uitvoering van deze subsidiebeschikking. In 2007 startten we met de praktische uitvoering van de samenwerkingsovereenkomsten. De samenwerking richt zich op medefinanciering van 25 projecten binnen het programma Arbeid en Inkomen, van 21 partnerorganisaties in 13 landen ter waarde van bijna € 2 miljoen. Eind 2007 hielden we een evaluatie over de samenwerking. Hieruit bleek dat de samenwerking gedurende 2007 als positief en duidelijk is ervaren door zowel de MFS-samenwerkingspartners in Nederland alsook hun partnerorganisaties in het Zuiden. De resultaten van dit samenwerkingsverband zijn integraal onderdeel van dit jaarverslag. Samenwerking met Red een Kind Daarnaast zijn er besprekingen gestart tussen Woord en Daad en Red een Kind over verdergaande samenwerking binnen het programma informeel vakonderwijs in Afrika. Deze samenwerking omvat medefinanciering door Red een Kind van projecten van de partnerorganisaties van Woord en Daad gedurende 2008-2010. EU-Cord Woord en Daad is lid van EU-Cord, een organisatie voor christelijke, niet-kerkelijk gebonden Europese organisaties, actief in noodhulp en ontwikkelingssamenwerking. EU-Cord informeert leden over subsidiemogelijkheden in Brussel, communiceert standpunten van EU-Cord richting de Europese Commissie en het Europese Parlement en ondersteunt partners van leden bij het vinden van hun weg richting Europese delegaties in de hoofdsteden van de landen waarin we werken. Daarnaast ondersteunt EU-Cord trajecten rond beleidsbeïnvloeding in Brussel. Woord en Daad is met name betrokken bij het succesvolle traject rond beroepsopleidingen. De directeur van Woord en Daad is sinds december 2006 voorzitter van het bestuur en de algemene vergadering van EU-Cord. Prisma Woord en Daad is lid van Prisma, een koepel voor reformatorische en evangelische organisaties, actief in werelddiaconaat en ontwikkelingssamenwerking.

5.4.1 Met wie we samenwerken en waarom
Samenwerken en rentmeesterschap zijn voor Woord en Daad twee belangrijke kernwaarden. Ze komen bij elkaar in de keuzes rond participatie in organisaties en het aangaan van samenwerkingscontacten. De netwerken rond het Business Platform, het vakonderwijs en onderzoeksinstituten (hogescholen, universiteiten) voegen ieder op eigen wijze waarde toe aan ons werk. Al deze netwerken krijgen inhoud op basis van gerichte vragen vanuit onze partnerorganisaties in het Zuiden. Inhoudelijke samenwerking leggen we graag vast in Memoranda of Understanding (MOU’s). Daarnaast participeert Woord en Daad in meer formeel getinte samenwerkingsverbanden, die een eigen juridische entiteit vormen. Zowel de groeiende informele netwerken als de formele samenwerkingsverbanden spelen in toenemende mate een belangrijke rol. Dat geldt overigens niet alleen in Nederland maar ook in het Zuiden. Samenwerking Woord en Daad, Tear en ZOA-Vluchtelingenzorg In 2007 is een overeenkomst op projectbasis overeengekomen. Dit betreft een vijftal trajecten binnen Communicatie en Fondsenwerving (Just Care, WWKidz, Happy Gift, Bedrijven en Institutionele Fondsen). Daarnaast werken we gedrieën samen op het gebied van Human Resource Management, noodhulp (intensief in het kader van de tsunami), ICT en kwaliteit. Elke zes weken is er een vergadering van de directeuren, waarin de voortgang van de gezamenlijke trajecten wordt besproken. Daarnaast overleggen de hoofden van Communicatie en Fondsenwerving vier keer per jaar en kijken naar eventuele uitdagende gezamenlijke projecten. In de tweede helft van 2007 is de pilot samenwerking op bedrijfsniveau geëvalueerd. Op basis hiervan is besloten de samenwerking op projectbasis voort te zetten. Door de drie organisaties is een pakket gezamenlijke producten geformuleerd dat in 2008 verder uitgewerkt wordt. Aparte vermelding verdient de samenwerking op het gebied van noodhulp. Hierin werken Woord en Daad, ZOA-Vluchtelingenzorg, Tear en Red een Kind samen. Activiteiten liggen op gebied van gezamenlijke fondsenwerving en samenwerking in de uitvoering van noodhulpprojecten. Het samenwerkingsprotocol op gebied van fondsenwerving werd herzien. Nieuw in 2007 was het opstarten van een gezamenlijk leer-

Woord en Daad > jaarverslag 2007 83

Woord en Daad participeert in alle secties van Prisma: hiv/aids, noodhulp, institutionele fondsen en communicatie. Gezien een aantal ontwikkelingen binnen Prisma zal Woord en Daad het beleid en de meerwaarde van Prisma kritisch blijven volgen. Prisma participeert in de ICCO-alliantie, die MFSsubsidie kreeg voor de periode 2007-2010. Woord en Daad, als lid van Prisma, nam deel aan twee programma’s: basisgezondheidszorg en hiv/aids. Twee medewerkers van het programma Basisvoorzieningen zijn actief betrokken bij de betreffende Prisma-werkgroepen. In de maandelijkse vergaderingen formuleren de werkgroepen beleid en programma’s op het gebied van gezondheidszorg en hiv/aids. Een voorbeeld is de uitwerking van een beleidsdocument op het gebied van Seksuele en Reproductieve Gezondheidszorg en Rechten. Verder doet één van de werkgroepen onderzoek naar ‘kwaliteit in gezondheidszorg’. Prisma en de ICCO-alliantie initiëren verder inhoudelijke samenwerkingsverbanden tussen diverse partnerorganisaties. Woord en Daad en haar partnerorganisaties participeren in dat kader in twee trajecten, nl. in Bangladesh en in Haïti. De hiv/aidswerkgroep heeft daarnaast een breder mandaat: bewustwording in Nederland. Woord en Daad participeerde in diverse activiteiten volgend uit deze werkgroepen (vrouwenreis; activiteiten rond 1 december Wereldaidsdag). Mede vanwege personeelswisselingen bij Prisma is veel tijd gestoken in het opstarten van beide programma’s. Oikocredit en Rabobank Foundation De samenwerking met Oikocredit heeft in 2007 een significante stap voorwaarts gemaakt. Dat had te maken met het feit dat uit een evaluatie van het werk van Oikokredit bleek dat er sprake was van een niche waarin ook Woord en Daad al actief is. Dat maakte de basis voor ontwikkeling van de samenwerking stevig. De samenwerking met Oikokredit is een aanvulling op de samenwerking met de Rabobank Foundation en de Rabobank, die bedoeld is om kleine bedrijven in het Zuiden toegang te geven tot het formele bankcircuit. Solidaridad Solidaridad is bezig met een decentraliseringsproces. Daarbij verplaatst de organisatie zich naar het Zuiden. Woord en Daad zoekt nu op lokaal niveau samenwerking met Solidaridad, waarbij de samenwerking zich vooral richt op ketenontwikkeling. Vooralsnog gaat het alleen om gesprekken en vindt nog geen grootschalige samenwerking plaats. Solidaridad heeft inmiddels zuidelijke bedrijven uit haar netwerk in contact gebracht met Woord en Daad. MKBpartner PAC in Nicaragua is door Woord en Daad in

contact gebracht met Solidaridad. Beide organisaties zijn in gesprek voor certificering van de koffieketen van PAC en lokale boeren in Nicaragua. PSI Woord en Daad werkt samen met Stichting Poverty Share Investment (PSI), een recent opgerichte investeringsmaatschappij die namens ondernemers als aandeelhouder wil gaan participeren in grotere bedrijven in het Zuiden. De bestuursleden van PSI zijn ook lid van het Business Platform van Woord en Daad. De beoogde investeringen van PSI vinden plaats met geld van ondernemers en in de landen waar Woord en Daad actief is met haar Enterprise Development programma. MFI-platform In 2007 is Woord en Daad uitgenodigd lid te worden van het MFI-platform. Tot dan toe hield het platform zich vooral bezig met microfinanciering. Er is binnen het platform ook belangstelling voor financiering van grotere bedrijven, die zich (nog) niet kwalificeren voor financiering door banken (mesofinanciering). Omdat Woord en Daad in die niche actief is, heeft Woord en Daad toegevoegde waarde voor het netwerk. Omgekeerd levert het netwerk bruikbare contacten voor Woord en Daad op. Eind 2007 is Woord en Daad formeel toegelaten als lid. Schoklandwerkgroepen Als vervolg op de akkoorden van Schokland participeert Woord en Daad in drie werkgroepen: de werkgroep voor vakonderwijs, de werkgroep voor onderwijs in post-conflictsituaties en de werkgroep voor mesofinanciering. In alle trajecten wordt aan concrete voorstellen gewerkt. ICCO De samenwerking met ICCO liep in 2007 uitsluitend via Prisma. Er zijn verkennende gesprekken geweest rond samenwerking op het gebied van lokale markten en ketenontwikkeling. De gesprekken worden in 2008 voortgezet. Partos Woord en Daad is lid van Partos, een branchevereniging voor particuliere internationale samenwerking in Nederland. De directeur van Woord en Daad is in oktober herkozen in het bestuur van Partos. Partos richt zich naast belangenbehartiging in de brede zin van het woord ook op een gemeenschappelijk kwaliteitsbeleid voor de hele branche. VFI Sinds de oprichting van de Vereniging Fondsenwervende Instellingen is Woord en Daad lid van deze brancheorganisatie voor fondsenwervers. De directeur directeur vertegenwoordigt Woord en Daad in

84 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

de algemene ledenvergadering van VFI. PSO Woord en Daad is lid van de vereniging Personele Samenwerking Ontwikkelingsorganisaties. PSO ondersteunt ons werk op het gebied van capaciteitsopbouw van partnerorganisaties. Cees Oosterhuis vertegenwoordigt Woord en Daad in de algemene ledenvergadering van PSO. Wouter Rijneveld vertegenwoordigt Woord en Daad in de PSO-klankbordgroep Monitoring en Evaluatie voor herziening van de M&E-systematiek van PSO. Bureau Beleidsvorming Ontwikkelingssamenwerking (BBO) BBO is een organisatie die faciliteert in lobby in Den Haag. BBO adviseert het Haïti-platform en het Colombia-platform. De coördinator beleidsbeïnvloeding participeert namens Woord en Daad in deze platforms. Universiteiten en Hogescholen Vanuit de afdeling Advies en Onderzoek zijn in 2007 een aantal samenwerkingsverbanden uitgewerkt en opgezet. Doelstelling is om met een aantal kennisinstellingen samen te werken op het terrein van evaluaties en onderzoek, onder andere op het terrein van basisvoorzieningen, onderwijs en economische ontwikkeling.

In 2007 zijn samenwerkingsovereenkomsten getekend met de volgende universiteiten en hogescholen: • het Institute for Social Studies in Den Haag op het gebied van evaluatie en onderzoek; • Christelijke Agrarische Hogeschool in Dronten op het gebied van curriculumontwikkeling aan het Hope University College in Addis Abeba, Ethiopië; • de Leidse Hogeschool op het gebied van basisgezondheidszorg; • Driestar Educatief gericht op bewustwording via onderwijs en capaciteitsopbouw. De samenwerking met universiteiten en hogescholen betreft verder het geven van gastcolleges (Christelijke Hogeschool Ede), participatie debatten (CIDIN), samenwerking bij het doen van onderzoek (Universiteit Twente) en participatie in begeleidingscommissie (Universiteit van Tilburg; participatie in de begeleidingscommissie Levensovertuiging en maatschappelijk ondernemen). Verder participeert Woord en Daad in een traject van de Vrije Universiteit rond christelijk leiderschap. Zie voor meer informatie paragraaf 3.4. In het kader van de ontwikkeling van het Hope University College in Addis Abeba werkt Woord en Daad samen met de Christelijke Hogeschool Ede. De CHE is betrokken bij de curriculumontwikkeling van deze universiteit in Ethiopië. Marike de Kloe, medewerker Woord en Daad, coördineert de contacten. Er is geen formele samenwerking.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 85

Hoe het bestuur werkt
6
86 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Het bestuursverslag gaat over bestuurlijke verantwoordelijkheid en legt verantwoording af over de wijze van besturen, de wijze waarop het gevoerde beleid tot stand komt en de wijze waarop bestuurlijk de uitvoering van missie, doelstelling, visie, strategie (zie hoofdstuk 1) en beleid gevolgd wordt. Dat betekent dat in dit verslag tevens de belangrijkste onderwerpen die tijdens bestuursvergaderingen passeerden, aan de orde komen. Ook geeft dit verslag inzicht in de werkzaamheden van bestuurlijke vertegenwoordigingen.

6.1

Bestuurlijke verantwoordelijkheid
Directie en functioneren directie Statutair heeft de directeur een beleidsvoorbereidende, beleidsadviserende en beleidsuitvoerende taak. Hij geeft tevens leiding aan de uitvoerende organisatie van Woord en Daad. De directie wordt gevoerd door ir. Jan Lock. Het bestuur evalueert jaarlijks het functioneren van de directeur. Daartoe maakt zij gebruik van de resultaten van het functioneringsgesprek, dat het managementteam jaarlijks met de directeur houdt én de eigen waarneming van de bestuurders over het functioneren van de directeur. In 2007 heeft het bestuur, met het oog op de nieuwe structuur, uitvoerig met de directeur gesproken over zijn eventuele rol in het model raad van toezicht - raad van bestuur. In haar vergadering van juli heeft het bestuur besloten de directeur te benoemen als de eenhoofdige raad van bestuur en is hij per 1 januari 2008 formeel de directeur-bestuurder van Woord en Daad. Gezien de gesprekken rond de nieuwe structuur is in 2007 niet ook nog een evaluatie rond het functioneren van de directeur gehouden. Wel is samen met de ondernemingsraad het functioneren van de directeur beoordeeld.

Statutaire naam Stichting Reformatorische Hulpaktie Woord en Daad, gevestigd te Gorinchem. Het bestuur vult haar functioneren in op basis van de cyclus beleid - operationeel jaarplan - implementatie en evaluatie (zie verder bestuurlijk functioneren). Bestuur Het bestuur bestaat per 31/12/2007 uit negen personen. Voor de samenstelling, zie paragraaf 6.2. Tijdens de laatste bestuursvergadering van het jaar vindt normaal gesproken verkiezing van bestuursleden plaats. In geval van kandidaatstelling voor herverkiezing vindt vooraf een gesprek tussen het aftredende bestuurslid en de overige leden van het bestuur plaats. Daarin brengen bestuursleden en directie hun visie op het functioneren van het te herverkiezen bestuurslid naar voren. In 2007 was er sprake van een afwijkende situatie. Tijdens de laatste bestuursvergadering zijn de statuten voor het model raad van toezicht - raad van bestuur aangenomen. Via een overgangsregeling in de statuten is het hele bestuur opgegaan in de nieuwe raad van toezicht. Hoewel er juridisch sprake is van een volledig nieuwe situatie en formeel alle leden van de raad van bestuur per 1 januari 2008 aan hun eerste termijn beginnen, heeft het bestuur omwille van een regelmatige bestuurlijke verversing besloten de zittingstermijnen in de oude situatie mee te nemen in de nieuwe situatie. Deze zittingstermijnen zijn in de overgangsregeling in de statuten benoemd. Tegen die achtergrond zijn de reguliere functioneringsgesprekken gevoerd met die bestuursleden die aan het eind van hun bestuurstermijn zijn. Het betrof in dit geval mevrouw drs. M.C. van de Lagemaat en dr. G. Nooteboom. Op basis van deze gesprekken werden ze voor een volgende termijn gekozen.

6.2

Bestuurlijk functioneren

Bestuurlijke betrokkenheid bij het werk Het bestuur werkt met portefeuillehouders. Binnen het bestuur zijn de portefeuilles als volgt verdeeld (situatie per 31 december 2007). Vanaf 1 januari 2008 werkt de raad van toezicht in principe met dezelfde portefeuilleverdeling. In de raad van toezicht vervalt de positie van penningmeester.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 87

Portefeuille Algemeen en identiteit Begroting, budget inclusief financiële en fiscale zaken, personeel en organisatie Onderwijs Arbeid en Inkomen (bedrijvigheid, microkrediet, vaktraining, job & business centres) Basisvoorzieningen en humanitaire hulpverlening Juridische zaken Fondsenwerving Lobby en advocacy Overige zaken

Portefeuillehouder Ds. Machiel A. van den Berg, voorzitter

Jan Plaisier, RA, penningmeester Drs. Marja C. van de Lagemaat

Dr. ir. Roel A. Jongeneel Dr. Pieter Honkoop Mr. drs. Dirk Vergunst Dr. Roelof Bisschop Dr. ir. Gerben Nooteboom Ds. Herre H. Klomp

sten met comités en zijn ze betrokken bij overleg met het Business Platform. In de situatie van raad van toezicht - raad van bestuur nemen ze niet meer inhoudelijk deel aan trajecten die met de uitvoerende organisatie te maken hebben. Om hun toezichthoudende taak goed uit te kunnen oefenen nemen ze nog wel eenmaal per jaar deel aan werkbezoeken. In 2007 werd samen met staf en bestuur een afrondende beleidssessie voor het nieuwe beleidsplan gehouden. Bestuurscommissies In het verslagjaar was er één bestuurscommissie actief. Het betreft de commissie die de nieuwe structuur inhoudelijk en juridisch voorbereidde. Ze bestond uit J. Plaisier RA, mr. drs. D. Vergunst en ir. J. Lock. Bestuursvergaderingen Het bestuur vergaderde in 2007 acht keer. Daarnaast was er in juli een beleidssessie, samen met de staf. Tijdens deze bijeenkomst werd het hele beleid doorgelicht. Op programmaniveau werden twee programma’s uitvoerig besproken: dat van bedrijfsontwikkeling (april 2007) en onderwijs in relatie tot hiv/aids (juni 2007). Tijdens een aantal bestuursvergaderingen werden besluiten genomen die het memoreren waard zijn. In de februarivergadering wisselde het bestuur uitvoerig van gedachten met mevr. mr. Laseur over de verschillende bestuursmodellen. In diezelfde vergadering werd een principebesluit genomen over de overstap van een bestuur - directiemodel naar een raad van toezicht - raad van bestuur model. Tijdens de maartvergadering werden jaarrekening en jaarverslag goedgekeurd. Tijdens de aprilvergadering werd oud-bestuurslid dr. D.J. Bac geridderd. In de julivergadering werd definitief gekozen voor een eenhoofdige raad van bestuur. Tevens werd besloten dat het nieuwe werkmodel op 1 oktober 2007 in de organisatie geïmplementeerd zou worden. Ook viel het besluit per 1 januari 2008 formeel op het nieuwe model over te stappen. In de september- en oktobervergadering werden beleidsplan en operationeel jaarplan besproken en goedgekeurd en werden stappen genomen op weg naar de nieuwe structuur. Tijdens de vergadering in december werden de nieuwe statuten aangenomen. Deze passeerden op 28 december 2007 bij de notaris. Tijdens bestuursvergaderingen komen documenten op tafel, die voor het bestuur van belang zijn voor inhoudelijke kennisname van het werk en de invulling van haar bestuurlijke rol. Het bestuur van Woord en Daad bestuurt op hoofdlijnen.

Ingeval van een eenhoofdige raad van bestuur benoemt de raad van toezicht een financiële auditcommissie. Deze moet volgens regelgeving voor een meerderheid bestaan uit leden van de raad van toezicht. De penningmeester uit het bestuur, J. Plaisier RA, is voorzitter van de commissie. Vanuit de raad van toezicht is dr. ir. R.A. Jongeneel lid. Er wordt nog naar een derde extern lid gezocht. Het bestuur nam in haar vergadering van december een reglement voor de financiële auditcommissie aan. Vanuit dit reglement is de positie van de financiële auditcommissie ook in de statuten verankerd. Onder de oude bestuurssituatie zijn portefeuillehouders betrokken bij beleidsvoorbereiding of ontwikkelingen op de beleidsterreinen. Zo zijn portefeuillehouders aanwezig bij activiteiten die met hun portefeuille te maken hebben. De bestuursleden Van den Berg, Jongeneel en Nooteboom nemen deel aan het halfjaarlijks overleg met de ondernemers van het Business Platform. Van de Lagemaat participeert als onderwijskundige in de klankbordgroep voor curriculumontwikkeling CRECH Haïti en is als portefeuillehouder op ad hoc basis betrokken bij de curriculumontwikkeling van het Hope University College. Bisschop is samen met de staf betrokken bij de jaarlijkse bezinningsdag, die personeel en bestuur van Woord en Daad met elkaar houden. Vergunst en Plaisier waren nauw betrokken bij de ontwikkeling van de nieuwe structuur. Portefeuillehouders waren in 2007 ook betrokken bij de selectie van personeel, binnen het werkgebied dat met hun portefeuille te maken heeft. Portefeuillehouders adviseren tevens stafleden en bestuur op ontwikkelingen rond het werkterrein van hun portefeuille. In de situatie van de raad van toezicht verandert de betrokkenheid. Portefeuillehouders verdiepen zich nog wel in hun vakgebied en zijn nauw betrokken bij contacten met de achterban. Zo bezoeken ze de jaarlijkse comitédag, participeren in regiobijeenkom-

88 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

De centrale documenten die tijdens de vergaderingen relevant zijn: • tweemaandelijkse koersrapporten; • bezoekrapporten (betreft concrete informatie over ontwikkelingen in het veld); Op basis van het koersrapport werd in de directieraad i.o. van december geconcludeerd dat de koppeling tussen specifieke werving en specifieke besteding in bepaalde gevallen in de systemen en werkprocessen onvoldoende geborgd is. Dat leidde voor 2007 nog niet tot problemen. Maar de inschatting van de risico’s was wel zodanig dat de directeur het bestuur inlichtte en in december samen met de directieraad i.o. een pakket maatregelen formuleerde. Die maatregelen betroffen een wijziging in de wijze van budgetteren, een aanpassing van de software en een herverdeling van taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden. De al goedgekeurde begroting van 2008 werd aan de inkomstenkant opnieuw ingericht en ingedeeld naar categorieën inkomsten. Alleen aan de categorie met een hoge mate van zekerheid mogen vanaf 2008 direct uitgaven gekoppeld worden. Dit betreft 82% van de verwachte inkomsten. Aan inkomstencategorieën met een hoger risicogehalte worden vanaf 2008 alleen uitgaven gekoppeld als de inkomsten ook daadwerkelijk gerealiseerd zijn. De op basis van deze uitgangspunten opnieuw ingerichte begroting is op 1 februari 2008 ter goedkeuring aan de raad van toezicht voorgelegd. De goedgekeurde begroting is in hoofdstuk 9 opgenomen. Onkostenvergoedingen Het bestuur krijgt alleen een onkostenvergoeding. In de praktijk betreft dat een vergoeding voor de Ingebracht door Algemeen Leer- en aandachtspunten

verreden kilometers en vergoeding voor porti en telefoonkosten. De vergoeding bedraagt per gereden kilometer € 0,28. Voor porti en telefoonkosten krijgt de voorzitter € 250 per jaar en de penningmeester € 136. Totaal werd in het verslagjaar aan onkosten € 1.137 uitgegeven. Per bestuurslid is dat een gemiddelde van € 220. Evalueren en leren Een delegatie van lokale comités evalueerde in de septembervergadering samen met het bestuur het beleid rond lokale comités en fondsenwerving. Tijdens een bijeenkomst van de directeur met leden van het Business Platform werden voor de raad van toezicht aandachtspunten aangedragen. Tijdens vier regionale bijeenkomsten met partnerorganisaties is gedurende één dagdeel door partnerorganisaties van Woord en Daad (zonder aanwezigheid van vertegenwoordigers van Woord en Daad) beleid, communicatie en werkwijze binnen het partnerschap van Woord en Daad geëvalueerd. De ondernemingsraad ten slotte evalueerde het functioneren van bestuur en directeur vanuit personeelsperspectief. De evaluaties waren over het algemeen positief tot zeer positief. Consistent komen de open en transparante cultuur van Woord en Daad in alle evaluaties als een sterk punt naar voren. Woord en Daad durft zich kwetsbaar op te stellen en dat wekt vertrouwen bij alle belanghebbenden. De kwaliteit en professionaliteit van het werk staan verder buiten kijf. Uiteraard komen er uit de evaluaties ook leer- en aandachtspunten. De belangrijkste zijn weergegeven in het kader. Alle punten zijn in het nieuwe operationele jaarplan meegenomen.

Comités

Business Platform

Partnerorganisaties

OR en personeel

Naar aanleiding van onvoldoende borging van de koppeling tussen specifieke inkomsten en specifieke uitgaven: deel de begroting in in risicocategorieën en verdeel taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden opnieuw Schenk aandacht aan relatie tussen comités en andere lokale initiatieven Zorg voor goed contact tussen bestuur en lokale comités Zorg dat ook bij groei de basis van Woord en Daad helder blijft Geef aandacht aan een goede vertegenwoordiging vanuit het Business Platform in de raad van toezicht Heroverweeg de toerekening van kosten bij grote donaties Maak een logische scheiding tussen bedrijvenfondsenwerving en bedrijfsontwikkeling en stem strategieën en doelen op samenhangende wijze op elkaar af Stroomlijn communicatie naar het veld beter en maak mandaten van medewerkers helder voor partnerorganisaties Houd bij vernieuwingen in bijvoorbeeld monitoring en beleid rekening met de diversiteit in lokale situaties Versterk verder de wederkerigheid en gelijkwaardigheid in de partnerrelatie en doe meer met het partnerrelatiemodel van Woord en Daad in de brede context van ontwikkelingssamenwerking Breng een meer persoonlijke sfeer in relatie personeel - bestuur, maar zorg tegelijkertijd wel voor voldoende bestuurlijke afstand Zorg in het model raad van toezicht - raad van bestuur voor een heldere rolverdeling tussen toezicht houden en besturen. Speel als raad van toezicht blijvend een kritische rol Maak scheiding in verantwoordelijkheden en maak bevoegdheden tussen directeur en managers helderder

Woord en Daad > jaarverslag 2007 89

6.3

Verantwoording over 2007, de koers in 2008
De uiteindelijke inkomsten in 2007 komen uit op € 26.995.354 een groei van 25%. De groei is lager dan voorzien in de begroting en wordt volledig verklaard door: • lager uitvallen van de in 2007 gerealiseerde institutionele inkomsten als gevolg van trage goedkeuring (-€ 1.800.000); • lager uitvallen van de inkomsten uit noodhulp als gevolg van minder noodhulpsituaties dan in de begroting was gereserveerd (-€ 800.000). Beide elementen zijn meegenomen in de herziene begroting voor 2008: • een deel van de uit institutionele fondsen voorziene inkomsten wordt op basis van ervaringen als risicovol gelabeld; • de voorziene inkomsten uit noodhulp zijn in de begroting van 2008 teruggebracht naar de helft van de begroting in 2007. Begroting 2008, meerjarenbegroting en beleidsvoornemens Na de jaarrekening is de begroting over het jaar 2008 en de meerjarenbegroting opgenomen. De beleidsvoornemens zijn vastgelegd in hoofdstuk 7 van dit jaarverslag.

Jaarverslag Het jaarverslag geeft een goed beeld van het werk van Woord en Daad. Het gaat in op zowel het werk in Afrika, Azië en Zuid- en Midden-Amerika als op het werk in Nederland en Europa. Woord en Daad beschikte in 2007 over voldoende middelen om haar werk voor het grootste deel volgens de voorgenomen plannen en langs de strategische lijnen uit te voeren. De gerealiseerde inkomsten vielen lager uit dan de begroting. Dat had te maken met het laat realiseren van inkomsten van institutionele donoren. Door het tijdstip waarop deze inkomsten gerealiseerd werden, konden ze niet meer meegenomen worden in de staat van baten en lasten van 2007. Woord en Daad stelt budgetten vast in lokale valuta. De euro was in het verslagjaar sterker dan op basis van de jaarplannen werd aangenomen. Daardoor was er sprake van bescheiden koerswinst. Aan de inkomstenkant was er sprake van een opvallend sterkere groei bij zowel particulieren als bedrijven. Ook het aantal adopties steeg harder dan voorzien. De voorziene groei in institutionele fondsen bleef door het laat afkomen van goedkeuringen achter bij de verwachtingen. Jaarrekening Voor gedetailleerde financiële gegevens wordt verwezen naar de jaarrekening met toelichting. In het operationeel jaarplan voor 2007 is een begroting onderbouwd van € 29.632.000 aan de inkomstenkant. Een stijging van ruim 37% ten opzichte van de gerealiseerde inkomsten in 2006.

6.4

Overige beleids-uitgangspunten, van belang voor de bestuurlijke verantwoordelijkheid
Besteedbaar vermogen Woord en Daad streeft naar een evenwicht tussen inkomsten en uitgaven. De opbouw van het operationeel jaarplan is daarop afgestemd: tegenover

Vermogen Het vermogen van de stichting is opgesplitst conform de regels van het CBF in besteedbaar vermogen en vastgelegd vermogen.

90 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

bestedingen dienen via fondsenwerving inkomsten te staan. Eind 2007 is de koppeling tussen specifieke inkomsten en specifieke uitgaven beter geborgd. Bij het definitief aanvaarden van projecten en programma’s door de directie wordt rekening gehouden met het besteedbare vermogen en het vastgelegde vermogen in bestemmingsfondsen. Dit is in principe de financiële ruimte waarbinnen aanvragen goedgekeurd worden. In het koersrapport geeft de directie inzicht in de verhouding tussen beschikbare middelen en de uitgaven. In incidentele gevallen kan tot een hoger bedrag dan beschikbaar goedgekeurd worden. In die gevallen moet Woord en Daad echter met een redelijke mate van zekerheid kunnen aannemen dat de fondsen in het lopende boekjaar binnen zullen komen. Onderdeel van het besteedbaar vermogen is de continuïteitsreserve. Het doel van deze reserve is tweeledig: • het garanderen van liquiditeiten om tijdig aan de projectverplichtingen te kunnen voldoen; • opvang voor de organisatiekosten bij terugloop van de inkomsten. De continuïteitsreserve heeft het niveau van 7,5% van de geraamde inkomsten van het komende jaar. Vastgelegd vermogen De bestemmingsfondsen zetten we overeenkomstig de bestemming in bij de uitvoering van de projecten. Indien er bij projecten in aanvang nog te weinig fondsen binnen zijn, vullen we per balansdatum het tekort aan vanuit het algemeen fonds. Deze gelden boeken we op een later tijdstip terug naar het algemeen fonds, indien alsnog via fondsenwerving dekking voor het project gevonden wordt. Tot de bestemmingsfondsen behoren ook de adoptiefondsen. Omdat het beleid is dat de voor adoptie ontvangen gelden na aftrek van 10% kostendekking beschikbaar zijn voor de kosten van de adoptieprojecten, worden de verschillen toegevoegd of onttrokken aan de adoptiefondsen. Tijdelijk zijn enkele van deze fondsen negatief door de koersontwikkelingen in de achterliggende jaren. Ultimo 2007 waren bij zeven organisaties de fondsen negatief terwijl bij zeven organisaties het fonds positief was. Beleggingsbeleid Doordat aanvaarde projecten meestal in termijnen betaald worden en het opstarten van nieuwe projecten tijd vergt, zijn er tijdelijke liquiditeiten aanwezig. Deze worden risicoloos belegd bij betrouwbare banken. Dat betekent in de praktijk spaartegoeden met een goede rente, deposito’s of bij een langere horizon in obligaties die aangehouden worden tot het einde van de looptijd. Woord en Daad heeft geen beleggingen in effecten. Verder zijn er contracten met de belangrijkste bankrelaties, waarbij een rentepercentage afgesproken is voor gelden in rekening-

courant, dat enkele tienden van procenten onder het tarief ligt van 1-maands deposito’s. Op pagina 118 is onder ‘Resultaat beleggingen’ een nadere toelichting gegeven op het resultaat 2007. Procesbeheersing Stichting Woord en Daad streeft transparantie na bij de uitvoering van de werkzaamheden. De toekenning van de fondsen, de besteding van de fondsen, de bewaking van project- en programmauitvoering en de rapportage vonden plaats volgens de procedures en processen, zoals vastgesteld door de stichting. In dit jaarverslag beschrijven we onder ‘Hoe wij processen beheersen’ (zie hoofdstuk 8) in hoofdlijnen de wijze waarop Woord en Daad aan procesbeheersing gestalte geeft. In een afzonderlijke verklaring van onze accountant wordt een oordeel gegeven over de beheersing van deze processen. Het doel van deze beschrijving is het afleggen van verantwoording over de wijze waarop de aan Woord en Daad toevertrouwde middelen beheerd en besteed worden. Daarnaast borgen we de processen via het ISO 9001 - 2000 certificaat. Dit certificaat heeft Woord en Daad in 2002 verkregen. Het certificaat werd in 2005 zonder opmerkingen verlengd. De tienprocentnorm voor organisatiekosten en de norm voor advies en onderzoek Woord en Daad gaat er in haar planning en monitoring vanuit dat maximaal 10% van haar budget uitgegeven mag worden aan de kosten Nederlandse organisatie. Voor 2007 kwamen deze kosten incl. bewustwording uit op 10,05% (begroot 9,86%). Woord en Daad kent verder twee doelstellingen, die ieder voor zich aan normen gebonden zijn. Advies en onderzoek: Woord en Daad maakt budget vrij voor Advies en Onderzoek inclusief evaluatie, onderzoek en beleidsbeïnvloeding in het Noorden. Dit werk is op verzoek van partnerorganisaties en past in de projecten en programma’s. Formeel mag hier maximaal 2,5% voor vrijgemaakt worden. In 2007 betrof het niveau 1,99% (begroot 1,91%). Armoedebestrijding in Zuiden: de overige inkomsten (minimaal 87,5%) worden besteed in projecten en programma’s in het Zuiden.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 91

Hoe wij naar de toekomst kijken
7
92 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Woord en Daad ziet armoede als een probleem dat mensen raakt én vaak ook door mensen wordt veroorzaakt. Dat daagt uit om in de aanpak van armoede en armoedeproblematiek serieus rekening te houden met mensen. Met de arme zelf. Maar ook met degenen die maken dat anderen arm zijn. Dat vraagt een brede benadering. Daarom willen wij samenwerken met onze achterban, met bedrijven, scholen en kennisinstituten in Nederland. Samenwerken ook met onze buitenlandse partnerorganisaties. Omdat armoede als complex probleem alleen op samenhangende wijze te lijf gegaan kan worden. Vanuit die veelvormigheid kijken we naar de omgeving en de toekomst van ons werk.

7.1

De dynamiek in de onze werkomgeving
werking. Woord en Daad vraagt al langer aandacht voor de menselijke maat in verantwoording en vraagt niet alleen verantwoording naar de gever maar ook naar de ontvanger. In dat kader wil Woord en Daad de komende jaren actief investeren in nieuwe methoden van evaluatie. Evaluaties zullen wat ons betreft meer gericht moeten zijn op de waardering voor programma’s en interventies door de doelgroep dan op de kwantitatief waarneembare resultaten. Dat is ook in lijn met onze kernwaarden. In dat licht willen we vanaf 2008 meewerken aan de betekenis van de rol van menselijke presentie in ons werk. Die menselijke presentie staat bij te veel nadruk op efficiëntie onder druk. Naar onze indruk tast dat uiteindelijk ook de effectiviteit van ons werk aan. Blijvend willen we aandacht vragen voor en geven aan verantwoording en transparantie, het trekken van lessen uit ons werk. En blijvend gaan we de uitdaging aan om processen en procedures zo in te richten dat de kwaliteit van het werk beter wordt en de efficiëntie toeneemt. In 2008 zijn nieuwe regels voor Algemeen Nut Beogende Instellingen (ANBI) van kracht. Met name vermogensfondsen zijn daardoor geïnteresseerd in samenwerking met organisaties als Woord en Daad. Woord en Daad wil van die nieuwe kansen gebruikmaken.

In het verslagjaar evalueerden we het beleid zoals dat voor de periode 2007-2010 in 2006 vastgesteld was. Het beleid vroeg slechts op onderdelen om aanpassing. Daarom volstonden we in 2007 met het toevoegen van een addendum aan het beleidsplan dat een jaar geleden geschreven was. De verwachte ontwikkelingen op afdelings- en programmaniveau worden in de volgende paragrafen beschreven. In 2007 bracht de nieuwe minister voor ontwikkelingssamenwerking een notitie uit met lijnen voor zijn beleid. Minimaal twee van die lijnen zijn van direct belang voor ontwikkelingen binnen Woord en Daad. De eerste is de nieuwe aandacht voor fragiele staten. Het nadenken over falende staten vraagt om een nieuwe doordenking van de criteria rond goed bestuur en om een nieuwe verhouding tussen de officiële ontwikkelingshulp en de inzet van het maatschappelijk middenveld. Omdat Woord en Daad deel uitmaakt van het maatschappelijk middenveld én in een aantal landen werkt met een hoge mate van fragiliteit (Tsjaad, Haïti, Sri Lanka, Sierra Leone) wil Woord en Daad actief aan het debat rond de rol van internatonale samenwerking in fragiele staten deelnemen. Het tweede thema waarover de minister een debat wil starten is dat over de rol van verantwoording en de administratieve belasting van verantwoording in relatie tot de kerntaken van internationale samen-

Woord en Daad > jaarverslag 2007 93

7.2

Toekomst interne organisatie;
verhouding tussen besturen en toezicht houden; de relatie bestuurder – stakeholders

7.3

Toekomst gericht op het werk in het Zuiden

7.3.1 Projecten en Programma’s
Algemeen 2008 vormt het tweede jaar van een 4-jarige beleidscyclus, mede vastgelegd in subsidieaanvragen (MFS, ICCO-alliantie). De hoofdlijnen van beleid voor de verschillende programma’s zullen niet noemenswaardig wijzigen t.o.v. 2007. In 2007 startten we met de aanzet tot meerjarenovereenkomsten per programma met partnerorganisaties. In 2008 zal dit proces verder doorgezet en verdiept worden. Naast een sterke focus op uitvoeringsactiviteiten zal meer aandacht gegeven moeten worden aan (middel)lange termijn strategieën en organisatieontwikkeling van partnerorganisaties. Meer dan voorheen vragen veranderingen in de context om afstemming op en met andere actoren. Het budget voor 2008 ligt op vergelijkbaar niveau met 2007. Door nieuwe subsidies en/of bijdragen van vermogensfondsen kunnen eventuele uitbreidingen gerealiseerd worden. De nieuwe systematiek van betere afstemming tussen inkomsten en bestedingen, maakt dat bij alle programma’s beter in kaart zal worden gebracht welke financiering wel/niet voor meerdere jaren kan worden toegezegd. Zowel in correspondentie als tijdens reizen krijgt zorgvuldigheid in communicatie met partnerorganisaties extra aandacht. Dit zal zowel gebeuren door interne training als door het vragen van gerichte feedback van partnerorganisaties. Dit zal een wederzijds proces van assessment (‘analyse en waardering’) ten goede komen. Woord en Daad wil namelijk ook zelf beter in beeld krijgen waar sterke en zwakke plekken zitten bij partnerorganisaties en dit bespreekbaar maken. Basisvoorzieningen In 2008 zal door middel van regioconferenties en interne Woord en Daad-bezinning meer duidelijkheid moeten komen met betrekking tot richting en omvang van het programma Basisvoorzieningen in de komende jaren. Juist binnen dit programma moet gekeken worden op welke wijze Woord en Daad partnerorganisaties kan assisteren met strategieontwikkeling en het exploreren van diverse subsidiemogelijkheden. Het hiv/aidsprogramma zal verder groeien in omvang en kwaliteit.

In 2008 krijgt de nieuwe organisatiestructuur definitief gestalte. Op basis van een proefperiode verwachten we een slagvaardiger en meer efficiënte manier van werken. De verwachte groei van de organisatie is zodanig dat er geen andere vergaande veranderingen nodig zijn. Dat heeft mede te maken met het feit dat de personele bezetting in 2007 al afgestemd was op het niet geheel behaalde verwachte inkomstenniveau. Dat betekent dat in 2008 de omvang van de personele bezetting min of meer gelijk zal blijven. De betekenis van kwaliteit, leren en verantwoorden neemt de komende jaren alleen maar toe. Woord en Daad ziet het als uitdaging om op al die terreinen de lat hoog te leggen én efficiënt te blijven werken. Daarom zal het blijvend nauwkeurig afstemmen van administratieve en softwaresystemen op de ontwikkelingen belangrijk zijn. Met name op dit terrein zullen in 2008 vergaande stappen worden ondernomen. De stappen zullen met name gericht zijn op anders beheren van de risico’s in de bedrijfsvoering (andere koppeling tussen inkomsten en uitgaven), werken met risicocategorieën in inkomsten en uitgaven en een opnieuw verdelen van verantwoordelijkheden en bevoegdheden. Vanaf 2008 ligt de bestuurlijke verantwoordelijkheid bij de directeur-bestuurder. Dat betekent ook dat de evaluatie door de stakeholders primair op hem gericht zal zijn. Dit betreft lokale comités, het Business Platform, de ondernemingsraad en de zuidelijke partnerorganisaties. De raad van toezicht zal de input van de stakeholders gebruiken om zich mede op grond daarvan een oordeel over het functioneren van de directeur-bestuurder te vormen. In het eerste kwartaal van 2008 zullen ook de processen en systemen aangepast worden aan de nieuwe bestuurs- en organisatiestructuur.

94 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Onderwijs In 2007 is al een aanzet gegeven om meer te kijken naar effecten van onderwijs en daar ook meer op te sturen. In 2008 zal dit ook mede door programmaevaluatie meer stevigheid krijgen. Juist in de onderwijsprojecten zal kritisch gekeken moeten worden naar steun voor running costs op de langere termijn (buiten adoptie), mede omdat financiering voor deze kosten risicovoller zijn, juist als onderwijstrajecten van leerlingen/studenten ervan afhankelijk zijn. Kwaliteit van onderwijs en de brug naar vervolgonderwijs en/of arbeidsmarkt zal vervolgaandacht krijgen. De samenwerkingsverbanden met onderwijsinstituten zullen hier vooral voor ingezet worden. Beroepsonderwijs en Jobbemiddeling Kwaliteit van het beroepsonderwijs en koppeling met de arbeidsmarkt zijn de hoofdlijnen van het beleid, die ook in 2008 zullen worden doorgezet. Er zal gebruik worden gemaakt van diverse onderzoeken op dit terrein en de makelaarsfunctie tussen vraag en aanbod van expertise zal voortgezet en uitgebreid worden.

Eind 2007 zijn de microkredietactiviteiten ondergebracht bij de afdeling. In 2008 zal gewerkt worden aan de samenhang tussen microkrediet en Bedrijfsontwikkeling. In stedelijke gebieden zullen we (in vervolg op de Bangladesh-evaluatie) verdergaan met het assisteren van succesvolle microbedrijfjes in hun groei naar een MKB-bedrijf. En op het platteland zullen we met en voor boerengroepen die microkrediet ontvangen initiatieven nemen om MKB-bedrijven te assisteren die met hun diensten de gehele keten verbeteren. Verder zullen we vanuit de afdeling actief blijven deelnemen aan het debat rond mesofinanciering (financiering van bedrijven die in grootte tussen microbedrijven en voor een bank kredietwaardige bedrijven vallen). Daarvoor participeren we ook in gesprekken met het ministerie. De omvang van het programma ligt voor 2008 ruim boven 2007 terwijl het aantal landen waarin we werken gelijk blijft. In 2008 concentreren we ons op uitbreiding en verfijning van de activiteiten in de landen en sectoren waarin we actief zijn. Ondernemen is geen exacte wetenschap en ondernemers zijn, in tegenstelling tot vele andere hulpontvangers, zelfstandig en in een positie om eigen keuzes te maken. Maar het programma Bedrijfsontwikkeling en haar resultaten tonen aan dat er potentie en kwaliteit genoeg aanwezig is in het Zuiden. Woord en Daad zal steeds voorop blijven lopen in stimuleren van die potentie en groei door het helpen van individuele bedrijven met leningen, investeringen en kennis zodat de werkgelegenheid toeneemt en armoede afneemt. Door breed aandacht te vragen voor de kansen en mogelijkheden zodat anderen met ons de moed hebben om zaken te gaan doen in en met ontwikkelingslanden.

7.3.2 Bedrijfsontwikkeling
Bedrijfsontwikkeling speelt nog maar een korte tijd een rol in het werk van Woord en Daad. Intussen heeft deze interventie een vaste plek in de organisatie. Dat blijkt in toenemende mate van belang voor ons werk. Want er komt wereldwijd steeds meer oog voor het feit dat Bedrijfsontwikkeling, ondernemers en hun ondernemingen met recht de motor van de economie genoemd kunnen worden. Daarbij komt er ook meer oog voor de effecten daarvan op de ontwikkeling van mensen en hun welbevinden. Hoewel de aanpak en de betrokken mensen verschillen van de andere activiteiten van Woord en Daad is duidelijk dat de financiële assistentie en het leveren van kennis een goede aanvullende activiteit zijn binnen de keten van programma’s. De periode 2005–2007 kenmerkte zich als een pioniersfase met een actieve rol van Woord en Daad in de ontwikkeling van dit organisatieonderdeel. Vanaf 2008 verwachten we van onze partnerorganisaties in toenemende mate een zelfstandige rol in het selecteren van bedrijven en het bemiddelen van de juiste expertise en financiële assistentie om de ondernemers en hun bedrijven verder te helpen. De focus van Woord en Daad zal zich daardoor geleidelijk verplaatsen. Samen met onze partnerorganisaties betrekken we steeds meer lokale actoren, zoals overheid en banken bij ons werk om daarmee de noodzakelijke aandacht, erkenning en beschikbare middelen voor het MKB te vergroten.

7.3.3 Advies en Onderzoek
Advies en Onderzoek heeft voor 2008-2009 de volgende speerpunten benoemd: Onderzoek Woord en Daad wil meer investeren in specialisatie en diepgang in onderzoek, zodat we ook echt iets toe kunnen voegen op de ‘Woord en Daad-thema’s’ (onderwijs, arbeid en inkomen, basisvoorzieningen). Verder willen we onderzoek beter aan laten sluiten op de beleidsagenda van Woord en Daad. Ten slotte willen we partnerorganisaties in het Zuiden actiever betrekken bij onderzoek, en ons netwerk van universiteiten en kennisinstellingen in het Zuiden uitbreiden.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 95

Evaluatie Het komende jaar zal Woord en Daad verder investeren in de capaciteit van partnerorganisaties om zelf evaluaties uit te voeren en te begeleiden. Verder zal het onderscheid tussen onderzoeken, evaluaties en audits verder uitgewerkt worden. Het grootste programma van Woord en Daad, onderwijs, zal in 2008 worden geëvalueerd. Beleidsbeïnvloeding In 2008 zal Woord en Daad partnerorganisaties verder stimuleren beleidsbeïnvloeding te integreren in hun meerjarenplannen - voor zover het past bij hun werkwijze en strategie. Daarnaast zullen we actief op zoek gaan naar netwerkorganisaties die het werk van onze partnerorganisaties op het terrein van netwerken en lobby kunnen ondersteunen. In Nederland en Europa zullen we actief politici en andere beleidsmakers benaderen op de thema’s fragiele staten, familie en gezin, religie en ontwikkelingssamenwerking, ontheemden in Colombia, en de positie van het particuliere onderwijs in Haïti Kennismanagement Woord en Daad wil relevante vakkennis op een slimme (tijdsefficiënte) wijze beschikbaar maken voor collega’s. Verder gaan we aan de slag met de uitkomsten van de eerste ‘leerinventarisaties’, waarbij gekeken wordt wat er is gebeurd met de aanbevelingen en conclusies van onderzoeken en evaluaties.

dat er een goede afstemming met de bestedingenkant plaatsvindt zodat er een juiste match is. In 2008 wil Woord en Daad in de systematiek hiervoor investeren. De komende jaren is het de uitdaging om ook minder zichtbare projecten onder de aandacht van de gever te brengen. In 2008 zal Woord en Daad bijzonder aandacht besteden aan haar 35-jarige bestaan.

7.4.2 Particulieren
Bij de particuliere achterban zal het de komende jaren een blijvende uitdaging blijven om te investeren in de juiste communicatie met de verschillende doelgroepen. Comités hebben binnen de afdeling een vast aanspreekpunt. Dat vergemakkelijkt het contact met hen en helpt Woord en Daad de vinger aan de pols te houden. Om dit proces nog verder te verbeteren, zetten we in 2008 een klankbordgroep van comités op zodat vertegenwoordigers van het comité en het kantoor een paar keer in het jaar contact hebben over beleid en werk van Woord en Daad, en het beleid van Woord en Daad (inclusief het functioneren van de directeur-bestuurder) één keer in het jaar geëvalueerd worden. Professionalisering onder de comités blijft een belangrijk agendapunt voor de komende jaren. Dit punt krijgt met name aandacht in de regioavonden die begin 2008 gepland zijn. Onder jongeren lopen de activiteiten naar tevredenheid. Wel is het belangrijk de bestaande programma’s, zoals het Young Ambassador programma, blijvend te verbeteren aan de hand van evaluaties. Het uitwisselingsprogramma met vakonderwijs willen we verder uitbreiden. De samenwerking met ZOA-Vluchtelingenzorg en Tear rond projecten, als Just Care en WWKidz, willen we continueren. De focus en meerwaarde van samenwerkingstrajecten moet daarbij wél helder blijven. De EU-aanvraag voor bewustwording onder jongeren rond het thema aids is in 2007 goedgekeurd en zal de komende drie jaar uitgewerkt worden. Bij deze activiteiten zal ook gezocht worden naar samenwerking met (kerkelijke of politieke) jongerenorganisaties. Bij de fondsenwerving zullen we aan de hand van analyses van het voorgaande jaar elke keer onze strategie bijsturen. We zien een toenemende aandacht voor microkredieten. Hiervoor zal een product ontwikkeld worden. Fondsenwerving onder jongeren vraagt specifieke aandacht. Het Indeedprogramma wordt voortgezet. De website hiervan zal aan de jongerenadviesgroep worden voorgelegd en waar mogelijk verbeterd worden. Vanuit de jongeren werd aangegeven dat er

7.4

Toekomst gericht op communicatie en fondsenwerving

7.4.1 Algemeen
De dynamiek in de wereld om ons heen vraagt ons voortdurende alertheid en een kritische blik met naar onszelf. Zo blijft het een uitdaging om met de achterban goed te communiceren en ook de uitdagingen niet uit de weg te gaan. Niet voor de hand liggende thema’s zoals eerlijke handel willen we onder de aandacht brengen. Daarnaast willen we aandacht geven aan de dilemma’s waar Woord en Daad in haar werk voor komt te staan. In Nederland nemen kleine particuliere initiatieven steeds meer toe. De komende jaren willen we kijken wat onze positie is en welke rol we hierin kunnen spelen. Vermogensfondsen gaan de komende jaren een grotere rol spelen in de fondsenwervende wereld. Bij het werven van fondsen is het belangrijk

96 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

belangstelling was voor deeladoptie: meerdere sponosors voor één adoptiekind. Onder de naam Shared Kids zal dit programma vanaf 2008 gaan draaien. Woord en Daad is vanaf 2006 met eenmalige machtigingen gestart, in plaats van acceptgirokaarten. Alles wijst ernaar dat de acceptgirokaarten na verloop van tijd helemaal uit het zicht verdwijnen. Dit is dus alvast een investering in de toekomst zodat gevers al voorbereid zijn op deze manier van betalen. Er wordt steeds meer digitaal gegeven. In 2008 zal de website voorzien worden van een wereldkaart waar duidelijk wordt gemaakt waar Woord en Daad werkt en hoeveel geld er per project nodig is.

Ook vraagt dit om een goede begeleiding van partnerorganisaties in het Zuiden. De partnerorganisaties zullen echter wel goed op de hoogte moeten zijn van de voorwaarden om hier op een adequate manier op te kunnen reageren. In 2008 willen wij een aantal nieuwe kansen verder uitwerken: verdiepen van EU-financiering (meer contracten), USAID-financieringen verkrijgen, (meer) vermogensfondsen benaderen en microkredietinstellingen op basis van onderzoek in 2007. Tot slot willen wij onderzoek doen naar de financieringsmogelijkheden van Global Fund voor hiv en aids, malaria en tuberculose. In overleg met de afdeling Projecten & Programma’s willen wij ons in 2008 bezinnen op de vraag onder welke voorwaarden partnerorganisaties zelf grote subsidieaanvragen kunnen maken en managen. Eén van de aanleidingen hiertoe is dat de EU-subsidieverlening zich grotendeels verplaatst van Brussel naar ontwikkelingslanden zelf. Partnerorganisaties kunnen hierdoor zelf aanvragen indienen. In de praktijk blijkt het momenteel lastig voor partnerorganisaties zelf fondsen aan te vragen bij de EU en USAID. Ervaringen in Burkina Faso met EU-fondsen laten zien dat actieve begeleiding bij het aanvragen en rapporteren van EU-fondsen nodig is. Bij USAID is dit waarschijnlijk nog meer het geval, aangezien de regelgeving uitgebreider is. Partnerorganisaties hebben onvoldoende ervaring of capaciteiten om zelf een aanvraag te maken en te managen. Daarnaast brengt het uitvoeren van een contract financiële risico’s met zich mee.

7.4.3 Bedrijven
De afgelopen jaren is nadrukkelijk geïnvesteerd in relaties met ondernemers die nu een structurele, betrokken en financieel draagkrachtige basis vormen. Door de drie producten waarmee ondernemers op verschillende niveaus kunnen bijdragen aan ons werk bereiken we diverse doelgroepen. Deze drie producten, Business Platform, RegioOndernemers en CompanyKids zullen blijvend een grote rol spelen bij de benadering van bedrijven. Binnen het Business Platform zal meer aandacht zijn voor het dichtbij brengen van de projecten door de introductie van het Business Platform Team, waarmee ondernemers een project kunnen adopteren. Om het Business Platform breed onder de aandacht te brengen bij ondernemers en tevens bestaande leden te laten zien wat er de afgelopen 5 jaar met het Business Platform is bereikt, wordt op 15 mei 2008 een symposium georganiseerd met als thema ‘Zaken doen, Zaken delen’. Het concept RegioOndernemers zal op meerdere plaatsen in het land uitgerold worden met het uiteindelijke doel landelijke spreiding te hebben. Om onderlinge uitwisseling tussen groepen te bewerkstelligen zal een keer per jaar een gezamenlijke bijeenkomst worden georganiseerd. Om de complexiteit van het werk van Woord en Daad te laten zien en ondernemers te laten meedenken in processen zal vanaf 2008 vier keer per jaar een informele ontbijtsessie met ondernemers worden georganiseerd waarin een specifiek onderwerp uit het werkveld wordt behandeld. Vanaf het najaar van 2008 zal het thema Eerlijke Handel bij de betrokken ondernemers onder de aandacht worden gebracht.

7.4.4 Institutionele donoren
In 2008 zal in eerste instantie ingezet worden op goed donormanagement. De sterke volumegroei in 2007 vereist goede invulling van donorvoorwaarden, zoals tijdige inzending van rapportages en planning.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 97

8

Hoe wij processen beheersen…

…en kwaliteit waarborgen

98 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Het werk van Woord en Daad groeit. De eisen die het werk stelt groeien mee. Dat vraagt een voortdurende investering in en optimalisering van werkprocessen. Bovendien willen we in aansluiting op onze kernwaarden zeggen wat we doen en doen wat we zeggen. Dat nakomen van onze beloften vinden we als organisatie vanzelfsprekend. Hier in Nederland én in het Zuiden, bij de uitvoering van onze Projecten en Programma’s. In dit hoofdstuk willen we op hoofdlijnen laten zien hoe we dat door middel van ons kwaliteitsmanagementsysteem aanpakken en borgen.

8.1

Algemeen en de hoofdprocessen in de organisatie
nicatie, besteding van middelen en verslaggeving. Intussen is onze werkwijze aangepast aan de Code Wijffels; • ISO: dit kwaliteitskeurmerk gebruiken we voor een kritische beheersing, aanpassing en optimalisering van de processen. Sinds mei 2002 is Woord en Daad ISO 9001:2000 gecertificeerd (categorie 35; het werven en besteden van fondsen ten bate van armoedebestrijding in ontwikkelingslanden). • COSO: dit systeem is vooral gericht op een kritische beheersing van de fondsenwervings- en fondsenbestedingsprocessen en een betrouwbare verslaglegging in de jaarrekening. Dit wordt bereikt door een adequate administratieve organisatie en het daarin opgenomen stelsel van interne controlemaatregelen.

Binnen Woord en Daad onderscheiden we twee hoofdprocessen. Aan de ene kant is er het fondsenwervingsproces dat vanaf 1 oktober 2007 alleen nog plaatsvindt op de geïntegreerde afdeling Communicatie en Fondsenwerving. Het tweede hoofdproces is het fondsenbestedingsproces waar de afdelingen Projecten en Programma’s, Advies en Onderzoek en Bedrijfsontwikkeling zich mee bezighouden. In het stroomschema op pagina 103 is de samenhang tussen deze twee hoofdprocessen weergegeven. Tevens is zichtbaar dat Woord en Daad een intermediair is tussen haar achterban en overige fondsenverstrekkers aan de ene kant en haar doelgroep, via de partnerorganisaties in het Zuiden, aan de andere kant. De interne procesbeheersing en controle zijn beschreven in het Handboek Organisatie. In dit handboek zijn onder andere opgenomen • een overzicht van processtappen per proces en de onderliggende administratieve procedures; • projecthandleiding en adoptiehandleiding. Woord en Daad toetst haar processen aan de hand van drie kwaliteitssystemen. Elk systeem heeft haar eigen invalshoek en juist de combinatie van systemen omvat de beide hoofdprocessen op verschillende niveaus . • het CBF-keurmerk, intussen geïntegreerd met de Code Goed Bestuur voor Goede Doelen (de Code Wijffels). Het keurmerk stelt eisen aan bestuur, beleid, fondsenwerving, voorlichting en commu-

8.2

Procesbeheersing Nederland

Beleidsplan Woord en Daad werkt met een rollend beleidsplan. De aanpassing vindt plaats in een beleidscyclus die in de zomer start en in de herfst afgerond wordt. Voor de periode 2008–2011 is in september 2007 het addendum op het beleidsplan vastgesteld. Aan een aangepaste versie (in het kader van het rollend beleidsplan) zal medio 2008 weer gewerkt worden. Operationeel jaarplan Op basis van de doelstellingen van het beleidsplan wordt een operationeel jaarplan geschreven. Aan

Woord en Daad > jaarverslag 2007 99

het operationele jaarplan is de begroting gekoppeld. Het operationele jaarplan en het budget fungeren als uitvoeringskader voor de directie. Het jaarplan is opgesteld langs de lijnen waarin de uitvoerende organisatie is georganiseerd. Zo krijgt elk van de afdelingen (Directie, Stafafdeling Kwaliteit, Communicatie en Fondsenwerving, Projecten en Programma’s, Advies en Onderzoek, Bedrijfsontwikkeling, Finance & Control) haar eigen doelstellingen en activiteitenplan. De directeur-bestuurder toetst in hoeverre de uitvoerende organisatie zich aan het operationele jaarplan als kader houdt. Daartoe wordt gebruikgemaakt van het koersrapport. Koersrapport, evaluaties en lerend vermogen Het eerdergenoemde koersrapport wordt elke twee maanden (vanaf 2008 elke maand) door de afdelingen opgesteld. Het koersrapport is onderdeel van de vergaderingen van de directieraad. Het koersrapport bevat voor elke afdeling alle doelstellingen en activiteiten. Daarnaast is er een kolom, waarin aangegeven wordt voor welk deel op het moment van toetsing de doelstelling inhoudelijk gerealiseerd moet zijn. Via markering geven de afdelingen aan of de realisatie van de doelstelling op koers ligt. Zo niet, dan wordt er een voorstel voor correctie gedaan (aanpassing doelstelling, andere inspanningen, extra inspanningen). De directeur-bestuurder en later de raad van toezicht beoordelen in hoeverre de corrigerende maatregelen realistisch zijn c.q. passen in het beleid. De koppeling tussen ‘beleidsplan – operationeel jaarplan – koersrapport’ geeft op een eenvoudige en overzichtelijke wijze zicht op datgene wat er speelt, wat er gerealiseerd kan worden maar ook op datgene wat aanpassing behoeft. In de lijn plan – do – check – act dwingt dat om van de praktijk te leren. Tegelijkertijd beseft Woord en Daad dat met name ten aanzien van ons werk in het Zuiden er ook veel te leren valt uit de gesprekken met partnerorganisaties en de gesprekken met de doelgroep. Daarnaast staat Woord en Daad open voor ontwikkelingen in de werkomgeving. Zowel het koersrapport als de bezoeken en externe contacten met bedrijfsleven, onderwijsinstituten en dergelijke, leveren Woord en Daad leerelementen die serieus genomen worden en doorvertaald worden in beleid en organisatie. Woord en Daad voert systematisch evaluaties uit. In de evaluaties wordt ook gekeken naar de daadwerkelijke impact van ons werk op de armen in het Zuiden. Niet alleen in cijfers, maar ook in de betekenis van ons werk voor het leven van mensen.

Interne audits In het verslagjaar zijn door onze medewerker Kwaliteit op alle afdelingen interne audits uitgevoerd. De resultaten van de audits zijn onderwerp van bespreking in de vergaderingen van het Management Team. Corrigerende maatregelen worden daar afgesproken en getoetst.

Algemene opmerkingen bij deelprocessen in Nederland
Communicatie en Fondsenwerving Woord en Daad houdt zich bij de fondsenwerving aan de VFI-gedragscode. Uitgangspunt bij de samenstelling van het voorlichtingsmateriaal, inclusief dia-, powerpoint-, video-, dvd- en fotomateriaal, is dat de informatie overeenkomt met de werkelijkheid. De fondsenwerving vindt plaats door middel van magazines, websites, advertenties, rapportages, voorlichting, mailings, activiteiten van comités en persoonlijke contacten. Giften dienen ‘vrijwillig’ gedaan te worden. Voor de effectiviteit van de acties verwijzen we naar de cijfers in de jaarrekening met de toelichting. Door responsmeting gaan we steeds na welke wijze van fondsenwerving binnen de gegeven kaders het meest effectief is. Responsmeting bevordert zo de efficiëntie van onze fondsenwerving. Deze gegevens gebruiken we weer voor ons marketingplan. Bij de verwerking van de inkomende geldstroom volgen we de procedures uit ons Kwaliteitshandboek. Hierbij rekenen we de inkomsten toe aan het doel waarvoor ze gegeven zijn. Is geen doel aangegeven, dan vindt boeking plaats op het algemeen fonds. Dit fonds gebruiken we voor projectkosten waarvoor onvoldoende middelen rechtstreeks ontvangen zijn. Bij het opbouwen van de database van onze gevers houden we rekening met de regelgeving in het kader van de privacywetgeving. Dit betekent onder meer dat we alleen personen in onze database opnemen die daar geen bezwaar tegen hebben, en dat deze gegevens alleen voor intern gebruik beschikbaar zijn. Verslaglegging De jaarrekening maakt Woord en Daad volgens de ‘Richtlijn Verslaggeving Fondsenwervende Instellingen’. Conform deze Richtlijn bestaat het jaarverslag naast de balans en rekening van baten en lasten, uit een bestuursverslag en de begroting voor het volgende jaar. Belastingwetgeving Met betrekking tot de verkoop van goederen, waarvan we de winst gebruiken voor de doelstelling, heeft de stichting te maken met omzetbelasting. Per kwartaal worden de verschuldigde bedragen aan-

100 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

gegeven en betaald. Er zijn afspraken gemaakt met de belastingdienst over de praktische invulling met betrekking tot de verkoop door comités. Op de salarissen wordt loonbelasting ingehouden die we maandelijks afdragen. Onze naam Om te voorkomen dat mensen of organisaties eenzelfde naam gebruiken, als waarmee Woord en Daad zich vanaf 1973 siert, is onze naam beschermd. De naam Woord en Daad is gedeponeerd bij het Benelux-merkenbureau. Sinds begin 2002 is onze naam binnen het geheel van de Europese Unie een beschermde naam. Mocht er op een bepaald moment twijfel bestaan of mensen wel ‘ons’ Woord en Daad vertegenwoordigen, dan adviseren wij u contact met ons op te nemen. Bij het deelnemen aan samenwerkingsverbanden met andere organisaties gaat Woord en Daad altijd nauwkeurig na of en zo ja, hoe de samenwerking past binnen onze doelstelling en bij onze doelgroep. Bovendien is absolute voorwaarde dat we binnen zo’n samenwerkingsverband in alle vrijheid het eigen karakter van Woord en Daad en de reformatorische identiteit van onze stichting kunnen handhaven. Raad van toezicht en mutaties in de raad van toezicht Onze stichting is opgericht vanuit de behoefte binnen de gereformeerde gezindte een kanaal tussen Nederland en de allerarmsten in het Zuiden te vormen. Inmiddels zijn we meer dan ‘alleen maar’ een kanaal. Bewustwording en kwaliteit in de uitvoering worden steeds belangrijker. Desondanks speelt de oorspronkelijke motivatie bij de kandidaatstelling van leden van de raad van toezicht een blijvend belangrijke rol: alleen degenen die zich verbonden weten met en staan in de gereformeerde gezindte en van daaruit de grondslag en het doel van de stichting van harte onderschrijven, komen als kandidaat in aanmerking. Daarnaast houden we rekening met specifieke deskundigheid op de verschillende vakgebieden binnen ons werk. Werving van nieuwe leden van de raad van toezicht vindt plaats via een sollicitatieprocedure. De raad van bestuur Een van de belangrijkste bevoegdheden van de raad van toezicht is het benoemen en eventueel ontslaan van de raad van bestuur. Naast hoge eisen aan professionaliteit stelt Woord en Daad ook hoge eisen aan de identiteit van de leden van de raad van bestuur. Deze eisen liggen in lijn met de eisen die gesteld worden aan de leden van de raad van toezicht.

Personeelsbeleid Selectie en benoeming van personeel vinden plaats door een selectiecommissie. In die commissie zit behalve de directeur ook de betreffende manager. Bij de definitieve benoeming speelt, behalve kennis en kunde, ook de identiteit (zie ook raad van toezicht) van de kandidaat een rol. De bevoegdheid tot benoeming en ontslag berust bij de directeur-bestuurder. In alle gevallen houdt Woord en Daad zich uiteraard aan de wettelijke kaders. Woord en Daad volgt ten aanzien van de salarisstructuur de BBRA-systematiek. Daarnaast is blijvend gekozen voor eigen arbeidsvoorwaarden. Inschaling vindt plaats via het Fuwasys. Informatiesysteem De administratieve en bedrijfsgegevens slaat Woord en Daad op in een geautomatiseerd informatiesysteem dat in eigen beheer is ontwikkeld. De programmatuur is gericht op informatievoorziening op het gebied van: • Management van de organisatie • Relatiebeheer • Inkomstenverwerking • Financiële adoptie • Projecten en programma’s • Communicatie Bij de bouw van het systeem hebben twee uitgangspunten een rol gespeeld: snelle service aan onze relaties en het leveren van relevante managementinformatie. Voor de boekhouding maakt Woord en Daad gebruik van het programma Exact. Er is voorzien in de koppeling tussen Exact en de andere programmatuur. De back-upprocedures worden in acht genomen waardoor we het risico van verlies van informatie zoveel mogelijk beperken. Dit systeem is in de praktijk effectief gebleken. Klachtenprocedure Het komt geregeld voor dat er vanuit de achterban vragen zijn over het beleid of de uitvoering daarvan. Vaak is er sprake van een misverstand als gevolg van onvoldoende informatie. Mocht de vragensteller niet tevreden zijn met de afhandeling van zijn vraag door de betreffende afdeling, dan nemen de op- of aanmerkingen de vorm aan van een klacht. Woord en Daad vindt dat de mogelijkheid er moet zijn uiteindelijk bij de raad van toezicht aan te kloppen. Die mogelijkheid is vastgelegd in een klachtenprocedure. Deze is er voor vrijwilligers zoals comitéleden, begunstigers, en ook voor onze partnerorganisaties overzee. De procedure is op aanvraag beschikbaar. In hoofdstuk 5 van het jaarverslag wordt over de jaren 2005–2007 een overzicht gegeven van de aard en de afhandeling van klachten.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 101

Comités De naam Woord en Daad wordt niet alleen uitgedragen door bestuur en medewerkers van het kantoor. Woord en Daad zou Woord en Daad niet zijn zonder het grote aantal comitéleden en vrijwilligers dat zich jaar in jaar uit, belangeloos voor het werk van de stichting inzet. Voor de comités is het Handboek Comités het uitgangspunt voor hun werkwijze en de verantwoording over hun werkwijze. Overeenkomst voor leden van de comités en RegioOndernemers Met het sluiten van een overeenkomst met comitéleden neemt de stichting de aansprakelijkheid voor schade en dergelijke op zich. Anderzijds verbindt het comitélid zich met zijn handtekening aan de werkwijze, zoals die in de richtlijn is aangegeven als passend bij het karakter van Woord en Daad. Wijkt een comitélid in leef- en handelwijze van de richtlijn af, dan heeft het lokale bestuur van een comité en het bestuur van de stichting de mogelijkheid de overeenkomst op te zeggen. Met de RegioOndernemers wordt per groep een overeenkomst gesloten die ondertekend wordt door de voorzitter. Hiermee verbindt de groep zich aan de Stichting zoals hierboven is beschreven. Werkwijze en financieel beheer in comités Binnen de comités gaat heel wat geld om. Het is dus ook logisch dat we hoge eisen stellen aan de werkwijze, verslaggeving en controle binnen een comité. Ook als geld aan een comité wordt gegeven, moet de gever er in alle gevallen zeker van zijn dat het geld ook terechtkomt bij het doel waarvoor hij of zij het geeft. In het Handboek Comités worden richtlijnen gegeven voor de activiteiten van de comités. Het doel is de kwaliteit van de activiteiten en de controlebewustheid binnen de comités te bevorderen. Ook geeft het handboek richtlijnen over de verslaglegging. Na de afsluiting van het boekjaar stelt de penningmeester van het comité zijn jaarverslag op. Ook vindt binnen het comité een kascontrole plaats. Vervolgens wordt het jaarverslag, na voltooiing, mede ondertekend door de voorzitter en gaan de verslagen naar het kantoor van de stichting. Deze verslagen worden door de afdeling Finance & Control stuk voor stuk doorgewerkt en gecontroleerd. Tevens dient deze afdeling als vraagbaak voor penningmeesters en geeft men advies. De accountant betrekt vervolgens de verslagen bij de controle. Bovendien worden enkele comités ter plaatse gecontroleerd. Netwerken in Nederland Aan het lidmaatschap van of participatie in samenwerkingsverbanden ligt altijd een bestuursbesluit

ten grondslag. Woord en Daad participeert alleen in die netwerken die voor haar of haar partnerorganisatienetwerk een toegevoegde waarde hebben.

8.3

Procesbeheersing in het buitenland en in Projecten en Programma’s;

kader waarbinnen giften toegekend worden en toekenning van giften
Canada joint venture overeenkomst Behalve Woord en Daad neemt de gelijknamige Canadese organisatie Word and Deed Ministries Canada een eigen plaats in. Op veel terreinen is er sprake van een nauwe samenwerking met deze zusterorganisatie. De samenwerking is geregeld in een joint venture overeenkomst. Het Zuiden Wie ons jaarverslag over een reeks van jaren leest, zal ontdekken dat er maar weinig wisselingen in onze contacten in het Zuiden zijn. We gaan niet snel contacten met een nieuwe partnerorganisaties aan. Als een partnerorganisatie betrouwbaar blijkt te zijn en haar werk goed uitvoert, investeren we graag in de relatie. Overigens groeit ons partnernetwerk de laatste jaren wel (zie hoofdstuk 2 van het jaarverslag). Aangaan van een partnerrelatie Voor we een officiële relatie aangaan met een partnerorganisatie vindt er eerst een onderzoek plaats. Hierbij komen diverse stukken op tafel. Een greep: statuten, een jaarverslag over de activiteiten, informatie over de legale status van de organisatie, informatie over de bestuurssamenstelling, financiële jaarverslagen inclusief de accountantsverklaringen, documenten waaruit blijkt dat het om een organisatie gaat die haar christelijke identiteit gestalte geeft op een wijze die bij Woord en Daad past, enz. Als Woord en Daad uit de aanvraag een positief beeld krijgt, wordt vervolgens een bezoek afgelegd. Over dit bezoek wordt aan het bestuur van Woord en Daad verslag gedaan. Op grond van al deze informatie neemt het bestuur een besluit. Na definitieve acceptatie als partner tekenen Woord en Daad en haar partnerorganisatie een partnerovereenkomst.

102 Woord en Daad > jaarverslag 2007

Hoofdprocessen Woord en Daad in haar gehele context
*

Verstrekken fondsen voor projecten en financiële adoptie

Activiteiten comités

4

Bewustwording en voorlichting

Woord en Daad (NL)

Fondsenwervingsactiviteiten en begeleiding W&D-comités

10% Nederlandse organisatie

3

90%

2

Informatiestroom Projecten
Beleidsontwikkeling/ beoordeling aanvraag en voortgang projecten en programma’s

1

*

Contracten

Partnerorganisaties

Rapportages
Projectrealisatie

Projectmonitoring en evaluatie vervolgtraject

Project- en programmaaanvragen

Woord en Daad > jaarverslag 2007 103

9

7

5

Comités

6

Achterban en andere fondsenverstrekkers

8

Stoppen van een partnerrelatie; interne factoren In de praktijk kan de samenwerking met een partnerorganisatie in het Zuiden toch tegenvallen. In zo’n geval bouwen we de relatie af. Hoe snel dat gaat, hangt af van de problematiek. Het zal duidelijk zijn dat, ingeval van corruptie of een andere besteding van geld dan het doel waarvoor het werd gegeven, sprake zal zijn van een snelle afbouw. Als de kwaliteit van het werk tegenvalt, proberen we altijd eerst de partnerorganisatie te steunen in een verbetering van de werkwijze. Als dat niet lukt of de partner niet gemotiveerd is voor een verbetering van het werk, vindt ook afbouw plaats, maar minder snel dan ingeval van corruptie. Zeker als snel stoppen mensen uit de doelgroep treft, nemen we voor de afbouw een aantal jaren. Stoppen van een partnerrelatie; externe factoren Bij het afbouwen van een partnerrelatie kunnen ook heel andere zaken een rol spelen. Zo kan de noodzaak een partner te ondersteunen, bijvoorbeeld door een verbeterde economische situatie of veranderend overheidsbeleid, in de loop van de jaren afnemen. In dergelijke gevallen bouwen we een partnerrelatie geleidelijk af - meestal over een periode van vier à vijf jaar. Functioneren van een partner op managementniveau Zowel bij het beoordelen van projectaanvragen van nieuwe partnerorganisaties, als projectaanvragen vanuit partnerrelaties die allang bestaan, neemt Woord en Daad steeds het functioneren van het management mee. Een project of programma kan immers alleen maar goed uitgevoerd worden als er ter plekke ook voldoende uitvoeringscapaciteit is. Invloed van partnerorganisaties en andere belanghebbenden op ons beleid Via werkbezoeken, seminars en partnerconsultaties overlegt Woord en Daad met haar partnerorganisaties over de richting en de inhoud van het beleid. Op deze wijze geven we invulling aan ons partnerschap en proberen we de relatie duidelijk meer te laten zijn dan alleen een financieringsrelatie. Vanaf 2007 zijn partnerorganisaties via regionale bijeenkomsten ook betrokken bij de beoordeling van directie en bestuur. Vanaf 2008 bezoekt de directeur-bestuurder alle regionale partnerconferenties. Deze conferenties vormen daardoor een belangrijk contactmoment op bestuurlijk niveau. Daarnaast hebben ook Nederlandse belanghebbenden inbreng op ons beleid. Deze inbreng is georganiseerd langs de lijnen van de evaluaties van de organisatie en de directeur-bestuurder. Deze evaluaties vinden jaarlijks plaats vanuit het personeel (ondernemingsraad), de comités (via het klankbord

voor comités) en de bedrijven (via de coördinatiegroep van het Business Platform). Project- en programma-aanvragen In eigenlijk alle gevallen komen partnerorganisaties met hun eigen aanvragen. De aanvragen ontstaan dus in het Zuiden. In de motivatie van een aanvraag speelt de lokale situatie voor ons dan ook een cruciale rol. In de formulering van het jaarplan van Woord en Daad wordt de voorhanden zijnde informatie van partnerorganisaties verwerkt binnen de programma’s Onderwijs, Arbeid en Inkomen en Basisvoorzieningen. De definitieve goedkeuring vindt plaats op basis van de uiteindelijke aanvraag. Bij de goedkeuring adviseert de afdeling Projecten en Programma’s de directeur-bestuurder. Bij het advies aan directie wordt nadrukkelijk getoetst of de voorgestelde interventie binnen de context past en naar verwachting doeltreffend (effectief) zal zijn. Daarnaast wordt bekeken of de middelen, die ingezet worden, doelmatig (efficiënt) zijn. De directie neemt het advies als uitgangspunt voor een besluit, waarbij ze vooral toetst of in het advies alle aspecten wel voldoende gewogen zijn. Behalve het advies bekijkt de directie ook of de bestedingsruimte toereikend is voor goedkeuring. Woord en Daad garandeert haar partner dat de financiële middelen beschikbaar zijn. Zodra een aanvraag goedgekeurd is, nemen we deze op als een verplichting en zien we onze partnerorganisatie voor het betreffende project als een crediteur. Bij doorlopende projecten wordt de verplichting op basis van het matching-principe gerelateerd aan het boekjaar waarop de kosten betrekking hebben Projectovereenkomst Over de projectuitvoering maken we met onze partnerorganisatie afspraken, die we vastleggen in een door Woord en Daad en de partner in het Zuiden te tekenen overeenkomst. In die overeenkomst noemen we onder andere het concrete doel van het project, de doelgroep, het verwachte resultaat, de activiteiten, de context van het project en de activiteiten, die binnen het kader van de overeenkomst uitgevoerd moeten worden. Tot slot het bedrag dat voor het betreffende project beschikbaar is gesteld, het aantal termijnen waarbinnen het bedrag betaald wordt en de voorwaarden ten aanzien van uitvoering en rapportage, waaraan normaliter voldaan moet zijn voordat het geld overgemaakt wordt. Meer en meer wordt overgestapt op programmaovereenkomsten. Vanaf 2008 werkt Woord en Daad met een koppeling van inkomstencategorieën aan uitgaven in projecten

104 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

en programma’s. Ingeval de uitgaven gekoppeld zijn aan een inkomstencategorie met een hoog risicoprofiel wordt dit in de overeenkomsten met de partner benoemd. In de overeenkomst wordt dan ook aangegeven onder welke voorwaarden fondsen in deze categorie beschikbaar komen. Cofinanciering Soms financieren we een project of programma samen met een andere organisatie. In zo’n geval is er sprake van cofinanciering. Per geval bekijken we welke afspraken er over rapportage e.d. gemaakt moeten worden en wie voor wat verantwoordelijk is. Monitoring van de programma’s Door middel van rapportages informeren onze partnerorganisaties ons over de voortgang. Dat is een belangrijke eerste stap om te weten hoe het met een project of programma gaat. Daarnaast hechten we veel waarde aan werkbezoeken. Tijdens deze bezoeken spelen de projectovereenkomsten en de rapporten een belangrijke rol. Aan de hand van deze documenten gaan we na of in het uitgevoerde programma bereikt is wat afgesproken is, of de rapportage aansluit bij de werkelijkheid en/of de cijfers in de administratie aansluiten bij de financiële rapportage over het project. In toenemende mate speelt externe evaluatie van resultaten een rol van betekenis. Grotere partnerorganisaties worden jaarlijks bezocht, kleinere partnerorganisaties eenmaal per twee jaar. Daarnaast vinden er bezoeken plaats, gericht op het financiële management en het functioneren van de interne en externe controle. Deze bezoeken vinden eenmaal per vijf jaar plaats. De bevindingen van de bezoeken worden vastgelegd in een verslag en bevestigd naar de partnerorganisaties. Bij geconstateerde knelpunten neemt Woord en Daad maatregelen, waarbij overlegd wordt met de partnerorganisaties. Bij de beschrijving van de activiteiten treft u ook informatie aan over deze bezoeken. Aan het einde van de projecten wordt een eindevaluatie geschreven door de projectmedewerker. Hiermee kunnen de leerelementen van een project gebruikt worden voor het volgende project. Sturing op resultaat In de projectovereenkomsten tussen Woord en Daad en haar partnerorganisaties worden afspraken gemaakt over de verwachte resultaten. De partnerorganisaties rapporteren op deze onderdelen ook aan Woord en Daad. De partnerorganisaties van Woord en Daad zijn autonome organisaties met een eigen management. In het kader van de partnerovereenkomst overleggen Woord en Daad en haar partnerorganisaties regelmatig in hoeverre de voorzieningen op organisatieniveau voldoende de mogelijkheid van het behalen van

de afgesproken resultaten kunnen borgen. Is dat niet of onvoldoende het geval dan biedt Woord en Daad capaciteitsversterking aan. Daarnaast bieden rapportage en werkbezoeken ook inzicht in het vermogen van partnerorganisaties om ambities waar te maken. De discussies over rapporten tijdens bezoeken zijn ook van belang bij het al dan niet behalen van resultaten. Sturing op resultaat vindt dan ook plaats via overeenkomsten en gesprekken over de naleving van die overeenkomsten. Directe sturing op resultaat is door de aard van onze positie niet mogelijk en naar onze overtuiging ook niet wenselijk. Vanuit haar overtuiging wil Woord en Daad niet alleen op kwantitatieve en meetbare resultaten sturen. Voor Woord en Daad is de betekenis van haar werk voor de kwaliteit van het leven van mensen even zo belangrijk. Gesprekken met de doelgroep en met de partnerorganisaties zijn daarbij middelen om te bezien of ons werk daadwerkelijk verschil maakt in het leven van mensen. In het planningsproces wordt in overleg met partnerorganisaties gekeken naar het portfolio voor projecten en programma’s. Op basis van deze vraag berekent Woord en Daad de behoefte aan fondsen. Daar gaat de afdeling fondsenwerving mee aan de slag. Op basis van de vraag worden projecten en programma’s gekoppeld aan specifieke doelgroepen binnen de fondsenwerving. Uit de verdeling komt de doelstelling voor de verschillende fondsenwervers. Op de realisatie van deze doelstellingen wordt in de loop van het jaar gestuurd.

8.4

Risicomanagement

Algemeen Door de beheersing van processen borgt Woord en Daad de koppeling tussen missie, doelstelling, beleid en operationeel jaarplan. Binnen de processen is daarmee al sprake van risicobeheersing en bescherming van onze naam. De in deze paragraaf genoemde risico’s betreffen vooral onderdelen die niet of lastig in de beschreven processen te vangen zijn. Risico’s in de werkomgeving De werkomgeving in het Zuiden is niet altijd een stabiele werkomgeving. Omdat dit tot de externe factoren behoort, is het beleid van Woord en Daad erop gericht dit risico te spreiden. In dat kader streeft Woord en Daad naar spreiding van partnerorganisaties en programma’s over landen en regio’s. Per partner is een plafond in bestedingen vastgesteld. Ingeval het beleid van meerdere partnerorganisaties per land daadwerkelijk gestalte krijgt, zal ook een maximum per land vastgesteld worden. Op project- en programmaniveau wordt per partner

Woord en Daad > jaarverslag 2007 105

bovendien een inschatting gemaakt van risico’s die spelen. Per contract worden die risico’s in kaart gebracht en worden er eventueel te nemen maatregelen benoemd. In dat kader spelen evaluaties een belangrijke rol (zie hoofdstuk 3). Risico’s op organisatieniveau Een tweede risico dat Woord en Daad op organisatieniveau loopt, is het risico dat inkomsten achterblijven bij de uitgaven. Basaal wordt dit risico afgedekt door bij de liquiditeits- en vermogensplanning voldoende reserves aan te houden. Bovendien worden verplichtingen direct geboekt, zodat bij een positieve vermogenspositie Woord en Daad altijd in staat is haar aangegane verplichtingen na te komen. Vanaf 2008 werkt Woord en Daad met drie inkomstencategorieën. De inkomstencategorie met vaste of contractueel vastgelegde inkomsten vorm de kern van de begroting. De programmaonderdelen die aan de uitgavenkant aan deze kern gekoppeld zijn worden aan het begin van het begrotingsjaar volledig goedgekeurd. De uitgaven die aan categorieën gekoppeld zijn met een hoger risicoprofiel worden pas goedgekeurd als de inkomsten gerealiseerd zijn. Risico’s in de groeistrategie Een derde risico ligt in de uitvoering van de groeistrategie. Omdat Woord en Daad hecht aan een hoog kwaliteitsniveau is het niet eenvoudig nieuwe partnerorganisaties te vinden met dezelfde visie

en het gewenste kwaliteitsniveau. De groei van de inkomsten brengt echter met zich mee dat structureel meer uitvoercapaciteit nodig is. Deels kan dit gevonden worden door uitbreiding bij de bestaande partnerorganisaties, deels door het aangaan van nieuwe partnerrelaties. Om dit risico te beheersen wordt door Woord en Daad ingezet op jaarlijkse uitbreiding van het aantal partnerorganisaties in de groeiregio Afrika en gerichte capaciteitsopbouw bij bestaande en nieuwe partnerorganisaties, gericht op versterking van het management en uitbreiding van de uitvoercapaciteit. Koersrisico’s Bij de uitvoering van de programma’s is altijd een koersrisico. Veel van de lokale valuta’s volgen de trend van de dollar zodat de verhouding euro/dollar belangrijk is bij de koersrisico’s. De koersrisico’s neemt Woord en Daad gedurende het jaar voor zijn rekening. In het verleden is er als gevolg van positieve koersverschillen een buffer ontstaan die ingezet kan worden bij negatieve koersverschillen. Verder wordt optimale transparantie geborgd doordat projecten in lokale valuta aanvaard, betaald en door de partnerorganisatie besteed worden. Het risico op eventuele fraude met omwisselen wordt hierdoor sterk beperkt. Tot slot hanteert Woord en Daad een crisismanagementplan.

8.5

Bestuursverklaring

Verklaring:
Woord en Daad heeft een systeem van interne controle en beheersing waarvan de hoofdlijnen hiervoor zijn aangegeven. Hierbij is waar mogelijk aansluiting gezocht bij de kwaliteitsnormen uit het rapport ‘Internal Control Integrated Framework’ van het Committee of Sponsoring Organizations (COSO). Binnen de beperkingen van dit systeem garandeert het een goede beheersing van de processen Fondsenwerving en –besteding en een betrouwbare verslaglegging in de jaarrekening. Door de aanwezige controlepunten worden de risico’s tot een minimum beperkt. Ondergetekenden verklaren dat genoemde systemen per 31 december 2007 functioneerden en er gedurende het boekjaar 2007 volgens de hiervoor aangegeven processen is gewerkt. Gorinchem, 17 maart 2008

drs. M.A. van den Berg, voorzitter

ir. J. Lock directeur-bestuurder

106 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

8.6

Woord en Daad > jaarverslag 2007 107

Hoe wij het geld besteden
9
108 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

9.1

Jaarrekening 2007
2007 2006 € 202.716 198.041 4.675 478.547 742.594

BALANS PER 31 DECEMBER

ACTIVA Materiële vaste activa (1) Kantoorinventaris Auto Financiële vaste activa (2) eningen/voorschotten in het kader van de doelstelling L Voorraden (3) Goederenvoorraad Vorderingen (4) Liquide middelen (5) 151.956 2.975

€ 154.931

98.469

82.964

3.713.421 5.844.546

3.442.946 6.225.818

Totaal activa

10.553.961

10.432.991

PASSIVA Reserves en fondsen Besteedbaar vermogen (6) Stichtingskapitaal lgemeen hulpverleningsfonds A Negatieve adoptiefondsen div. organisaties Continuïteitsreserve Vastgelegd vermogen (7) Bestemmingsfondsen: Overige bestemmingsfondsen Garantiefonds bedrijfsontwikkeling Positieve adoptiefondsen div. organisaties Fonds activa bedrijfsvoering Voorzieningen (8) Schulden op lange termijn (9) Schulden op korte termijn (10) Aangegane verplichtingen ulpverleningsprojecten kortlopend H Vooruitontvangen adoptiegelden Overige schulden en nog te betalen kosten Totaal passiva 3.265.277 680.693 998.860 1.340.970 661.579 867.053 0 272 353.136 -275.015 2.377.500

2.455.893 2.869.539 11.708 271.991 4.944.830 10.553.961 4.072.346 671.426 483.419 1.437.724 673.287 1.082.884 0 272 -20.474 -189.918 2.222.025

2.011.905 3.193.895

0 0 5.227.191

10.432.991

Woord en Daad > jaarverslag 2007 109

Staat van baten en lasten
Lopend boekjaar Omschrijving Baten uit eigen fondsenwerving (11) - collecten - contributies, donaties, giften en schenkingen a.kinderadopties: b.ov.giften incl.doorleerfonds - nalatenschappen Totaal baten uit eigen fondsenwerving Kosten eigen fondsenwerving (12) (in)directe verwervingskosten uitvoeringskosten Totaal kosten eigen fondsenwerving (in % van baten eigen fondsenwerving) Netto-baten Resultaat verkopen artikelen (13) -netto-omzet -kostprijs -brutowinst -verkoopkosten - directe kosten - uitvoeringskosten eigen org. Nettoresultaat verkopen Totaal eigen fondsenwerving Aandeel in acties derden (14) Beschikbaar uit fondsenwerving Subsidies overheden en anderen (15) Bijdragen Af: uitvoeringskosten eigen organisatie Netto opbrengst subsidies overheden en anderen Resultaat beleggingen (16) Intrest 143.772 100.000 164.078 8.985.355 144.368 8.840.987 13.274.000 143.363 13.130.638 5.102.153 0 3.002 3.002 36.649 15.524.184 1.461.311 16.985.495 3.734 46.266 14.551.018 659.000 15.210.018 50.815 14.794.616 517.599 15.312.215 70.137 30.486 39.651 50.000 328.338 549.391 877.729 5,36 15.487.536 491.515 552.733 1.044.248 6,72 14.504.752 886.917 5,67 14.743.801 8.432.168 7.209.385 15.641.553 464.536 16.365.265 15.549.000 14.356.587 1.009.380 15.630.718 259.176 264.751 € Begroot boekjaar € Voorafgaand boekjaar €

Totaal beschikbaar voor doelstelling

25.970.254

28.440.656

20.578.446

110 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Bestedingen
Lopend boekjaar Omschrijving Voorlichting/bewustmaking (17) - eigen activiteiten -uitvoeringskosten Totaal kosten voorlichting en bewustmaking Structurele hulp (18) - verstrekte steun/subsidies Programma onderwijs: a.adoptieprojecten b.overige onderwijsprojecten Programma Arbeid en inkomen Programma Basisvoorzieningen Advies & Onderzoek SMED Diverse projecten Projecten BIEH Waarvan uitvoeringskosten in Nederland 8.436.452 3.158.641 5.866.475 3.569.536 431.757 1.132.989 399.033 0 -454.136 22.540.747 - uitvoeringskosten in Nederland (A&O + SMED) - uitvoeringskosten in Nederland (M&E) Totaal structurele hulp Noodhulp (19) - verstrekte steun via hulporganisaties/instanties ter plaatse Totaal besteed aan doelstelling (in % van totale inkomsten) Resultaat Totaal Resultaat toegevoegd/onttrokken aan -besteedbaar vermogen -vastgelegd vermogen 442.988 -324.356 119.632 141.836 0 141.836 685.973 -1.495.127 -809.154 1.168.292 25.850.623 95,76% 119.632 25.970.254 1.800.000 28.298.819 95,50% 141.836 28.440.656 1.581.368 21.387.599 99,04% -809.154 20.578.445 454.136 1.151.230 24.146.113 401.700 1.244.776 26.012.476 -401.700 6.980.000 3.402.000 566.000 1.257.700 151.000 4.536.628 2.760.853 193.995 804.087 96.734 25.037 -311.745 18.133.212 311.745 898.141 19.343.098 11.595.093 12.411.000 10.027.623 194.053 342.164 536.217 216.435 269.908 486.343 463.133 € Begroot boekjaar € Voorafgaand boekjaar €

Woord en Daad > jaarverslag 2007 111

Kasstroomoverzicht
2007 Kasstroom uit operationele activiteiten Resultaat Aanpassingen betreffende: Afschrijvingen immateriele vaste activa Afschrijvingen materiele vaste activa (1) Afschrijving financiële vaste activa Mutaties in vorderingen (4) Muaties in voorraden (3) Mutaties in verplichtingen hulpverleningsprojecten langlopend (9) Muaties in verplichtingen hulpverleningsprojecten kortlopend (10) Mutaties in vooruitontvangen adoptiegelden (10) Mutaties in overige schulden en nog te betalen kosten (10) Kasstroom uit operationele activiteiten (A) Kasstroom uit investeringsactiviteiten Investeringen immateriele vaste activa Investeringen materiele vaste activa (1) Kasstroom uit investeringsactiviteiten (B) Kasstroom uit financieringsactiviteiten Verstrekte leningen kantoorgebouwen partners (2) Koersverschil en aflossing leningen kantoorgebouwen partners (2) Verstrekte garanties (8) Kasstroom uit financieringsactiviteiten (C) Mutatie liquide middelen (A + B + C) Liquide middelen per 1 januari Liquide middelen per 31 december Mutatie liquide middelen Toelichting: -335.000 70.953 11.708 -252.339 -381.272 6.225.818 5.844.546 -381.272 -478.547 0 0 -478.547 -5.127.340 11.353.158 6.225.818 -5.127.340 0 -35.390 -35.390 0 -111.451 -111.451 0 83.175 0 -270.475 -15.505 271.991 -807.070 9.267 515.441 -93.543 8.755 75.643 57.535 -905.516 14.451 -300.000 -2.635.847 -8.186 -35.023 -4.537.342 119.632 -809.154 2006

In 2005 waren veel projecten aanvaard die nog niet betaald waren, in 2006 zijn deze projecten betaald. In 2007 is deze inhaalslag nagenoeg voltooid. De overige schulden zijn onder andere fors toegenomen door een nog af te rekenen buitenlandbetaling van ruim € 409.000 met de uitvoerende bank.

112 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Algemene toelichting
De jaarrekening is opgemaakt volgens de ‘Richtlijn Verslaggeving Fondsenwervende Instellingen. Waarderingsgrondslagen Balans: • Activa Materiële vaste activa; opgenomen tegen aanschafwaarde verminderd met afschrijvingen op basis van verwachte levensduur tegen vast percentage van de aanschaffingswaarde. • Goederenvoorraad Tegen inkoopwaarde met een voorziening voor incourant. • Overige activa Tegen nominale waarden, zonodig verminderd met voorziening voor oninbaarheid. • Geldmiddelen en verplichtingen Tegen nominale waarde, voor zover in vreemde valuta tegen de koers per 31-12. • Overige passiva Tegen nominale waarde. Baten en lasten: • Ontvangsten en uitgaven: De ontvangsten en uitgaven worden toegerekend aan de periode waarop ze betrekking hebben. Voor de giften die niet bestemd zijn voor adoptie en waarvoor geen overeenkomst is afgesloten is dat het moment waarop de giften ontvangen worden. Alle baten en lasten worden verantwoord in de staat van baten en lasten. • Baten uit nalatenschappen De baten uit nalatenschappen worden opgenomen in het jaar waarin de omvang betrouwbaar is vast te stellen. • Projectverplichtingen De projectverplichtingen worden geheel ten laste gebracht van het jaar waarin het besluit tot toekenning schriftelijk aan de partners in meegedeeld. Bij de kosten van doorlopende projecten en adoptieprojecten wordt het matchingsprincipe toegepast. De kosten worden toegerekend aan het jaar waarop ze betrekking hebben. Besluiten ten aanzien van projecten die na het boekjaar worden genomen leiden niet tot projectverplichtingen in desbetreffend boekjaar. • Gemengde kosten Organisatiekosten die zowel betrekking hebben op fondsenwerving als op voorlichting en bewustmaking worden naar verhouding verdeeld. Salariskosten worden toegerekend op basis van tijdsbesteding. • Koersverschillen Koersverschillen met betrekking tot aangegane verplichtingen worden verrekend met het fonds.

Koersverschillen van liquide middelen worden toegerekend aan het beleggingsresultaat. Beleggingsbeleid De tijdelijk overtollige liquide middelen worden risicoloos belegd bij betrouwbare banken. Dat betekent in de praktijk spaartegoeden met een goede rente, deposito’s of bij een langere horizon in obligaties die aangehouden worden tot het einde van de looptijd. Niet uit de balans blijkende verplichtingen Huurcontract Het huurcontract voor het kantoorpand loop tot 1 oktober 2012. De jaarhuur is ongeveer € 89.000 per jaar. Adoptieprojecten: Aan de partners zijn in 2007 de jaarbedragen voor de adoptieprojecten toegezegd voor 2008. Het gaat in totaal om een bedrag van € 2.710.070 Doorlopende projecten: Eind 2007 was er voor doorlopende projecten in totaal voor € 1.844.181 toegezegd aan partners voor het jaar 2008 en € 36.991 voor het jaar 2009. Begroting 2007 De begrotingscijfers 2007 die in deze jaarrekening gehanteerd worden wijken qua categorisering iets af van de presentatie in de jaarrekening 2006.

Toelichting op de balans
(bedragen x € 1,-) (1) Materiële vaste activa
Per 31 december lopend jaar Per 31 december vorig jaar Inventaris 2007 Boekwaarde 1-1 Investering Afschrijving Boekwaarde 31-12 198.041 35.390 81.475 151.956 Inventaris 2006 160.533 111.451 73.943 198.041 154.931 202.716 Auto 2007 4.675 0 1.700 2.975 Auto 2006 6.375 0 1.700 4.675

Door de personeelsuitbreiding is geïnvesteerd in meubilair en is de hardware uitgebreid. De afschrijving van hard- en software is 33,3%, investeringen in het kantoorgebouw 10% en van de overige inventaris 20% van de aanschafwaarde. Voor het hoofd communicatie en fondsenwerving is een Opel Astra uit 2001 aanwezig. (2) Financiële vaste activa
Per 31 december lopend jaar Per 31 december vorig jaar 742.594 478.547

Woord en Daad > jaarverslag 2007 113

Leningen partners kantoorpanden Er zijn in het boekjaar renteloze leningen aan drie partners verstrekt met betrekking tot een kantoorgebouw, die volledig als vordering zijn opgenomen. De aflossingstermijn bedraagt bij drie leningen 10 jaar en bij één lening 12,5 jaar in maandelijkse gelijke delen.
2007 Saldo per 1-1 Bijgeboekt in boekjaar Koersverschil in boekjaar Afgelost in boekjaar Saldo per 31-12 478.547 335.000 -23.070 -47.883 742.594 2006 0 478.547 0 0 478.547

(5) Geldmiddelen
Per 31 december lopend jaar Per 31 december vorig jaar Geldmiddelen per 31 december: Kasgelden (incl. Vreemde valuta) Comités (kas, bank-, girotegoeden) Totaal 5.844.546 6.225.818 2007 1.383 509.954 5.844.546 2006 984 5.736.885 487.949 6.225.818

Banktegoeden incl. Spaarrekeningen 5.333.209

De vreemde valuta wordt berekend tegen de koers per 31-12 van het jaar.

Overige leningen partners Daarnaast bedraagt per ultimo 2007 de stand van de projectuitgaven in de vorm van een lening € 449.857. Hiertegenover staat een voorziening voor hetzelfde bedrag. (3) Goederenvoorraad
Per 31 december lopend jaar Per 31 december vorig jaar Goederenvoorraad per 31 december In magazijn in Gorinchem tegen inkoopprijs: Voorziening voor incourant: Voorraden bij comités tegen gefactureerde inkoopprijs: Voorraad postzegels comite Gorinchem: Totaal voorraad 53.301 98.469 33.002 82.964 42.159 47.575 4.001 992 3.009 3.168 781 2.387 2007 2006 98.469 82.964

Reserves en fondsen (6) esteedbaar vermogen: B
Per 31 december lopend jaar Per 31 december vorig jaar 2.455.893 2.011.905

Stichtingskapitaal: Betreft het ingelegde kapitaal van € 272 bij oprichting in 1973.
Bestemmingsfondsen Algemeen hulpverleningsfonds Negatieve adoptiefondsen Continuïteitsreserve Totaal vastgelegd vermogen 2.011.633 443.988 2.455.621 -189.918 2.222.025 -85.097 155.475 -275.015 2.377.500 -20.474 373.661 353.136 stand 1-1 2007 mutaties stand 31-12 2007

(4) Vorderingen
Per 31 december lopend jaar Per 31 december vorig jaar Per 31 december nog te ontvangen: Adoptiegelden (waarvan € 11.517 ouder dan 1 jaar in 2007) Intrest Waarborgsommen Voorschotten projectenkosten Nog te ontvangen legaten en erfenissen Nog te ontvangen subsidies en acties derden Rekening-courant met Word and Deed Canada Vooruitbetaalde kosten Bijdragen business platform en overige bedrijven inkomsten Overige vorderingen Vooruitbetaalde kosten Just Care Totaal 355.674 189.958 25.171 126.165 125.700 89.280 51.647 19.151 100.344 9.570 1.304.241 1.319.696 668.218 945.077 270.039 57.640 3.427 768.255 292.125 115.430 3.394 316.165 3.713.421 3.442.946 2007 2006

Algemeen hulpverleningsfonds: Het saldo van het algemeen fonds is positief € 353.136. Hiermee voldoet het fonds aan de norm van het bestuur van tussen 0 en 7,5% van de inkomsten. Het algemeen hulpverleningsfonds dient ter dekking van projectuitgaven van projecten waarvoor niet voldoende specifieke giften ontvangen zijn. Negatieve adoptiefondsen diverse organisaties: Per 31 december van het verslagjaar waren en 7 fondsen met een negatief saldo van totaal € 275.015 Continuïteitsreserve: De continuïteitsreserve heeft een tweeledig doel nl.: 1. Het garanderen van liquiditeiten om de projectbetalingen steeds tijdig te kunnen verrichten. 2. Om bij een eventuele terugloop van de inkomsten een opvang te hebben voor de doorloop van organisatiekosten. Woord en daad kent een norm van 7,5% van de geraamde inkomsten van het volgende jaar (2008: € 31.700.000). Op basis van de 7,5%-norm is dit € 2.377.500. Op basis van de CBF-richtlijn mag de reserve voor maximaal 1,5 maal de kosten van de

3.713.421 3.442.946

114 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

werkorganisatie zijn (maximaal € 4.747.500). Het saldo van de conintuïteitsreserve ligt dus ruimschoots binnen de door cbf maximaal toegestane norm. (7) astgelegd vermogen V
Per 31 december lopend jaar Per 31 december vorig jaar
Bestemmingsfondsen: Positieve adoptiefondsen Garantiefonds Bedrijfsontwikkeling Overige bestemmingsfondsen Fonds activa bedrijfsvoering Totaal vastgelegd vermogen stand 1-1 2007 mutaties 1.082.884 673.287 1.437.724 0 3.193.895 -215.831 -11.708 96.817 0 -324.356

2.869.539 3.193.895
stand 31-12 2007 867.053 661.579 1.340.907 0 2.869.539

Garantiefonds bedrijfsontwikkeling: Dit fonds is bestemd voor opvang van de risico’s van leningen voor opstart van MKB bedrijven. In 2007 is een onttrekking van € 11.708 gedaan als gevolg van het treffen van een voorziening van een garantstelling. Overige bestemmingsfondsen: Giften met een specifieke bestemming worden gebruikt voor de betaling van de projectkosten. Voor zover de gelden nog niet besteed zijn worden zij in een bestemmingsfonds gestort. Ook giften waarvan het kapitaal in stand moet blijven en alleen de opbrengsten besteed mogen worden voor de hulpverlening worden in een fonds opgenomen. Per 31 december van het boekjaar zijn de volgende bestemmingsfondsen aanwezig:

Adoptiefondsen: Per partner wordt een fonds aangehouden waarin de ontvangen adoptiegelden gestort worden en waaruit de projectbetalingen gedaan worden.
Naam fonds Kinderfonds Nelleke Regina Kinderfonds G.C. Woudenberg Overige projecten onderwijs Noodhulp Soedan Overige projecten basisvoorzieningen Thema lepra en andere infectieziekten Hiv/aids programma Sri Lanka Tamil- en kinderbijbels Day care center Gambella Veda school India Noodhulp Liberia Overige projecten arbeid en inkomen Noodhulp Burkina Faso Job & Business Center Addis Ethiopië Uitbreiding God is love school Colombia Gezondheidsprogramma Bangladesh Bouw vocational training center Burkina Faso Gezondheidsprogramma Zuid-Afrika Inkomsten PSO Gezondheidsprogramma Burkina Faso Hiv/aids programma Bangladesh Overige hiv/aids projecten India Noodhulp Ethiopië (Voorkom een ramp) Inkomsten RD-gelden Horn of Africa Inkomsten bedrijvenplatform Inkomsten Hoeflaak Noodhulp na cycloon Sidr Evaluatiefonds Totaal

Proj.nr. 91.90.100 91.90.099 diverse 99.91.015 diverse 93.60.070 17.86.001 17.84.001 81.76.002 11.73.023 87.97.001 diverse 76.97.004 81.79.002 32.82.013 16.83.001 76.82.003 70.71.003 97.00.020 76.70.003 16.71.005 diverse 81.97.005 99.99.912 81.84.001 99.99.103 99.99.911 16.97.019 99.99.913

Bedrag 45.378 9.563 4.844 5.089 5.359 12.293 14.515 15.552 17.652 17.904 19.099 21.913 24.386 26.266 32.073 35.143 41.377 45.504 47.892 48.599 51.045 60.403 71.941 73.877 74.550 91.754 126.218 228.281 72.442 1.340.907

Afwikkeling alleen rente te besteden alleen rente te besteden Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2009 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008 Besteding in 2008

Fonds activa bedrijfsvoering: Een deel van het algemeen fonds was vastgelegd in vaste activa en voorraden. Aangezien grotere fondsenwervende instellingen voldoende toegang

hebben tot de vermogensmarkt is financiering via eigen middelen niet noodzakelijk. Per 2006 is het fonds vervallen.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 115

(8) oorzieningen V
Per 31 december lopend jaar Per 31 december vorig jaar 11.708 0

Toelichting op de staat van baten en lasten
(bedragen x € 1,--) Baten B (11) aten uit eigen fondsenwerving
Werkelijk lopend jaar Begroot lopend jaar Baten vorig jaar Ontvangen in het Totaal 2007 259.178 8.099.713 464.536 4.208.872 0 13.032.297 Bedrijven: Ledenbijdrage Business Platform Adoptiegelden Overige giften Totaal baten eigen fondsenwerving 16.365.265 15.630.718 490.000 332.455 2.510.513 3.332.968 447.000 233.754 1.732.820 2.413.574 264.751 7.887.096 1.009.380 4.014.677 41.240 13.217.144 16.365.264 15.549.000 15.630.718 Totaal 2006

Garantstellingen Woord en Daad staat voor 25% garant voor een lening aan Upland Marketing Foundation. Deze lening is verstrekt door Oikocredit. De totale lening is PHP 12.000.000, Woord en Daad staat garant voor PHP 3.000.000, dat is € 46.831. Van de garantstelling is 25% voorzien als oninbaar. (9) Schulden op lange termijn
Per 31 december lopend jaar Per 31 december vorig jaar 271.991 0

verslagjaar Particulieren: Collecten Adoptiegelden Nalatenschappen Overige giften Giften BIEH

In 2007 is door een donor een lening verstrekt van € 235.000 voor de financiering van de bouw van een conferentie-centrum (zie ook (2)). Deze lening o/g heeft een looptijd van 12,5 jaar en wordt in halfjaarlijkse gelijke termijnen afgelost. Over het opgenomen bedrag is een rente verschuldigd van 1%. Verder zijn in 2007 drie projecten aanvaard waarbij de verplichting deels in 2009 ligt. Het gaat hierbij om in totaal € 36.991. (10) Schulden op korte termijn
Per 31 december lopend jaar Per 31 december vorig jaar Verplichtingen per 31 december: Projectverplichtingen kortlopend Vooruitontvangen adoptiegelden PSO nog te betalen kosten uitgezondenen 2006/2007 Belastingdienst, sociale lasten en pensioenpremies Reservering vakantiegeld Geleende gelden o/g (zie ook (9)) Nog te verrekenen buitenlandbetalingen met uivoerende bank Diverse schulden en nog te betalen kosten 286.734 307.666 5.227.191 Totaal schulden op korte termijn 4.944.830 409.311 0 120.793 83.383 9.538 95.195 65.404 15.154 89.102 0 4.944.830 5.227.191 2007 680.693 2006 671.426

In totaal werden ruim 305.000 giften ontvangen (2006: 300.000 giften)

3.265.277 4.072.346

(12) osten eigen fondsenwerving K
Werkelijk lopend jaar Begroot lopend jaar Baten vorig jaar Totale kosten: Directe kosten fondsenwerving Uitvoeringskosten (bijlage 3) Totaal 877.729 1.044.248 886.917 2007 328.338 549.391 877.729 2006 384.212 502.705 886.917

Projectverplichtingen kortlopend:
De projecten waarvoor een verplichting openstaat per 31 december zijn: Proj.nr. Noodhulp na cycloon Sidr Bangladesh Gezondheidsprogramma Kayero Burkina Faso Bouw Hope College Ethiopie Bouw klaslokalen, waterpompen en toiletten Tsjaad Overige projecten < ¤ 100.000 Totaal 89.82.001 diverse 100.789 1.945.559 3.265.277 76.70.003 81.82.006 163.643 896.647 16.97.019 158.639 2007

De directe kosten fondsenwerving en voorlichting en bewustmaking bestaan deels uit gemengde kosten: Hiervoor zijn verdeelsleutels opgesteld om een juiste toerekening te kunnen maken.

116 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Kosten eigen fondsenwerving Omschrijving Kwartaalblad (oplage 65.000) Grenzeloos (oplage 19.000) Schoolmagazine (oplage 90.000) Daadkracht (oplage 3.400) Jaarverslagen/corporate brochure Kosten Businessplatform Kosten Comités Jongerenbeleid Advertenties Kosten Happietaria Mailingen Kosten website Diverse kosten fondsenwerving Diverse kosten voorlichting en bewustmaking Kosten BIEH Jongerenreizen Totale kosten Inkomsten: Sponsoring advertenties Sponsoring Wegwijs NCDO subsidie Markt Houten NCDO subsidie DVD-project NCDO subsidie jubileumavond Grenzeloos NCDO WW Kidz Xplore subsidie jongerenreizen PSO subsidie enquete comites Totale inkomsten 45 7.574 0 0 0 4.000 37.905 5.000 54.524 230 0 5.000 4.000 5.000 0 0 0 14.230 100 100 100 0 0 0 0 100 0 0 0 100 100 100 100 0 uitgaven 2007 127.128 50.017 17.078 17.293 34.619 28.942 33.472 40.842 60.074 6.973 27.818 18.372 70.040 6.342 0 37.905 576.915 uitgaven 2006 126.070 63.153 11.082 17.609 30.954 19.016 43.213 41.959 76.767 28.424 39.405 18.133 87.100 9.172 1.014 0 613.071 % fondsenwerving 75 0 0 50 50 50 100 0 100 0 100 75 100 0 100 0 % voorlichting en bewustmaking 25 100 100 50 50 50 0 100 0 100 0 25 0 100 0 100

De kosten zijn per saldo € 522.391 (2006: € 598.841) en worden als volgt verdeeld: 2007 Kosten fondsenwerving Kosten voorlichting en bewustmaking 328.338 194.053 2006 384.212 214.629 In het boekjaar werd ontvangen van: 36.649 50.000 50.815 2007 Omzet goederenverkoop Inkoopwaarde verkoop Brutowinst Vracht en portikosten Kosten eigen organisatie Nettowinst 0 3.002 3.002 36.649 70.137 30.486 39.651 313 3.112 3.425 50.815 2006 86.628 32.388 54.240 Dep.Bijzondere Noden Ger.Gemeente Tear ZOA Vluchtelingenzorg Red een Kind Oikonomos Foundation Stichting Locaal Comité OS EO Metterdaad RD/Draagt elkanders lasten Leprastichting Diaconaal bureau CGK Happy Gift (Happietaria) ICCO Totaal Deze omzet goederenverkoop is exclusief de omzet van verkoop van postzegels. De nettowinst van de postzegels van € 19.383 (omzet van € 258.965) wordt grotendeels gerealiseerd door de comités en is verantwoordt onder overige inkomsten particulieren. 2007 64.275 0 80.000 25.000 0 0 242.140 225.000 10.000 70.000 46.491 5.814 768.720 14.200 30.968 62.938 0 20.000 0 189.493 0 517.599 2006 0 200.000 0

(13) esultaat verkopen artikelen R
Werkelijk lopend jaar Begroot lopend jaar Baten vorig jaar

(14) andeel in acties derden A
Werkelijk lopend jaar Begroot lopend jaar Baten vorig jaar 1.461.311 659.000 517.599

Woord en Daad is penvoerder voor wat betreft de MFS-subsidie van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. In deze subsidie participeren ook de Noordelijke samenwerkingspartners Tear, Dorcas, Oikonomos en Leprazending. Deze organisaties

Woord en Daad > jaarverslag 2007 117

maken hun eigen bijdrage in de projecten over aan Woord en Daad en Woord en Daad besteedt deze inclusief de MFS-subsidie aan de projecten van deze organisaties.
In het boekjaar werd ontvangen van: Tear Dorcas Oikonomos Leprazending Totaal 2007 175.734 176.235 86.601 692.591 2006 0 0 0 0 0

gemiddelde liquiditeiten). Verder speelt mee dat de gemiddelde liquiditeit per eerste van de maand over het algemeen hoger ligt, als gevolg van inkomsten vanuit machtigingen, dan gedurende de maand. Lasten V (17) oorlichting/bewustmaking
Werkelijk lopend jaar Begroot lopend jaar Lasten vorig jaar 486.343 463.133

254.021

536.217

(15) ubsidies overheden en anderen S
Werkelijk lopend jaar Begroot lopend jaar Baten vorig jaar 8.840.987 13.274.000 5.102.153 Totale kosten: Directe kosten voorlichting en bewustmaking Uitvoeringskosten (bijlage 3) Totaal Totaal In het boekjaar werd ontvangen van: Prisma (ICCO verdubbelingsregeling) Bijdrage Woord en Daad publieksgelden Netto ontvangen projectbijdragen Kostenvergoeding MFS/TMF subsidie Ministerie Buitenlandse Zaken Europese Unie PSO bijdrage capaciteitsopbouw Overheidssubsidies via comites Overheidssubsidies overig Totaal ontvangen Organisatiekosten Netto verantwoord 2.837.290 883.315 1.953.975 223.249 2.177.224 5.637.000 238.664 429.088 433.038 70.341 8.985.355 144.368 8.840.987 2007 Totaal 2006 1.976.958 705.539 1.271.419 75.531 1.346.950 2.794.332 75.845 371.700 377.128 263.156 5.229.111 126.958 5.102.153 194.053 342.164 536.217 214.629 248.504 463.133 2007 2006

Zie de toelichting bij de kosten fondsenwerving. (18) tructurele hulp: S
Werkelijk lopend jaar Begroot lopend jaar Lasten vorig jaar Zie bijlage 1 en 2. Bijlage 1 is inclusief noodhulp. Kosten structurele hulpverlening Uitvoeringskosten in Nederland Totaal 2007 22.540.748 1.605.364 2006 18.133.212 1.209.886 24.146.113 26.012.476 19.343.098

24.146.113 19.343.098

(16) esultaat beleggingen R
Werkelijk lopend jaar Begroot lopend jaar Baten vorig jaar 143.773 100.000 164.078 2007 Ontvangen rente in het boekjaar Koersverschil Totaal resultaat beleggingen 144.398 -625 143.773 2006 162.864 1.214 164.078

Als lasten in het betreffende boekjaar worden de betalingen ten laste van de fondsen en de aangegane verplichtingen (reserveringen) verantwoord. N (19) oodhulp
Werkelijk lopend jaar Begroot lopend jaar Lasten vorig jaar Uitgegeven voor noodhulp: Diverse noodhulpprojecten Totaal 1.168.292 1.800.000 1.581.368 2007 1.168.292 1.168.292 2006 1.581.368 1.581.368

Op basis van een gemiddeld saldo van € 5.221.501 (per eerste van de maand) is de rente 2,75% (2006: 2,3%). Gelet op de liquiditeitspositie ten opzichte van de totale bestedingen kon alleen belegd worden in kortlopende deposito’s. Als benchmark is de Euribordagrente gehanteerd. De Euribor-dagrente was in 2007 gemiddeld 3,76% (2006: 2,81%). Voor deposito’s wordt over het algemeen een afslag gehanteerd van 0,2%, zodat de marktrente in 2007 gemiddeld uitkomt op 3,56% (2006: 2,61%). Het resultaat beleggingen is lager dan de benchmark, onder andere door nog niet-afgestorte gelden comites en niet-rentedragende banktegoeden (ongeveer 12% van de totale

Te Gorinchem in de vergadering van 17 maart 2008 vastgesteld door: goedgekeurd door:

Ir. J. Lock directeur-bestuurder

Drs. M.A. van den Berg voorzitter Raad van Toezicht

118 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Bijlage 1 Mutaties fondsen
Fonds per 1/1/2007 Ontvangsten 2007 Bestedingen/ Overige mutaties 2007 Overboeking 2007 Fonds per 12/31/2007

Naar landen: Azië India Bangladesh Sri Lanka Filippijnen Thailand Overige landen Totaal Azië Afrika Zuid Afrika Burkina Faso Botswana Zambia Angola Ethiopië Liberia Siere Leone Tsjaad Diversen Totaal Afrika Midden en Zuid Amerika Haïti Colombia Guatemala/Honduras Nicaragua Totaal Midden en Zuid Amerika Diversen: Garantiefonds bedrijfsontwikkeling Inkomsten MFS Inkomsten PSO Inkomsten Tsunami algemeen Algemeen hulpverleningsfonds Overige fondsen Continuïteitsreserve Stichtingskapitaal Totaal Diversen: Totaal fondsen

196.022 91.522 103.312 228.007 5.956 17.214 642.033

2.873.223 1.796.409 366.758 506.868 96.093 124.295 5.763.646

3.910.918 2.344.004 545.652 914.872 153.289 281.165 8.149.901

948.527 819.233 236.720 360.017 50.014 139.656 2.554.167

106.854 363.161 161.137 180.021 -1.227 0 809.945

34.605 -68.020 18.924 0 0 300.984 20.841 0 0 0 307.335

225.108 1.485.975 36.926 229.404 1.098 1.025.292 0 149.762 202.673 150.844 3.507.083

605.024 2.510.690 37.255 335.798 0 1.209.477 1.743 375.491 628.544 606.751 6.310.773

379.467 1.104.662 -15.388 106.394 -1.098 258.787 0 225.729 425.870 455.907 2.940.329

34.155 11.927 3.207 0 0 375.586 19.099 0 0 0 443.974

176.212 6.220 203.458 496 386.385

2.018.403 1.945.397 1.468.338 43.072 5.475.210

3.270.494 2.790.450 2.024.553 588.538 8.674.035

1.075.879 870.906 510.363 544.970 3.002.118

0 32.073 157.606 0 189.678

673.287 0 63.716 72.469 -14.932 854.745 2.222.025 272 3.871.581 5.207.334

0 5.221.553 429.088 53.560 1.714.835 2.316.091 0 0 9.735.128 24.481.067

0 -9.696 0 0 199.791 1.193.639 -155.475 0 1.228.258 24.362.967

-11.708 -5.231.249 -444.912 -126.029 -1.002.092 -1.535.739 0 0 -8.496.614 0

661.579 0 47.892 0 353.136 441.458 2.377.500 272 3.881.837 5.325.434

NB: de bestedingen zijn inclusief 1,4% voor evaluaties. Van dit bedrag wordt een voorziening gevormd waaruit de evaluaties betaald worden. Per 31-12-2007 was de stand van het evaluatie fonds € 72.442. In deze bijlage zijn de ontvangsten de gelden die beschikbaar zijn voor de projecten (dus na aftrek kosten eigen organisatie). In het beginsaldo zit per saldo een verschil van € 1.533 in verband met verrekeningen 2006.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 119

Bijlage 2 Vergelijking adoptiebudgetten (cumulatief)
Jaar: Organisatie AMG Griekenland AMG Cyprus IREF India Count India AMG-India Word & Deed-India HBI India CSS Bangladesh Word & Deed Lanka AMG-Philippines AMG-Thailand P&A Haïti AMG Guatemala Mfesane Credo Burkina Faso HCC Botswana Hope Enterprises Totaal t/m 2007 Saldo fonds per 1-1 ¤ -81 -36 3.984 -28.260 283.659 -75.318 -2.017 89.271 103.312 228.008 5.956 101.450 78.651 -12.095 -72.111 18.924 169.670 892.967 ¤ 81 36 259.786 166.022 1.126.571 472.263 26.946 219.839 153.754 454.282 105.984 1.283.554 1.249.469 16.794 807.903 12.363 405.422 6.760.951 255.596 151.159 1.120.210 447.424 25.191 235.750 183.972 460.364 100.157 1.203.416 1.344.086 17.800 788.900 19.657 426.870 6.780.550 -4.190 -14.863 -6.361 -24.839 -1.755 15.911 30.218 6.082 -5.827 -80.138 94.617 1.005 -19.004 7.294 21.448 19.599 -1,61 -8,95 -0,56 -5,26 -6,51 7,24 19,65 1,34 -5,50 -6,24 7,57 5,99 -2,35 59,00 5,29 0,29 -3.557,67 -2.337,34 -15.210,72 -6.488,26 -362,54 -3.234,00 -2.460,15 -6.144,60 -1.355,35 -21.312,17 -18.708,00 -258,71 -11.321,44 -179,00 -5.939,61 -98.870 -221.776 -22.832,72 -47.924,13 -53.255,92 -97.763,09 ¤ ¤ Besteed Inkomsten Saldo in procenten % evaluation ¤ Projecten uit Saldo fonds per 31-12 ¤ 0 0 -3.764 -45.460 164.324 -106.646 -4.135 48.692 131.070 180.021 -1.226 0 154.560 -11.348 -102.436 3.207 185.179 592.038 ¤ transfer partnerrekening

In deze bijlage zijn alle adoptiebudgetten (partnerrekeningen) meegenomen exclusief het adoptiebudget CDA Colombia (Inkomsten ¤ 737.848 en uitgaven ¤ 1.197.288,27) en inkomsten groepsadoptie straatkinderen (€ 65.441,70). Deze is besteed aan de straatkinderenproject Vijayawada en SPECS. In deze bijlage zijn de inkomsten de gelden die beschikbaar zijn voor de projecten (dus na aftrek kosten eigen organisatie). Bij Credo is nog een correctie van € 4.008 verwerkt met betrekking tot 2006.

Bijlage 3: Model C Toelichting op de uitvoeringskosten
Verdeling uitvoeringskosten naar bestemming: Kostensoort Kostendragers: Doelstelling Salarissen en sociale lasten Pensioenlasten Overige personeelskosten Reis- en verblijfkosten Subtotaal personeelskosten Bijdrage derden in personeelskosten Te verdelen personeelskosten Huisvestingskosten Kantoorkosten Bestuur/afd. e.d. Kosten monitoring en evaluatie Overige algemene kosten Totaal uitvoeringskosten A&O naar projecten SMED naar projecten Totaal organisatiekosten Gemiddeld aantal personeelsleden (fte) Totaal bezoldigde bestuurders en toezichthouders Leningen, voorschotten en garanties verstrekt aan bestuurders en toezichthouders 1.076.561 112.907 38.672 37.335 1.265.475 0 1.265.475 72.578 115.655 3.357 137.002 11.299 1.605.365 Doelstelling 231.960 22.140 16.482 16.778 287.359 0 287.359 16.481 26.263 762 0 11.299 342.164 Fondsenwerving e.f. 379.314 37.555 25.623 24.972 467.463 0 467.463 26.810 42.723 1.096 0 11.299 549.391 Inst.fondsenwerving 96.656 10.963 3.270 4.713 115.602 0 115.602 6.630 10.565 271 0 11.300 144.368 Verkoop goederen 2.076 182 97 123 2.478 0 2.478 142 226 6 0 150 3.002 Totaal boekjaar 1.786.566 183.748 84.144 83.920 2.138.378 0 2.138.378 122.641 195.432 5.492 137.002 45.347 2.644.292 353.636 100.500 2.190.156 42,94 0,00 0,00 Begroot boekjaar 1.740.220 170.508 47.333 99.863 2.057.923 0 2.057.923 117.042 237.500 8.000 140.000 55.750 2.616.215 324.000 77.700 2.214.515 42,81 0,00 0,00 Vorig boekjaar 1.343.009 139.159 67.505 67.956 1.617.630 0 1.617.630 115.160 149.590 7.561 122.269 78.957 2.091.167 225.525 86.220 1.779.422 36,36 0,00 0,00 (structurele kst.) (voorl./bew.m.)

120 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Toelichting uitvoeringskosten
Verdeelsleutels De verdeling van de salariskosten over de kostendragers vindt plaats op basis van de gemiddelde tijdsbesteding. De huisvestigingskosten, kantoorkosten en bestuurskosten worden als een opslag op de salariskosten over de kostendragers verdeeld. De kosten worden na aftrek van € 150 voor goederenverkoop gelijkelijk verdeeld over de overige kostendragers. De kosten monitoring en evaluatie worden toegerekend aan de Doelstelling (structurele kosten).
Totaal boekjaar Huisvestingskosten Huur Energie Onderhoud / schoonmaken Servicekosten Totaal huisvestingskosten Kantoorkosten Kantoorbenodigdheden en drukwerk Afschrijving inventaris Ontwikkeling WD Office Bijdragen derden ontwikkeling WD Office Porti algemeen Communicatie Overige kantoorkosten Bijdragen derden in kantoorkosten Totaal kantoorkosten 86.995 13.292 10.084 12.270 122.641 Begroot boekjaar 87.042 12.000 8.000 10.000 117.042 Vorig boekjaar 83.829 12.654 7.163 11.514 115.160

52.635 81.475 60.728 -56.363 15.182 25.295 23.124 -6.644 195.432

55.000 130.000 0 0 14.500 23.000 15.000 0 237.500

55.960 73.943 0 -25.000 10.441 24.088 10.158 0 149.590

Tot en met 2006 zijn de ontwikkelkosten van het eigen softwarepakket WD Office geactiveerd en in 3 jaar afgeschreven. Dit pakket wordt ook gebruikt door Tear en Redt een Kind, zij dragen bij in de ontwikkelingkosten hiervan.

Kosten bestuur Reiskosten Porti/telefoon/representatie Overige kosten Totaal kosten bestuur / afd. e.d. Kosten monitoring en evaluatie Reguliere werkbezoeken Financiële werkbezoeken Totaal overige algemene kosten Overige algemene kosten Externe controle Advies-/notariskosten Samenwerkingsverbanden (Prisma/EU-Cord) Totaal overige algemene kosten

1.137 0 4.355 5.492

2.800 1.600 3.600 8.000

2.076 3.949 1.536 7.561

119.360 17.642 137.002

120.000 20.000 140.000

117.530 4.739 122.269

15.900 15.118 14.329 45.347

16.000 11.250 28.500 55.750

9.230 33.463 36.264 78.957

Woord en Daad > jaarverslag 2007 121

Bijlage 4 Berekening kostenpercentages overhead en A&O:
Lopend Totaal inkomsten Woord en Daad: boekjaar Bedrag x €.1.000 Baten eigen fondsenwerving: Kinderadoptie Fondsinkomsten Subtotaal baten eigen fondsenwerving Overige baten: Brutowinst goederen Aandeel in acties derden Subsidies overheden en anderen Resultaat beleggingen Subtotaal ontvangen door Woord en Daad Rechtstreeks door de partners ontvangen: Diverse partners: uitgezondenen via PSO Totaal inkomsten Overheadkosten: Personeelskosten Huisvestingskosten Kantoorkosten Kosten bestuur, afd. e.d. Monitoring en evaluatie Overige algemene kosten Subtotaal Te verminderen met projectkosten A&O/P&P Te verminderen met projectkosten SMED Kosten overhead Directe kosten Fondsenwerving/bewustmaking Totaal kosten overhead Overige kosten (norm 10% van de inkomsten) Werkelijke kosten in procenten Projectkosten A&O: Uitvoeringskosten A&O naar projecten (zie model C) Directe kosten A&O Totale projectkosten A&O Norm kosten A&O (norm max. 2,5% inkomsten) Werkelijke kosten in procenten 354 184 537 675 537 1,99 324 242 566 741 566 1,91 226 0 266 540 226 1,05 2.138 123 195 5 137 45 2.644 354 101 2.190 522 2.713 2.700 2.713 10,05 2.058 117 238 8 140 56 2.616 324 78 2.215 708 2.923 2.963 2.923 9,86 1.618 115 150 8 122 79 2.091 226 86 1.779 599 2.378 2.160 2.378 11,01 0 26.995 0 29.632 0 21.596 40 1.461 8.985 144 26.995 50 100 13.833 100 29.632 54 518 5.229 164 21.596 8.432 7.933 16.365 8.393 7.156 15.549 8.432 7.199 15.631 Begroting boekjaar Bedrag x €.1.000 Voorgaand boekjaar Bedrag x € 1.000

122 Woord en Daad > jaarverslag 2007

* Bijlage 5 Verloop MFS-subsidie

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Bestedingen naar programma: Inkomsten MFS 2007 5.637.000 415.447 5.221.553 Totale besteding waarvan MFS waarvan PSO waarvan overig 11.595.093 5.866.475 1.132.989 431.757 399.033 19.425.347 1.495.378 3.530.239 137.297 7.500 51.139 5.221.553 227.827 204.656 12.429 0 0 444.912 9.871.888 2.131.580 983.263 424.257 347.894 13.758.882 Kostendekking 7,37% Beschikbaar voor projecten Programma Programma Onderwijs Programma Arbeid en inkomen SMED Advies & Onderzoek Diverse projecten Totaal programmakosten via MFS

Voor de periode van 2007-2010 heeft het Ministerie van Buitenlandse Zaken een MFS-subsidie verleend aan Woord en Daad.
Totaal goedgekeurd Liquditeitsaanvraag 2007 Nog af te roepen in de subsidieperiode Inkomsten MFS 2007 Besteed via Noordelijke partners Besteed via eigen projecten Restant 2007 € 20.748.000 € 5.637.000 € 15.111.000 € 5.637.000 € 1.212.977 € 4.424.023 €0

Bijlage 6 Verschillen analyse begroting en rekening 2007
Baten Baten uit eigen fondsenwerving
Totaal rekening Totaal begroting Verschil 16.365.265 15.549.000 816.264

Met name de inkomsten van bedrijven waren boven verwachting. Kosten eigen fondsenwerving
Totaal rekening Totaal begroting Verschil 877.729 1.044.248 -166.519

In de begroting voor 2007 was een risicoparagraaf meegenomen van € 3.059.000. De riscoparagraaf is voor een deel niet gerealiseerd en voor een deel verantwoord onder andere rubrieken. De inkomsten met betrekking tot USAID ($ 1.350.000) en een EU-contract (€ 1.080.000) die voor 2007 begroot waren, kunnen pas in 2008 meegenomen worden, aangezien in de procedure vertraging is ontstaan. Resultaat beleggingen
Totaal rekening Totaal begroting Verschil 143.773 100.000 43.773

De indirecte verwervingskosten vielen lager uit als gevolg van lagere kosten van advertenties en mailingen (er waren geen grote noodhulpacties in 2007). Ook de website viel goedkoper uit dan begroot. De kosten voor de corporate brochure zijn deels doorgeschoven naar 2008. Resultaat verkopen artikelen
Totaal rekening Totaal begroting Verschil 39.651 50.000 -10.349

De liquiditeiten zijn in het verslagjaar afgenomen, maar de rente is gestegen. Bestedingen Voorlichting en bewustmaking
Totaal rekening Totaal begroting Verschil 536.217 486.343 49.874

De uitvoeringskosten van voorlichting en bewustmaking waren hoger dan begroot. In de loop van het jaar is meer tijd besteed aan met name bewustwording onder jongeren. Structurele hulp
Totaal rekening Totaal begroting Verschil 24.146.113 26.012.476 -1.866.363

De omzet was fors lager dan 2006 en kosten van de kerstkaarten waren wat hoger, waardoor per saldo de winst afnam. Aandeel in acties derden
Totaal rekening Totaal begroting Verschil 1.461.311 659.000 802.311

In de begroting waren de inkomsten van Noordelijke samenwerkingspartner meegenomen en slechts € 100.000 voor overige acties derden. De werkelijke inkomsten bleken fors hoger dan verwacht onder andere door de RD-actie en EO-Metterdaad. Subsidies overheden en anderen
Totaal rekening Totaal begroting Verschil 8.985.355 13.274.000 -4.288.645

In 2007 werd voor het totale programma een positief koersverschil gerealiseerd van ongeveer € 197.000. Verder hebben de programma’s minder gekost dan begroot. Meer informatie is te vinden onder de toelichting bij de verschillende programma’s in het jaarverslag. Noodhulp
Totaal rekening Totaal begroting Verschil 1.168.292 1.800.000 -631.708

Ook hier speelde het positieve koersverschil en minder uitgaven een rol.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 123

9.2

124 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

9.3

(Meerjaren)begroting 2008
x € 1000 8.850 4.100 25 680 3.350 2.320 19.325 650 500 1.150 5.050 2.200 450 350 750 2.450 11.250 75 31.800 Lasten: Besteed aan de doelstelling: Programma Onderwijs Programma Arbeid en inkomen Programma SMED Programma Basisvoorzieningen Programma Noodhulp Advies en onderzoek Programma EU Call Overige programma’s Subtotaal besteed aan de doelstelling x € 1000

Begroting 2008
Baten: Eigen fondsenwerving: Adoptieprogramma Overige giften particulieren Goederenwinst Noodhulp Giften bedrijven (excl. Adoptie) Institutionele donoren (eigen fondsenwerving) Subtotaal eigen fondsenwerving Baten uit acties van derden: Noordelijke samenwerkingspartners Aandeel in acties derden (overig) Subtotaal baten acties van derden Subsidies overheden: MFS subsidie Prisma REK PSO EU Call en USAid Overige subsidies Subtotaal institutionele fondsenwerving Baten uit beleggingen (intrest): Som der baten

12.438 5.110 3.244 4.496 680 785 300 400 27.453

Werving baten en kosten beheer en administratie: Overhead Woord en Daad *) 3.202 Som der lasten Resultaat 30.655 1.145

Meerjarenbegroting 2008 t/m 2011
Meerjarenbegroting x 1000 Euro

Baten Inkomsten uit eigen fondsenwerving: Adoptieprogramma Overige giften particulieren Goederenwinst Noodhulp Giften bedrijven (excl. Adoptie) Institutionele donoren (eigen fondsenwerving) Subtotaal inkomsten uit eigen fondsenwerving Baten uit acties van derden: Noordelijke samenwerkingspartners Aandeel in acties derden (overig) Subtotaal baten acties van derden Subsidies van overheden: Subtotaal institutionele fondsenwerving Baten uit beleggingen (intrest): Som der baten Lasten: Besteed aan de doelstelling: Programma Onderwijs Programma Arbeid en inkomen Programma SMED Programma Basisvoorzieningen Programma Noodhulp Advies en onderzoek Programma EU Call Overige programma’s Subtotaal programma’s incl. A&O Werving baten en kosten beheer en administratie: Overhead Woord en Daad *) Som der Lasten Resultaat

2008 8.850 4.100 25 680 3.350 2.320 19.325 650 500 1.150 11.250 75 31.800 2008 12.438 5.110 3.244 4.496 680 785 300 400 27.453 3.202 30.655 1.145

2009 9.400 4.223 25 700 3.451 2.390 20.189 670 515 1.185 11.935 100 33.408 2009 13.731 5.522 3.200 4.542 1.007 835 300 470 29.607 3.341 32.948 460

2010 9.717 4.350 25 721 3.554 2.461 20.828 690 530 1.220 13.011 100 35.159 2010 14.500 7.300 3.000 4.500 1.000 879 300 500 31.979 3.516 35.495 -336

2011 10.034 4.480 25 743 3.661 2.535 21.478 710 546 1.257 17.511 100 40.346 2011 16.700 8.050 3.800 4.850 1.000 1.009 0 600 36.009 4.035 40.043 303

*) De post overhead Woord en Daad dient nog uitgesplitst te worden in kosten besteed aan de doelstelling (monitoring en bewustmaking), kosten werving en kosten beheer en administratie.

Woord en Daad > jaarverslag 2007 125

Bestuur op 31-12-2007
Naam Beroep Jaar 1e verkiezing Ds. M.A. van den Berg Voorzitter Julianalaan 17 2712 CB ZOETERMEER 079-3163712 Predikant 1987 Eerstvolgende verkiezing 2008 Aftredend/ Herkiesbaar Aftredend Einde bestuurstermijn Aftredend/hernoembaar in nieuwe situatie RvT 31-12-2009 niet hernoembaar

Bijlage 1 Bestuur Woord en Daad

Dr. R. Bisschop Secretaris Pr. Bernhardlaan 24 3901 CC VEENENDAAL 0318-522691 J. Plaisier RA Penningmeester Abbekesdoel 12 2971 VA BLESKENSGRAAF 0184-691084 Mr. drs. D. Vergunst Alg. adjunct

Conrector scholengemeenschap

1998

2010

Aftredend – Einde bestuurstermijn

31-12-2011 niet hernoembaar

Registeraccountant

1987

2009

Aftredend – Einde bestuurstermijn

31-12-2010 niet hernoembaar

Rechter

1993

2009

Aftredend – Einde bestuurstermijn

31-12-2010 niet hernoembaar

Leden
Naam Beroep Jaar 1e verkiezing Dr. P. Honkoop Eerste Barendrechtseweg 149 2991 AP BARENDRECHT 0180-623567 Dr. ir. R.A. Jongeneel Crocusstraat 5 6666 AS HETEREN 026-4743582 Ds. H.H. Klomp Nieuweweg Noord 302-F 3905 LX VEENENDAAL 0318-507781 Drs. M. van de LagemaatMaaskant Leverkruid 2 3903 ES VEENENDAAL 0318-692023 Ir. G. Nooteboom Krusemanstraat 32 6717 MV EDE 0318-652814 Onderzoeker en universitair docent antropologie en ontwikkelingsstudies 2003 2007 Aftredend Herkiesbaar 31-12-2010 hernoembaar Docente Frans/ decaan vwo 2003 2007 Aftredend Herkiesbaar 31-12-2010 hernoembaar Universitair docent landbouweconomie en internationale handel Predikant 1986 2008 Aftredend – Einde bestuurstermijn 31-12-2008 niet hernoembaar 2002 2010 Aftredend – Einde bestuurstermijn 31-12-2009 hernoembaar Internist 2006 Eerstvolgende verkiezing 2010 Aftredend/ Herkiesbaar Aftredend – Herkiesbaar Aftredend/hernoembaar in nieuwe situatie RvT 31-12-2011 hernoembaar

126 Woord en Daad > jaarverslag 2007

*

1

2

3

4

5

6

7

8

9

*

Op het kantoor werken 55 medewerkers, die 45.78 fulltime equivalenten (fte) vervullen per 31-12-2007 (1 fte = 36 uur). De algemene leiding berust bij de directeur-bestuurder, de heer ir. J. Lock. fte Directie Ir. Jan Lock Florence Goossens-de Groot Engelien Ritmeester-Willemsen Harmke van Ooijen-Oomen Finance & Control Geurt Versteeg MBA Ing. Gert-Jan van den Berg Marianne Lock Financiële Administratie Drs. Arnold van Willigen Johan Groothedde B Ec Peter Zegers Bram van Nordennen Marieke Leurgans Communicatie en Fondsenwerving Rina Molenaar Directeur-bestuurder Personal Assistant Secretaresse Directie Stafmedewerker Kwaliteit Manager Finance & Control Stafmedewerker ICT Stafmedewerker HRM Assistent-manager Finance & Control/ Hoofd Financiële Administratie Controller Boekhouder Medewerker administratie Medewerkster administratie 1.11 0.50 0.44 0.18 0.83 1 0.11 1.11 1 1.11 1 0.22

Manager Communicatie en Fondsenwerving/ Hoofd Communicatie en Fondsenwerving Particulieren 1.11 Lisette Vis Secretaresse afdeling Communicatie en Fondsenwerving 1 Hanneke Stander-Visser Webmaster 0.44 Communicatie en Fondsenwerving Particulieren Corjan Rink Fondsenwerver/ Plaatsvervangend Hoofd Fondsenwerving Particulieren 1.11 Joke Martens-Bevelander Redactiesecretaris/Eindredacteur 0.44 Karin Prins Communicatiemedewerker 0.67 Margreet Strijbis-Bontenbal Voorlichter 0-0.44 Institutionele Fondsen Drs. Pascal Ooms Coördinator Fondsenwerving/ Hoofd Institutionele Fondsen 1.11 Jan-Frans de Bruijn Medewerker Institutionele Fondsen 0.89 Financiële Adoptie Mija den Hartog-van Westerveld Hoofd Financiële Adoptie/Assistent manager Communicatie en Fondsenwerving 0.89 Leneke Meijdam Medewerkster Financiële Adoptie 0.89 Willemijn Schouten Medewerkster Financiële Adoptie 0.89 Bedrijven Wim Hasselman Manager Fondsenwerving Bedrijven 1.11 Mariëlle Kuiper-Weerheim Accountmanager 1 Cor Schaap Accountmanager RegioOndernemers 0.28 Willemien Vos Secretaresse 1.11 Officemanagement Frieda Roeleveld Office Manager 1 Lianne Bal Office Assistent 1 Rucháma Bom Administratief medewerkster 0.38 Ellen Snoek-de Vreugd Telefoniste/receptioniste 0.67 Wilma Schoonderwoerd-van Dalen Telefoniste/receptioniste 0.67 Rita Uittenbogaard-Linstee Interieurverzorgster 0.42 Projecten en Programma’s Ir. Leen Stok Manager Projecten en Programma’s 1.11 Ellen van den Hil, MPHC Assistent Manager Projecten en Programma’s/Coördinator HIV/Aids 1 Drs. Marike de Kloe Coördinator Onderwijs 1.11 Drs. Maryse Tanis Programmamedewerker Onderwijs 1 Hilda de Vries Programmamedewerker Onderwijs/ Coördinator Financiële Adoptie 1.11 Drs. Ditteke den Hartog-Geluk Programmamedewerker Beroepsonderwijs en Job and Business Centers 0.89 Ir. Luuk van Schothorst Coördinator Basisvoorzieningen en Humanitaire Hulpverlening 1.11 Drs. Gerben Visser Programmamedewerker Basisvoorzieningen en Humanitaire Hulpverlening 0.89 Drs. Karin Kreijkes Programmamedewerker Beroepsonderwijs en Job and Business Centers 1 Cees Oosterhuis MSc Medewerker Capaciteitsopbouw en Partnerrelaties 1 Diny Boet Secretaresse Projecten en Programma’s 0.22 Marian Maljaars Secretaresse Projecten en Programma’s 0.55 Gerrit Jan Klein Beekman Medewerker ondersteuning Projecten en Programma’s 0.22 Advies en Onderzoek Drs. Dicky Voordijk-Nieuwenhuis Manager Advies en Onderzoek 0.89 Ir. Wouter Rijneveld Coördinator Evaluatie 1 Drs. Evert-Jan Brouwer Coördinator Beleidsbeïnvloeding 1 Dr. Wim Blok Assistent Manager Advies en Onderzoek/ Hoofd Onderzoek 1 Drs. Greetje Urban Onderzoeker/Evaluatiemedewerker Onderwijs 1 Drs. Sander Verduijn Onderzoeker 1 Engelien Ritmeester-Willemsen Secretaresse Advies en Onderzoek 0.44 Bedrijfsontwikkeling Gert Wiggelinkhuijsen Manager Bedrijfsontwikkeling 1.11 John Lindhout Programmamedewerker Bedrijfsontwikkeling 1

Bijlage 2 Personeel

Woord en Daad > jaarverslag 2007 127

Per 1 oktober 2007 is binnen Woord en Daad een nieuwe structuur geïmplementeerd. Op 28 december 2007 passeerden de statuten bij de notaris. Vanaf 1 januari 2008 is de nieuwe structuur formeel. Woord en Daad is overgegaan van een bestuursmodel naar een raad van toezicht – raad van bestuur model. Het bestuur is overgegaan naar een raad van toezicht. Jan Lock is benoemd tot directeur-bestuurder. De tien afdelingen binnen Woord en Daad zijn teruggebracht naar vijf afdelingen en drie staffuncties. De managers van de afdelingen hebben zitting in de directieraad, die de directeur-bestuurder adviseert.

Bijlage 3 Organogram
128 Woord en Daad > jaarverslag 2007