You are on page 1of 202

ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΠΠΟΣ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ
Ε Ν Α Ν Τ ΙΟ Ν

ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΛΑΩΝ
ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΕΩΝ

β έκδοση

ΑΛΦΕΙΟΣ

ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΠΠΟΣ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ
ΕΝΑΝΤΙΟΝ
ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΛΑΩΝ
ΚΡΙΤΙΚΗΤΟΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΠΚΩΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΕΩΝ
β' έκδοση

ΑΛΦΕΙΟΣ
ΑΘΗΝΑ 1994

· Ϊ :4**Κ fttv β>« «'\Μ «αβάλΜ* τη βτοηιία τ<μ· Μ α ς ξ
(JffV ItCItl ΙΟ t f Xit
TO )UM |iU| ^U | x ^ v tu N k^ voi
A jiiv tiv tu * ; ίγ ,η ψ * την n ν χ ^ . ^ χ ω ς η
«*ντή
μ«Μ ι tu u { μ*i » ιγ**τν« tu η% k itting τη ς txun% w y^
***> ο * ϋ * * % α λ ι* η ίζ i j t K T

V*t/U t**

*UL»^ni

u ^ m

ν α r* f* χ ^ « < Λ « η <» j w i ·

err ftr*

να

u i i v ^ k *» % u m » t o i ' f i t

B l A t " *
lA x o rta .

4*

I KK)

ΕΡΓΑ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ:
Κοινωνικοηολιτικά ζητήματα
του εργατικού κινήματος,

«Σύγχρονη Εποχή» 1987
Η επανάσταση noυ έρχεται,

«Γνώαας* 1991
Έγκλημα εναντίον της Κύπρου,

«Γνώοας», 1992

ISBN'WW55'1^ '
ΟΚώ>™ί ^rtX,OC
ΛΐίγιΗν’ϊΐ'ί Ι1” 4

Περιεχόμενα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

9

ΕΙΣΛΓΡΓΉ

11

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

JIΛΝΛίΐηΖΙΙ τον ΙίΛΠΓΤΛΛΙΙΜΟνAiKJΙΟ1750ΜΙΛΠUIΜΙ_ΓΛ

13

Ο ν\4μ*νς τη; ,τχι^η; τat* jukkvtov */ φ&ονς
MctWT^tuflf<ιμη οικονομική ιΓΥΐί.τη'ξη

15

a s

Κι·κλικ/ςΐΜκυνιιμικ/ςχ^ίιπι;
Max^HW^nJOr ι>μη ανά'πνξη
Ταξική πάλη χ«ι μι ιχ^κί κύματα

58

ΜΕΡΟΣ ΔΕΎΤΕΡΟ
ΟΙ Ο Λ Ο Κ Λ Η Π ϋ Ι Ι ϊ Φ Λ ϋ Ι Λ ΤΛΙΓΤΥΕΗ Χ ΙΟ Υ ΙΜ ΠΓΠΛΛ&Μ ΟV

71

Γk m λ/vr i$n γίνονται ο* ολπχλη<κύοι ι;
Ριίλας τιον πολίΎΟνιίαύν Γτιιι^πυ'ιν
ιττηνχΐίπιταλι^ηική ι^λοχληι,χίΜη)

73

Ν ο μ ια μ α ίιχ ή Γ ν ο π η α ίιτ η

•ΕΟΚ και ΝΑΤΟ τη ιΛιο«ti<v^ouho*
Ο» «ιληχλη^κιι ι; firm «ιναγκαίτς
για την ανίΐιητχ4»οτη«τη tw χαπιταλιομον
Η αληχλη^Η«κη) γινπιιι ιΗ
των λιγ<1τι\«> (ίναπηγμ/νι.ΐΥ χΐι\κόν
Οι π^κκιπαΟπε; τιαν φτυχιύν χι·\ν>ν γιιι μια ιιπάντηοη
Κι
|V*nTJttVunr ιιχιηιη m o otu.Vn τοι· ψΛτ^αλιομι n*
Έντις viV*fcC.’im· ι'λοι w v α^νοόνΐιιΐ ναι ιήαα; ιιιχνι ι
Ο μν€Κνς «ι*υ «ν.τι \ ημ* r yu ιλιαμ* η'·*
Οι αντιΙ^οεις παχκτμί'Υχη’ν αγι μη\Η·πι ζ
Τα οινπηικι TiH'
τη; οηγη; ναι τη; ΛιιιηίΚηκίς
Η ε|>γατιχή η £ η riviu n η*\ι<Ίι; τη; ε.ταΥίϊιτπΐΐτη;
Hu η»ινηγι\κιν w xui γιιι ra τ ίlui; τη; πραγματικότητα;;
To T.TmtnnaTixo κίνημα π ^ π π m απαντήοιι
tm ; ολακλι^Ηινν ι; με τη Νχη τον ολοχλή^οοη

Μ
VI

V7
ICC
110
118
! 23
131
141
148
155
lftl
1^4

ε π ίλ ο γ ο ς

IW

Γλοςςαγιο

|,}

ΠΥΡΕΠΙΡΙΟ

,,s

Πρόλογος στη &€ύτ€ρη έκδοση

Τ ι· nviryv» *m><> u i m ) f ( t t < r r n u v n (Ιιιιη Η ΐ ιΛ ι η ιχ Λ ικ ιη τ<«· fitflM i·· χιιί . ι τ ι π ι ν π κ ι VII irn|V I ΑΛηνιχη [tifti.i, 171x1c, m Τ ιι μ<UIX1I μ ι 1*1, ιιμ·'*:. Η
μι %*c ιΤητιι; ι χ τ ιι; t i n ' * f v .i H-TIII π η * lailV T IfK IV n lH iiiilT ik ii μ » / λ» ιπ μ ΐι (Ml
μι ικι,ι,τιι

I n * Λι ν » χ ι ι γ ίν ι ι « ΐι% νι» π ικ η « * ν η τ η · η L n ιΛη ι ΐϋ 'Κ .

νιι Τ ( · 7 " < · ) · 'ι« 'μ ι m ij Λι π ι |»η ι χ Λ ι β η χ ιιι Λ ιν “ΐ | » ι \ μ ι ι ιν Hu μ*ι; ΛμΗ ι »
ιιλκ.η π ·χ .ίΐη * ιι Οιιι^ΜΗ-μι ιιΐι Λ μ ι.τ ιι ν α Λ «ινη > *·ι·μ ι o r μ ι ( * χ ι ι ιν*ττ-ΐ(μι t t n
νιη· Π ι* |χ ιιν ι ι ν ι ι η τ ι ι γ « ι « η ΐ ί

Τ.ι ,-ηηκΤί· ιμ · ιτημιι »ινιΐι « ν ιη μ |. ι |- ι ; ι till η Ηι t.y t n tciv μκχ^*ι>ν χΐ'μ<ι
run μι τη μιη·;ιιττικιΐ).ΓΥΐ%%·Πικη Ο ιιχ η ιι Τ η Ηι ι ·*η ιι ιιι-τη. o iu » i u v a ^ i y i
tin im t f’n/Vii.i, ^».iti«c. t u Γ*| ί fiuim T im ii ιι uAXc(ViV>; μ ι μ ύ ι ι π ή ; Ju n %.*n
U c lJ c rc n i t t j Λιχ ιιιτ ιιι tut" l4i?M τη ν ιίΛ ο ό /χ τ η χ ιιν in y t li J j * μ ιιμ 'ίιιτ τ ι;
Πκιΐ. V(.ttnui^>i XIII A m u ; 4* >%T['.i>. Kill ιΠη ?MXUI t lit Tin' 1*»KI) ii^ ixi t.H itn(ill tix in ι nxi·%ι nui)> γ,·ι h u tu iii 1*1 tTTul’; u .tim «■; x iii u I u n \H l u t / u j (III
l * i s N x i ι / ir/ttiiy»} f i t ; ' ; x< fi W ’y j ; t * n ’r < x i n i i f u ; , I | W h . - Μ ι μ ι χ ι ; o v riA tJ -

i ; y u i τη\ utxuvt ιμικη t n a t t v ; i | - . u til i *i* h x u )
I i * >;. υ μ 1’*- ftvin*i»TTj(li ι x jiv ii ; y u m <i K M m »;, .tin* υιΐχολή Ο ηιχι μι f i ;
f’m lh -tiμ ι ; N hiV/. ii i * i : ιιν ιιτ τ ν ^ η ; t i n ’ y iL U tii/a iV '* '. Λ ·ν <.t* ιίημ ιτνι m n u
tu t f i r f i t i ; II itTi<%Tt|iH), νι·μ £ μ ι. u v m m i μ ι χμι t o i l ι ιχ ιιν .η * ιγ μ ίη « κ τι* η Mu μ ιΛ ιΐ τμ ιιι ti i M i ι* ι μ ιιχ ι* ι χ ν μ ιιτ ιι m u , Λ ιΛ ιιμι %·ι*ι· t>Ti Λι ν ΐ'τ η ιι χ ι ιν
ΤΐΙιιμχΐ) μιικ^***Χιΐν%ιμιχ, ϊ ιττιιτμτπχ.ιι ιτ τ ικ χ π α . Λ ιν μ,Τι^χίΓιΚίΥ v u γινιιΐΎ
yr ν ι χ ι ι ι ί ι ; γ ιιι τη μιηηΜ ϋηκιΗιι»μη ιιν ιι.τ η \;η
Π ιοτιι»; ι*τμη*.ιν(( μι τη Ηι *ι \

ν ιι το λ

h n A u i u n i τη : μ ιι/μ * ιν ι* ^ Ιι ι*μη'
ι*ιι ι .vuft^**jt|; m u ιΛιι» ι ,τίτιΛ ιι a ) jy i

μ ιο η Μ ν χ.νμ ιπ α ιν Λ ιν IH u j^u itrii η
tu t· κ α ,ΐιτ ιιλ ιιιμ ·* ' ι>< ΛιιιΛ ιχιι
6 μ<Λ»χκι«μ«ι n v tH T t’i i j ; α τ ό μ ιιι

*·ι·τη ιΐι μιιι «ιλλη irvuiTi |H| η ιιι« |
Α / ν τ ΐ ( * ι E j v u i ν. Hn>ti λ ι ir o u i t |i ιιν ιιμ ι %ι 11 * <i).i "ΧΚ.ημυχίι ι ; η Or/ ι , K u i i«v

Λι ^ t i ΐ!·μι t u ν ο μ ιιτι i j linu.* χα^κτχτή ^μ ι μ η τυ κ ; Λν»«*ΐιγγί*.ι·νμτ τη Η» tu \n u
τι·ι· ΐ'.τι(Ν μ .τι(ΐκ ιλ μ ιμ ιΊ ' Tut" K i i m u n n ;

Kilt •Η.’Χην f t i i i r / i ι

v u ; χ ιιι γΓ u n o ^ • m u n r u .vn^HLii^Mi r m ξ ι ( ty u i* u
<tti| tit

λι Λιι

τ ιτ ιη ι »;

χινΛ ν-

I n β ιβ λ ίο . β ι'β ο κ ι.

|M (iijtn ι i.ti hhh .t t ii n»v π τ ιτ κ μ Λ ΐ^ ιο ιλ ιιιμ ο itxti Λ λίΐΐιΗ ΐΐ τ η ;

I ι\» ιιΛ υ ικ η ; E v v * it|;

xiii

y r v t w n i f d i n n ί Λ ι ϋ η κ χ ύ τ ω ν ο λ ίΜ λ η ρ ίκ ν ίΆ

Μι τη> t vxiu^mi otvnj

axu να

iiia y v a H u a j cm av δτχτοομι το νομοπ

U UIM> ιριραχτηιΧΐ Turtf αλοχληιχόοτ un iH|)llUvn cm Λίν μ.Τι\νι·μι « I >η
too* την i νιοτ^χιφη μιας χ ν χ χ ις ατο τ ^ ιν την ολιτχ/Οχχιχιη xutit o n x Το
α ίτη μ α της <ιτ<>A<kVilvwS M - ' n ν α cft-vo&rvrτ«ι ταντοχμονα και ατά την
ι.τι&υέη τον ο ο Λ α λ ιο η κ ο ν μπποχημιιτι<ν»Ί της κοινωνίας Ετιτ. αλα-ν
(ττι. θτι ΑΜφαραχτκοΟνται τα κομμιη-vuniMu κόμματα α,το τ·ι hx^xhV £ια
κόμματα της Ε>νυ*.της χ ο ν γ ια ο υ β ινκ ττιχ ιχ 'ς λο γο ιι; ζητονν την ΟΧοάΤ
ΟμτικΤη των χαηχμν τυι>ς ΟΛΟ την Ε«νωχιακη Ενωοη

Τιλος. το βιβλίο τνώ μίλα π για τις κι-χλοα; και Λιας4»ωτιχις κ*κθ( ις
οιωχά για τη γονχη κςχοη i w καχιταλιομαν. Το ((Ηοτημα rival αν μχιν
μονμτ αημτρα να μιλάμτ για γτνιχη χ^ίοη τον καχιταλαημ1*' Κατ' αρχήν
ftrv μχορονμ* να μιλαμι οήμιρα για γιτιχι) «ρύη γκπι το (Vumxo οτοιχιto
.τον τη β ιμ ιλιω νιφ ΐ ήταν *η {κάοχαοη τοι> κοομον or 6vn ιτινττημιπα -το
κι φαλαιοχρατιχΟ και το υοοιαλιατιχο- και η χαλη αναμιαα οτα 4 w αντα
(.πονήματα- (Αχαάημύι Ετιοτημων ΕΣΣΑ. Πολιτική Οικονομώ, οιλ. >>7.
1956). Κατά o w r x r ia αφοί· οημτρα 6rv νχαρχονν 6νο ονοτηματα 6τν
μχοροιν* να μιΑύμι για γι vtxij χρίοη τον wumuAii^iw. Αχό χ ιι και τι(κι. β/βαια. ο χαχιταλιομάς a*tu< τχιοημαινονμτ <ττο βιβλίο π ναι το ονιπημα rot* ταςκκκτιιηιον. της οηγηί και της 6ιαφ**\>ας
15-7-94
Κ -Κ .

I
I

Πρόλογος

II tp y iu x a χ ο ν ί χ π ι m a χ<ρια ιχτς

λ<ηΚ Ληορμη

t p o v m χ α μ η λ .χ vx * V »

ii«

« o x o t t aj

«*α*η<ης

τ η ; χ<υΓ,τ .ι * ^ η » * ^ .»

χονομ ια ς μ η α to |V?4 m ·ηρ*"Ι X* τονς ρ*««μ.χ·ς m o v ^ v < ' " ftu*
■ττημα IV5 I - I V7.1 Δ η λ α ή η iv .u m o 6 u m T^h >i |V 5 | 74 ο μ, « μ ,.; ,ττη*
EJJxiikd ήταν ?-hri m o iVuiTnviu I«f74^<5 Ι » · ο
,iw m n 2‘ . Kj „ μ ·τ>-το
to ζητημα ΧΗΥΐνας Al V ιιοχοληΡηκι ιηην Ι>λιι<Ν ι για VI ,V „ Wl
, Ϊ,ΥΤ,
οη ΟΛ0 μαρξμττιχ··λτνινιι·τιχη o x o .n n

Μίλττωντας τα χ ιιμ ο π τ«η· Ν Κοντρατιιη και aXXmn »·ο.ητμ*αν η κ.«·
α·ιχολη»>ΐ)χαν μι to (It μα -αντζαρτητιι αχο τη Μι μι λύιατη Λ. η · κανον* κιι
τίληξο urn ονμχι ραιημι on τα μαχ<χι κνματιι ΟΥΤΗΤοιχιχ-ν αης uvruuιμ«
νιχίζ ίΧαΛοαιπας χινη*ιης ιη ; ιΗχ·τγαμΐ(ΐς Τα χνματα αντί Λιν. ι ν ι χ α μ η
λΐι/ν ρνΡμιαΥ α ν α τη ίη ς χαι rvn i-y’I'J'f'. α » ητλονν μ ια ηνμιη αναχτνζης
η κ χ<υητι ιλιm i*ης ιχχονομία:
Το Χ ^ β ιίμ ι ιιΛ to ίν>ι κνμιι m o άλλο N |iu n \iy (i w m u m u ΐ rv n v v i;.
όΕννιΧ) της tolixrfc χολή; Ετιχ χαι η α νιχτνζη της ταςιχης t. lijj; tv *
χνματιχο χιιραχτήρα ΛηλιιΛη ι ν ι ια<μα χαμηλής ιντιι<της ιιχιύιηΤ*ι m u αχι>
I x i 507*0 ιη'ηλης ίντιιαης χαι to ια<μα α π ο ΝαΛ ιχιηιι ι ν ι κνμα χ·ιμηλης
(νταιτης χαι intui χαθι Εης Ητοι axpi{V< π χαμ ι τα κνματιι των ι χ ά ν ι
στύστων χ.χ. τον ifcMMw,
I*#h«-tv75 χλχ
Η αχοΛαχή των μακρών χνματων, ι*Κι*ς, ονντχιτγτται χαραΛοχη ιΥ*' to
χαχιταλίιίτιχό ονοτημα N n llim μιγαλις ίχνατάτητι ς ν ι a vn m Y X p m i m u
χ«ι ν ι ιίΜ υιοακιρμοζπω ιηις χ ιιίι φορά ντις ιχ ιίίη χ ι; Αχ" την ιπ ι η η
ιπ'τη χαταλα(Ιαίνω οτι αναλπμ|1ανμι μια χρωταβοι >.ια χαι μια r ι>**ννη
Παίρνω την χρωτο(Ιονλΰι. όμως, για ν ι πνζητηθ»» το Η·μα χαι ιιμαι αντχχτός ντι Αιχύω oxoioAiytmr ιχικηη χαρατηρηαη χαι χριηκη
Στην xopr κι (l^fkuu της μ ιλίτη ; αντοί} τον ζητήματος tx ap t χωρά η
αντίχαντίοτιατη ιττις ικχχαλιιτηχίς χιάρτς. Πολλιχ αρνητίς της μαρςμηιχο-

o uann eu υy o a m o u a n rie i

H
a x tA riE t (Vn ΙΟ η α ιν ο μ ιν ο i n t o Αιν μ χ. ν ' " » · να ι νμ · ρ ι <-ti i
< « o t ti x a p a & fx rn toiH iV < rt'i της μ α ρ έ μ π ιχ ο ιμ ν ιν ν ο η κ η ; H a u « « a : E « t
« ν α γ χ π ιτ τ ιχ α ί φ τ η ο α κ α ι ιττην f p n v - u t,..v μ α χ ^ κ ,ο κ· μ α τ· n χ««· n « n i
γ ν ω ο τα ιττην α<τηχη χ ο λ ιτ ιχ ή ο ικ ο ν ο μ ία un; χ ν χ λ ιχ K o v t ^ o o μ

k O lT A J K A S tn O J

λ τ ν ι ν κ τ η κ ή ; θ ε ω ρ ί α ς . cui> δ ι ά φ ο ρ ε ς κ ιπ ε υ θ ΰ ν ο Ε ίς , γ ι α ν α χ η ,.,πί«ΗΗ,ν το
λ ε ν ι ν ι σ μ ό υ π ο σ τ η ρ ίζ ο υ ν δ ε ιλ ά η α ν ο ιχ τ ά ό τ ι ο κ α π ιτ α λ ισ μ ό ς π έ ρ α υ * σ ι μι τ α ίμ π ε ρ ια λ ιο τ ικ ό σ τ ά δ ιο κ α ι κ α τ ά σ υ ν έ π ε ι α δ ε ν ισ χ ύ ε ι η δ ιδ α σ κ α λ ία τ ο υ
Β .Ι . Λ έ ν ι ν γ ι α τ ο ν ιμ π ε ρ ια λ ισ μ ό .
Η μ ε λ έ τ η τ ο υ ζ η τ ή μ α τ ο ς με (kicnj τ α σ τ ο ιχ ε ία τ ο υ Ο Η Ε , τοι· Ο Ο Σ Λ και
τη ς Ε υ ρ ω π α ϊκ ή ς 'Ε ν ω σ η ς έ δ ε ι ξ ε ό τ ι ισ χ ύ ο υ ν ο ι β α ι η κ ι ς θ έ σ η ς της μ α ρ ξ ισ τ ικ ο λ ε ν ιν ο τ ικ ή ς θ ε ω ρ ία ς γ ι α τ ο ν κ α π ιτ α λ ια μ ό . Π .χ η θ έ σ η γ ια το ν ό μ ο
τ η ς α ν ιο ό μ ε τ ρ η ς α ν ά π τ υ ξ η ς , γ ια τ η ν ε ξ α γ ω γ ή κ ε φ α λ α ίο υ (ά μ ε σ ε ς ε π ε ν δ ύ ­
σ ε ι ς κ α ι δ ά ν ε ι α ) σ τ ο ν « τρ ίτο κ ό σ μ ο » , γ ι α τις α ν ισ ό τ ιμ ε ς α ν τ α λ λ α γ έ ς α ν ά ­
μ ε σ α σ τ ις α ν α π α υ μ έ ν ε ς κ α ι α ν α π τ υ σ σ ό μ ε ν ε ς χ ώ ρ ε ς κ λπ .
Η ό λ η μ ε λ έ τ η τ ω ν ο ικ ο ν ο μ ικ ώ ν κ α ι π ολιτικ ιά ν π ρ ο β λ η μ ά τ ω ν τη ; επ ο χ ή ς
μ α ς έ δ ε ι ξ ε ό τι ο μ α ρ ξ ισ μ ό ς α π ο τ ε λ ε ί ε π α ρ κ ή β ά σ η γ ια ν α ε ρ ε ν ν η θ ο ύ ν και
ν α λ υ θ ο ύ ν τ α κ ο ιν ω ν ικ ά π ρ ο β λ ή μ α τ α . Α π ' α ε α ό β γ α ίν ε ι τ ο σ υ μ π έ ρ α σ μ α ότι
ο ιμ π ε ρ ια λ ισ μ ό ς ν ίκ η σ ε π ρ ώ τ α σ τ ο ο ικ ο ν ο μ ικ ό π ε δ ίο κ α ι μ ετά σ τ ο ιδ ε ο λ ο ­
γ ικ ό π ε δ ίο .
Α υ τ ό , β έ β α ια δ ε ν σ η μ α ί ν ε ι ότι ε μ ε ίς δ ε ν π ρ έ π ε ι ν α ερ ε υ ν ή σ ο υ μ ε και ν α
ε π α ν α β ε β α ιώ σ ο υ μ ε τ ις θ έ σ ε ι ς τη ς μ α ρ ξ ισ τ ικ ο λ ε ν ιν ισ τ ικ ή ς θ ε ω ρ ία ς.
Σ τη ν ε π ο χ ή τη ς ιμ π ε ρ ια λ ισ τ ικ ή ς ν έ α ς τ ιίξ η ς π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ ο α π ό κ ά θ ε άλλη
φ ο ρ ά τ ο κ ε φ ά λ α ι ο α π ε υ θ ύ ν ε τ α ι σ τ ο ϋ υ μ ικ ό , τ α σ υ ν α ισ θ ή μ α τ α του α ν θ ρ ώ ­
π ο υ κ α ι ό χ ι σ τ ο λ ο γ ικ ό μ ε σ τ ό χ ο ν α σ π ε ίρ ε ι τη ν α π ο γ ο ή τ ε υ σ η , ν α η θ ε ίρ ε ι
τις η θ ικ έ ς α ξ ίε ς , ν α π ρ ο ω θ ή σ ε ι τ ο « τ ο μ ισ τ ικ ό π ν ε ύ μ α 'χρ η σ ιμ οπ οιώ ντα ς ία
μ α ζ ικ ά μ έ σ α δ η μ ο σ ιό τ η τ α ς κ α ι κ ά θ ε ά λ λ ο μ έ σ ο π ο υ διαθε'τει. Ο ι ιό εο λ ό γ ο ι
το υ ιμ π ε ρ ια λ ισ μ ο ύ θ υ μ ίζ ο υ ν τ ο π α ρ α μ ύ θ ι τ ο υ γ υ μ ν ο ύ β α σ ιλ ιά . Ε ν ώ δηλαδή
ο β α σ ιλ ιά ς ε ίν α ι γ υ μ ν ό ς α υ τ ο ί π ρ ο σ π α θ ο ύ ν ν α μ α ς « π είσ α υ ν » ότι φ ο ρ ά ε ι
« κ α ιν ο ύ ρ γ ια σ τ ο λ ή » .
Τ ο κ ε φ ά λ α ιο ε κ μ ε τ α λ λ ε ύ ε τ α ι κ υ ρ ιο λ ε κ τ ικ ά το σ κ ο τ ά δ ι πυι· το ίδ ιο έχ ει
σ κ ο ρ π ίσ ε ι γ ια ν α δ ια τ η ρ ή σ ε ι τ η ν κ υ ρ ια ρ χ ία τ ο υ . Τ ώ ρ α , ό μ ω ς, ο ι δ ια ν ο ο ύ ­
μ ε ν ο ι έ χ ο υ ν χ ρ έ ο ς ν α φ ω τίσ οι*ν τ ο λ α ό . τ η ν ερ γ α τ ικ ή τά ξη , τη ν ε ο λ α ία και
ιδ ια ίτ ερ α τη σ π ο υ ό ιίζ ο υ σ α . Ό τ α ν θ α ε’π ά ρ χ ε ι φ ω ς, τότε ό λ ο ι μ π ο ρ ο ύ ν ν α
δ ο υ ν κ α ι μ ό ν ο ι τ ο υ ς.
Μ ια π ρ ο σ π ά θ ε ια π ρ ο ς α υ τ ή τη ν κ α τ ε ύ θ υ ν σ η φ ιλ ο δ ο ξ ε ί ν α κ ά ν ε ι και το
β ιβ λ ίο α υ τό . Α ν το π ε τ υ χ α ίν ε ι, ό μ ω ς , κ α ι ο ε π ο ιο β α θ μ ό θ α το κ ρ ίνετε
εσ είς.

Ε ισ α γω γή

Tit βιβλίο χιιιριΐναιι ικ όνο Ι*Η>η Ιο
j j i i ' 1. μι την «ναπη ζη
τον καπιιαλιομον ο π ο ίο 17 '"■<J μέχρι
To fv on ι-> α,ιχ ικί lO f W Tl’
πρόβλημα Tmv κοπιτιϋ.ΐιviv.'ip". o ) j , y . ) ιν ,,,., ,.,ι,, r-| y ,, .^η p. .
(Limfi.iι νέα ηόοη ανιίπτν'ϊη; τον ιμπιρκιλιιν ' ’ i- n v ■τν»«τι Vi w
·
ματο; βρίιΐηκα ιπην ανάγκη vn >_o,v, μ>ι1 ,,ΐιρ α *ι,ττ;-οΤιΐ τον *rv π χ α
μπορειΤΙΊ μΤχρί Τ">ρα. λογνι
τρ, ·α ραεοτητ.ιν. \.l i.lxHj»
Ε ί Ο Ι ^ Η Ρ Υ Η Ι ι ' /J ΐ κ ΐ - ΐ μ ΐ I μ ί

Ι Ι Τ Ρ Ι ν ^ ν .! ,^ ! !

ΤI > θ έ μ α

εΊ

Ι

*γ( \ ι > 11 <**ν ' l i m -

πτΛιοπαι μια οικονομία, τόοα πίη-υ, ,, ,,
ι η α τ τ 'ν ,; Mt

YIU όΐαν μιιι οικονομία |’> ρίθκπαι ιττίμ u^r/ij τη; omuttv _η; ΐιΐ^ Λ Ί Μ ώ ι
νγηλιτν; ρτ·Ι)μπνς ανςηιΐης το»' ΛκαΙ'»ίροτιον I ο .»*.>·, Πρ« *hvto; (A LIll,
ενώ όοο πραχιυράει η «νά-ττι ^η οι μι-Ημιμ πίη-τονν ΛηλαΛη ί>ιν ε ίχυ κατυνυήπει ότι non αναπτνοοε ται μιιι οικονομία ru ,;τι ι το π,κννττο κτ ρ \ «ο;
-λόγιο μεγΛΗτοης τη; ■νν·ενική; III ύιΊ .Τ’(. τον '/.(1, < ' j j U, Ί . και /'t tu ον v ia ru i u i|ον π ίη τπ το ποοοατό κερόον;. είναι η-ιχΊνό μ ι πιμπονν και ικ
ρνΟμοί ανιλτη'ςη;.
Επίιτης, μίχρι ιτήμερυ, όεν είχα μπορετή ι νιι λι’ι ν.ι ικανοποιητικά το
πρόβλημα τον νπολογ ιαμον Τον ΓνΌ|κ*τ.Ό ί κ.ιι τ·όλε ν,τι ί; >ι ο τον ".V1ιττον κερόον; με βάιτη τα ιττοιχι ία τ. ν' kVvovv οι ιιιττικι ; ιπ ια ιια ικ ι; ντη
ρεοίις. Το ιόν' α ι^Ι).Τ| μι ι ιιντιμετινπιζα και με τον ντο ί ιτνν’μο τη; τ ι ιρ* ι
γωγή; τον τομέα Λ α και όνο, όπιιι; τον; πρικιόιόρ»ο· ο Κ M iipc όηέ-αόή
τον τομέα παραγιυγή; μΓοινν παραγιυγή; και τον τομι α παρεν/ιη-η; κιπαναλοιτικών πρκητίντίιιν.
Λκόμη είχα όιαβάοι ι -όταν ήμονν ιπην ιΐ,ορια και η προιηναοη ιπην βι­
βλιογραφία ήταν όίκτκολη- οτι ο Κ ίιν ; ε ιχι, ιη τε ιό η ιά ή όχι, όανί u m i τη
ΙΙείνμία τον α τό τον Κ Μ (Ι(;. Κατα τη όιό ρ κ ιια τη ; μελί τη; ιιντη; ιτννειόητοποίηαα χι,ιρίς νει τ»' ε.Τΐόινιϊ,νι ότι η - π^ιοοόοκιιμενη ατιχΝικτη τον
κεηιΰαίίιιν- .τον ο Κ ύ ν ; υεω^εί <ν; κινητιμιια όνντιμη για να γινονν ιπτνόνσεις ότν ήταν τά ο τα ti)j.o ια ό ίο ΠικΌκαό κε\νόονς τον Κ Μαμϊ,. Μέχρι
τώρα ακόμη όί ν ε ίχα μπορεοει να τςηγηοει» γ κ π ί όταν ενο,τοιι ίται νκκιεντν
μικι'ε μια κκΟνυτερημενη και μκι ανα.ττυγμίνη ^ειγιοχη εννοείται η uvuπτ\7 με'ντ) Είχα νπόγη μον το πρόβλημα τη; Βόρειας και Ν ότια; Ιτιύάας.

ιώ γ τ α ι κ λ γ π ο ι

πσυ παρά τα ποιχιλα μέτρα περιφερειακής ανάπτυξης, αντί να ιπιίρχο
Λ-γκλιση στο επίπεδο ανάπτυξη; υπήρξε απόκλιση.
Ένα άλλο σοβαρό ζήτημα ήταν to γεγονός ότι οι κυκλικές κρίσεις <πο
διάστημα 1914-1939 είχαν ιγηλή ένταση. στο διάστημα 1951-1973 χαμηλή
και σι ο διάστημα μετά to 1974 μέχρι σήμερα πάλι υγηλή. Και υπάρχει
πρόβλημα. γιατί to θέμα από το είχε λύσει ο A. Spieihoff και ο Ν. Κοντρατιε φ ατό τις αρχές τον αιώνα μα;.
Ατό διάφορες πλευρές έχει αμφισβητηθεί η ύπαρξη τον νόμου τη; ανιοόμπρης πνάττνςης τον καπιταλισμού. Κατά συνέπεια, κατά την αντΛηνή
τους, δεν υπάρχει θέμα αναντισκκχίας ανάμεσα στην οικονομική δύναμη
των ιμπεριαλιστικών κρατών και τη σφαίρα επακτής, Έτοι συμπεραίνουν
ότι έχει τερματιστεί η περίοδος των αντιπαραθέσεων, των συγκρούσεων,
των ιμπεριαλισακών πολέμων. Γι' αντό υποχρεώθηκα να εξετάσω και αυ­
τό το πρόβλημα.
Ένα άλλο ερώτηιια που με απασχόλησε είναι: ποια πρε'πει να είναι η
απάντηση των κομμουνιστών στις ολοκληρώσεις. Δηλαδή, πρέπει να επι­
διώκουν να ματαιώσουν τη διαδικασία της ολοκλήρωση; και -1επαναφέ­
ρουν τις χώρε; του; στο πριν την ολοκλήρωση καθεστώς ή σχι.
Η βαθύτερη μελέτη τον ζητήματος έδειξε ότι οι ολοκληρώσεις είναι
αντικειμενικό, νομοτελειακό φαινόμενο για τον καπιταλισμό και δεν μπο­
ρεί; να το αποτρεφεΐς. Δεν μπορεί δηλαδή να υπάρχει καπιταλιστική
Ελλάδα έξω από τις ολοκληρώσεις. Μπορεί όμως με τη δράση τον νόμου
τη; ταξική; πάλης χαίτην επανάσταση να διακοπεί η διαδικασία της καπι­
ταλιστικής ολοκλήρωσης και να γίνει αλλιαγή του κοινωνικοοικονομικού
σχηματισμόν.
Τέλος. η ίδια η μελέτη με οδήγησε να εξετάσω το ρόλο του χρήματος στην
εποχή των ολοκληρώσεων, λόγω των απανωτών νομισματικών κρίσεων. Κι
αυτό γιατί δεν μπορεί να περιοριστεί η κίνηση του χρήματος στα πλχιίσια
της μιας ή της άλλης ολοκλήρωσης, όπως γίνεται με την παραγωγή και τα
Εμπορεύματα. Η μεταφορά χρήματος μέσα στην ίδιιι ολοκλήρωση ή απ’ Τη
μια ολοκλήρωση στην άλλη γίνεται με το τηλέφωνο, το telex ή το fax. Γι*
αυτό όεν υπάρχει δυνατότητα να υπάρξει ρύθμιση, ούτε σε εθνικό επίπεδο
ούτε σε επίπεδο ολοκλήρωσης.
Το βιβλίο αετό χρησιμοποιεί ορολογία και ίσως ο αναγνώστη; που δεν
είναι εξοικειωμένος με τη μαρξιστική φιλολογία να δυσκολευτεί. Έχω
επίγνωση. Γι' (από παραθέτω στο τέλος ένα σχετικό γλωσσάριο και ένα
παράρτημα με το σχήμα τ>|ς διαδικασίας κοινωνικής ανάπτυξης.

Μ ίρ ο ς π ρ ώ το

_____

____

Η ανάπτυξη του καπιταλισμού
από το 1750 μέχρι σήμερα

Ο νόμος της πτώσης
του ποσοστού κέρδους

Ο νόμος της τόση; του ποσοστού κέρδους να πίφ τπ εκφράζει την αντί­
θεση των παραγωγικών δυνάμεων και των xafoyui'/iiuuv σχέσι ων. Η αντί­
θεση αυτή είναι βασική για την ανάπτυξη της καπιταλιστικής οικονομίας.
Γι’ Cairo, ακριβώς. προτάσσω την ανάλυση του νόμου αυτοί'.
Ο νόμος αυτός πραγματικά είναι το κλειδί για την κατανόηση πολλών
φαινομένων. Ο Κ. Μαρξ έγραφε: «Η πτώση του ποσοστού κέρδους επι­
βραδύνει το σχηματισμό καινούριων αυτοτελών κεφαλαίων και εμφανίζε­
ται έτσι απειλητική για την ανάπτυξη του κεφαλαιοκρατικού προτσές πα­
ραγωγής, προάγει την υπερπαραγωγή, την κερδοσκοπία, τις κρίσεις, την
εμφάνιση του περίοσιου κεφαλαίου, παράλληλα με τον περίσσιο πληθυ­
σμό*,1
Το κυριότερο όμως είναι ότι το ποσοστό κέρδους είναι ο δείκτη; σταθεροπσίησης ή αποσταθεροποίησης των παραγωγικών σχέσεων, δηλαδή των
σχίσε ων καπιταλιστικής ιδιοκτησίας. Άνοδος του ποσοστού κέρδους ση­
μαίνει σχετική σταθεροποίηση του καπιταλιστικού συστήματος, ενώ μείω­
ση σημαίνει αποσταθεροποίηση.
0 νόμος αυτός δεν ανακαλύφθηκε από τον Κ. Μαρς, Ο ίδιος, στην
μπροσούρα Μαθός, τιμή, κέράσς. γράφει; «Ο νόμο; αυτός διατυπώθηκε με
τρόπο λιγότερο ή περισσότερο ακριβή από τους Μπάρτον, Ρικάρντο, Σισμοντί, από ίου; καθηγητές Ρίτσαρντ Τζσνς. Ράμσεύ. Σερμολιέζ και άλ­
λους»2.
Οι κλασικοί οικονομολόγοι (Άνταμ Σμιθ, Ντειβιντ Ρικάρντο κλπ.), όταν
διαπίστωσαν ότι πε'φτει το ποσοστό κέρδους, κατάλαβαν τα φράγματα και
τον ιστορικά παροδικό χαρακτήρα του καπιταλιστικού συστήματος και άρ­
χισαν. αντί να μελετούν τα οικονομικά φαινόμενα να προσπαθούν να δι­
καιολογήσουν το σύστημα. Τότε, ακριβώς, η πολιτική οικονομία πήρε ιιπολογητικό χαρακτήρα. Ο Κ, Μαρξ έγραφε σχετικά; *(Η μείωση του ποσο­
στού κέρδους) μαρτνρά ότι δεν αποτελεί (ο καπιταλιστικός τρόπος παρα­
γωγής) απόλυτο τρόπο παραγωγή; για την παραγωγή τον πλούτου, ότι
μάλλον σε μια ορισμένη βαθμίδα έρχεται a t σύγκρουση με την παραπέρα
ανάπτυξή του». Και αε άλλο σημείο: «Οι οικονομολόγοι, που όπως a
Ρικάρντο, θεωρούν απόλυτο τον κεφαλαιοκρατικό τρόπο παραγωγής, νιώ-

κ α π λ ίκ λ π η ο ι

Ιό

θοι-ν εδώ ότι και αντός ο τρόπος παραγωγής δημιουργεί φράγμα στον ίδιο
του τον εαυτό... Και αυτός ο ιδιόμορφος φραγμός μαρτυρά τον περιορι­
σμένο στο χρόνο και τον ιστορικό, παροδικό μόνο χαρακτήρα του κεφα­
λαιοκρατικοί’ τρόπου παραγωγής»^
Η πτώση του ποσοστού κέρδους εξηγείται από τον τύπο:

C+V

όπου Ρ=ποσοστό κέρδους, S«=υπεραξία, C = σταθερό κεφάλαιο, V*= με­
ταβλητό κεφάλαιο με τον όρο ότι τα μεγέθη Ρ. S, C, V «ναφέρονιαι στην
ίόιει χρονική περίοδο π.χ. μέσα σε ένα χρόνο. Με αυτή την υπόθεση επε­
ξεργάστηκε το θέμα και ο Κ. Μ αρξ.
Αν διαιρέσουμε τον ειριθμητή και τον παρονομαστή με το V έχουμε:
S

_c_,_v
V + V
όπου S

=

k+j

ποσοστό εκμετάλλευσης και Κ = —

οργανική σύν­

θεση του κεφ αλαίου.
Κεετά ιη>νέπει«, επ ειδ ή η οργετνική σύνθεση του κεφαλαίου αυξάνει όοο
αναπτύσσ εται μια οικ ο νο μ ία , κ α ι επειδή στον τύπο βρίσκεται στον παρο­
νομαστή, είνα ι λο γικ ό ότι υ π ά ρ χει τάση ν α πέφπει το ποσοστό κέρδους.
Ο Κ. Μ αρξ, στον τρίτο τόμο του Κ εφαλαίου, διατύπωσε μια σειρά αιτίες,
π ο υ α ν τεπ ιδ ρ ο ύ ν στην τάση του ποσοστού κέρδους να πέφτει. Συγκεκρι­
μ ένα α ν α φ έ ρ ε ι την ά ν ο δ ο το ί’ ποσοστού εκμετάλλευσης, που είναι δυνατό
να ε π ιτευ χ θ εί με την εντατικοποίηση τη ; εργασίας, τη συμπίεση των μισθών
χλπ. Ε ίν α ι κιττα\·οητό β έβ α ια , ότι, αφοτ'· ο συντελεστή; εκμετάλλευσης βρί­
σ κ ετα ι σ το ν αριθμητή το ν τύπου, μ ια αύξηση ιτημαίνει αύξηση του ποσο­
στού κ έρδους. Ε πίσ ης ετναφέρει τις μεθόδους με τις οποίες γίνεται πιο φτη­
νό το σ τα θ ερ ό κ εφ άλαιο, όπω ς π.χ. την εξαγορά χρεοκοπημένων επιχειρήοεα>ν, ό π ω ς στην εποχή μας με τις προβληματικές. Ακόμη αναφέρει το σχε­
τικ ό υπ ερπληθυσ μ ό εργασ ίας, δηλαδή την ανερ γία που παραλύει την ταξι­
κή π άλη κ α ι κατά σ υνέπ εια τα μεροκάματα πιέζονται προς τα κάτω.
Τ έλος, α ν α φ έρ ε ι ως λόγο αύξησης του ποσοστού κέρδους το εξωτερικό
ε μ π ό ρ ιο . Σ υ γκ εκ ρ ιμ ένα γ ρ ά φ ει: « Έ ν α (ίλλο ζήτημα -π ο υ εξαιτία ; του ει­
δ ικ ο ύ χ α ρ α κ τή ρ α β ρίσ κ ετα ι ουσιαστικά έξω α π ό τα όρια της έρε\>νάς μ αςε ίν α ι t o π α ρ α κ ά τω : Α νεβ α ίν ει ά ρ α γε το γενικ ό ποσοστά κέρδους χάρη στο
υ ψ η λ ό τερ ο π ο σ ο σ τό κ έρ δ ο υ ς, π ο υ β γά ζει το κεφ άλαιο το τοποθετημένο
στο ε ξ ω τερ ικ ό ε μ π ό ρ ιο κ α ι ιδίω ς στο α π ο ικ ια κ ό εμπόριο;» Σε άλλο σημείο
γ ρ ά φ ε ι: « Ό σ ο ν α φ ο ρ ά τα κ εφ ά λ α ια , π ο υ έχουν ε π ε ν δ υ θ εί σε α ποικίες

ir n y u k H in n m

ih a n tio n

roN irm ru m o t

λαών

17

κλπ. μπυρσύν να unoifίρ υ υ ν ηγηλότι ρα ποσοστά κέρδους, γιατί t κι ί.
εξαιτίσ; του χαμηλότερου επιπέδου ανάπτυξης. το πικΗκπό κέρδη*; στέ­
κει γενικά πιο ψηλά, όπως επίσης στέκει .τιο ιγηλά και ο βαθμός εκμετάλ­
λευσης τη ; εργασίας, liiuv χρησιμοποιούν δούλους, .«4
Α πό τα αποσπάσματα u n ci ιίναι φανερό ότι ο Κ. M ots προσεγγίζει το
θέμειτοί1ματεριαλισμού, που ανέπτυξε αργότερα ο Β. I. Λίνιν.
Το γενικό συμπέρασμα .του χαταλήγι ι ο Κ- Μαρς rival: « Bun φάνηκι
γενικά ότι οι ίδιες αιτίες, που επιφέρουν την πτώση του ποσοστού κέρ6ου;, προκαλούν αχτιδράοεις που uvu/cuTuoi'V, επιβράδυνση και tv μέρει διαλύσου αιτη την τάση. Δεν αναιρούν το νόμο, αδυνατίζουν όμως την
αποτελεσματικείτητά του... Έτσι ο νόμο; επενεργεί μονάχα οαν τά<.εη. η 6r
επενέργειά του προβ»UJ.fi χτυπητά μόνο κάτω από καθορισμένε c ιτυνθηκες και ιττην πορείυ μακρόχρονων περιόδων*».'
Το ποσοστό κέρδους υπολογίζεται μι διάφορες μεθόδους και διάφορες
υποθέσεις. Ο ΟΟΣΛ κεπαρτίζει δείκτες ποσικπού κίρ 6ον; μι βάση το
απόθεμα κεφαλαίου. Γι’ αυτό το σκοπό όμιο; δεν υ,τάρχοΐΎ αξιόπιστα
ιποιχεία και οι υπολογισμοί γίνονται με βάση εκτιμήσει; του συνολικοί'
κεφαλαίου και των αποσβέσεων. Οι δείκτες του ΟΟΣΛ δίνονται στον π ί­
νακα 1- Α τό τον πίνακα α η ό προκύπτει μια τάση πτώση; του ποσοστού
κέρδους στις πιο πολλές χώρες τη; ΕΟΚ. Υπάρχουν όμυ>; αποτιλισματα
που δεν μπορούν να ερμηνευτούν, όπως π.χ. η άνοδο; του ποσοστού κέρ­
δους στις ΗΠΛ και η πτώση στην Ιαπωνία. Και πρέπει να είναι καθαρό ότι
δεν υπολογίζονται στα ποσοστά κέρδους τα ποσά κέρδους που προκύ­
πτουν από άμεσε; επενδύσεις κεφαλαίου στο εξωτερικό.
Οι δείκτες, που δίνει ο ΟΟΣΛ, θεωρούνται αναξιόπιστοι για την πραγ­
ματοποίηση διεθνών συγκρίσεων. Ο γερμανός οικονομολόγος Klaus Busch
δίνει ως εξήγηση για την αναξιόπιστη το γεγονός ότι χρησιμοποιούνται
διάφορες μέθοδοι για τον υπολογισμό των αξιών, δηλαδή αλλού χρησιμο­
ποιείται η μέθοδος της τιμής κτήσης, αλλού η τρέχουοα τιμή και αλλού η τι­
μή αχπικατάστασης. Επίσης ο Klaus Busch σημειώνει τι; διαφορετικές με­
θόδους υπολογισμού των αποσβέσεων.6
Συστηματική μελε'τη για το ποοοστό κέρδους ιτης ΗΓ1Α έχει κιενει ο
Josef Gillm.in και τα αποτελέσματα των ερευνών τιε δημοσίευσε σε βιβλίο
το 1957.7 Στο βιβλίο αϊτό δημοσίευσε πίνακες για το ποσοστό κέρδους ου­
σιαστικά από το 1Κ49 μέχρι το 1939.
Ατό το βιβλίο α η ό έχουμε πάρειτον πίνακα 2. που δείχνει μια τάση του
ποσοστού κέρδους να πέφτει και μετά αρχίζει ν’ ανεβαίνει.
Ο Josef Gillman με βάση τα αποτελέσματα u n it, και χωρίς να μελετήσει
τις εξελίξεις του ποσοστού κέρδους σε άλλη χώρα, καταλήγει ιπο συμπέ­
ρασμα ότι έχουν α>λι'ιξει οι συνθήκες και δεν δρο πίλον ο νόμος. Ω ; αλλαγή συνθηκών θεωρεί την ανάπτυξη και την ωρίμαναη -όπως λέει- του
μονοπωλιακού κεφαλαίου και το ρόλο της τεχνολογίας για την εξοικονό­
μηση εργασίας και κεφαλαίου. Από την ανάλυση, βέβαια, που κάνει δεν
προκύπτει καμιά ποιοτική μεταβολή. Μάλιστα α π ό το κατειλαβαίνει και ο

t o r * i tM w oj

II

Πινο«ας 1: Δ«ι'ΚΤΓΚ ο«οθόριστοι» κιρδους σιον ι6 ιο«ικό τομ<α
(1961-73.1001________ _________________________

*
1
r

7
i

s

3 5

ί
«3

-r

ϊ

c
a

|

<
<
i
cJ.

-«?


P

/
$
>
d

5
£
c

D m
S, —
7. *"·
l \

I
>

I

»*■

112 *

l« *

74,1

*6 A

W.6

IU3A

ι·*.’

M ill

IUM

w».l

«V»

HC.6

*4*

IW l

e»j

*7.1

I IU I

73.1

l«W>

*44

UJI.3

I'llJ

*»5

l*W

II0.S

1117.1

mu

»:*jo

V I. 1

*6 5

4 6*

103.1

Ilrt.4

IUQ.I

1
<

H .«
«1.0

l« 5

IU25

101.4

MM

J 1*5

O i

112.1

«2.*

114.1

HVi.l

m’ u

Ι* Λ

*8.0

Or.,4

«*.1

1142

*1.1

?»5

K iO

114.1

101.0

II 1.6

It» ’

•u

*1.6

*4.1

*1.4

*0.6

«1.4

I0 3 J

101.)

IU2J4

Kft.1

K IU

JVM

♦1,4

itrt.o

77.1

«6*

1025

IW·.*

I1U.I

Hrt.ft

103/.

K fU

1123

1*6·»

9*.S llrt.7

*1.1

101.0

HW.M hm >

IIM

101.1

VO

H I 1.7

117.4

* ? .l

UK 1

*14

111 4

103.1

*7/)

*2.3

1*1.*

*25

1114

ΝΛΙ

mu

♦1.4

M>1 ltrt.6

«05

%<*1

l« H

04 Λ

«Μ

101,1

44.7

III.4

%2A

*2.*

«V*

46 2

*1.»

V8.ll

*4.7

*7.6

1*72

wu

lo w

*7.9

101.1

>u

114.4

I2 ?J*

«7.4

*o

Ml

*1.4

* *7

*1.1

V I0

1*73

W,7

KUO

«7.1

IM .I

MJM

111 0

11*11

*7,4

101.4

«0.1

.«7.1

101.0 IIUU

M l

ir u

*1 5

MU

#7.*

144.1

r*.n

HU.il

*0.3

*1.4

«1.*

47.4

42.7

*1.3

«13

IW

7\7

7H.7

W J

127.1

71.«

» *5

62.1

74.*

HI.*

43

74 0

40.6

«11

125

1 **

775

86.1

*2.1

l l « .l

66-1

*7.1

MA

7*4

*4.7

23

S l.«

4 lV

*25

125

4X1

*2.7

12,*

6*.0

M.4

*1.7

1u«

«1.4

21.«

8 *7

V i.7

w i

11.6

#7.0

660

1*77

725

*15

«2.1

M l

w>

T7J*

KU O

IV >

7J.«

NW

95.7

77.1

*1J

4 *5

113.»

IV?*

71.1

77Λ

*6.4

71.1

62.2

47Λ

•MU

*2.1

*7.1

125

845

M*,|

«75

»A

!** )

71.1

M .7

6 *3

»7.l

613

7*.7

6 )5

«2.1

KJ.«

28.0

71.4

*1 5

4fl,7

Wl

I* » l

f!7

M .7

M .J

* 7 .|

57JO

76.7

40

I '.J

»?5

25.*

725

> .4

8*,7

545

56.1

X7

<*·.*>

44.6

«0.8

30i

801

?45

7V.*

M5

iw :

«>*

747

U .1

14.0

M.7

15 0

5U0

775

»«.7

41.*

«15

123

47.1

875

135

B IA

*17

40.3

< *)

7 lJ

At>J)

ill

W4

*6*

«Μ

107.0

36.7

8H.1

*1.4

5 )5

«U*

M.D

*7,*

IV U
1 *1

~t>0

«25

*1.1

410

613

44.1

ll« 3

*4.4

no

K ’

*2 5

*1.1

1I0U.7

no

66Λ

*4.4

II5 5

ItfW

lift.*

W

86 j

«24 Ι(·>.7

71.4

*1.«

ΙΛ 3

K l

l*S6
1 *·?

*3.6

WJ

1l‘jn.7

.w o

l* M

*2J2

l\ D

1a s r

*10

M J

WU

ιβν»

10 13

57.1
625

KM.r

HI Li

*a*

*1.1 1045

61*

1015

Ι04Λ

104.4

*2.3

IIM.)

63.4

1 I* J

ΙιΜΛ

ιια *

88,0

112.7

6ft 5

112.7

1«3

n w ΕΟΚ, Ejropfjtι fcoojm / 1991-92. otA. 120.

EOK.

f W < * J V-wXovcvot t *

un ,p o i-'OV

nawΜοοβΚΜ «t*sA>.s ι" <ηi^ v u 0" 1,1J* MflA ' ®'lV
1· · ·
»r-. *
•Mi
Ml

>— *----------- *
_______, ______ ,
»■ ■ ■

· ·'

ή

;

! ’■*
m j
ΙΊ
t ill
« *'

2,1 2*

----------------- --

'* * >

J l?

■l a

1» *

I.W*

w *
HV
»*τ»

IP *

im

*»rr

11M·
1
» . '·

•719

i * ii

ill*

i* ;i

i* ;i

|W1

i* :’

1*7»

l» * |

tm

I7 P H

>·*#:-*

Ϊ-Μ 4

|VJ1

l»»7

*1* 4

*■.?!!

14 «4

14**1

1- * | ‘

; i,*’ i

• i*M

* jAV>

'•S i·!

•t ( i

*»*.'

■W,

;i* n

("7*1
;* w r

.‘ I W I

2V * *

> i^

fcfWt

1· * * ·

I* · A

t» M '

:* r i

.’ H A t

’ «12

m i* :

MmI m

l'* ll

* lL N

lvl*w>

.'M il

111 V»

«21*1

*11

7431

4HM

1i n

*41··*

t * .M

." M i

:iw

'III
11712

‘IW I

1M22

1*.«1

«ΙΜ-»

* fc l«
4 1'-il

| l« A

4**4 1

4**12

412M

14421

iw«*7

lfc2>

im

I t *11

11747

IjO frl

111*1

1

« .« * *

w in

IW I

VH*

M*1

'U 1

>11

«VII

W*l
v «

ϋ .Ί
«M l

m

MTS

I>l«

UM

« Ί

υ

J.T

1J

li

1■

1,1

M

u

a .i

J .'

J*

1.4

XJ

3.4

1A

JJ

Ij

UF

l '*

1**

IIF

112

142

157

JM

111

17»

IM

1*4

14-#

r :

H

!t

ai

15

JT

II

4}

42

33

33

3)

VV

-

IIS

12*

Is*

III

U4

Vv · V

>

H

1)

;*

as

JS

Ι * · Μ > . 7>*

< I « » « ill %
t* * ·

, t , z i p ·.i t A t o w - a , 3 .

i ; mi
:« i

1

IK ·»
» ? !,

r*i

11*«■* 1* ·* *
w .

JJ

12

14121

* »·■

20

κ α π λ ί κλπ η οι

ίδιος χιη γι’ αυτό χωρίς καμιά ανάλυση απλά παραθέτει ένα απόσπασμα
ατό το Κιφίλαιυ του Κ. Μαρξ, που αναφέρει ότι «η επιστήμη και η τεχνική
προικίζουν το λειτουργικό κεφάλαιο με μια δύναμη επέκταση;, ανεξάρτητα
από το δοσμένο μέγεΒος».ΚΑπό τη μελέτη όμως όλου του έργου προκύπτει
πως ο Κ. Μαρξ υποστηρίζει ότι δεν μπορεί να βγει υπεραξία από την εισα­
γωγή στην παραγωγή της επιστήμης και της τεχνικής, χωρίς τη χρήση εργα­
τικής δύναμης. Το θέμα αυτό θα το δούμε σε επόμενο κεφάλαιο.
Είναι γεγονός, βέβαια, ότι το ποσοστό κέρδους της βιομηχανία; στις
ΗΠΑ μετά το 1925 ανεβαίνει γενικά με ορισμένες αυξομειώσεις. Λυτό
προκύπτει από τον πίνακα 3, που έχει πορθεί από το βιβλίο του Victor
Perlo, Superprofit and Crises: Modem US Capitalism. O Pcrlo όμιυς ιαοιττηριςει ότι δεν αναιρείται η δράση του νόμου της πτώσης του ποοοοτυύ κέρ­
δους. Υποστηρίζει ότι στο στάδιο του ιμπεριαλισμού με την εξασφάλιση
υπερκερδών από τις πολυεθνικές, τη στρατιωτικοποίηση της οικονομίας
κλπ. είναι λογικό το ποοοστό κέρδους να ανεβαίνει, δηλαδή να επικρα­
τούν οι αντίρροπες προς την πτώση του ποσοστού κέρδους δυνάμεις. 'Etoi
εξηγεί άλλωστε και το γεγονός ότι ο Β.1. Λένιν δεν έχει αναφερϋεί στο νό­
μο αυτό στα βασικά οικονομικά του έργα.
Ορισμένοι μελετητές υποστηρίζουν ότι μια καλή προσέγγιση στο ποσο­
στό κέρδους είναι το οριακό ποσοστό κέρδους που υπολογίζεται:
Ποσοστό κέρδους -

ΑΕΠ 2 -Α Ε Π 1 -(Μ 2 -Μ 1)
Ε1

όπου ΑΕΠ2 Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ) στο έτος X, ΑΕΠΙ
Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν ιπο έτος Χ-Ι, M2 οι μισθοί στο έτος X, ΜΙ
οι μισθοί ιπο έτος Χ-1 και ΕΙ οι επενδύσεις στο χρόνο Χ-1. Με βάση τον
τύπο αυτό έχουμε τον πίνακα 4.
Τέλος, με βιίση την έρευνα τη; βιομηχανίας στη χώρα μας και με βάση
τις εισροές και εκροές στην παραγωγή, έχουμε τον πίνακα 5. Στην περίπτω­
ση αυτή, βέβαια, δεν έχουμε διαθέσιμα στοιχεία για τις αποσβέσεις. Γι’ «ν­
το δεν τις λαβαίνουμε υπόψη, Θεωρώντας ότι και χωρίς να παίρνονται υπό­
ψη οι αποσβέσεις, η προσέγγιση του προβλήματος είναι ικανοποιητική.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Κ. Μαρξ: Κιφάλαιο, τόμ. 3, σελ. 306.
2. Κ. Μαρξ: Διαλτχτά έρχα. τόμ. 1, σελ. 529. τκδ. Αναγνωστόπουλος.
3. Ο π , Ν οΙ, σελ. 306.
4. Ό-π., σ ι)- 300.

5 . Όπ„ σελ 301-302.
0. Klaus Busch: Η κρίση των ευρωπαϊκών κοινοτήτων, σελ. 111-112, εκδ. Εριπώ.
7. Josef Gillman: The Falling Rate o f Profit, cxi, Dennis Dobson. A ovdfvo.
«. Κ. Μαρξ: KiqAXaio, τόμ, 1, σελ. 627, εκδ. Σύγχρονη Εποχή.

Πίνακας 3 ; Υπολογισμός του ποσοστού κΐρό ο υτ.
Βιομηχανία ΗΠΑ 1 9 2 5-1 9 Β 3 (6ισ. δ ο λ ά ρ ι ο ) ^

Ίίιος

Ilc r fu *

Kj

1^23

Ml

Λλι^Ι^Πι
11,5

U .l
UJ
HU

9>
13Ji
Ι4Λ

27.4

19.H
20.7

7M
82.1

41.7
*19

5*1
54

> .7
35.2

H j
27.4
33.2
31.5
34,5
J7J0
>2
34,9
40.6

B9Ji
KpI.O
115.4
125.6
12*. 1
U 5J
147^2
157J8
160.7
IbT.H

JU
37.6
*11
bA.D
6T-3

5a
53
5.1

41.8
41*
44,7
46.6
49.3
53.3
5»,6
61,7
66j
71J

173,5
177.1
185.1
172.7
202.4
217,1
237,4
2b2J
2*3.2
3W 2

inrt.b
191.7
II u
12131
1*1.9
U5.7
1*1,4
lfc*.3
1M J
IW.,7

M
37
hi)
63
64
67
67
61
65
65

1012

741,9
72.1

163.5
173.»

105.4

m

iW 2

193J
> 5 ,6
171,7
> 9 .5

I4 U

61
62
66
71

2Uh,4
22».4
251.7

1567
I67.b

106*4
121.0
135,8
147,8

3115
330.2
349,1
379.4
415.7
4616
5015
555.1
615,7
691.4

IS M

7wU

170.7
170.7
177.1

K44.1

J» _ 2
JlU.h

t*7h,*>
WO

J743
h2U

1*1,0

IH

3 Λ .Ι

IvJI

Is.b
K7

12.4

!*»Λ7

1y>)
1947

]W
1*50

1951
1952
1953
1V54
1V55

me
1957

13,4
15.3
152
25.9
34.il
37.*
41.4
45,K
49.9
533*
57.5

613

HU
7^
7.0
11.4

11.1
25.2

*U
42_4
42.»

4JJ
47.9

ftK,J
72.9
75.6

513
51,1

1 96 2

7fO
81,1)
*3.7

1 96 3

*7.0

53.4
54.3
565

I9M

91,4

1 96 5

9H.0

1958

|95<J

1960
1961

l%6
1%7
1 96 8
19 6 9

I9 ? 0

1971
1972
1973
IV74
1 975

1976
1977
197»
1 77 9

19*0
1981
l<W2
1983

·ν
72.J
U <4
37 7
3) 4
27>

31.1
32.7

1927

|ν15

X»tw».4'*ju'V

6.4
6.h
7.1
4J.
XI
4JI
6.4
6.4

IVj'i
|*J3

Mi.>«
P^HUllMWl

51.0

57.1
61,7

05JH

107.7

73.1

119.2
129.3
138*5

8U
»7,fi

147.7
153.7

74.4
9 9 .9

116.4

2*)J

182,2
177£

316.4

22iJ

258.4

2J2.fi
273.2
27.1.4

400.2
435.8
460.6

2h2.fi

2*Ji

j

87,2
v5j
7?J

u s

8AJ»
M.v
99.4

306,3
30). 1
350.9
4016
4516
5216

4<
C
il
>1
2a
U

42
4)

U

53
5*#
?■*
V
53
59

72

65
70
73
74
76

70
M
h5
W

n ^ jn ): V ic to r Perlo, S upe r P roftls a n d Crises.· M odern US C apiahsm
σελ. 523. ε»δ
international Publishers. New York.

22

Πίνακας 4 : Ο ρ ια κ ό η οσ οα τό κ έ ρ δ ο υ ς 1 9 7 1 - 1 9 9 0
ΙΤ Α Λ ΙΑ

6.1

1971
1972

-

1973

U .9

13

12.7
- 16.8
15.9
7.9

1974
1975
1976
1977
1975
1979
1950

12.6
15.2

13.6

|951

2.1

|952
1953
1954
1955
1956
1957
1955
1959
) 991.»

2.4
4.6
12.9
6.7

γ α λ λ ιλ

7,4
Η,3
9.9
-23
- 10.6
7.4
4.8
7.9
7.4
•23

-0.1
4 ,b
2.9
7.3

73

I3.S

13.7

9.5

8.0

12.9

Ο LHKt^N

1 3 .3

7.5

0.9

9.7
3.7

Π η γ ή : Ε θ .τ χ ο * Λ ο γ α ρ - α σ μ ο ί Ε Ο Κ .

Π ίνακας 5 : Π ο σ ο σ τ ό κ έ ρ δ ο υ ς σ τη ν Ε λ λά β α
α π ό το 1 9 6 9 μέχρι 1 9 8 5
ΕΤΟΣ
1964
1970
1972
1973
1974

33.2
35 2
32.3
35.3
30.2

1975
1976

2 5 .9
24.1

1977

2 3 .6
235

1980
1982

17.9

1983
1984

18.8

1985

18,0

18,0

ty W - Εθνική Στατιστική Ε π ετη ρ ίδα τ η ς Ε λ λ ά δ ο ς. Δ ιά φ ο ρ ες εκδόσεις.

53
3.9
-63
2.8
14.1
3.9
7.7
8.3
-4.7

- 1.1
-0.7
11.7
93
5.0

63
1.0
11.8

112
11.4

Μεσοπρόθεσμη οικονομική ανάπτυξη
Κυκλικές οικονομικές κρίσεις

Μεσοπρόθεσμη ανάπτυξη της καπιταλιστικής οικονομίας ονομάζουμε
την ανάπτυξη των οικονομικών χόχλων και των κρίαε · , π ον λαβαίνουν
χώρα κάθε 7-1(1 χρόνια.
Οι κρίσεις είναι ένας αντικειμενικός νόμος της καπιταλιστικής οικονο­
μίας. Είναι αναπόηΓνκτες όοο η ισημερία και το ηλιηστάοιο στην πιρισιροψή τΐ]ς γης. Η τροχιά της γης, όμως, είναι ιτ/ι δον ακριβός καθορισμένη. ενώ οι οικονομικοί κύκλοι ποικίλλουν κατά πολύ. όοον αφορά το χρό­
νο και την οξύτητα που εκδηλώνοντ αι, εξαιτίας ορισμένων οικονομικών
και κοινωνικών παραγόντων.
Οι κρίσεις αποτελούν τμήμα του κύκλον: κρίση. κόμγη. στασιμότητα,
άνοδος (βλέπε παρακάτω σχήμα) και είναι έκφραση όλων των αντιθέσεων
της καπιταλιστικής οικονομίας.
ο λ

Ο Κ. Μαρς, μελετώντας την αλληϊχπίδραση της ανταλλαγής των εμπο­
ρευμάτων και την κυκλοφορία του χρήματος, έγραφε ότι υπάρχουν «... τό­
σες δυνατότητες κρίσεων, επειδή -με την αυθόρμητη διαμόρφωση αυτής
της παραγωγής- κι η ίδια η ισορροπία αποτελεί σύμπτωση».*
Η βασική αντίθεση που προσδιορίζει τις κρίσεις, είναι η ανάθεση ανάμε­
σα στον κοινωνικό χαρακτήρα τη; παραγωγής και την ιδιωτική ιδιοποίηση
των προϊόντων από τους κατόχους των μέσων παραγωγής. Ενώ δηλαδή η

24

K O IJA J K A T ino,

παραγωγή προορίζεται να ικανοποιήσει συγκεκριμένες ανάγκες της χο,.
γωνίας. οι αποφάσεις για την παραγωγή παίρνονται από τους μεμονωμχ.
νους καπιταλιστές με βάση την επιδίωξη του μέγιστοι* κέρδους και χωρ£να χω ρίζει ο ένας τι θα κάνουν οι άλλοι. Είναι η γνωστή αναρχία της
πιταλιστικής παραγωγής. (Η αναρχία της παραγωγή; δεν είναι συνώνυμο
του χάους. Ο καπιταλισμός είναι ένα κοινωνικοοικονομικό σύστημα πον
διέπεται από νομοτέλειες).Οι αστοί οικονομολόγοι έχουν δώσει πολλές ερμηνείες για τις κρίοεις.
Ο; αρχικές ήταν ή επιφανειακές, όπως η άποψη για την προσφορά του
χρήματος ή επιπόλαιες, όπως η άποψη για τις κηλίδες του ήλιου, υποστήρι­
ζαν δηλαδή οι κηλίδες του ήλιου προσδιορίζουν το κλίμα, το κλίμα προοδιορίζει την αγροτική παραγωγή και η αγροτική παραγωγή τη συνολική οι­
κονομία,3
Στην πορεία του χρόνου, πολλοί αστοί οικονομολόγοι αναγνώρισαν το
αναπόφευκτο των κυκλικών κρίσεων, αλλά έσπερναν συγχύσεις ότι με την
κρατική ρύθμιση, την παρέμβαση του κράτους στην οικονομία, μπορούν ν’
«ποφευ*χθουν οι σοβαρές κρίσεις ή τουλάχιστον να μετριαστούν οι συνέ­
πειες.
Μέσα στα πλαίσια αυτά, στις αρχές του 1930, και με αφετηρία τη μεγά­
λη κρίση, οι αστοί οικονομολόγοι ερεύνησαν σοβαρά τις αιτίες των κρίσε­
ων και κατέληξαν σε εν μέρει σωστές εκτιμήσεις, που ήταν, ενσυνείδητα ή
όχι, δανεισμένες από τον Κ. Μαρξ.
Σε σχέση μ' αι*τό πρωτοπόρος ήταν ο άγγλος οικονομολόγος Κέινς που
σιγά έρανε ότι οι οικονομικοί κύκλοι και οι κρίσεις ήταν αναπόφευκτοι
και προκαλοΰνται από τις αλλαγές στο ποσοστό κέρδους, «την προσδοκώμενη απόδοση της επένδυσης» Κατά τη φάση της ανόδου τα υψηλά κέρδη
προωθούν τις επενδύσεις και την παραγωγή πέρα από το σημείο που μπο­
ρεί ν’ απορροφηθεί. Ακολουθεί η πτώση του ποσοστού κέρδους, που προκαλεί μείωση στις επενδύσεις και «αιφνίδια και βίαιη» κρίση που αγκα­
λιάζει όλη την οικονομία.4
Το 1974-75, το 1980-82 και το 1991-93 έλαβαν χώρα κυκλικές κρίσεις
που παρουσιάζουν ταυτόχρονα και ανεργία και πληθωρισμό, δηλαδή
έχουμε το λεγόμενο στασιμοπληθωρισμό. Το φαινόμενο αυτό κλόνισε την
εμπιστοσύνη των οικονομολόγων στον κεϊνσιανισμό και τις συνταγές που
πρότεινε, μιας και όταν υπάρχει ανεργία υπάρχει και πληθωρισμό;· και
μια αύξηση της «ενεργού ζήτησης», για να αυξηθεί η απασχόληση, είναι
φανερό ότι φουντώνει ακόμη πιο πολύ τον πληθωρισμό.
Έτσι οι αστοί οικονομολόγοι πέρασαν στο «νεοφιλελευθερισμό», απο­
δίδοντας τις κυκλικές κρίσεις και τα προβλήματα της οικονομίας στον
«κρατισμό της οικονομίας» και προτείνουν, για να ξεπεραστουν οι κρί­
σεις, τις ιδιωτικοποιήσεις, την κατάργηση των ελέγχων στην οικονομία και
την ενίσχυ*ση της προσφοράς εμπορευμάτων. Αλλά κι αυτή η θεωρία έχει
αποδειχθεί ότι είναι επιφανειακή και αναποτελεσματική. Η Νέα Δήμο-

n P O flA jK H [N O IH IH A N IIO H IW f rrC S H ^T jH A A & 4

7 i

κρατά ι π / . ι φάρμοσε στη χώρα μας για 3.5 χριέννί ακραά » Λ ΐ ι ^ ώ ί / ΐ '·
θερισμό· χωρίς vu μπορέα· i να λύσει τα πρ. «βλήματα της οικονομία;.
Ανάμεσα στις ιίλλι ς (Ιίωρίες yw ιις κρίσεις ι·πάρχιι κκιι η μιχρκμττικη
θεωρία της υπυκαταναλΛκτης, π««* μεςπκές φ<φιί; παρσινκάζεται ως μαρςυ
ιτπκή. Γι’ α ϊτό ακρι|ίώς πρέπε ι vex αναη t ρθιΛήιε
Η θεωρία αυτή ξεκινάει από τη θέση τον Κ Μαρς οτι ·Η τελική αιτία
όλων των πραγματικών κρίσεων παραμένει πάντα η φτώχεκι και ο περιο­
ρισμός τΐ|ς κατανείλωσης των μαζών, .τον οντιΐιΟτνται <πην τιυτη τη; χ*ηη ■
λαιοκρατικ?ίς παραγωγής ν' uvccmvHMi i'tm τις ,ταρκγωγικ*'; δυνάμεις,
λες και to όριό της α π α ιτε ίτ α ι μόνο από την απόλυτη ικανότητα καταναλωση; της κοινωνίας».5
«Αν υποθέσουμε ότι υπάρχουν τα απαραίτητα μ/ικι παραγωγής δηέ,αΑη
μια επαρκής συσσώρευση κεφηέκιίυυ, τόττ, μτ δοσμένο το ποικκττό της
υπεραξίας, δηλαδή το βαθμό εκμετάλλευσης της εργασίας, η δημιουργία
υπεραξίας δτν συναντάει κανένα άλλο φραγμό από τον εργατικό πέη •Κ­
ομό και με δοσμένο τον εργατικό πληθυσμό δεν συναντείει κανί να άλλο
φραγμό από το βαθμό εκμετάλλευσης της εργασίας. Και το κεφαλαιοκρα­
τικό προτσές παραγωγής συνίσταται ουσιαστικά στην παραγωγή υπερα­
ξία ; που αντιπροσωπεύεται από το υπερπροιόν ή από το μόρο; εκείνο των
εμπορευμάτων στο οποίο έχει υλοποιηθεί η απλήρωτη εργασία. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η παραγωγή αυτής της υπεραξίας - και η επαναμεπατροπή ενός μέρους της σε κεφάλειιο- είναι ο άμεσος σκοπός και το καθο­
ριστικό κίνητρο της καπιταλιστικής παραγωγής. Γι’ αυτό δεν πρέπει ποτέ
να παρουσιάζεται η κεφαλαιοκρατική παραγωγή οαν κάτι που δεν είναι,
δηλαδή σαν παραγωγή , που έχει σαν άμεσο σκοπό την κατανάλωση ή την
παραγωγή ειδών· κατανάλ-ωσης, για τον κεφαλαιοκράτη. Στην περίπτωση
αυτή παραβλ-έπουν εντελώς τον ειδικό της χαρακτήρα που εκφράζεται με
όλη την εσωτερική της ουσία» ,h
θ α μπορούσε κανείς να πει ότι αν αυξηθούν οι μισθοί, θα αυξηθεί η κα­
τανάλωση και κατά συνέπεια Ηα ξεπερασιεί η κρίση; Δυστυχώς δεν είναι
έτσι. Η καπιταλιστική παραγωγή επιδιώκει αύξηση του ποσοστού κίρδονς.
Η αύξηση των μισθών και των ημερομισθίων αποτελεί περιοριστικό παρά­
γοντα του ποσοστού κέρδους. Κατά συνέπεια επηρεάζει αρνητικά τις
επενδύσεις. Έτσι, κι αν αυξηθεί η κατανάλωση η κρίση θα ξεσπάσει.
Ο Κ- Μαρξ το ξεκαθαρίζει απόλυτα αυτό το ζήτημα: «Eivui καθαρή
ταυτολ,ογία να έ-ε'με πως οι κρίσεις προέρχονται από ελλειρη κατανάλωσης ικανή; να πληρώνει ή καταναλωτών ικανών να πληρώνουν. Το κεφαέαιοκρατικ.ό σύστημα δεν γνωρίζει άλλες μορφές κατανάλωσης, παρά μό­
νο την κατανάλωση με πληρωμή, εκτός από τη κατανάλωση SUB FORMA
PAUPERIS (την κατανάλωση των απόρων) ή των «κατεργάρηδων». Όταν
μένουν απούλητα εμπορεύματα δε σημαίνει άλλο παρά πως δε βρέθηκαν
αγοραστε'ς ικανοί να πληρώσουν, δηλειδή καταναλ,ωτές (δεν έχει σημασία
αν σε τελευταία ανάλ.υση τα εμποοεύματα αγοράζονται με σκοπό την αα-

.-—Αΐκτη). Αν όμως, yin να δώουνν («η» ®Λ.
........
μια επίφαση βαΟντιρης δικαιολόγηση;. μη; λοι*υ x m ; η
γοτιχή κχξη παίρνε ι ίνα πάρα πυλν μικρό μέρος τον προϊόντος ττ|ς, mu
Λω; επομένως το κακό μπορεί vu ϋ ιρα πιιΌ ιί. όταν η ιπ π ικ ή τ<ίςη
μεγαλύτερο μερίδιο cut’ αυτό, όταν δηλαδή ο μισθός τη; ανξηΟιί, Tt'nt αρ
κ π νπ παρατηρηοονμι μόνο πΐι>ς κάΗε φορά ο» χρίσεις προετικμιίζανιιιι
tou-iou από μηι πιρίοδο, Οπόν ανεβαίνει γενικά ο μΜΧ#Κ>ς εργασίας wu η
εργειτιχή τάξη παίρνει rcalitc (πράγματι) μεγαλύτερο μερίδιο από το μι',
ρας εκείνο τον χρονιάτικοι* προϊόντος. που προορίζεται για την xnrovuW
ι»η. ΑντίΗετα. η περίοδος αντή όα πρεπε -από την άπονη ίππων των ίππο·
τ»ιν τοι· i7 »n»v; και -απλού-! λσγικον- ν* απομακρννη την χρίοη Φαί·
νέτοι λοιπόν πω; η κεφαλαιοκρατική παραγωγή περικλείει όρον; ανιΕάρ
τητοι·; από την καλή η κακή θέληση, non τη ιτχετική εκείνη ειημερία τη;
εργατικής τη^η; την επιτρέπουν μόνο για μια στιγμή, κπι μεελιιπα πάντα
Μόνο σαν το πουλί τη; καταιγίδας που μηνάει την κρίση».7
Ο Κ ΜιερΕ οχι μόνο ι ρμηνε νσε τι; κυκλικές κρίσης, αλλά έδωor wu τυ
εργαλείο. non βοηθάει να κατανοήσουμε τις μεοοχρόνσς διακυμάνσει;
τη; οικονομίας. Το ίδιο εργαλείο αποτέλεσε «ργότΓρα το k ) j ιδί για τη
σχεδιοπικηση της οικονομίας. Το κλειδί «ι»τό (ίναι τα σχήματα ιεναπαραγιογης τον κεφαλαίου. που φέρνουν το όνομά του."
Σύμφωνα μτ τα ιτχηματα αυτά η συνολική κοινοτική παραγυεγή χώριζεται οι 6 ιν τομείς· τον τομέα I π ον παράγει τα μέθα παραγωγή; xaitovtiv
μ έ ι ι 7 παν παραγη τα μέσα κατανάλαχτης.
Στην απλή αναπαραγωγή αν ονομάσουμε την παραγωγή τον τομέα I ΠΙ
έχουμε:
C l+ V l+ Y l-Π Ι
όπιη· C1 το σταθερό κεφάλαιο τον τιηιέα 1. VI το μεταβλητό κεφάλαιο
τον τομέα 1 και Υ1 η υπεραξία του τομέα I.
Αν Π2 η συνολική παραγωγή τον τομέα 2. ΙΗι έχουμε:
C2+V2+Y2*n2
όπου C2 το σταθερό κεφαλαίο τον τομέα 2. V2 το μεταβλητό χεφιιλΛίυ
τον τομέα 2 και Υ2 η υπεραξια τον τομία 2.
Στπ σχήματα αυτα ο Κ. Μαρξ υπεθετε ότι ο χρόνος περιστροφή; τον χι·
ηαλαίον και για το σταθτρό και για το μεταβλητό κεφαλαίο είναι ο τνιι;
χρόνος.
Για να μην έχονμ* διακυμάνσεις λοιπόν οτην οικονομία, για να έχουμε
ισορροπία πρέπει ΠΙ * ( Ί +C2. δηλαδη το παραγόμτνο ιηαΗιροκεφαλαίο
πρέπει ν' απορροφηθεί ατοις δΐΌ τομείς, στην αναλογία παν απαιτεί η ί α -

im n u K H tu n jH

in am tch ic h

ir n y u * c *

aaCm

27

Εμιίς. όμως. γνωρίζουμε ότι f1l>C l+V I*Y I
dpuC I+ C 2-C l+ V I + YI
s w u'vtu it» i μ; C2« V I +V2
Ap(‘ YU1 να **/.‘ »*’♦»! ισορροπία. πρ/πε i to σπιθιρο iu φαλαιο iuu τομ/α 2
vti ιοοπαι μι to μι ιιήίληΐη κεφαλαίο t««t· κ·μ/ιι I m u την υπιρΰιει tot* to·
μ/ιιΐ.
Αλλά tin t) tTTov καπιταλισμό δεν μπορεί να εξασφα/ειίΜι ι «-αίτια; τη;
ανιφχια; ιττην παραγωγή, δη>/ιδη ίςιιιτιιι; tin» ott ο χαθι χαπιίαλκττη;
παράγει χωρίς νιι γνωρίζει τ« Ηο παράγουν ι* άλλοι
Το γενικό συμπ/ροομιι ιιπό το παραπείνω π ναι ότι στον καπιταλισμό
υποχρεωτικά ϋα /χουμε διακύμανση;
Τώρα γιατί φτάνουμε ιττην κρίση. δηλαδή <ττην χειθετη πτώση της βιομη­
χανική; παραγωγής και την άνυΑο τη; ανεργίας:
Για ν’ απαντήσουμε ο* αϊτό το ερώτημα. νποθ/τονμε ότι βρισκόμαστε
στο tτημι ίο το»» οικονομικού κύκλοι». όπου υπάρχει ιηην αγορά ι η εδρικάς
βιομηχανικός ιπρατός. δηλαδή άνεργοι Στο αημι to από. τ»> ποσοστό κερ
δον; Bu eivai υψηλότερο, γιατί τξαιηας τη; αντργίας η τιμή τη; ιπ π ικ ή ;
δύναμη; θα είναι σχετικά χαμηλή. Στι; συνθήκες αντί; π καπιταλιστές
κάνουν επενδύσεις ανάπηρης, βασικά σε πλάτος, δηλαδή η ιδα νικ ή
σύνθεση τον κεφαλαίου διατηρείται βαοικά σταθερή Λιτό οημαινιι ότι
«ν /χονν /να εργοστάσιο. φτιάχνουν δίπλα /να άλλα με την ίδια τεχνολο­
γία. με τσν ίδιο εξοπλισμό. Ετσι απορροφάται βαθμιαία ο βιομηχανικός
εφεδρικός στρατός, πον σημαίνει ότι βαθμκαα αυξάνονται π μισθοί και
τα μεροκάματα.
Η άνοδος τη; τιμής της εργατικής δύναμης συνεπάγεται πτώση τον πο­
σοστού κέρδους. Έτσι « καπιταλιστ/ς είναι νποχρεωμ/νοε να χρησιμο­
ποιήσουν ν/ιι τεχνολογία, που απορροφάει λιγότερη ζωντανή εργασία.
Ζητούνται λοιπόν περισσότερα με'σα παραγωγή; και λιγότερα μέσα κατα­
νάλωσής. Αρα /χουμε «σχετική ι»περ)ταραγωγή· στον τυμ/α 2. Λυτό σημαίνιι ότι /να μ/ρος τον παραγωγικοί» μηχανισμοί» τιη» τομ/ιι 2 αργεί.
Επίσης ότι ο τομ/ας 2 ζητάει or μικρότερη αντιλογία μ/σα παραγωγής από
τον τομ/u 1. Κατά ονν/πειει έχουμε υπερπαραγωγή και στον τομ/α I Αρα
/χονμε γενίκευση της κράτη;
Η κρίση σημαίνει μείωση της παραγωγής, ανεργία, πτώση των μιιθων και
αύξηση τον» ποσοστού κέρδους.' Ετσι /χοι»με /ναρξη ν/ας φάσης ανόδιη».
Ο Κ. Μαρξ χαρακτήρισε τις κυκλικές χρίσεις «κάθαρση» και «τιμωρία·
τον καπιταλισμού για τον εκμεταλλευτικό τον χαρακτήρα.
Στη γενική αννόψιση τη; ερμηνείας της θεωρίας των κρίσεων ο Κ. Μαρξ
έγραφε χαρακτηριστικά:
•Η αντίφαση όμως αυτού τον κεφαλαιοκρατικού τρόποι» παραγωγής οννίσταται ακριβώς στην τάση τον προς απόλυτη ανάπτυξη των παραγωγι­
κών δυνάμεων πον /ρχεται διαρκώς σε σύγκρουση με τους ειδικού; όρους
παραγωγής, κάτω από τον; οποίους κινείται το κεφαλαίο xui κάτω απο
τους οποίους μπορεί να κινείται.

28

κ ω ιγ λ ι

K M m oi

•Δεν παράγονται ανάλογα με τον υπάρχοντα πληθυσμό π ά ρ α πολλά μέ­
σα συντήρησης. Αντίθετα παράγονται πολύ λ-ίγ», τόσα, που δεν φτάνουν
για να μπορεί vu ζει η μάζα του πληθυσμού όπως πρέπει, και ανθρώπινα.
«Δεν παράγονται πάρα πολλά μέσα παραγωγής, τόσα. όσα χρειάζονται
για να απασχολείται το ικανά για εργασία μέρος του πληθυσμού... Δ εν πα·
ρέβονται αρκετά μέσα παραγωγής, έτσι που να εργάζεται, κάτω από τους
πιο παραγωγικούς όρους, όλος ο ικανός για εργασία πληθυσμό; οπότε θα
συντομευόταν ο απόλυτος χρόνος εργασίας...
•Περιοδικώς όμως, πάρα πολλά μέσα εργασίας και μέσα συντήρησης,
τόσα που δεν μπορούν' να τα βάλουν να λειτουργήσουν σαν μ ίσ α εκμετάλ.λευσης των εργατών μ’ ένα ορισμένο ποσοστό κέρδους.
•Τόσα... που vu μπορεί να πραγματοποιηθεί το προτσές της κεηαλ^ηοκριπικής παραγωγής χωρίς διαρκώς επαναλαμβανόμενες εκρήξεις.
•Λεν παράγεται πάρα πολύς πλούτος. Π αράγεται, όμως, περιοδικά»; πά­
ρα πολύς πλούτος με τις κεφαλαιοκρατικές αντιφεττικές μορφές του».9
Ό λο αυτά ετημαίνουν ότι οι κυκλικές κρίσεις είναι σύμφυτες με το ίδιο
το σύστημα του καπιταλισμού.
Οι κρίσεις οξύνουν την πάλη ανάμεσα στην εργατική τάξη και την αστι­
κή για τή διανομή του εθνικού εισοδήματος. Αν λάβουμε υπόήη μας πως
ά,τι κερδίζει η εργατική τάξη κατά τη διάρκεια τη; ανόδου το χάνει ιπη
διάρκεια της κρίσης, κιπαλ/ιβαίνυυμε ότι μόνο η κατάργηση του καπιτάλισμού μπορεί να εξαφανίσει τις κρίσεις και τις συνδεδεμένες με αυτές στε­
ρήσεις των μαζών.
«Η ανάπτυξη του καπιταλισμού δεν μπορεί να σνντελ.ε(ται διαφορετικά,
παρά μόνο με μια ολόκληρη σειρά αντιφάσεων, και η απόδειξη αυτών των
αντιφάσεων απλούς μας εξηγεί τους όρου; και τις αιτίες της τάση; τού να
περάσει σε ανώτερη μορφή» συμπεραίνει u Κ. Μαρξ,
Οι κυκλικές κρίσεις πάντα ήταν διεθνείς. Το ξέσπασμα μιας κρίσης σε
μια χώρα σήμαινε μεταφορά-ξέσπασμα της κρίσης και σε άλλες καπιταλι­
στικές χώρες.
Τελευταία όμως έχει αναπτυχθεί κατά πολύ ο διεθνής χαρακτήρας των
κρίσεων, όχι τόσο εξαιιία ; τη; ταχύτερης αύξηση; του διεθνούς εμπορίου
σε σχέση με την παραγωγή, αλλά κύρια εξαιτίας της δραματικής αύξησης
της διεθνούς ροής του κεφαλαίου.
Στην εποχή μας, όπως γράφει ο ιστορικός τη; οικονομίας Πήτερ Ντράκερ, το χρήμα έχει αποκτήσει αυτόνομο ρόλχι. Η τεράστια μεταφορά κε­
φαλαίων από τη μια χώρα στην άλλη δημιουργεί μεγάλ.ες δυσκολίες σε μια
χώρα να αποφνγει την κρίση, σε περίπτωση που ξεσπάσει σε άλλχς ή σε
άλλη χώρα. Η διεθνής κρίση του κεφαλχιίου δημιουργεί μεγάλχς διακυ­
μάνσεις στις τιμές των εμπορευμάτων, στα επιτόκια και στις τιμές του συ­
ναλλάγματος. Ό λα αυτά διευρύνουν και βαθαίνουν τις κυκλικές κρίσεις.
Ο οοβιετικός οικονομολόγος R.V. Rymatov, χρησιμοποιώντας στατιστι­
κ έ; σειρές, παρέσεησε γραφικά του; κύκλους της παγκόσμιας καπιταλιατι-

i rmru^H ( now ihamion ton 1 1« > « » r x

aatx

XT)* iniumiiuii; από to 1950 μέ
to |9M Σ· kuM
i v-i*.τη. στην ΐτμιΛι
mUj ττ)) ιιμιooninvr); οικονομίας, «γίειτκηχιί ίΐ<λ·ιη της παγ*/«V*.ι; *<ι·
πιταλιστιχής οικονομία; ΥπείρχίΛ-ν, <·μ.·>;. 6u>j<^; στη διόρκι .η tju <πχ;
σννέπειις για τι; ι πιμίμον; χιίιμι

Ο ι liv io r; ο ι-νίπ ειες tu/v χρίσε ων τον I'>74 75 και 1W i^ 2 μ α ίνονται
στον π ίνακα run· π α ρ οΟ ίκινμ ί

Βιομηχανική παραγωγή στις μεγαλύτερες καπιταλιστικές χώρες
ή ομάδες χωρών, επιλεγμένα χρόνια 1973-1985 (1 9 7 3 » 1 0 0 )
XUl’A 11 ΟΜΑΛΑ

1.101
1671

Ιιιπι.ινιιι
1IIIA
Δοτική Ηνρκώιη
AOUlf. AVlLUlHliXV- Χ ΐΌ ^ς
Λ αανική Α μιρική

Πηγή: S i^pt'f ProMs a n d

I0U
100
100
100
100

1975
Mg

1Ί79

90
96
Ι0Ί
107

117
111
14Ί
142

111

ΙΊΗ2
i:o

\(ti
no
170
tw

1965
145
111
MS
215
144

C w s ; M o d u n U S Capti^ef^rn, ocA 402. c*&

Publishers. Mew Ycik.

Από tov πίνακα αυτό φαίνεται ότι όλε ς οι χώρες, εκτός από τις χώρε ς
της ΝΛ Αιτίας, επηρεάστηκαν οε διαφορετικό βαθμό από τις όνο σοβαρέ;
μεταπολεμικές κρίσεις της καπιταλιστικής οικονομίας. Εξαίρεση αποτε­
λούν οι χώρε ς της ΝΛ Ασίας, οι «μικρές τίγρη;» όπως αποκαλσύνται.
Όλες αιπές οι εξελίξεις επιβεβαιώνονν. ιλπως 11α δούμε παρακάτω. τη
δράση τοί' νόμου της ανιοόμετρης οικονομικής και πολιτική; ανάπτυξης.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Κ. Μαρς: Κΐί/ύλαιο, τόμ. 2, οελ. 4Ί6, ί ν.ίι. Σύγχρονη Εποχή.
2. Maurice Dobb: Political Economy ur.d Capitalum, ικλ HI,
3. Π. Σάμονελοον: Οικονομική, οελ. 436. εκδ Πιιπαΐ,ήση.
4. Τζ. Κε'ινς: II γτηχή Οιωρέα της «πικιχόληιπ/ς, τον τύπον και τον χρήματος, οελ.
137, εκδ Παπιιζήση.
5. Κ- Μαρς: Κεφάλαιο. τόμ. 3. οελ. 610. εκδ. Σύγχρονη Εποχή.
6. Κ. Μαρς.: Κι <tdljit, ·. τόμ. 3. σελ 30S. εκδ Σύγχρονη Εποχή.
7. Κ. Μαρς: Kt<f\0jut<, τόμ. 2. οελ. 410-411. εν.δ Σύγχρονη Εποχή.
8. Λ. Τοιακίρης: Η άεωρείι των κρίσεων και η ελληνική εμπειρία, σελ 90-105, εκδ.
Αγροτική Τράπεζα Ελλάδας, Oscar Lange: Theory of Reproduction and
Accumulation, σελ 143, εχδ. Pergamon Press.
9. Κ. Μαρς: KtqviXwo, τόμ. 3, σελ 325-6, εκδ. Σύγχρονη Εποχή.

Μ ακροπρόθεσμη ανάπτυξη

ΜΑΚΡΑ ΚΥΜΑΤΑ
Εχ*ι μτγπλη σημασία γιο το ιρ γ α π χ ό χινημιι η τκικττη τχτίμηιτη από
μιηί£ιατιχολ/νΐΥΐίττΐχί; Βτστις rxrivurv tun· oinmiWunun' x^unoxurv q<nνομίνΐιΐν, πιη· ιμφανΰττηχίΓν στην παγκόσμια οικονομία από to μ ύ ν ι τη;
h ix u n u i; τον Ι**Λ) χαι «τννιχ£ονν να
μίχ^χ ιτήμτ ι>α. Και n'vui
ασινηΜιιττα ιιπ α τα ςαινομτνα. yum ftrv χΐυνχη·ν ιτπ; σονηβισμ/νΓς νομοτΙ'λτος τη; μΐινιπ^οά» .»μη; χΐ’χλιχη; α να πτνΐη;. XOV π<μ>οι<αιά<ιαμι στο
πμοηγοόμίνι» χτφάληιο
Οι ιηΊ-ηΙΧομ/ντ ; χγχλιμΙ ; χςκπτι; τ*πι ρπα^χιγιι/γή; απαλ)χίσσοι<γ την οι­
κονομία από n ; «ηκχηαοννμ^ντς α ντίθ εσ η ; τη; καπιταλιστικής αναπαραγυιγης, ανοίγοντας το \ιο μ ο για v ia άνοδο. Τυηχι ικτός από το γτγονό;
ότι ικ κ^κατις τον W73-74 χαι |άΧ0-Χ2 τίναι ασίΎηΜιιπα fWiUie;. \μ βάση
τα μτταπολτμιχά μ ίη χ ί. πανοοσιάζονν και μίτ^οι χαι αιπιιύή αντίκαμνη.
Ετιη rviu π χ, η μύτη ττήσια αΐ'ΐηιτη τον Axatta^Kinm’ Εγχυ\»ιιη> Π|κηι>
ντο ; (Α Ε Ι1) στις α τποττνγμ ίνι; καπιταλιστικά; χώ μ τ; το 1ό50*7() ήταν
4.7*’» , to 1074-Χ1 ήταν μόνο 2,V r
Ο κ απ ιταλισ μ ός ι*πατίΜπαι οτι χ μ η ίχ μ ο π ιχ ο ΐΌ ΐ τ ι; κςκτηχομονοπωλιαχί'ς μ ΐΐκ 'ιό ο ν; μνύμιιτη; τη ; ιμκονομά»;, μι Τι; ο π ο ύ ; χατόφθω ντ να -μ ττ^ χ α ΐι ι * τ ι; σι·νίπ» ο ; τοιν χνχΛ ίκώ ν κχκιτι ua· Η αημι ρινή fVi^xa m X livtui
μήπω ς ιτη μ α ινπ οτι δι ν μπο^ιιι π ια να */ν\*ώ»ι ιπ ο ν ; π(κιηγοι·μίνοι·ς μνΙΙμ ο ν ; τ/νύδον; Κ αι α ν μ π ι \ ιη τιΗτ. π ιπ ι και μ ι ποιον τρόπο;
Ο ι μ αρ£ι·Π ( ; 6*ν μ π ο ρ ο ν ν ν ' α π ο η η νγο»*ν ν ’ α π α ν τή σ ο υ ν ο ’ ιιιτ ή τα
ιρ υ ιτή μ α τα Π ολύ ιΚικττά ο Σ Μι νσ ιχοη ι·πογράμμιοι ότι οι μ αρξιστές &γυ
π ρ έ π ιι «να π α ρ α μ χ ρ ίξ ο ν ν τα π ροβλήμα τα των μακρώ ν χόχλω ν, δηλαδή ν ’
α ή ή νο ι·ν Το ι’δ α η ο ς τη ; π ιιλη ; σ τ ο ν ; Βι ω ρ ητιχσ νς χ α ι ιδι ο λ ο ν ιχ ο ν ; τους
α ν τιπ ά λ ιχ » ;· 1
Τ α x p u n u x u α ν τ α ιρ α ν ο μ τ ν ιι π ρ ώ το ς τπι·τημαντ το IV13 ο Ολλανδός
μ α ρ ξισ τή ; J a n van G d d e r c n Ο G cld c rc n . <ηην τρ γ ο ικ α τον -Κ ομά πλημμ ι< ρ ίό α ;- Σ χ τ γ η ; π ά ν ω ιττη β ιομ ηχανική αναπ τνξη*. παρατήρηστ το η«ιινομχνο τ η ; ίπ φ ρ α Λ ν ν ιπ } ; χα ι τη ; τπ ιτα χ ν ν σ η ; τη ; π α ρ α γ ω γ ή ; Π ρ ο τπ ά

rvnyuftH ihcum

ιν λ ν ϊο ν

m u irr c v u * » *

λα» *

31

th)Or όμως vti ίο τξηγήση μ» την ιμηάνκίη ντ'ων h Akv προϊόντων. μι την
ΚΥίικαλυηη W«i#v χωρων και την κατάχτηση (DU*χ ιώ ν ή μι την πρόι Λ > της
ΠΧ*θΑθ|ίας. Κιιτα την άποψή του ιπ τ ιί είναι .το*· διευρύνουν την ιεγιηκί
κιπαναλίιΜτη; χιιι δημιουργούν τις πρΐκ·ποΗΛ»» ις γιο μια μακροχρόνια <ν
χονομικη -πλημμι-ρίδα- Mr τον καιρό ωστόσο. η γοργή ά ν ο δ ο ; τη; παρα
γυιγη; δημιουργεί ίνταιτη ιττη πηαίρα τη; κυκλοφορία; και οδη /ι ί <ττην
αύξηση των επιτοκίων. Το ιιποτ/λεομα ιίνα ι οτι ι.τ ^ η ι ν ί ι ι πιβρόδινιτη
τη ; επενδυτικής διαδικασίας και τη; οικονομική; i m A η' ιΛΜίίαχτί ’
Τ ο ηαινόμενυ το μτλ/τησ» ο ρώσος οικονομά)/τγος Ν Κοντράηι η . που
ήταν επικεφαλής τοι> -Ινιττι τούτου Συγκυρίας» τη; Μ Λ η « ;' Ο Κοντράτιεη άρχιιτε από το 1920 να συγκεντρώνει πλούσιο γ ια τα μέτρα τη; ι πσχης
ιττατιιτηκό υλικό xiu το 1922 διατύπωσε τη θειιφία τ«η· Καθόρισε <)τ» τα
κύματα ανόδου και καθόδου της μακροχρόνια; ανάπτυξη; τη; καπιταλι­
στικής οικονομίας διαρκούν από 2*1 μ/χρι 30 χρόνια Δηλαδή προσδιόρισε
ότι δυο μτ τρεις δεκαετίες η οικονομία πρΐ7.<’,Ρί |ι ι με υγηλο«·; ρι·θμ«η·ς
ανάπτί'ξη; και δυο μτ τρτι; δτκαι τ ίι; πρσχωράει μτ χαμηλού; ρυθμούς 4
Οι μαρξιιτττς. ιττη δτκαττία του 1920. δτ δέχονταν ότι ο καπιταλισμός
μ π ο ρ ε ίνίι πιρ α ο Η από την καθοδική ηειση ιττην ανοδική, δηλαδή ότι δια­
θέτει δυνατότηττς ευελιξία; και προιίαρμογή; και ότι μ ποριί ν' ανακαμ*
η*τι. Ο ι κλασικοί βέβαια του μαρξισμού δ ιν ασχολήθηκαν συγκεκριμένα
μτ α υ τ ί; τις διακύμανσης. Και τίντιι φυσικό, γιατί, όσο ξινιιη π χ ο Κ.
Μ αρξ. η καπιταλιστική οικονομία τίχι συμπλήρωσε ι ουσιαστικά δινίμιιΗ
κύκλου; μακροχρόνια; διακύμανση; ASitri. όμως, να σημι ι·/«*ο«·μι ότι ο
Φρ. Έ νγ κ ελ ; το 18ΧΛ στον πρόλογο τη; αγγλική; έκδοσης του πρώτοι· T<Vμου του Kt<f<rfLtuot' σημτίωντ: -Φ αίνττιη αλήθτια στεν να 'χιι σταμπτήστι ο
κύκλος τη; ιπασιμότητας. άνθηιτη;. υπερπαραγωγή; και κρίσης που επαναλαμ|Ιανόταν σταθερά κάθε 10 χριίνιπ. από το 1825 ως το Ι8δ7. μσνο.
όμως, για να μα; ρίξτι στο βάλτο τη; απελπισία; μια; διαρκούς και χρό­
ν ια ; ύφεσης. Δεν θέλει ντι ’ρ θ π η πολυπόθητη περίοδος τη; άνθησης-4.
Αυτό δτίχντι ότι ο Φ ’Ενγκελς τίδτ ότι υπάρχουν καθοδικά κύμεπα στη δια­
δικασία αναπαραγίιιγής του κεφαλαίου.
Για τους μάκρους κύκλους μίλησαν. κύρια, αστοί οικονομολόγοι. Από
τις θεω ρ ίες που αναπτύχθηκαν κυριόττρη τίναι ίσοις αυτή του Γιόζεφ
Σουμπέεερ. Ο Σουμπέτερ στο δίτομο έργο του Ο ιχονομίχοί Κύκλοι, το
1939. ρίχντι το βάρος τη; τρμηντίας το*· μηχανισμού των μακριίεν κυμάτων
ιττη δ**ναμ»κή των καινοτομιών, εννοώντα; όχι μόνο τις τεχνικέ; κιιινοτι*μ ίι; αλλά και η ς οργανωτικές και τ ι; διευθυντικές καθώς και τι; υυοιαι π ι­
κές αλλαγές. που γίνονται ιττη διαδικασία αναπαραγωγής το*· κεφαλαίου
γ ια την αύξηση των κιρδών. Ο καινοτομίε? *ft' Ο καινοτόμος επιχείρηματΐας τίναι για ταν Σσυμπέτερ οι κινητήριε; δυνάμεις για τους μάκρους κύ­
κλους*
Ο Σουμπέτερ απομακρύνεται από τις πράγματι κ / ; αιτίτς των οικονομι­
κών κύκλων και των κοινωνικών συγκρούσεων της αστικής κοινωνίας.

37

kO iuj KAnnoi

t y x i^ u j^ irv iii; την ι/Χμιηκή t ,τι/ιη,ιημοτικη .TyuvTnfiovijut και avtry«\« is»
νττις την «If κινητήρια Λι-ναμη τη; τΓχνιχη; χιιι τη: κοινω νική: ,τ^κκίΛον.

l u |V7ft. «■ χαθηγητη; τον Τ ιχτη λ ιη ιχιη 1 Iw iriw iii't1 τη; Μιΐι>««ιχΐΛ·a in ) ;J .W Forrester, Ιη<ι>ι το ΙΙι’μα m u ,τι>«ηΓκ.η\ιο μι ιη^ηηι ιΐτο .τι^ηοΑικό Fortune χιιι μι Τον ιν γ λ ω π υ τίτλο -Business Structures. Economic
Cycles j ii J N«i 1h tij I Policy* O Forrester vmκ ίτιχκ 'ιι on οι -Λ ιο μ ι:» των
τι γνοκ.* ιγιχμ/ν καινοτομιών κατ' ιι^ιχήν Αίνονν ικΙΙηιΐη ιττην ηνα.τη*ίΐ] τη;
χατιιπιλω τιχή; ΐη ττ^ η ; Α π ό μι τη οι μ*ι τον γτννάτ· Ιητη«π| για τα μ ιινι
.τα^χινωγη;. .τον ιν ίοντοι; Λιν μ.το(ι<( να ixuvoXocIfOtι ιιμίιΧυς. γιατί η
αναιτνγχ<κιτη.η «ντ<«ν τον τομτα αΛ αιΐιι χ^κινο. Α.τ αντο ."Ιβοχαλτ ίται
,^χ.ίμι νη x tifh m t 4>η«ττ| «πην τι γνικη α ν α νύ ««η fuv Λν«· Τομτων τη; Ηοινι /■
νίκη; -TUT<tyu/yijC- Η ι κ ν η ο ^ η «ττο κ· ·,ι_Τι<»*Τι\> CUjjjv τιι/ν Λ ιΛ μι \ ιν τον
η . ^ η μ ο τ ι >; όι ιχνι ι οτι η οικονομία ί χ π τ«ι<>η να χινιίια ι κνκλικά μι 6ι«ιτημοτα u«a μί το -μ ιγάλο κι μα. Υ.το το Ι*τ"Λ μι y\>\ ·Π|μι y a . ιχοι-ν γ(ιαη 1 1 Λ» n'lbi ; μονογ^«α<;ο ; και ι κα
ΓονταΛι; α^τΗςκι για Τ ι ■Mr «ο Turv μ ικ«» ιν χνμάτΐ'ΐν '

Κιχκα χΐΓίη’ά ΐ’Υοη η ιν αιτχών «κχιλτ>μιιλόγυν π να ι να ιμηανμίονν την
ανι ('για. τον πϊ η^< Ό ΐμ ι ■και τ άλλα η χ ο υ π υ ι ΐ)ΐιιν ή ιη τι τον καπιτάλιιητον ( j ; αναγκαίο *αχ«.
II μ>'Λβιοτική οκ« ι,-η το ί<ι?η. ι κανί μια ιΐοβα^ιη τα^»* μ(1αιΐη για τα μα­
κριά κνμυτα μι Τον; /ά λ λ ο ν ; ο ιχ .ivc^n■λόγο ν; Π. Μ,τοκα^κτ και Λ ονίς
Φ\ >·.τ(',ύ.. * L i -/κι χ (ΐμ / ΐ(ΐ
To Iν7ν» ο IJ Μ .τοχ/ηκι d a m -π/ιιθι np r «πι»,-η o n «no ιτημι^>ινο χνκΑι>
τ · Κ·
,τ« ιν ιη ιχ ιο ι αχ«ί το 1<*47. πιηΧΓΤΤχιπται η <n(XKpj πφος την
καο·κ\κτ) <^*!«ιη. τη Λ κμ/Κ /τικη κ|Η«τη τον καπιταλιομο1' Κατά την α,Τι ·γη
Τ«Λ* (α ο ικ η κινητή^κο Λι-ναμη τ*·/ν μα κι» .. κι-μιχτων π ν α ι η ΛιαΛικαιΗα τη;
ι-.Τ»^ν»>s«.m^yf ι . τη; τον* κι φ ο λ υ μ »
Στη ι τ ι ιχ ι ι/ι. · Π Μ.τ« y.'HKi μ ι Τον Λ οι ι ; Φυντβώ. και ά λ λ ο ν ; γ α λ /ο ν ;
μ< !»»^,·τττ'; ί.τ ι zurrOOTtpunr ι να <τχημα τον π ρ ο τσ ές Τοιν μακετών κνματοιν
Σ* αν''«ηα ui το ι ’/τ ,μα α ιτ ο . ιη ο w o d u c d κι μά τοι* μ ιγιί/κ ιν χ ν / j j >ν in
w e n iiiiiiim x i: ι * a i f K i ι Λομπ (>a o- r j /ιΛ· ·<■- ,-nn· x iili tiu im -v <ττη Λοομτ ·
»η u ir a i* » | ιγαιττ, τι η »»»./Τ ί τη ; τι χ ν ικ η : ,Τ(ι«κιι>ιν. iT lscc^irisn«v γ(/ηγ·><κι w y < U n ii' και το ι ' ι νι>ι ι ,ον ο ι oxj ; η ; ν ά ; ί.τ ιχ η ^ ή υ ΐις Λ ιτ ό ιτόηγι ί
οχι μον·ι ιττη-, ijvisSij τ, ,·,· v/ jvwv !ΤΐΊ(ΚΓ/νν/ι»ιΛ· 6·".αμι u/v n j j / ϊ και <ηην
α ν «> τη : τιχ ντκ η ; και τη ; m /ν α ν ικ ή ; ιΛ'.-Ητιτη; τον κ ιη α κ κ α ο ν Λ ιτ ό ftivri
τη Λ τνα τίτη τα . τ η . ι^ τ/ιπ ικ η τ α ;η s a i;a fX fa ijc M i οςιιομί'νη ύνοΑ ο των
αμ/«;».,. οτ in-siV«*i.»i*o μι την- cνταΤιχιιΛκη<»η τη ; ((ΐγτη ΐΰις Κ αι το iw i
κια το αλικ. r/.ft-v ι.< τίΛίκη α,Τιτί υ ιτ μ α τη ομι'κ/κτ^ιη τον .τοοτκτίοτ' κ /ρ Λ « · ; 7 ο x m n j j u > ) .ΤΑΠΛά^ιι ο χ ιτ ικ ά και χ υ τ ά ι η τ ί . τ ι μ ι ν χ ο τ ιμ ά τ υ ι.
t < r/ ‘ Τ"1 οτ»νμ η ,Τ.» η ταικχ,τι^ρίΐ ι τ ι ν ό ι .τη .η κλάΛ ιμ'; το» τικ^/τον τομίιχ,
τ ό . μ/«Χ»ν ,τα^κΓ/υκ/η;. -π η Λ*τμτ «η τιχ ν ικη (ίαοη και οτη Λ«κΐμ/ ,η <Γ/(ιτη
•n a irt< » v ' χ ι/ι μκτα/Ιΐ-ητον κ ι^ κ Μ ιίκ " γ ιν ιτ α ι μη ιχ ι κ ιρ Λ ή ; Λ ^ ιχ ι^ π η

Αι/ι^ιχη; τκχι ιΤ|

H W l M M l i M l n ΙΗ Λ Μ 'Κ Μ Ί Λ

Ιιιι vii (Vpi n i ««i « m w i
till %1I ■ ν ϊ 'Λ ’Π'" 1 μ Ό "

/ «a

ilk · το ο Λ ι/ό Λ ,

H1'» - ·

11

τη- MtiVnw >ii^ri>«i; n < u u
'. ttu μ.ιν· I .»τη (lf»V| b n <«

(w>n i ΐ ι « t i ·' ft o n ; .n n « r f w p « / ; Λ ι · κ ι μ ι ι ; .«■ ·κ · ι ι η , ^ ι ι ι γ κ ι S » * v

γηΙΚη'ν vriH tJsiS Μ V 'W II.Ii i| A -μ·) τη' νυ»η: Xi^nrfw'-η; aik VO txtotl
μηΙΙι i to κ ιη α λ η ιο to OMOrHiipr «·μ/νι· ηΛη οτ*.«·ς I'X d^yuvii'
Α ιτιΐ μΐιινκι h i l.n ii'lM n μι ” 1
|>ι.,ι« ι νι . ι .ι, - γ ί / π
WIIV Λι-νιιμιι.ιν ας m n v i μι τη μιια£·ι··η n*i> τα . m i #.n i n . u m v .i
ν ι, imv (Vim*η χηγή (W^jflUK. ittov Av^nixu, μι την ιμ ^ 'Γ ν η to.· Λ.νη
π χκι id u tr(m « ); χ«ν.τη; και την αντι,τη^η
μι ι.>ν ν «ων μίι*χν « υ
Οι Γ Ϊ,ΐλ ΐΐπ : u i x i ; •‘Λη'ΛΊ’ν ιΠηγ ιποτίμηοη t.. ι Ί .ι ι ι γ . .ν τ ,* ι ·.·ιλ/ π ■···.
χρόγμα χον οημιιίνπ και γινιχή ιηιίκρι-νοη τη: μ ι.n ,· . nr-, rνίκη: .*·νιΐι. η,;
Tin* m foX nfin·. Μι «ιλλα λόγια }jt|ktivi ι χώρα I ν·ι f,i|„.f t^i*< tii .run·
ιπην α|ιαχ.η ι«·ν<Ιιιΐη Tin* σννολικιη' χιφαλαι/.ι II ι xiim-Ao.**) )t. A <
Γη: ιητ/ιιγική; υόνητσης Tin* *f ςαλαιον ΟΙΛΙ/ C j TUI ilh * <ujx \ tl. * χαμηι η
<«fiττκχαχη |Wnri| A 'tii I .iin rf.ili vii nn^ujiyj rx νι·>· Λ η κ τ ι κ ό ι<γηιιι
ΧικΚΜΤό κίρΛοος. xov Kivu Χρο; ΤΙΙ μ χφ ις το ν ιι> χνμα Της *ι.·Μηιΐη: Kill
της ίχιτΰχι-νντης της ιη*ι**ιιρπ*της ήλον Tm κοινωνικά·· κιηαλαίον A m i;
οι (ΙιιΙΙιΙ; ι ξ ι λ ί ξ ο ; ιττην οργανική σόνίΐι οη τον χιφ α λ α ίο ν Λιν ju g o r r
ιττονς ιτιιηΐηομινιη-ς ΐΗΧονομικιη-ς χι*κΑοι·ς. u n r ; «ιχιιιτοτν ΐι.ιν μτγύλη
ίηαρκι ια χρόνον.
Εν τοόηκς αντ*η* Tm* r ίΑυνς βα πιχ/ς ι ς,ιλΰι ις .m e χα ρα γω νιχ/ς ότν«·
μ π ς Λιν tivru Αοντττίς χωρίς μι ταρρί-Ομιίτη i(uv h u m ,\ μιρη ω ν « m v m
χης οργάνω ση;. ρόβμμτη τη; κοινωνική; χα ρα γι/γη ; και ιμ ςα ν ιο η νιω ν
μιηιηιόν οργάνωιτη; A itii η ιρ ν ιι χίσω τοι’ ιΐΥτοττικχι ; ιιλλαγί ; m i; μ<ν
η ί ; της καχιτπλκτπκή; ιΛιοκτηοια; και m όλι. το ·τι·ιηημα τνη χαραγών·
κιίιν I Tfi 1111IIY

Π α(ΐατ/(Χ ΐ i m i ; m ι ; ΰ ί ξ ι ις οιύ Λτουτπι μι ·v - n u νι ς i u > n ^ ; i m ; >j ι
ο η ιρ γ ΰ ς τοι* Χιιλιτικοί* ιχικκοΛομηματος Ο Λοιχς Φυντβιλ μιλτηΜνως τα
κρατικά fiiiix i της Γαλλίας, από το 1815 μι /<>. το I W , βρήχτ ότι «* ΛοΑα
,τιη* ιτννΛίιινται μι τη Μ ίτονργύι τη ; ικχονομΰις m { o « iv ta i οημανηχά ο»
ι η ίυ η μι την ανΞηιτη της v/,ικη; χαραγωγής K<rta τη Ααρκ.ιια tin* « ιιΚ Α
και· κνματι»;, ΑντιάΓτα μιιιύναιται κατα το ιινιΑικιί κΐ’μα. Ο Φοντ|ίΰ. οήηγήΟηκι ο κόμη ιττο σ νμ χΐ ραομιι ότι ιττη ηα.τη τη; ι ·χι pin MiVj^f ι ν »ης και
της ι·χιτημηιτης τον χ ιιμ ιλ η ίιτ ' το αιτηκό κ^κχτ.>; ,τιιητιτι ιτη**; ιομοι·; τοι*
αημαντικό τμήμα τον ριμηιν; τη; Λοι^μ\·./τι*η; ιινιιοι'/>^κττηιτη; τη; κ«ηνυΛ·ικης χιακΓ/υ/·/ης, ιιν α λ ιπ ν ιμ ο ν ίιι; βίουι τοι* χραι*χολογΐύ|Ηη· iv j · mu
μ ιγα /Γ Τ ΐιιο τμήμα τοι* ιόνικαι) πικιΑήματο; ,·η>ι*; όηι>μ·; τη; ιιιη ικ η: τά­
ξης, για να μ χ ιη ιίιΐπ να ;ΐ χ ι priori την ν η ιο η
Ο Φοντ|>ύ. τίί^»; χ^κ ιχπ νιι νιι Ι^ιμηνι ιικ ινμ ι τη νομι ιΓΙΜιιι τνιν μακρών
η ή ώ ιιν χ ιο Α ιαίμκτικά α χ όσ ο ι»ι·νήΟω; riv a l Λικτα Ιι-^ κ ι χςπμ/νιι η
χ^κιιια ρμιΓ^η τυιν χα^κΓ/ω·/ικΐιΑ· ιτχ ιιΐι"ΐν στις ιπιιΜι^κι μ/τα(1α>^μιμΐ νι ς
α χ α ιτ η ο π ς τη ; ανα,τπ Ξη; των xapriyM/yucuiv όι-ναμιι/ν «ijV nvn χ ^ * ι ιη ι
μιί-.Ίΐ μι τη μιηιηη τοα· ix a w u m io n ιν. χοι· £ιχΐι^·ία»·ν τον #υο xmv«ivvxi>

ΚΟΠΑΧ KAJlDOi
X*

. W n . . ^ από u n άλλο. αλλά και μτ· τη μοςκτή rv6uym>u»v αλλαγών οτα
tv ·'· h i ' «Λακ· ««jpuKiTM^itn·.,u
Tt» IWK, ο«η*ΐ(Ηχ«>\>ς μαμ€ιοτής ο « ι» ν η « Λ (ίγ ο { V icto r P crlo , ί xAuxir
to fli/Uio Λλ/ χτ Phtftt* a n d C ru rt M o d em U .S C apita turn, ιίπ ο ν ό ί'χττα ι τη
Hi uvui tttiv μπχ^κιιν χρμα τω ν. α λ λά Hi a \> rί οτι η ττ λ τ ν τ α ία 04αμ<\ιοπικη
η ι ιΐη riv tu π ιο .Ύτμίχλοχη, π ιο .T im m , ,τΐι»(Ι<ιΟια. Α ν α φ ΐφ τ ι ιηιγχτχ<Μ μ/νιι:
• ΐ χ ι ΐ ' ν m i i |s ( i και «no τ ίφ τ λ ίώ ν λ ι \ η*»0ιη μι γ ά λ ω ν Α ι ι ^ ι ω τ ι χ ώ ν α λ λ α ­
γών. τ ο ν ι χ ι η ν τ α π s r p i e n d το ιη>νηϋ«ιμίνι) ο ικ ο ν ο μ ικ ό χ ν κ λ ο χ α ι ίχ ο ν ν
«r/χ α λ ια ο ιι τις η γ ιτ ικ τ ; M u i m i i m i W ; X»Vr > Η α ν ά λ ο ο η α ιιτω ν των n r·
1«οόων. Λ«η· ro n o C o v ra i «ηη ικ*<ιμκι τη : β ιο μ η χ α ν ικ ή ς π α ρ α γ ω γ ή ς. τ'φιχχτν
«ττην τπιφαντ κ ι tic Ht»i\ htc γ ια "τ ι« ·; μ αχ^κινς χ ι·χ λ ο ν ς“ ju h · ο νν Α ίο ν τα ι μτ
το ρ ω α ο ο ικ ονομ ολόγο Κ οντ^χιτιτη II τ(ΊΤχονοα. ό μ ω ς. ί χ α ^ χ ο τ ι χ η χ<Ηοη
πνιι» τ»ο ΤΓ^κτλοχη. ,τιο .τλ ιπ ια x«n S h i (VtHui c e n t ο τ ιχ ο Λ η τ ο τ τ άλλη x tn ’
χ«ν»ι ·ΤΜ» * ιχ ν .η η ν π α γ κ ό τ η ιια χ α π ιτ α λ ι.π ιχ η ο ιχ α ν ο μ ία - .11
Ιημτ^Ηΐ < χ π ιΛ οπίΓ ^η ο η μ α ο ια ν ιι ■/νΐϋ^Η^ιη'μτ τ«ι α ίτ ια της ΐΉ ίφ ϋ η ς τω ν
χρματων ι*νηλης κ αι χ α μ η λ η ς τ'ντα α η ς. τ ο χ ιΐ(ΐο α ή (Κ ΐ τω ν χ ρ μ α τω ν κ α ι την
.■ηκχιτπχη της ΛιιιΑιχαιΐΜ ΐ; τη ς α ν α π α ρ α γ ω γ ή ς τιη· χτφ αληίΐΗ ·. Έ χ τ ι ιΑιαί·
rrt ,r) οημαιπα vu y v u n i o n i i f τα χ ο ^ α χ η χ Η ΐη ιχ ά της d m ^ O p u m x ij; χ^ηοης.
λ*ιι · o rv o ftrv rv tii α π ό ι·γ η λ ό π . η η η π ο α ν τ^ ιγά ις, π ληΟ ω ριομ ό, νομ ιομ α τιχ /ς d u m i|i( ] ( f ;, Ιντα ιτη tujv ο ικ ο λ ο γ ικ ώ ν .t|* «βλημάτων. .τ ρ ι^ λ ή μ α τ α τξω ττμιχορ iVtvt ιομοτ· τω ν ιΐν ιιττ ττκ κ > μ τvuiv χω ^κΰν χ λ π . Κ ι α ϊ τ ό γ ια τ ί Τ'τοι
μπιιμορμτ να π ρ ο τ τ ο ιμ α ^ ο ιη ιτ τη ν τ ιιγ α τ ιχ ή τ α |η . το λ α ϊκ ό κ ίνη μ α γ ια την
(π τιμ ι τω,τιυη Γιον π ρ ο β λ η μ ά τ ω ν . Οχι τ ο ο ο o r r l h i x d r n i n r h o α λ λ ά , κ ύ ρ ια ,
ιπ ο ι τ ι π ι ό ο τω ν ο λ ο κ λ η ρ ω ο τ ω ν . τ η : Ε ιχ χ ο π α ιχ ή ς Ε νκκτης κ α ι της N o rth
AmcrKMfi F re e Amercement ( N A F T A ). π ο ι· Π Γ ίκ λ α μ β ά ν π μ τ χ ρ ι ιπ ιγ μ ι); Tic
ΙΙΙ1Λ . το ν Kick’d (Vi x m
M r£ ix o
t o

« ilA P H P U T I K £ £ Κ Ρ Ι Σ Ε Ι Σ

Ο N. KovTiNrmq ονομαοτ τις ftixt q αοτις nn* χι«χλοο μΐχ^χηροΟιαμί):
«ινα.τη·ξΐ)ς ανοόιχο χιιι κιιίΚκ*κχ.ι χνμα Πιο οοχττο, όμως. rivm να ονομαiirn χύμα ι^ηλιυν μιΟμών (ίνα,ττί'Ξη: και κ»·μα χ*ιμηλών (πΉμκή’ <ινα.τπ’ξης. γιατί ιπη μια ητκτη λαβαινπ χωρά αναπτνςη μτ τηρηλούς ρρΟμούς. χαι
οτην άλλη αναπτνξη μτ χαμηλοί*: ι«<·μ·«·;
Ο Ν. KovTixiTirif ouv/hro· το γτγ*»νι»ς ότ» το χνμα ι*νηλης έντασης χαι
το χνμα χαμηλης rvnitnjc όαιρκη 4Ο-Λ0 χρόνια μτ την ΠΓριαόιχη ανανίω«τη τον πάγιον χτηολαιοι*. το ι ·π»μο τ.τΓνΛττται or παραγωγιχτ ς Γ.τινΛι*υτις. παν cuoAiAovv μαχοοπιχίάτιηία π.χ αρΛτπτιχά «τοοτημοτα. οιΛηρο\π»μ ιχα Λιχτνα. μτγαλτς βιομηχανικίς χαταιίχιΐ’τ ; χλπ. ΕΑγάλι τπΰτης το
ο νμ π φ α ο μ α ότι α ντίς οι τ.ττνό ινπ ς οόηγτηΜαν οτην τναλλαγή μακρών
π*χηοΛων »*λλπνης χιςταλαιοί' χαι rnnnjc μαχ^κον ,ΤΓςκόΛων πλπητήοματος κ ιqoA aiov

31

Ι Μ Χ Ι Λ Λ Η I n o t H l« U M IO N « X / rrOUXMOto ΑΑΩ Ν

Η α ν π Α η γ η « » H | 8 i v tf llH H Xi I VU f k itf u t*i ||< u n i ) u v u lurv ( l u ^ i u i n ·
Kurt κ ρ ύ » t«v, ό ηλιιΛ η n u v κ ν μ ια ω ν χ α μ η λ ώ ν ^ ΐ μ ο ν α ν α χ τ ν ς η ς . < « .· O/j :
Τις π λ ι »v * > I tii v u «<»ie>.n»Mfu τη [ lu O n i ρ η tn x tu i n « ' α Κ ι ι κ ί κ η v u i =i
τ ό ζ ο υ μ ι IU η ιιιγ ιιμ ι v o ιΠ ιι t x u i d o Tiuv ,τ ιιρ ο γ ω /ικ ίι/ν 8 vyum ii .iy

mu

* 14· 1

γ ω γ ι χ ώ ν ι ί χ ι ο ι mV toll m u τη ν ά π ο ν η lul* T i i i j n x i n 1. v i^ u x o t- ix u u u i Au) » |
μ ί σ ο ς M i»vn
ι- π ο γ η u i n ' ; n ; u v tU M o ii; or ιΟ ν ιχ ο MU Λ οΜ νις
1 XU* 6 0 μ χ ο ρ ο ν μ ι v u όοι·μ· τις ι ρ ι ο ι ι ς π ο υ χ η ι η ι τιι ι λ ιιτ η μ ιι μ ί ι κ ι ιΠ ιι
ύ ρ * ο tin · Τ η ν α ν α γ κ α ιό τ η τ α μ ια ς χ( t u r n ; π ρ ά ο ι γ γ ΐι ΐ η ; ι ι χ ι ι ν ιπ ιιίη μ ο Μ ι <«
ιχ ιβ α τ ιχ ο * μ ί λ ι τ η τ ίς ι π η Ν ι ί ρ χ ι ι α tun· ο υ ζ η τ η ο ι ω ν ιττη Λ« m u

iu i

tin · Ι Ό Ι

• Ο χ ό χ λ ο ς ο η μ α ί ν υ (Χ α κ υ μ ιιν ο ιις ι π ι ι π λ α ΰ χ α r v o c p o o i w i κ μ ι τιιβ λ η τοι·
σ υ σ τ ή μ α τ ο ς - .τ ι ρ α τ η ρ ο ύ σ ι ι ό κ ι ι ι ι ρ α

u

χαΙ»η γη τη ς Γ .Α . Σ τιμύτ / v m u * τ’κμ

Χιΐ*1 ι η η ν ις.ΓΤ<ι£ομι ν η π ι ρ ίπ τ ω · τη χιιΜ ι χ ύ μ α ι ι χ ν ι κ ω ν IιΛΛιιγών 1 π ι η t p i 1
α λ λ α γ έ ς σ τ ο Λ Γ ό ο μ /ν ιΐ ο ικ ο ν ο μ ικ ό ι η σ τ η μ ιι σ τ ρ ίβ ο ν τ α ς πρ<*ς v r u . π υ ι ο η x u f x u if o p t t u t u σ ι π ό κ ι ο ρ γ ά ν ω σ η ς nuii τ ι χ ν ικ ή ς . *οι> ί χ σ υ ν ικ ιν σ υ ν ί π π α
τ ι ; π ο λ λ / ς κο* ν ω ν ι κι h μκ ι >ν<νμι κ ι ; α λ λ α γ έ ς » .
Β α σ ικ ή u v r itf e ιτη. ω ς γ ν ω σ τ ό ν , r tv rn η u v n O f σ η α ν α μ ι ο α ι τ η ; π α ρ α γ ω γ ιμ

; ό υ ν ύ μ η ς κ α ι τ ις π α ρ α γ ω γ ι κ έ ς σ χ ί σ ι ι ς . Ο Κ. M a p ; m r f a ΰ τ . μ ι Π |ν

α ν α χ ό λ υ γ η το*· ν ό μ ο ν Γ η ; π τ ω τ ικ ή ς τ ά σ η ς τ ο ν μ έ σ ο υ χ ικ ν κ τ τ ο ι· χ ι ρ ό ο υ ς .
ό τ ι m 't i j η α ν π ό ί ι τ η έ χ ια τ η ν τ ά ιιη v u ο ζ υ ν τ τ α ΐ. / V i f in ι ; ι Α η λ α ό ή ό τ ι ι ι ν ο ι
« ν α γ χ α ο μ ί ν ο ι ο ι χ α χ ι κ ό α ι .π ι '; v u p i λ τ ιω ν ο υ ν σ υ ν τ χ ώ ς τ ιι μ Λ > ι π α ρ α γ ω ­
γ ή ς κ α ι τ ις μ ι θό & σ υ ς τ η ς . Α ϊ τ ή ό μ ω ς η β ιλ τ ιω ιτ η ο Α η γ π « π η ν π τώ ιτη τ ο ν
μ έ σ ο ν π ο σ ο σ τ ο ύ χ έ ρ & ο ν ς.
Η τ ά σ η τ ο ν π ο σ ο σ τ ο ύ κ ίρ Α ο υ ς μ α κ ρ ο χ ρ ό ν ια

iiy u x At t it u i

α π ο μ ια ο ι ιρ α

γ τ γ ο ν ό τ α . π ο υ ο Λ η γ ο ύ ν σ τ η ν ά ν ο Α ο το** x o m n o i i χ έ ρ Α α υ ς . Ετιΐ* μ π ο ρ ο ν μ τ ν α Α α ιχ ρ ιν ο υ μ τ π ιρ ι ό Α ο υ ς * ιη · οΑ ηγοι*ν ιττη ν α ν ο Α ο το*· π ο σ ο σ τ ο ύ χ / ρ
όσος:
α ) Τ η ν π τ ρ ίο Α ο τ η ς κ α τ ά ρ γ η σ η ς τ η ς α π α γ ό ρ τ ν σ η ; τ ι σ α γ ω γ ή ς χ ρ ο η ιμ ω ν .
ό π ω ς τ ω ν σ ιτ η ρ ώ ν σ τ η ν Α γ γ λ ία , κ α ι τ η ς τ ξ α σ η τ ό α ιτ η ς «
τ ο υ τ λ τ ύ β Γ ρ ο υ α ν τ α γ ω ν ισ μ ο ύ

Α σ ό ν ίς ιπ ιπ ιΑ ο

Η π σ α γ ω γ ή η τ η ν ω ν τ ρ ο η ι μ ω ν σ η μ α ν ι τη ν

π τ ώ σ η τ η ς τ ιμ ή ς τ η ς ι ρ γ α τ ι χ ή ς Α ύ ν ιιμ η ς κ α ι κ α τ ά σ υ ν ^ π τ ια , α ν ς η σ η τ ο υ π ιν
σ ο σ τ σ ν κ ϊ ρ ό ο υ ς . Η Ν α ό ι κ α σ ι α α υ τ ή ιό α ο ό .η ρ ω ό η κ τ μ ι χ ρ ι τ ο 1 8 48 κ α ι α κ ο λ σ * ·θ η σ τ τ ο χ ν μ α ι-^-ηλής έ ν τ α σ η ς , π ο υ f k i o m E r α π ό τ ο ΙΚ4 ό ω ς τ ο ΙΚ ?0
Τ η ν π τ ρ ί ο ό ο 1 8 43 μ ύ χ ρ ι τ ο 1 8 4 8 . 8 η μ ιο ι\ ν ^ ή ό η κ ί κ α ι ο Ο ισ μ ό ς τ ω ν *τα ιρ ι ώ ν , .τ ο ν β ο ή θ η σ τ ν α γ ί ν π σ ο β α ρ ή σ ΐ',Ο ίΓ ^ ι* ω π ΐΗ η σ η x t * f « i j u o v .
| 1) Τ η ν π τ ρ ί ο ό ο τ η ς ό ι α μ ό ρ η υ κ τ η ; τ ο υ ι μ π ί ρ ι ο λ ι σ μ ο ύ μ τ τ η ν τ ξ α γ ω γ η
κ τ η α λ α ι ο υ σ τ « ν α π τ ν σ σ ό μ τ Υ ί ς χ ώ ρ τ ς . ό π ο υ η ο ρ γ α ν ι κ ή σ ι·νΟ ιιτη τ ο ν κ χ η κ ϋ κ ιίο υ τ ί ν α ι χ α μ η λ ή . Τ ο α-ττσ ^λχ*τμ α ή τ α ν ν α μ π ω ύ ι ι η ο ρ γ α ν ικ ή σ ΐΎ ό ισ η το*· χ τ φ α λ α ίο ι * σ τ ο σ**νολο κ α ι κ α τ ά 0 i * v 6 i t i a ν ' α ν ι β τ * τ ο π ο ι χ κ η ο
κ ^ ρ ό ο υ ς . Λ**τό τ ο π ρ ιτ τ ιτ ίς κ ρ α τ η σ Γ <*πό τ ο 1871 μ / χ ρ ι τ ο 1 8 9 0 . Μ τ τ ά <ΐρχι·
o r τ ο χ ύ μ α «>ηπ|λής ίν τ α ιτ η ς I 8 V 1 - 1 9 1 3 .
γ ) Τ η ν n r p * o 6 o τ η ς τ π ιτ ά χ ιτ α τ η ς τ ο υ τζίρο** το** χ * ·χ λ * χ μ ιρ * α χ ο υ χ ι η α λ α ι ο υ , π ο υ ή τ α ν « π σ τ Λ χ 'σ μ π τ η ς ρ α γ ό υ ι ι ι ; β τ λ η ίικ τ η ς σ τ α σ ι ι τ ι ή μ α τ α μ π α η ο ρ α ς χ α ι f π ι κ ο ι ν ω ν ί α ς , σ τ η ν τ ί χ ν ι χ ή τ η ς δ ι α ν ο μ ή ς χ α ι τ η ς τ π ισ χ τ ίΛ τ η ;

36

Χ Ω Τ Τ Α ΙΚ Α Π Π Ο Ι

W Xpowv ανανέωση; των αποθεμάτων. Η επίσπευση αιτη σημιαντ αύξη­
ση της ταχύτητας περιστροφής του κεφαλαίου. Κιπά συνέπεια μι το ίδιο
κεφαλαίο αποσπα περιοοστερη n r ριιξια και περιοοότεςχ» κέρδος Η δια­
δικασία ιητη αλοχληριοθηχΓ μέχρι το Ι*»50 και ακολούθησε το χνμιι ιγηλής έντασης 1951*73.
Το γτγονος « n o επιβεβαιώνει ο πίνακας που παρατίθεται στην επομι νη οιλιδα χαι αφορά την περίοδο IK49-N39 Για τη μεταπολεμική περίοδο
1951-73ιχ οοβιετιχοίμελετητις Α.Ι. Ιζιουμοφ χαι Β.Α Ποπόφ βεβαιώνουν
cm ιττη^ι ιγη λο ποσοστά κέρδους. * w στήριξε υγηλο ποσοστά ανόδου
της παραγωγής 1'
Στο σημείο αντο οφείλουμε να σημειώσουμε οτι εχει iv a δίκιο ο βελγος
οικονομολόγος Ε- Μαντελ που παρατηρεί cm η μετάβαση από το χι·μα
ιγηλης έντασης ιττο χι·μπ χαμηλης έντασης οφείλεται or εσωτερικούς εν­
δογενείς λόγους. ί*ώ δεν συμβαίνει το ίδιο για τη μπιίβαση ατό το κύμα
χαμηλης λ ο χύμα υφηλής /ντασης.
Ο Ε. Μαντίλ γράφει σιγχεχριμενα: ·Ε μη ς στεκόμαστε στην ανηληφη
ενός βασικά ασυμμετριχού ρνθμσυ στα μαχρά κύματα της καπιταλιστικής
αναπτί'ξης. στον ατοίο η πτώση (το πέρασμα α τό ενα επεκτατικό κύμα nr
rvn συσταλτικό) rιναι ενδογενής. rvui η άνοδος δεν rival αλλα πναι μάλλον εξαρτημένη ατό rxrivr; τις ριζικές αλλαγές οτο γενικό ιστορικό χαι
γεωγραφικό περιβάλλον t w καπιταλιστικού τροπου παραγωγής. τοι· μπο­
ύτι να πρσκαλέσει μια δυνατή χαι συνεχή άνοδο στο μέσο ποσοστό κέρ­
δους.1*
Από χτι χαι πέρα πρέπει να δούμε χαι την αντίθεση βάσης χαι εποιχοόομήματος. Στη φάση τον χρατιχομονοπωλιαχον καπιταλισμόν π.χ. το
κράτος αναλαμβάνει μια σειρά μεγάλων επιχειρήσεων. τον για διάφορους
λόγους παρουσιάζουν μικρό ποοοστό κέρδους ή και ζημιά. Επίσης το κρά­
τος εξασφαλίζει μέσα παραγωγής και υπηρεσίες οτα μονοπώλια κάτω από
το κόστος. Στην Ελλάδα π.χ. η ΔΕΗ διαθέτη το ρεύμα στην ΠΕΣ1ΝΕ or
τιμή πrρίπον ίση με το μισό κόστος. Στην ίδια κατεύθυνση κινείται χαι το
ξεπούλημα τοι’ κρατικού τομέα της οικονομίας στη σημερινή φάση ανά­
πτυξης της καπιταλιστικής οικονομίας, που έχει ως σκοπό να εξασφαλίσει
φτηνό σταθερό κιφάλαιο (οικόπεδα, εγκαταστάσεις. μηχανήματα κλπ.)
στα ιδιωτικά μονοπώλια.
Κιπά συνέπεια. η ανάγκη ανάπτυξης των πιιραγωγικών δυνάμεων επι­
βάλλει αλλαγές στο σύστημα παραγωγικών σχέσεων, μεικι στα πλαίσια
του ίδιον συστήματος: κατάργηση των παλιών μορφών κοινωνικής οργά­
νωσης και ρύθμιση της κοινωνικής παραγωγής, αλλαγές στις μορφές κοι­
νωνικής ιδιοκτησίας.
Ετσι ο οικονομικός μηχανισμός, πσν καθορίζεται από τις παραγωγικές
σχέσεις, μπορεί να υποστεί σημαντικές αλλαγές μέσα στα πλαίσια τον κα­
πιταλιστικόν σνστήματος. Αυτές ιχ τροποποιήσεις δεν γίνονται διαρκώς,
αλλά περιοδικά και αυτό συμβαίνει εξαιτίας της αδράνηας, που δείχνει το

rm n u x

m v n m m o v n

v x

im n u o ,« - »

Πίνακας: Π οσοατο χ ρ 6 ο υ ς στη βιομηχανία w * HfW I t 4 ^ 1939
«

4
1 *4 4

/<*

1 4 /1

II

ιχ ΐ*

14

1 *2 1

11

1 *6 0

η

1 4 /1

η

U 7V

14

142 Τ

π

1Μ 4

Μ

ι* :*

41

la w

15

1411

41

■« Μ

14

1 *1 1

42

1409

13

1911

11

1414

12

1 *1 7

1)

1414

CVjYf)

J u '.M p O Μ

11
Q * T W 1 , T h v f \ u v j fl^ fr

1*

I4 W
A io -

>■ I

σύστημα των χαρσγωγιχων ιτχίστων και to ιινη·η<κχο *tjxjuAiχτήμα .·».*·
to τξνκηρεττ i.
H ΛιαΛιχαοία τη; ΧροιΧιρμι'Τη; τον οο«»νομιχι«' μ η ^Ο νν·"' *βρ*·< t«·
χαρακτήρα κρίσης. °A,'VTK*K αλλαγής m> tiulkh· ιτιττττμκπ.·; wu ήοαανι
σπχής γέννησης τον Wov.
Η κράτη LTvvodrvrTdi irvmtKffιταα «.to λτιτσνργι**; &Μηαρηχ*ς στη
ΛταΛτκαιΐύι της ανίΜαριιγωγης Aiifltunt χωρά ίχατιμιαχη <mj\ u>t\»>.Tut
u ru jiriti στη ζήτηση χαι στην ^ τ η ο ^ κ ι to n μιιτων ,τ<ιραγωγης χαι τη.
Γργατιχής Λνναμης. Παρονοιαζονται ιΰμιπιι στις ημ»; wn N iitm » q i; ιΐη
νομισματική σηαίρα A m i όλη γινοντι« ιιιηη γι*ι την ι !ri{lp<i/Vi-v\W| t**o
μιβμιύν ανάκτνξης της νλιχής .κιρσγωγη; xiu τη; χ ν)ύ ιη ι\·ο ι; ton ιμ ,ιο
ςιτΐ'ματο/ν. Α ϊτό χαραχτρα tk a ru ^ M iti τσι<ς * n « rfim i ; τη; τ.νι νΛιτιχη;
όςκκτπχΗ0τητ<ις, ιό ο ς rivtii η αννγιι·ιτη της (vyavixi); ι*Μ(μι»ι ; τον κι
φαλαίόν και η πτιάση τον XMkxnw κίρόονς
Π(^.Τ(Ι να νχαγραμμόχινμι χαι στο σημείο α π ό στι ιχτος ια υ την >ιλ
λιτγή των χαραγωγικίι'ιν σχιστών. γιιι να :τριχ>ιιρμι*>ττιΧΎ ιιιτ ι; στο i .vlh ·
Λα τιιιν παραγωγικιά* Λανάρι ων χαι για τη Λημιιηνγία μια; νι ας Χοιοτητας
τρόπον παραγωγής ίχονμε χαι τνΛκίμιστς αλλαγές χαι μαλαπιι ιτημαντικές των παραγωγικών άχωστων μτ'ιχι ιηα πλαίσια tin· ιίχον σνστηιαπος
Τη μετατροπή. για παροΛτιγμα της αταμιχής καπιταλιστική; ιΑιαχτηιχας
o r μετοχική χαι παραπέρα τμημάτων της στ ιΛιοχτησία ται* αστικού xpuτσνς. ΕΛώ ηνοικά αλλάζονν <χ μορηις. όχι όμως χαι ο χαπααλίιτηχύς χα­
ρακτήρας της ιΛιπκτησίας τξαιτΐα; τον σνστήμπτος των σχιστών ιΝοχτη
οίας.
Η Λταρθρωτιχή κρίση Λείχνε» την αΛνναμάι πιιραπι'ρα ανόΛον της ιπκτν
νομίαζ χωρίς ριζικές αλλαγίς στην οικονομική Λωρβρωση *ον ιχτι Λημ»ομργηθτί. Στις ρτζικίς αλλαγές περιλαμβάνονται η χλαΛτχη Λομή της πα­
ραγωγής. το σύστημα ίχαχλαΛιχων χαι τεχνολογικών σχιστών, ο Λαθνής

Μ

κ ω ιτ λ ι κΛ/ηαι

χιηιφ/(ΐ«ιν<Χ' τη; ^ < γ ιιι« ι;. η μ ι\ν * ; οργάνωσης και δ α νΟννοη; Τη; at·
χοναμία;. ο μ ηχιηιιηιο; ρνόμιση; α τ ό την αγορά χαι το ψ ι π ι ;
Η κρίση ritfu v iv n m inm· η παλια οικονομική λομή r ^ r t n i o r (ΐνπΙΙκιη
μι τι; α ν ά γ κ ί; τη; ανιιπτν£η; των νέω ν παραγωγικών δννΰμε ων, αλλά δτν
π να ι ιτοιμη για ικ ϊ ιχ ι; ολληγτ;. Η a \ x n ( m τον ι '.Τιι^ ιλτικ; ι(ΐΜΠ|μιπο;
f ΛιΡνΧΐΐΗ'ντι την προσαρμογή χ«ιι τη μ π ιιβ α σ η o r ν έ ε ; σννθήχε;. Οταν
ιτι^χ.τχι η η παλια <ν«μη. η ιηαοιμστητα mm*; ρι<*μον; ιινόδον. η διαιαρ “ΧΠtu/V ι«γι\χύν και τη; νομκηιατικοπίιηω τικη; σ η α ιρ α ; η γενική οσγκι*1>* ι tiv n i ίΐιιΐμ ο η ; Η Ν(ΐ(ΐθ(Κιπιχη χ (χ ιη ζτπερνιέτιιι μονο τοττ. όταν η
παλια οικονομική \> μ η α ρ χ ίζ ο να υπ οχω ρεί. δ ίν ο ντα ; riai*Hf ριιι ιηην
«νιΐη νΞ η ν ίω ν κλάδων ΚΠ4 μορηω ν παραγω γή;.
Τα μακρα κύματα. το χι*μα ι*νηλων ρυθμών ανάπτυξη; χαι το κύμα χ α ­
μ η λ ά pvpufi ανάπτυξη;. Srv π ρέπ ει να θεω ρ ι^ντα ι σαν μια διαδικασία
τακτική; επισ τροηη; τον καπιταλισμού o r κάποια προηγούμενη κατάστα­
ση. αλλά σαν im N x u iT d ανάπτυξης tot· α τ ο τη μια ηαση ιηην άλλη
Α πό τα .παραπάνω π ρ έπ ει να βγάλουμε το γενικό συμπέρασμα o n or
διαρθρωτικέ ; κριοί ι ; είναι συμηn r ; μ< το ώ ω το καπιταλιστικό σύστημα
και εμφανίστηκαν με την εγκαθίδρυσή τον. Οφείλονται ιηην αντίθεση παprr^tiyixiiiv δυνάμεω ν χαι π α ρ α γω γικ ώ ν σχέσεω ν και την (εντιθεση τον
τροπον .ταραγω γή; με το ,τολτηκονομι χό εποικοδόμημα

ΤΑ ΚΥΛΙΑΤΛ ΧΑΜΗΛΩΝ ΚΑΙ ΥΨΗΛΟΝ ΡΥ Θ Μ ΟΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
Χ αμηλοί ρυθμοί 1750-1780
Πρ<>; το τέλος τον 18ου α ιώ να μια σ ειρά σημτενηκί; εφει*ρέοπ; βρήκαν
την εφαρμογή το ν ; ιηην πα ρ α γω γή αλλάζοντας ριζικά την ίδια τη δομή τη;
xihvuavi;. Αυτή η ΛιΠιΉκαιώ ι ονομάιττηκε r a d τον Ζέρομ Λντιίλφ Μπλίενκί
το INJ7 -βιομηχανική επανάσταση» χαι τον ό ρ ο τον καθιέρωσε αργότερα
ο u n a p t χ ό ς Α ρνολντ Τούμπι το JHHI). 1'την πραγμεετικότητα πρόκειται για
μια μ ακρόχρονη δ ια δικ α σ ία εεντιχατάιηειση; τη ; μυϊκή; δι*ναμη; τοι· αν·
θρω.τον γ ια την π α ρ α γω γή μι μ η χα νές τ ο ν κινούνται με ενέργεια.

Η δαιΛικαιτίιι αιτή άρχισε ιηην Αγγλία και ο πρό/το; ταμία; τη; παρα­
γωγή;. τον μεταμορφώθηκε Of βιομηχανία, ήταν ο τομέας τη; ι«φαγτουργίας. Η μέθοδος παραγωγή; τον αργαλειού, ποι» μι κείποιες μικροβεληιόσεις επέζησε ιτί τιχχιν; αιώνες. έδωσε τη θήτη τη; ιττ μηχανίς, οι οποίες
αύξησαν χεετακόρυφα την παραγωγή και μήωοαν δραιπικά το χιχπο; τον
προϊόντος. Το 1767. εφευρέθηκε η χλιιχττιχή μηχανή τον Χπργκρίβι;. γνωοτή με το όνομα «Τζένη-.γιπ λεπτά νήματα. Το 1769. εφει<ρέθηκε η μηχα­
νή «Αρχραιτ*. η ΠΛίχ'ιι λειτουργούσε με νερό, για χοντρά νήματα. Το 1775

fr * n n » M n i* m n / w u t t v * t u n itm n A r n c w

k *c *4

Vi

r*nv<tfc|M η ΜΊ7,ΓντΙ -KpOWTOV- *αλι μ* « 4. Ρvu. ι. v r - w ^ t i m . » *η
μ ι ιΤ ιι ΐν

Η |* ι ο μ η / α ι ι κ η ( ν α ν η Ο Τ ο ο η I w u * * » , , , , η ^

Η » '" » 0 » 7 * " ΐ ν ω ν μ ι ; . t l |

,u

X*J « < ι τ η μ ι τ . ι > ^ η χΓρ , η

j j

<

„ „ .« « >

« γ ϋ ι Ί u U n c; κληλιχς 11
Ο ι v r r< μ η χ α ν ι C ή « · « *«vM· u x < n p « ; κ α ι .n

t( / V w

, :.

, i rn r μι

l* « < n « χ ι ρ ι π t o o ; τ η ν τ ι μ η τ f. ι γ η . ** v ι ι ^ . ι ν t.« <ιτ···τ<··-μ< .

« V

« ι τ ι ς ιτ γ ιη η ϊικ η η τ

t.· .

Η .τ ι^ φ ιίΛ ) » ^ ιι< ·

α κ ι ιι· : ΐι^ η η ;

ΟΤΙ! ιΓ Τ ΙΤ Ιιι T ill·; ή H I ι ρ γ ι ΐ ι ί η μ Η ΐ ι μ* τ η ν n y . ι-ν ν »
m u

χ ί ρ ΐ ι ΐ tii)V ΐ μ , Τ ι ^ κ ι Α . Τ ω ν V / j u i n m p . , .

in

% Ί Μ « Ο τ ιχ ν ιτ η ; ι ι/ ι

t u Ν κ ο TUT' u r n t i i n ·

f*

γ ^ ·

u < -rt

f » ■ ··, / ι ·■ - ' f . ·ηί» -

-

ι,,,χ .

ΝΓηαλιικ > Xlll μτιχκιΐΊΝΐν VU llVl*ΧΤΤμν.Ι·ν TU l/H
Ν α λ ιγ ι

t.
I

τ ο Λ ·* .. t i «

T in * ; ( ί ο η ά ι π · ; t i n · . Τ ι·< κ ι ·> n u r u i i A u m , : n j ,

y

l > , ■%

TI^WTfl ray: l·» ·
χ ,η

1 , r « r . m , . . . · *01
<L- . j . - t , . t ' n ' f f "

fn » v 1 ρ γ ι ύ . ι ίων. Ρ η λ ιιΛ η xiirv μη/· ι ν η μ ι α - Ί ΐ T·»· / . . , « « · » , n ( . λ ι * · υ« » « - w
Ν ιΙ'λίιιΐ; M u την αΤΟλίΤη ι Χ ί λ κ γ ή T in · n » « v Π , , Λ, . t i ^ l 1 - ΐ ι χ ι I , If ·-Λ
Λ ιτή η Ν ιι Λιχιιιτιι η ιρ ν ιι ρ Ο κ ι ; α λλ α γί; ιηην ι ^μ ι « «η τη; » .ι'· <
νια ς και ίΤΤιι ιίΐΊντημιι των νϋμων Οι ττριορκτμ·* in.. (μ.τ·\Μ<· *αι im
τλπ*άτρα ανταγωνμιμο, sin· χαρακτηρίζΐΗ'ν τηι >uiv.n> iuil4i νη
ν
χιπ και ι . τ ι ζ ι ι ι · ν ι η η ν Τ Τ ρ ί ο Α ο τ η ; μ ιιν ιη < ( Χ Τ < η \Μ ΐ; uipum iu μ ιΰι μι την
τ Εκηιινιοη των ιη’νττχνιών
T rp iim irc μάζτ; μιτιιηιρκντικ μι τη fan α το την ιρ ν ιτ ιχ η ί·*ΐι·ν»’ m u
rpyrum iino τη; πόλη;, καίγονται χι/iiiiV ; { χν τ^ ιη ιτι >λιι νιι ιγ (.·*τηοατο.
ολόκληρα χωριά. Ο κατιταλιιηβίς χρη·>μονοι· m u ; iltuv»S« λ ι ι h u M |t i w i
μ /τρ α δημιουργία την ·λτγόμΓνη τρωτιιρχικη inn-viupriinp ι ;οοη«λ£μ>vtu; ητηνά Γργιτακιί χιρ οι. για ν' ιινι |Vuu 1 το τιηκνττο »ι pfcn·; Tu *'v»»<
χαμηλών p i-Ημιόν ιπαματόη . μι το .τιρ ιο μ ιι uvOMumwi ατά τη μιη«*«ι
χτονρα τοι· ττχνίτη μι τα ιρ,-ιιλι μι και τη μιτκη κινητήρια iV-νττμη ι*τη f’noμηχανία τομ χαττταλιιττή μτ τι; μηχαντ .τι*ι· κινούνται μι ιρνηχη ι μ ρ α m

Υ ψ η λ ο ί ρ ν θ μ ιη 1 7 * 1 -1 8 1 2

Η

η ιιιτ η

ιηττή χαρακηηΗ ΐιτιιι

α τ ο » · ν η > α ιν ; ρ Η * μ ι η · : ι η κ α ν ι η μ κ η ; u n i

. τ π ’ξ η ; . Τ ο Λ ι τ β ν ι 'ς τ μ - τ ι η η ι ι ι η ι ι ο ; π ν ι ι ι Τ ι ρ ι ι \ η ι ΐ μ ι ν ι ι . γ ι α τ ί κ ι χ κ ι ι ^ η τ ι ι ο
τ ρ ο τ π ί Γ Τ π η ι ο μ ο ; κ α ι τ ο Λ ό γ μ ιι - ν α ι Ί ά γ τ ΐ ί τ ι ρ ι ι ν η π ι ^ ι κ α ι ν α ι u n r u ι ;
λ ιγ ά τ τ ρ α ·.
Σ τ η B p f T i i v m . τ ο ν π 'ν α ι η τ ^ χ ί / τ η ^ ο μ η χ π ν τ κ η χ * '< κ » . α λ λ ι ί κ α ι m i ;

ί

λ ι ς χ ω ρ τ ; τ η ς Ε ι χ κ 'ΐ ^ ν · α η ρ '1 * m o ιο υ ι τ ι ^ η κ ο ο ι λ τ τ ^ ί ι ρ ο ; α ν τ ιτ γ ω ν μ η ιό ς .
* Ο τ α ν η Τ Γ χ ν ιχ ή T p u x « \ i c u i μ ι ιίη μ ιιν τ ίΜ ΐ ι ά μ α τ α m u n u h r i 4 « i v « m 1 u m
Ι \χ « ιη μ ... η

ιττη ν ν ι 4 - Γ ρ ιγ ιια ιτ η τ ιι l i n n T m v i μ ι γ ι ΰ η ,τιη· ιη η ν

1

ιτ .η ν ί

u/ ν τ ι τ ο ν χ ι ιτ ιτ ιιλ ι ιτ τ η ν α ι ι ι ϋ ί γ ι ι γ Μ τη ν τ ι ι τ ι χ π J u r f v i γ ι ι ι v u μ τ · ν η > η > v u i n u H ii « η η ι
ι ι γ ι η ν ι Κ ι α ά |·η ·ν Τ τιι« ι ο » η ν τ ι ι κ τ ι ΐ ι ι ο η m -τη Λ τν κ ι ρ τ ι η »W«*| i h i η νΤ α τ ι χ ί ι Α ι η ι ι ι π
ο ά γ τ τ ω α ί α ν ι ϊ α ν τ λ τ ι τ ι ι ι ο ι η ^ \ η » > ς f l u · μ η χ ιιν ι* ι< ι ΐ η - π ι · ; ά » α ν α η ι η ΐ w u ιΐ'·£ η
Hin <v i n μ ιιΐΗ ιιί

κ ιιι

Τ·ι μ ι ι η η α ϊ μ ι η ι ι . γ ι ι ι ν α Λ η μ ιο ι ν γ η β ι ι u f < \ n x < < ι» η « α ο ς « '* « · *■ '

im n - v i n ( ψ ι η ρ ι ; τ ρ ο ς τ α χ ά τ ω ·*

40

Κληηοί

ενώ υτ διείλνίς επίπεδο συμβαίνει ακριβώς το ειντίϋπο. Για ν’ ανοίξει ο
δρόμος στις εξαγωγές χρησιμοποιούνται οι ιπρεποί χιιι οι πολεμικοί στό­
λοι. I t όλη ««ντ»ι την περίοδο όλες οι χώρες τη; Ευρώπης μπλέκονται οι
ατί'λι ιωτους εμπορικούς πολέμους. στους οποίους πρωταγωνιστούν οι
ισχιχχπ τη; εποχής; η Βρεεανία και η Γαλλία.
Είναι χαρακτηριστικό ότι προς το τέλος της περιόδου t« περισσότερα
βρετανικά προιόντσ μπαίνουν μόνο λαθραία στη Γαλλία, πολλά απ’ από
ίκα μέσον τη; Κωνσταντινούπολη;. Ουοιαστιχά, η ηπειρωτική Ευρώπη
βρίσκεται οι κεπάσταση πολιορκίας από οικονομική άπονη κ° ι ελάχιστα
προϊόντα επιτρέπεται να μπαίνουν ατό τη Βρετανία και τις αποικίες της.
Σ' a n d τα προϊόντα επιβάλλονται νγηλυί δασμοί, κατάσχονται ολόκληρες
αποθήκες με λαθραία εμπορεύματα και όλοι οι Βρετανοί τεχνίτες, που
συλλαμβάνονται να εργάζονται μέσα στην αποκρατορία του Νιαολέοντα,
καταδικάζονται σε θάνατο -δια τη; πνράς οε κοινή Βέα».

Η Βρετανία κυρίαρχη στις θάλασσες και πλούσια σε αποθέματα χρυ­
σού, έχει ανάγκη από tu τρόη ιμα, που παράγουν οι χώρες τη; ηπειρωτική;
Ευρώπη;, όπως έχει ανάγκη να πουλήσει σ’ αντε'ς τα προϊόντα τη; και τα
προϊόντατων αποικιών τη;.
Στη φάση αυτή έχουμε γρήγορη ανάπτυξη και εφαρμσγή των ειγευρέσε­
ων και των ανακαλϋνεων τη; προηγούμενη; περιόδου και η τεχνολογική
πρόοδος προχωρεί ιικύμη περιοούτερο. Το 1784κάνει την εμφάνισή του ο
μηχανικό; αργαλειός. Η ανάπτυξη ιη; υφαντουργίας γίνεται παράλληλα
με την πρόοδο σε αντΰποιχονς τομείς τη; χημικής βιομΐ)χανία;. τη λεύκαν­
ση κτιι τη βαφή. Οι εφευρέσεις των τεχνικών υλών βαφή; βρίσκουν πλατιά
εφαρμογή στα 1790. Ο Γουίλιαμ Νίκολοον κατασκευάζει επη Βρπιινίατην
πρώτη μηχανή, που τυπώνει σχέδια και χρώματα πάνω σε βαμβακερά
ιη άσματα, ενώ την ίδια χρονιά στην ίδια χιϋρα ο Τάμα; Σαΐνι παρουσιά­
ζει την πρώτη ραπτομηχανή. Το 1789, η γλυκερίνη και το 1791, η κατα­
σκευή του πρώτου εργοστασίου παραγωγής σόδα; δίνουν νέα ώθηση στη
χημική βιομηχανία. Είναι χαρακτηριστικό; ο πίνακας 1 που δείχνει το
λυώοιμυ χποσίδερου στη Βρετανία σε χιλιάδες τόνους:
Η ανάπτυξη της μεταλλουργία; αλλά ακόμη περισσότερο η εφεύρεση
nj; ατμομηχανή; του Watt δίνει νέα ώθηση στην ανΟρακοβιομηχανια. Στις
Πίνακας 1
1740
1778

683

1780
1806

125.1
25SJ2

I7 J

Πηγή: Ν Κοντροτιεψ, - Μεγάλοι κοίλοι (ΧΛ*Μρίος·, ΠεριΟίνιΟ Ζητήματα συγκυρίας. τΟμ

1.1925 οελ. 50 (στα ρωσίΛΟ)

41

ItPOTUlKH IN O IH ΙΗΑΗΤΌΝ ION t Y tC fU kO H AAf3H

ΗίΙΛ to 1786-87 δοκιμάζεται ίο πρώτο σ^κμις λ*.ά' m t ίται μ ι ατμύ χ ω
I7V5 wivii την εμφάνιση too to πρώτο ινδρανλικό πιεστήριο και ίνη χρυνι>
αργότερα η λιθογραφία. 7ο 1800 ο A ij(άντρο Βόλια φτιάχνιι ιην πρώτη
ηλεκτρική μπαταρία. Την ίδια
ο βρπανός ΙΥτοαρη Τρτ μαΐι* wn<iσχειάζι ι rtjv πρώτη <ιτμομη/ανη υψηλή; πύσης.
Η ατμομηχανή τον Wall five» ίοως το σημαντικόττ ρογεγονός τη; ιλοχής. Α χ ό τα μέσα τη; δεκαετία; τον I7W) ‘ΐρχίζιι η χαταοκειη πτμυμηχανών κιιτά δεκάδες wa παράλληλα αυξάνεται χω η ιπποδύναμη λλ*· όπως
δείχνει υ πίνακας 2.

Πίνακας 2

1775-1785
1785-1795
1795-1800

Αριθμός
μηχανών

ΐοχός
σι Ιππους

66
144
79

1238
2009
1296

1‘Ί Κ

όροςαράΐμ·'ν
μηχανών το

•ν ίππους
to χρόνο

6.6
14.4
Ι5Λ

123.8
2W.9
2592

Πηνή:Ν- Κοντράτα^. -Μεγάλοι κύκλο» coyκύριος-, Περ*οδ^ό Ζ ητή ματα Λγκερος.

τΟμ. 1, 1925. σελ. 50.
Είναι αυτονόητο ότι η rtfαρμογή των- ατμομηχανών παρουσιάστηκε οου
πολύ δυνατή νεα ώθηση στην ανάπτυξη όλη; τη; οικονομικής ζωής, ιδιαίτέρα τη; ανθρακοβιομηχανίας, τη; μεταλλουργίας. τη; υφαντουργίας, των
μεταφορών κλπ.
Τα δεδομένα, πον «ναφερθηκαν μέχρι τώρα, για τη βιομηχανική επανά­
σταση αφορούν την Αγγλία. Εν τοότοις ανάλογα προτσές ίχονμε, αν και
πολύ αργότερα, και στη Γαλλία και οε πολλές χώρες.
Από τα παραπάνω γίνεται φανερό ότι από το 1781 παρατηρείται μια
πραγματική αναζωογόννηση και ότι το κι;μα υψηλών ρυθμών ανάπτυξης
συμπίπτει με το αποκορύφωμα της βιομηχανική; επανάστασης, με το απο­
κορύφωμα σημαντικών και βαθιών αλλαγών.
Χαμηλοί ρυθμοί 1815-1848
Η νέα τεχνολογία ίων κλωστηρίων και υφαντουργείων, η πλατιά χρησιμοποίηαη των ατμομηχανών, η εμφάνιση τη; ατμάμαξας και των σιδηρο­
δρόμων μεγάλωσαν ακόμη περισσότερο τις δυνατότητες της βιομηχανίας
και άξοναν στο έπακρο την αντίθεση ανάμεσα στην ανάγκη για ευρύτερε;

ΚΩΙ 7Α Ϊ ΚΑΡΠΟΙ

47

ιιγ ιν ίί χατίΐνιΐλίΐΜτη; x«ti την πολιτική τοι· προοιατευταιμιιν, που ακολουΗουοαν
x « \ » f ο xiCTiwXumxik οικονομικό; μηχανιομο; cnayt
v‘ ονταποκρι νέτοι ιηο επίπεδο αναπτνΞη; των παραγυτγικιύν δυνάμεων,
Έτο» f7uιβτ χιήρα μια μακρόχρονη ιπαοιμότητα «τη) διάρκεια της οποίας
cmtnyi^thfKr η πολιτική πάλη για το άνοιγμα των εξωτερικών αγορών, για
την κατάργηνίη τοι· προατιιιευτιομον. 1 ' αυτή την περίοδο, το 184V, εγινε η
κ α τ ιίρ γ η ο η οτη Βουτάνιο του νομοί· για την «παγόρευοη ποαγω γη; οιτη*
ρων. Vim (vt απ’ αυτό η μια μετά την ιίλλη οι χώρες μπαίνουν ιτ’ α π ό το
δρόμο. δηλαδή του οχετικά ελεύθερου αντογωνιαμού, τόπο ιπιι εοωτερίκό
ιχκι και ιπ«> διι Ονε; εμπορία.
Στο διάστημα αυτή; τη; μακρόχρονη; ιττασιμστητιι; είχαμε πείρά τεχνι­
κών εηε υρισίων, Ανάμεσα o' it π ε ς μπορεί ν ' αναηερΟούν η εηεύρεοη
του ιπροβιληυ, η κατασκευή του π(νότου αυτοκινήτου, η ιηεύρεση του τη*
λ^γραηου και τη; η,’ΐκαμινου, η πρώτη κατασκευή θεριστική; μιρ/ανή;, η
εξεύρεση τη; περιστρ ιζ ικ ή ; πρέσας κλπ.
Ενδεικτικά για Tiyv αΥΐίπτυξη των πεηταγωγικιύν δι»νάμεων rivcu η μεγά­
λη ανάπτυξη t u iv σιδηροδρόμων. Έτσι έχουμε για t t jv Αγγλία:

Πίνακας 3

Ετος
IS44
ΙΜί.
IMS

NlUYfW u; Εκταοη δικτινυ α χλμ.
17
:i4.s
217
1016
.17
5127

η η ϊή ; Η Κοπρύτα^. ·ΜίγαΙοι *ο·Αοι c„vu£-a<-. Πίρΐο&*ο Ζητήματα Σι/γ*υρό<.
1925. τόμ 1. CtX 51.

Αλλα και ι π η Γαλλία και στις Η Π Α ιπει τέλη του ΙΚ30 και ΙΝ40 είχαμε
ιτημαντική αύξηση τη; κατασκευή; σι5ηρο\χ>μ(ιΛ.

Πινακος 4
Έη<

<Χ>Λ*<
21
497
30S1

IS30

1$40
ISJ0
Π η γη .

1αλλια

ΗίΙΑ
Ιμιλνι)
21
:s is
<*CI

Ν Κο.τραπε?. «Μεγάλοι · ι *Α λ oo>»uρίας·. Περιοδ«ο Ζ η τ ή μ α τ α Γο·ν«ι*>ο<·.

1925 τομ. ι. σεΑ. 51

n'f-OriAJXH fNOJH tNANfOri TO* t r ΡΟΠΑΛΟ* M O *

Από το 1ϋ30 προχωράει
ιδιαίτερα ατμοκίνητου.

ij κατασκευή

43

μεγάλου ι μπαροαιύ κτητικού mu

ΐΐο διάστημα ΙΟTOΙ.ΐίοη;. fl'/ίχμι ανακάλίγη X(H*00^<l(KilVΐδαφών
ιπην Καλιφόρνια και την Αυστραλία με αποτέλεσμα vn υπάρξει σημαντική
εξόρυξη χ^ΗΊΗΐΓ*.
11 ετήσια παγκόσμια παραγωγέ) χρυσού ήταν ίση μι 2θ2*9 χά^ίγραμμα
m u ΙΗ31-ΙΚ40, ανέβηκι imi 54.754 χιλιόγραμμα mu 1Κ4|·|85θκαι 199.388
χιλιόγραμμα «πο 1851-1860. Am j η αύξηση τη; εΞόρυξη' χρυσού τελικά
αποδείχτηκτ πολύ μεγάλος παράγοντα; γιο το επίπεδο tujv τιμών χιιι την
οικονομική ζωή.
Από τα παραπάνω, είναι φανερό ότι υπάρχι« ανάπτυξη των παραγωγι­
κών δυνάμεων και ιττη φάση αϊτού του κύματος χαμηλών ρυθμών ανάπτυξηΐ. κάτι ,τιιιι π'ναι χαρακτηριστικό για τον κατιτί άτομό.
Από την άλλη μεριά, υπήρΞ* περιορισμένη αύίΐμτη τη; παραγωγής. πον
οφείλεται ιπο γεγονός ότι η αγορά ήταν περιορισμένη ι cuiTia; too προ­
στατευτισμού, τη; ιπομική; μορφής των επιχείρησε ων και τον πιρΐι»ρισμένου διαθέσιμου κεφτάκιίου.
Λιτή η αντίφαση λύθηκε τελικά με την κατάργηση tov προστατεε-ηομού
και την καθιέρωση τον θεσμου των μετοχικών εταιριών, τον έδωσε τη δυνισάτητα μεγάλης ιΛτκεντρωτυίησης κεφαλαίου m i; επιχειρήσεις.
Υνηλοί ρυθμοί 1849-1870
Ο Φρ. Ένγκτλς εγραητ γιει την περίοδο πιτή: «Όλη τα προηγούμενα
δημιουργήματα... έγιναν μηδέν σε σύγκριση με την τεράστια ανάπτυξη τη;
ππραγο/γής ιττην εικοσαετία 1850-1870 με τον; καταθλατικούς αριθμόν;
των εξαγωγών και εισαγωγών, του πλούτου που ιηνσωρευύτιεν «τα χέρια
των κε φιό-αιοκρεπών...·»17
Η καθιέριοση πραγματικά του ανταγωνισμού και στο διεθνές εμπόριο
κι'·ραι και σ' ένα βαθμό η καθιέρωση του θεσμοί' των μετοχικών εταιριών
άνοιξεεν νέους ορίζοντε ς στην ανάπτυξη του καπιταλισμόν.
Η καθιέρωση αυτού ίου μοντέλου άνοιξε νέους ορίζοντες για τη σνσοώρπιτη του κεφαλαίου: Ο όγκος τη; παγκόσμιας παρα-μυγή; ετοίμων προϊ­
όντων αυξήθηκε κατά 4J rr το χρόνο, τη; παραγωγής τη; εξοριησική; |3ιομηχανίας κατά 6.2Γτ. ενώ του εξωτερικού εμπορίου κατά 5Cf .,Κ
Στην περίοδο ειυτή επίσης παρατηρείται μια πρωτοφανή; άνοδος ίων
εφευρέσεων και τη; τεχνολογικής χρησιμοποίηση; του;: πλατιά χρησιμο­
ποίηση του ηλεκτρισμού» του τηλεφώνου, του κινητήρα εσωτερική; καύση;
κλπ.
Πάνιυ σ' αυτή την τελειοποίηση αναπτύσσονται ορμητικά νέοι κλάδοι,
ποι* επιτρέπουν τη μονοπώληση της αγοράς. Η σιγ/έντρωση της παραγω­
γή; και τοι» κεφαλαίου αναπτύσσονται με πρωτοφανείς ρυθμού;. Η κιηνωνικοποίηση ανέβηκε σε τέτοια βαθμίδα, που η αυθόρμητη ρύθμιση της

44

ΚΩΙΙΛΙ ΚΑΠΡΟΙ

<*γορας ύπαγε ν<> ικανοποιεί τις ιτγύγκες της μηχανοποιημένης πιιρτιγιιι-

rfe·
Η μεγάλη επιχείρηση χρειάζεται ευρύτερες και σπιάερές αγορές καταναλυκή; χαύώς και ϊγγνημένις μαζικέςπραμηίίιιες tic πρώτες όλες, καύσι­
μα, υλικά και ημιχατεργασμενα πρικόντα. Λιτό σημειίνι ι ότι μτ π|ν αύξηση
Π); συγκέντρωσης τιΜ' χιηιιλαίου αυξάνει και t| ανάγκη για μι γαλύτερη
ιτταΙΙι ρότηυι των οικονομικών δεσμών των μεγιίλωΥ επιχειρήσεων, τόσο μι
ιοος προμηθευτές μέσων παραγωγής. όσο xui με τους αγοραστές της τελι­
κή; παραγωγής. Κι α π ό το επιτυγχάνουν μονοπωλώντας τόσο τις αγορές
κατανιάειιση; τνοο χαι τις πηγές των ειπαραίτητων μίμων παραγωγής.
Παράλληλα η ραγδαία ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων αύξησε
την οργανική ιποΗι ιπ| ton χεηειλαίου, που είχε ως αποτέλετηια την πτώση
του jttwiKJTov κέρδους.

Χαμηλοί ροβμοί 187Μ890
Η εμηάνιιτη των μονοπωλίων δκπάριιξε ειιετόητά τη λειτουργία του μηχονωμού του εμπορικού «ντειγωνισμοι*. Το κλασικό μοντέλο τοο κεστιταλιοιικοί οικονομικού μηχαηομοΟ και πριν <ιπ' όλο στο εοωτερικό καϋε χώ­
ρας. γύρω ιΐτιι JN70. (Ιρισκόταν στ καιάρρε ικιη.
Ατό τις αρχίς too 1871 αρχίζει μια νέα διαρθρωτική κρίση που κρατηοε
ως το 1890. Τσ πικκκπσ αιτίπτυξης τοο ΛΕΠ των 16 προηγμένων καπιταλι­
στικών χωρών με (Ιάιτη τον πίνακα 5 ήταν 3.6*7?· το χρόνο.
Στην πσρτία αυτής της κρίσης γεννιέται ένα νέο μοντέλο, που περιλαμ­
βάνει και τον ελεύθερο ανταγωνισμό και τις μονοπωλιακέ; ρυθμίοπς. Ο
H I Λένιν σημείωσε: -Ο-παλεό; καπιταλισμός. ο καπιταλισμός τοο ελ-εύθεροο ανταγωνισμού μτ τον απαραίτητο γ ί αυτόν ρυθμιστή, τσ χρηματιστή­
ριο. περνάει στο παρελθόν. Στη θέση του ήρθε ο νέος καπιταλισμός, που
έχτι πάνω του ξεκάθαρα τα γνωρίσματα τνός μεταβλητού φαινομένου, κά­
ποιου μείγματος ελεΟθερουανταγωνισμού και μονοπωλίου-,ιν
Η δημιουργία των μονοπωλίων και η σύμφυση τσυ βιομηχανικού μτ το
ιραπεζιηκο κεφάλαιο συνέβαλ.ε ειποφεισιιτηχά στην εξαγωγή κεφαλαίου
στις ανατητισόμενες χώρες, όπου η οργανική σύνθεση του κεφαλαίου εί­
ναι χαμηλή και κατά συνέπεια το πικιοσιό κέρδους ιψηλό.
Ανάμεσα στις τεχνικές εφευρέσεις αυτής της περιόδου μπορούμε να ση­
μειώσουμε σαν πιο βασικές την αντλία κενού, τη μηχανή για τη λήιγη αμ­
μωνίας, το τρυπάνι, το μοτέρ αέρα, τη μεταβίβαση ηλεκτρισμού με συνεχές
ρεύμα. το ηλεκτρικό τηλέφωνο κλπ.
Οι επιτυχίες της τεχνικής του 1871-90 γρήγορα βρήκαν πλατια εφαρμο­
γή iml βιομηχανική πρακτική Ιδιαίτερα, βαθιά μεταβολή παρατηρείται
στην περιοχή τη; χημικής και ηλεκτροτεχνικής βιομηχεινίας. Η εησρμογή
tov ηλεκτρισμού πέρασε στους ηλεκτροκινητήρες, στην εποχή του φωτισμου και των τηλεπικοινωνιών.

Π ί ν α κ ο ς 5 : Ε τ ή σ ι ο π ο σ ο σ τ ά α ν ά π τ υ ξ η ς σ τ ο σ ι/ ν ο λ ικ ώ Α Ι Π
τω ν 1 6 χ ω ρ ώ ν * 1 8 7 1 * 1 9 8 1

1X71
1872
1X73
1X74
1X75
1876
1Κ77
1878
1X79
ΙΧΜ)
ικχι
m

2

1883
1ΚΚ4
1ΧΚ5
1SW>
1887
1888
1889
1890
1891
1892
1893
1894
1893
18%
1697
1898
1899
1900
1901
1902
1903
1904
1905
1906
1907
1908

3.1
42
U
4.0
2,6
0.6
2.2
2J
1.1
4.3

3,0
ΙΑ
1.1
1.5
3.0
3.4
ΙΑ
3.7
4.2
1.9
3.4
•1.0
Ζ4
5.1
U
3.1
5.1
4.5
2.6
3.7
12

3.5
1.1
3.8
6.7

-3.7

IV/ί
1910
1911
1912
1913

hj,

1914
1915
1916
1917
19ΙΧ
1919
1920
1921
1922
1923
1924
1925
192*
1927
1928
1929
1930
1931
1932
1933
1934
1935
1936
1937
1938
1939
1940
1941
1942
1943
1944
1945

■ tj

12

Ι.ί

42

im
1947
194*
1949

95
2.9
U
3.9

IV50
1951
1952
1V5J
1954
IV55
1956
1957
195%
1959
I960
IVOl
1962
1963
1964
1965
196/4
1%7
|96X
1969
1970
1971
1972
1973

ij
7.1
4.0

1974
1975
1976
1977
1978
1979
1980
198!

0.4
•06
5.4
3.S
4.0
3.4
1J
IZ

is

-12
2>
-22
■0.1
0.1
G.5
54)
i2

4.1
3.4
3.0
3.1
4J
■5.4
•5.7
-7.1
1.2
*2

7,7
5.4
21
SX

ΙΟ
70
0.7
7.0
2.4
■0J

52

1J
tjt

3.7
52
12

5A
4.9
4.5
5.2
4.X
*2
52

5.5
4.0
5A
5.4
JA
3.6
5.5
6.2

Πηγη: Angus Matfson. Prunes cl CafiAJhat Dttdcpmcni, ocA 86
* Oi 16 χω ρίς, civex: Αυστραλία. Αυστρία. Βέλγιο, Κανοδάς. Δα,ια. Ο Λ α.Λ χ Γαλλία.
Γερμάνιο. Ιταλία. Ισπανία. Ολλανδία. Νορβηγία. Σουη&α. Ηνωμένο Βασιλ&ο «ο ΗΠΑ

46

k O J 7 A J Κ ΑΡΠ Ο Ι

H κρίση του |Κ71-'*Ι οδήγηοτ τον καπιταλισμό «uni το πρυμυνο.πιιιλιακό
ιπ ά δ ιο « ο στάδιο του μονοπωλιακού καπιταλισμού. οτον ιμπι ρι ολισμό.

Υ νηλοί ρυθμοί 1S9M9I3
Ο Γχσνγχρονισιισ; xui *| uv<κηγκροτηση τη; καπιταλιστική; οικονομία;
Airrpi'vr tic δυνατότητες αναζωογόννηση; τη; οικονομία;. Από το 1h'J 11913 το ποςκκπό ανάπτυξη; μτ |U«n| τον πίνακα 5 ήταν 2,9'ί το χρόνο.
Παράλληλα υπήρξε μια έντονη κοινωνικοποίηση τη ; π α ρ α γω γή ; μτ
αποτελιομα καί να μην μπορούν να εξαοηχιλιστούν οι ιιπίΐραίτητε; κλαδι­
κό; και rdaqroa; αναλογίες. (Λεν μπορεί να γίνει λόγος πια για λύση προ­
βλημάτων, άπω; η μαζική κατάρτιση στελεχών υη·ηλή; εξειδίκευση; και η
ανάπτυξη του επιστημονικού δυναμικού τη; κάθε χώρας).
Ταιτοχρσνα ?) αυξανόμενη δύναμη των χωριστών μονοπωλίων, που κα­
ταπατούν τα κοινωνικά ιη·μ<γτρο\πα και «ρνούνται τΐ| δημοκρατία o r όλα
τα επίπεδα, έθεσε οξύτερα το θέμα τη; χαλιναγώγησης αυτών των μεγαθηρίωτ·.
Η ανεξέλεγκτη δράση των μονοπωλίων, με ττ]ν επαναοτατική ε'κρηξη
tmj Ρωσία και τ»] νίκη τη; π ρολεταριακή; Ο κ τω βρ ια νή ; Επανάστασης,
i'UfOf στην ημερήσια διάταξη το θέμα τη; ρύθμιση; τ η ; οικονομίας από το
κράτος-

Χαμηλοί ρυθμοί 1914-1950

Στην περίοδο αυτή τε'θηκε με οξύτητα το πρόβλημα τη; ανάληψης από
το κράτος ορισμένων κλάδων, που είχαν χαμηλό ποσοστό κέρδους, όπως
ιμ σιδηρόδρομοι, η παραγωγή ηλεκτρικού ρεύματος κλπ„ ώστε να ανε'βει
το ποσοστά κέρδους στους κλάδους του ιδιωτικού τομέα.
Επίση; εττη φάση αιτί) ήταν αναγκαία η παρέμβαση του κράτους στη
ρύθμιση της απασχόλησης και της ανεργίας, έτσι ώστε να μη βρίσκονται
σε κίνδυνο όχι τα επιμερους μονοπώλια αλλά το σύστημα ως σύνολο.
Τέλος, ήταν επιτακτική ανάγκη να λυθεί το πρόβλημα της δημιουργίας
επιστημονικού δυναμικού υψηλής εξειδίκευσης, που δεν μπορούσε να λύ­
σει χωριστά το κάθε μονοπώλιο. A n d μόνο το κράτος μπορούσε να το ψε'ρει με επιτυχία σε .τέρας.
Η ανάμειξη όμως του κράτους στην οικονομία έρχεται σε αντίθεοι) με
την ίδια Π) βάση της ιδιωτικής επιχειρηματικής πρωτοβουλίας. Η αντίθεοι)
αυτή σήμανε νέα κρίση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Έτσι
εχουμε νέα διαρθρωτική κρίση.
Σύμφωνα με τον πίνακα 6 η αύξηση του ΑΕΠ του Βελγίου ήταν 1,0%,
της δ ανίας 2,1%, της Γαλλίας 0,7%, της Γερμανίας 1,2% κλπ. το χρόνο.
Η κρίση του 1914-1950 οδήγησε στη διαμόρφωση του κρατικομονοπωλιακου καπιταλισμού.

( Τ

1Ά ΐ ί t I I

re »

ίο ί I

H * IjH Μ , 'Λ

4/

Π ίν ο ^ ο ς 6 : Ρ υ Β μ & ί ι τ ή α ·ο ς ο ν α η τ ιι ΐ/ ι ; ti-u W O 191 5 · ί Λ

μι λ ιιο
•ΤΑΜΑ
ΓΛΛ Μ Λ
Ι Ι Ι ’ΜΑΜΑ
ΓΓΑΛΙΑ
OA.VAN.M A

N O n tlll ΙΑ
ΪΟ Μ ΙΛ ΙΛ

Μ. μ ΐΊ Π ΑΜΛ
141ΙΑ
ΚΑΝΑΔΑ*

ι<α ι V)
III
>I
a?
U
Ιό
2,1
2.7
22
1,7
2.9
2*

Π ηγή' W Μ Scjrnm i·# . Τ.':*' frifpfrjfftim J Γ .:t

Μ
Μ
Τ.Ι*
5>
4 ■#
13
1,1
IJ>
12
ϊ.**
τ 'J ~<** Ι>11, Π, .->3*:

j

1

Υψηλοί μιΌμιιί 1951-1973
Η αλλαγή του καπιταλιιττοβού οικονομικοί' μ'ν/.τΛ.ΐμ. ·ύ ιιάΊχλη^,Αΐη*»
μόλις στα τέλη της δεκαετίας του 194(1 μι την Γμηάνιση mi· \ ι <>ν μ,Λ-η ολ ·
Ατπό έχει μια περίπλοκη εσωτερική αντις επική δωρΗρι «τη *ν tpia iru.ii ■
δα: έχουμε ιο υποσύστημα τη; εμπορική; <ιντΐΓμιινι«πικη; ριΌμιση;. π·>ι·
λειτουργεί τόπι» μέσα ιπ α πλαίσια των ι th r/.. ιν οικονομιών . μ, >■/.,u δ α ΙΗ'ιίι;. Σ ’ ατιτό προστίθεται to σύστημα τη; μιοοπίιΰααχή; ρύεΐμΐιΐη-. .του )j i τουργέί στα όρια τη; αηαίρα; επιρροή; τον ι νό; η τον ύλλιη.’ μονυπιώΐον.
Τέλος ο’ α ϊτό το υπιχτύστημα προσδίνεται το υποσύστημα τη; κρατική;
ρύθμισης, που λειτουργεί m o εθνικά όρια τη; μια; η τη; άλλη; χώρας.
Το μοντέλο α π ό επίτρεψε όταν καπιταλισμό να (Vpf ι υψηλούς ρυθμόν;
ανάπτυξη;, να περιορίσει την ένταση των κυκλικών κρϊσινΛ' νπι ρ.ταραγωγής ναι να μειώσει την ανεργία.
Σύμφωνα με τον πίνακα 5 το ποσοστό αύξησης ταυ ΑΕΠ από το 1951
με'χρι χη 1973 ήταν 4 J r/<,
Τ α υψηλά αυτά ποσοστά ανάπτυξη; σημαίνουν και υψηλό μέσο ποσοστό
κέρδους. Το μέσο ποσιχπό κέρδους λειτουργεί όπως και στις συνηθισμέ­
νες κυκλικές κρίσεις. Η γρήγορη διεύρυνση της παραγωγή; συνοδεύεται
συνήθως από υπερβολική ζήτηση εργατική; δύναμης και πιστωτικού κ.εηαλαίσυ πάνω από τους ρυθμού; προ αγο ρά ; τους, που με τη σειρά της συνν πιφ έρει αύξηση των μισθών και των ημερομισθίων και αύληση των επιτο­
κίων.

Λυτό προκάλεσε μείωση των ποσοστών κέρδους και πτώση των επενδύ­
σεων.

it

κ η ιτΑ ί καπποι

Χαμηλοί ρυθμοί 1974

/\πό το 1974 Ιχ π π u n ion η παγκόσμια οικονομία σι νέα διαρθρωτική
*0lCTM· δηλ.ίιδή or κύμα χαμηλιόν ρυθμών ανάπτυξης. Οι ρυθμοί ανάπτυξης
έχουν Πέσει σημαντικά. Το ΛΗΠ των 16 mo αναπτυγμένων χοιρών αυξή­
θηκε στο διάστημα 11>74-Κ1 ιηηιφωνα μ»' τον πίνακα 5 μόνο 2,3',ί το χρόνο.
Κι όλ· αυτιι συμβαίνουν γιατί έπεσε το ποσοστό τοι· μέσου κέρδους. Στην
Ιϊλλάδα π.χ. το μέσο ποσοστό κέρδους, από 33,2Γί· την περίοδο IWMV74,
έπεσε το 1975-19Κ5 mo 21,2*7.
Έτοι το ν.ι’ αριθμόν 1 πρόβλημα για τους καπιταλιστές και τις κυβέρνη­
σης τους π'ναι να ωθήσουν το ποσικπό κέρδους προς τα πάνω. Στα πλαί­
σια αυτά έγιναν βαθιές τροποποιήσεις rnov τρόπο οργάνωσης τη; rργασίας και ιΤΠ|Υπαραγωγική διάρθρωση.
Μέχρι τώρα κυριαρχούσε η μεγιϊλη βιομηχανία με τις λεγόμενε; οικονο­
μ ά ς κλίμακα; οργανωμένη στη βάση του γνωστού συστήματος Τέιλορ<Κη?'ί (μαζική παραγωγή. απόσπαση της εξειδίχευση; από τον εργάτη και
μεταφορά m i; μηχανές, κατακερματισμός τΐ]ς εργασίας σ' ένα σύνολο
επαναλαμβανόμενων κινήσεων, διάταξη των εργατών or αλυσίδα κλπ.).
Το σύστημα αυτό ιτήμαινε ι*ηπ)λο κόλπος για τη δκττήρηση αποθεμάτων·.
Οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές έόοκκιν τη δυνατότητα για την παρακολού­
θηση των αποθεμάτων και των παραγγελιών των μονοπωλιακών επιχειρή­
σεων. Έτσι η παραγωγή προγραμματίζεται ϋ'χπε να μπορεί να χρησιμο­
ποιηθεί στο πιο σύντομο χρόνο. «Τα περισσότερα από τα ανταλλακτικά
της Toyota χρησιμοποιούνται την ίόια μέρα σι; παραγωγής τους».20
Παριίλληλα, ο χρόνος ζωής των βιομηχανικών προϊόντων περιορίζεται ση­
μαντικά. Αυτή η τάση παρατηοπ'τπι ιδιαίτερα στα προϊόντα αιχμής, ηλε­
κτρονικά. ηλεκτρικά κλπ. (Economist 19S7-1). Σ’ (από σνμβείλλει (ΐποφασιστικά και η διοφήμηοη ιδιαίτερα με τα ηλεκτρονικά μέσα που σιενδνάζουν
τον ήχο με την εικόνα. Η τάση αυτή σημαίνει ότι τα μηχανήματα πρέπει να
είναι πολυλειτοιχτγικά καθώς και οι εργαζόμενοι. Αυτό οδήγησε σε «ύψω­
ση νέων πιο στεγανών διαχωρισμοί μεταξύ της εργατικής δύναμης που
βρίσκεται στο κέντρο του νέου παραγωγικοί'1μοντέλου και της εργατικής
δύναμης που έχει ένα περιφερειακό συμπληρωματικό ρόλο... υπάρχει μια
υλική βάση και για τα δύο φαινόμενα, ριζωμένη στις αλλαγές που διαδρα­
ματίζονται τη σφαίρα τη: παραγωγή;».—
Το νέο σύστημα της παραγωγής, που. βέβαια, δεν ανατρέπει το παλιό
τνστημα της αλυσίδας, αλλά το αναδιοργανώνει έχει δύο επιπλέον συνε':ειες: Πρώτον στενεύει τον κύκλο των εργαζομένων που μπορούν να
χουν «μόνιμες» σχέσεις εργασίας με αποτέλεσμα να εντείνονται τα φαιήιενα στρεβλής αντιπαλότητα; στο εσωτερικό της εργατικής τάξης και να
τεινεται ο σχηματισμός μιας ζώνης φυσικής εξαθλίωσης στον πυρήνα
ν καπιταλιστικών χωρών και δεύτερον αναβαθμίζεται στο εσωτερικό
' κεφαλαίου ο ρολ,ος των τμημάτων που σχετίζονται με πληροφορίες, τη-

nrryuM/t tu rn h

ικ μ π ιο η

/ r « y u > r * a */>v

At

λ ΐTHKOlYlilvil1ζ, μΤΤΙΐηΐιρύ; Χ/Λ AlT*’l liv ill UU*H)T0 O/x μ/rtu ιιη γ It 'VISI

μι την απόσπαση από in συνασπισμό τον Μτιρλαυσκάνι τη;
Ui»v ψηηοΐριρων. '»λλά και στην IJj/i/Vi, μι την ανα{ΐΜ*Ιμι.η«/ιη *m**«JW
tu>v Κοκκαλη. Λαμπρα/η, Ιίαρδινιιγιαννη χαλ
Ιδι ιιληγικη ι κ η hjt) n*t»νι συ μ. ιντύ/,αν πιφχιγωγη; i ivm <»v»<»«oj /j ·
θερισμό; tmjv οικονομία Ο νι·κ, ιλιλι Ηίεριαμό; ιπιΛ.ι.,χ/ι τ», μιτιφαση
σε κιιθεστώ; χρόνιας αν» ργάις, αυστηρή; πολιτική; λκοτηνι;. Ay/ιδη μι Ι ­
ω σ η tli)V μ ι σ θ ώ ν K ill 1)(1| ρ ΐη ΐΙ Ο Ο ίΐιΐν , π ΐρ ίΚ Α Λ Τ ή ; Tl f i JMMYioviXi f t At > n *

των των i ργιιτιόν w u υπαλλήλων για ν' ανίβι ι το Λι***πό >1 ^ * * ;. Λ.τη
riven η καινούργια οικονομική σοφία!21
Σαν βασικό μύθο προ; ιατή την κατεύθυνση και γενικότερα η ft ανασυ­
γκρότηση του συστήματος χρησιμοποιείται η παραπέρα προώιηγτη τη; Αιοδικασίιις περιφερειακής ολοκλήρωση;.
Ητοι η ΙΙΟΚ πέρα από τη διεύρυνση iu πλάτος μι ττ, ιη·μμι to/ή τη;
Ελλάδας, τη; Ισπανίας και Πορτογαλία; διευρύνθη/.ι και οι βάθ<>;.
Επίση; τώρα αποφασάπηκι η διεύρυνση μι τη Σουηδοί. τη φά/rv Aiu. τη
Νορβηγία και την Αυστρία, Επίιτη; υπογράφτηκε η συμφωνία τον ι ό νθε ρου εμπορίου ανάμεσα ιττι; ΙΙΓ1Α. τον Καναδά και το Μεξικό (NAFTA).
Η ολοκλήρωση αττη προβλιπεται να διευρυνθεί ώστι να περιλάβει και
άλλες χώρες τη; Καραιβικής24. Στη Νοτιοανατολική Αοία ύχοιν αρχίσει
συζητήσεις για μια νύα ολοκλήρωση, ΙΙρώτοι έριξαν την ιδέα «μυις Σιγής
ελεύθερου εμπορίου* οι Αυιπραλοί. Τελικά «πείστηκιτν» να καλύινιι·ν και
τι; Ηνωμένες Πολιτείες. Στην πρώτη διάσκεψη για μαι τέτοια ο/χικλή^χ ί­
ση, που ύγινε στην Καμπέρα τη; Αυστραλία; πήραν μύρο; 12 χώρες:
ΗΠΑ, Αυιπραλία, Ιαπωνία, Καναδάς. Νότια Κορέα, Νύα Ζηλανδία.
Ινδονησία, Μαλαισία, Φιλιππίνες, Σιγκαπούρη. Ταϊλάνδη και Μπροι·νέι.
Λυτές οι 12 χώρες παράγουν περισσότερο από το μισό παγκόσμιό
ΑκίΐΟάριιπο Εγχώριο Προϊόν και ελέγχουν το 38'7 των εξαγωγών όλου
του κόσμου.25 Παρόμοια διάσκεψη έλαβε χώρα και το Νούμ[ΐρη του 1993
ιπο Σιάτλ των ΗΠΑ.:,>
Οι νέες συνθήκες έδωσαν τη δυνατότητα σε εθνικό επίπεδο να πορθούν
μια σειρά μέτρων, που αυξάνουν το ποσοστό κέρδους και προωθούν την
ανασυγκρότηση του συστήματος.
Στην κατεύθυνση αυτή εντάσσονται στη χώρα μας:
— Πάγωμα μισθών και ημερομισθίων. Α πό το εφάρμοσε η κυβέρνηση
του ΠΑΣΟΚ το 1986-87, το ενέτεινε η κυβέρνηση της Ν. Δημσκρατάις ατό
το 1990 και μέχρι το 1993 και το συνεχίζει και πάλι το ΠΑΣΟΚ.
— Καθιέρωση τη; μερική; απασχόλησης, του ωρομισθίου και απελευθέ­
ρωση του ωραρίου των εμπορικών καταστημάτων.
— Αλλαγή το 1990 του νόμου για της συλλογικές διαπραγματεύσεις,
ώστε να δίνεται η δυνατότητα για υπογραφή ατομικών συμβάσεων, που
μπορούν να υπερισχύουν των εργοστασιακών και των' κλαδικών.
— Κατάργηση κεκτημένων δικαιωμάτων με την αύξηση των ασφαλιστι-

X

κα ιτλΐ κλπποι

καιν ιιι\ι\κ ιιν χιιι ΤΤ| ίιραμαιιχΐ) τπιότινωοη ίων όρων συνταξιοΛύτΐ|ΐττ]ς.
— Αραιιτιχη μπ'ωοΐ) τη; φορολογώ; των ΐΊ,·ΐ|λων f ιοοόημάτων, Το
ΠΛίΟΚ μτίιιχίΓ iu omrAronj «.το 6vr; or 507 mu tj N. Αημοχραπα or
.157.
- Παραχιιίρηοη vtuiv προνομίων ιπα ντόπια και ξΛχι μονικηΰλια μι1ίο
Γπιχπρημα ότι hrjfii ν ϋα ατςηΟπ' i) παραγωγή χοι ΐ| προσφορά προϊόντων
και ΙΚι πίοοιν οι τιμί;. Ιχπικοί νόμοι νηφίιηηκαν το 197Κ. το 1982, το
1988 και το i m .
2'ημιιντιχί; αλλαγί; άχοιν σννττλπτηϊ στην .αριοΛο ο π η μτ την ιδιωτικοποιηση κλάήων too ήΐ|μόσιιΗ' τομιιι τη; οικονομία;.
Π(( κι από το ΪΓ-τοΐ'λημιι των ναΐ'πηγπων χοι μια; α α ρ ά ; ιιλλων τπιχπpijnruv ϊί,τοΐ'λΐ|(Λ|χί οχομι/ wo η ΛΠΠ Hpnx>.rj; ποο t j n ixxij τη; αχνιιλογίιι, rival χιρΛοι(νγχι χοι στρατηγική; αημιητία;. Π αριιπίριι ιπ ιχπ ρ ή .
(h)Zf η ιΚιωτιχο.τοίηστι τοι’ Ο ΓΗ μι παραχώρηση xat τοο μάνατζμτντ or
liiahr;.

Kiin ιιινίλογσπροηγηΟηχΓ otij Μ. Βρπιτνία xat την Ο.Λ. ίΥρμανία;.
"troi ιΛωπχοπσιι(Βήκαν:

Οι ilprnm xr; Λτριιγραμμτ; (British Airways). ,> Οργανισμό; Τηλαιιxameviuri· (British Telecom), η Briloil .Tin· αιΐχολπται μτ τι; rprovr; χιιι
njv τξιτγωγή ππρΓ/μιώι· two ttj Βόρπα θαλασσα. tj Εταιρία Εθνικών
Μπαηορών (iVjlionjJ Fragl Co», t) Εταιρία Ατσαλιού (British Steel), t|
Bprnivixtj Λί ιλαντ Τίαγχοοαρ (Briloh Le>l-ind'Jjfujr), τα Βρπανικά
ιΝ'αΐ'.τιγρτιι (British .Shipbuilders), οι Τράπτίτ; Λποταμιπ’σπυν (Trustee
Surnij! Bunts). TiiBpfTiivixii Ar’ixo (British Gus) κλπ.’7
in jv OpixnovAiaxij Aijuoxpatiu π;; Γϊρμανίπ; ιόιωτικαπσιήθηκαν to
I9S.1-W σχιΛόν in μιστ; rraipie;, ιττι; o.Ttiir; σομμππχΓ το κρότο;,
Mixpiirrprj; ί χταση; ιίχωτιχατοιιμιπ; tyivTtvonjv Ιταλία.
in ) Γ<vj.iii άρχισαν οι lAuunxieTiHijon; n u y in itt, πριίγμιχ .too προκάArot Π(νοτονι)(ότΐι\ιαιτΐ| n j; Γργτπιχή; Tiur|;.

Oi nVwtixo.Toiijiiri; γίνονται ιηηη/λ.ι; jir την .τιόλ,ηση των μπογιάν ατο
χρηματιστήριο. 2" οπ ή njv π ιχ-άπωση οι rxnpoouxrot -και όχι μόνο- τον
ντοσιντηρητισμοί' ΐ'.τι>ιΐτηρι«σιν ότι οι μπσχλ; διασκορπίζονται ατο λαό
χαι ιτικ ίχοιμτ «λαιχο καπιταλισμό·.
Ο χαπιταλίιτμο;. ομι»; t| (Vi τίντα καπιταλισμό; χιιι drv Hit ri'viu λαϊκό;
ij βα rival luuxit; χαι i>rv Wu rival καπιταλισμό;. Καπιταλισμό; και /μακό:
rivtn Λιό πραγματα crm'Brta.
Ετσι από τα στοιχο'α προκι-.ττπ ότι στη Μ BprTitvia τιι 17 τοιν ,τιο
πλοιόιων μττοχων χατίχπ το 517 των μπογιάν και ατο 5' i a v rj« i τ ο 8Ι)Γϊ
Των μπογιάν.
Τα αντίστοιχα νονμτριι για τι; Η/ΙΛ rival. Στα Κ ί των μ π όχω ν αντ|κι ι
το 507 των μπιζώ ν χαι mo 6 7 to S0 7 7 '
Κατά οινΐπηα rival twr/uu; α(!αοψα τα « y o p rv a για «/μακό κ.απιτα·

tYTOfUMH tNOIH fNANTON ΤΩΝ iY K y U X i)" AAfr*

51

Tu adiuu) κράτος. για να περάοτι τα νι οσυντηρητικά μίτρα. πήρι μια
σειρά από αντιαπεργιακά και αυταρχικά μέτρα. Irm στην I*λλάδα ψηφί­
στηκε to 19X3 to άρθρο 4. που το αχρή'πι tin στην πράξη to ιργατικό κί­
νημα. To 1990 γηηί«πηκι το αντιαπι ργιακά νομοσχέδιο, Που οριζιι iicoiu·
ιττικά προσωπικό λειτουργίας κατά τη διάρκεια ιιπεργσικών τκόηλ/ύσεων.
αυστηρές χνρώσεις m όσους δεν ιτυμμορφώνιινται ιΐτις διχαστικές απόφα­
σης, περιορίζει ασφυκτικά το δικαίωμα περιφρούρηση; των απεργιών

χλπ.
Τα αντίστοιχα μίτρα στη Μ. Βρετανία ήταν:
Ψηφ ίστηκε κατ’ αρχήν ο νόμο; για τη δίομενση των αποθεματικ/ύν των
συνδικαλιστικών οργανώσεων, έτσι u*nr σε περίπτωση που μια απτργιά
χριθεί παράνομη να αποζημιωθούν οι επιχειρήσεις που τυχόν έχουν υπιν
ιτττί ζημιές. Ο νόμο; α π ό ; χρησιμοποιήθηκε ενάντια στους ανθρακωρύ­
χους, που απεργούσαν το 1984-85.
Επίιτη; ψηφίστηκαν νόμοι που περιόρισαν ή και κατάργησεσ* το δικαίω­
μα της περιφρούρηιτη; της απεργίας και τυ δικαίωμα απεργίας συμπαρά­
στασης.
Τα συνδικάτα των επιχειρήσεων κοινή; ωφέλεια; χτυπήθηκαν από την
ιδιωτικοποίηση των επιχειρήσεων αϊτών. Επίσης στην κατεύθυνση τη; πα­
ράλυση; τη; ταξική; πάλης κινήθηκε και η πώληση μετοχών στον; ίδιους
του; εργαζόμενους.
Η μερική απασχόληση, το ωρομίσθιο και μια σειρά από άλλα μίτρα
οδήγησαν στην τροποποίηση ή την εγκατάλειψη των συλλογικών διαπραγ­
ματεύσεων.
Τέλος δημιουργήθηκαν ειδικές αστυνομικές μονάδες με το ανάλογο
προσωπικό, που ασχολούνται με την εξασφάλιση τη; εργασία; στσυ;
απεργοσπάστες και την καταστολή του «περγιακου κινήματος.
Αποτέλεσμα όλων αϊτώ ν είναι ότι στη Μ Βρετανία τα μέλη των ιη.^·δι­
καίων από 13.5 εκατομμύρια το 1979 έπεσαν στα 10,5 εκατ. το 1986.
Δηλαδή οι συνδικαλισμένοι εργάτες. ενιί» ήταν το 5 7 '} των εργαζομένων
έπεσαν στο 435ε. Ταυτόχρονα ο αριθμό; των απεργιών και των χαμένων
ωρών εργασία; έπεσε στο χαμηλότερο επίπεδο από το 1950.^
Ύστερα από τα παραπάνω φαίνεται ότι δεν βρισκόμαστε πια στη φάση
του κρατικομονοπωλιακού καπιταλισμού, αλλά οδεύουμε σε μια νέα φάση,
όπου περιορίζονται σε μεγάλο βαθμό οι κρατικές ρυθμίσει; σε εθνικό επί­
πεδο, προχωρούν οι ολοκληρώσει; σε παγκόσμιο επίπεδο και γίνονται
ρυθμίσεις σε επίπεδο ολοκλήρωσης. Τη φάση αι*τή μπορούμε να την ονο­
μάσουμε φάση των ολοκληρώσεων.
Ο Λ. Τρότσκι και τα μακρά κύματα
Ο Λ. Τρότσκι ασχολήθηκε σοβαρά με τα μακρά κύματα μετά την
Οκτωβριανή Επανάσταση.-** Ο Μαντέλ ισχυρίζεται ότι ο Λ. Τρότσκι δεχό*

iJ

κ ο ιτλ ΐ tM tnoi

t«v τον κυκλικό χαρακτήρα n j; μακροχρόνια; ανάπτυξη; τον χαπιταλιομιη·. Πολλοί οικονκιμολόγοι αμφισβητούν γ | θίοη αυτή. Να τι γράφει .τχ.
ο 1. MtvoiKinf: «Έ να; από τον; πρώτον; τον ασκούσε κριτική στη Οεωρύι
τω\· “μεγάλων κύκλων” ήταν 0
Τρότσχι. Ο Τρότσχι ιιπίρριπτε τη.· ιαόUfi.Tr) για την .ιτριούιχοτψά τον;, .τον προνπσόεm την πραγματικότητα όχι
μόνο των ίιΧων των χριοτων, «λλα χιιι V); υπερνίκησή; τον;. Ο Τρότσχι
εκλινε προ; τι; αττό.φ,τι; τη; αυτόματη; χρεοκοπία; τον καπιτιιλιαμού,
δηλαδή. τοναδύνατοι»ttj; αιετόρμητη; εξόδουαπό την κρίση..·11
Ο ίδιο; ο Λ Τρότσχι. in γραμμα τον το I923, γράφει συγκεκριμένα:
• Όσον ιιφι\κι IU μΓ/ιίλιι τμήματα τη; καμπύλη; τη; καπιταλιστική; ανά­
πτυξη; (50 χρόνια). τα οποία <) xfiThmnj; Κοντράτιεφ απρόσεκτα πρότει·
νε να Ofωρήσονμε τ.τίιτη; κύκλοι·;. ο χαρακτήρα; χιιι η διάρκεια το ν ; καθιχκζεται όχι α-το την («χαττριχη αλληλεπίδραση των δυνάμεων τον καπι­
ταλισμόν aiJ.ii απο χείνε; τι; εσωτερικό; invThjxf; μέσα από το κανάλι
των οποίων *ρεϊΓ η καπιταλιστική ανάπτυξη. Η απόκτηση tcio τον καπι­
ταλισμό UUV χωρων χιιι ηπείρων. η αναχαλννη νέων φυσικών πηγών
πλούτον χιιι ενορί) αντωτ·. τέτοια μεγάλα γεγονότα ιττο εποικοδήμημιι,
όπω; οι .τολτμοι χαι οι επισαιπασει; χαβσρίξονν το χαρακτήρα και ttjv
ιινηχατιίιττηιτη των ανοδικών, στάσιμων ij ,ταραχμιοχών εποχών τη; καπι­
τάλι· mxij; ιινιίπτνεη;-. '·
Γίνεται -τυμιξοιμε- σαφύ; από το απόσπασμα α ϊτό ότι ο Τρότσκι αρττίτοι τον κυκλικό χαρακτήρα τη; μαχροχρόνιει; ανάπτυξη; τον καπιταλι­
σμού.

Γχίετα; κυκλικώνχαι διακρατικόν κρίσεων
Κατά τη διάρκεια τον χύμεετο; υψηλή; ένταση; 1951-1973 οι κυκλικέ;
χρίσει; έχουν πιο μικρό βάθο;. δηλαδή το ποσοστό μ είω τη ; ττ|; βιομηχα­
νική; παραγωγή: ijTfrv μικρό, και πιο μικρό πλάτο;. δηλαδή μικρότερη
διάρκεια Είναι χαρακτηριστικό; ο πίνακα; 7.
Από τον πίνακα 7 γίνεται φιειερό ότι ιττη διάρκεια τον ανοδικού κάμα­
το; ικ χρίσει; δεν είχαν μεγάλη οξύτητα, ενώ ιττο τελευταίο κύμα χαμηλή;
ένταση;, τον άρχισε το 1974. έχουμε διταμωμα εων κυκλικών κρίσεων.
Αυτό δίίχνιι ότι «σφαλώ; μεταπολεμικά ο ρόλο; ίου αστικού κρότον;
ήταν σηικιντικό; στο μετριασμό των κυκλικών κρίσεων. Α λλά α ϊτ ό δεν
ήταν το κύριο. Το κύριο ήταν ότι η οικονομία βρισκόταν στο κύμα υψ ηλή;
ιτταση;.
To γεγοΥο; αϊτό Οφείλουμε να σημειώσουμε ότι εο είχε παρατηρήσει
τουλάχιστον απεί το 1925 ο κειΟηγητή; Ν. Κσντριπιεφ. Συγκεκριμένα ο Ν.
Κοντράτιεφ ιπο άρθρο τον για τον; μεγάλου; κύκλοι·; σημείωνε: *Οι μ ε­
σαίοι
γι’ αϊτό, πλέκονται στα κύματα τωτ- μεγάλων κύκλων. Αλλά
αν αϊτό είναι έτσι, τότε είναι καθαρό, ότι ο χαρακτήρα; τη ; φ ά σ η ; που μ ε­
γάλοι’ κύκλοι· στον οποία ανήκουν οι δοσμένοι μέσοι κύκλοι δεν μ π ορ εί
να μην αντανακλάται στην πορεία των μεσαίων κύκλων. Π ραγματικά, αν

irmrUMH tNQIH iNANnONJON f Μ>ΠαΜ Ν ΛΑΟ*

S3

Π ί ν α κ ο ς 7 : Α λ λ ο γ ι ς τ α υ ό γ κ ο υ β ιο μ η χ α ν ικ ή ς π α ρ α γ ω γ ή ς e r a χ ρ ό ν ιο
τ η ς ο ι κ ο ν ο μ ι κ ή ς κ ρ ί σ η ς ο π ό τ η 6 < κ ο < τ ία τ ο υ 1 9 7 0

μ^χρι

τη

Sckoctio τ ο υ

1980

AW.it»7M*V«C
ΗΓΙΑ
«ιπιταλιοτικίς
yul*;
!<MS-44ΙΙΜ)| I94SA9|-7jO)
19*3 54(iMJ) 14*3-54 (·731>
|9*7-*ί(·2..5> 19*7-18 |-6.9ι
19Κ36Ι<*3,5ι 1460-01 (♦0.4J
1966-6?(+2,4) 19Μ»-ί»7(♦12)
1970-71 (IU I 1469-71 (-2.9;
1473-7* |-6.7> 1973-7* (-9211
1979«2 (-3.7; Ι979-Κ2 (-9.1J

(oc

ποσοστό]

ΜτγΦϋ|
l^muvui

ΓαΜίη

Ο* ίΐ(^ι»ν·ζ

kv-<«vi

|9*ί-52(-2,6)
Ι9*7-*2 (-I2J
1961.1-61(Ο.Ι)|
I9CA-67 |0.U)
1969-7] (IUJ)
1973-75 <-7Ji
Ι979-ΑΙ (-9.9)

IW9 νκ+αν»
1952-53(+>.0)
ΙΆΗ *9<4|.),
|964-6*Ι+1,Λι
1966-67(43.4,
1970 71(*4.0ι
1974-75(-8.51
197992 (-3,11

19*1-12 ί*6-2»
19*7 **(«231»
1962-63<·1.11
1966671-Ι,7ι
Ι971>7| (*ϊ.ί>ι
1974-75<-?.!»
I9W3-HK4.6»

19S3-54(♦*ίϋ
19*7-54ιΟΧ)|
|96Ι-62(*Μ|
1967-65(0^»
|47ϊ>7| (433))
1973 7* <13.4,
Ι'Λί>8! (40.4)

ft}yr):X.M. Μένακοφ: Σ ύ γ χ ρ ο ν ο ς *αΓηια\ισμ(>ς■CX*0vc*-itf

piA/Uv* ocA. 2 ί. Μόσχα.

1966 (στα ρωθϊ*Λ).

πάρουμε τους μεσαίους κύκλους. που πέφτουν στην καθοδική περίοδο του
μεγάλοι· κύκλου, τότε είναι ολ,οφάνερο άτι όλες οι ανοδικε'ς τάσεις εων
στοιχείων, που παίρνουν με'ρο; στους μεσαίου; κύκλους, θ' αδυνατίσουν,
και όλες οι καθοδικές τάσεις tou; θα δυναμώσουν το γενικό καθοδικό κύ­
μα του μεγάλου κύκλου. Αν εμείς πάρουμε τον; μεσαίου; κύκλους, που πέ­
φτουν εττην ανοδική περίοδο του μεγάλου κύκλου, τότε Ηα παρατηρήσουμε
την αντίστροφη εικόνα. Από εδώ έπεται ότι οι μεσαίοι κύκλοι, που ανήκουν στην καβοδική πορεία του μεγάλου κύκλου, πρέπει να χαρακτηρίζο­
νται από διάρκεια και βάθος των υφέσεων, σιττομία και αδυναμία των
ανόδων· οι μεσαίοι κύκλοι που ανήκουν στην ανοδική περίοδο του μεγά­
λου κύκλον, πρέπει να χαρακτηρίζονται από τα αντίθετα γνωρίσματα-.5·*
Αετό υιοθετεί και ο καθηγητής J.W. Forrester. Σε άρθρο του. το 1976,
γράφει; «Οι ήπιες υφέσεις μετά τον Β ' Παγκόσμιο Πόλεμο μπορούν να
εξηγηθούν από την ανοδική φάση του μακρού κύματος του Κοντράτιεφ ·.54
Σύμφωνα με τα δεδομε'να ενός άλ,λσυ μελετητή του A. Spielhoff μπορού­
με να σχηματίσουμε τον πίνακα 8.
Από τον πίνακα 8 είναι ολοφάνερο ότι στη διάρκεια των κυμάτων χαμη­
λής ένταση; ή των καθοδικών κυμάτων, κυριαρχούν τα χρόνια τη; ύφεση;
και στη διάρκεια των κυμάτων υψηλή; έντασης ή των ανοδικών κυμάτων,
κυριαρχούν τα χρόνια τη; ανόδου των κυκλικών κρίσεων.
Μεταπολεμικά οι αστοί οικονομολόγοι, εκμεταλλευόμενοι το μικρό βά­
θος και πλάτος των κυκλικών κρίσεων, διακήρυσσαν ότι ο καπιταλεσμό;
ξεπέρασε τις κρίσεις και ότι βρήκε το φάρμακο για να τις αποφεύγει.
Έ να ν αντίλαλο αυτής της αντίληψης συναντάμε και στους μαρξιστές,
αυτής ή της άλλης προσέγγισης. Από την άποψη ιιυιή είναι χαρακτηριστι­
κά τα εξής παραδείγματα:
Πρώτο παράδειγμα: Ο Βέλγος οικονομολόγο; Ε Μανπέ). εκδίδει το

54

κω ττλι

K A sm pj

Πινακος 8*
A£i«VlV>

Κ '« \χ·ν».1 M U1 Ιιν|·μ] ·)ηΙιΗ' V.‘xA*’L*

aw v V t·

Χνκνντιτν
n^V u1

V

12

Ι ΐ ΰ ' *4 I ^ 1Vi.’
:i

ί^-Λ i^ -ΛΛλι.Λ mxlytn.
«®> I S l l

10

IS "4

Κ '- ^ Λ ι ι δ M u a ' υ - ^ t U v · ε \ ν » · ύ
e x ' U ' l j i t\
Λ JW

S

.T ^ ;r < v

15
.U m iU i

A tv tM C ·

Γ λ λ ο &α Ο

4

Ζηπ^ τα

c x v u x o c

to g .

ι_

13Ci « 1 5 ί
’ O tc , sT j.v c tv 1 ,0 . J r»< ·Λ .τ --: π χ a .O ico *04 TO * o f o ic j , νΟρχοον διαφορές
: Λ ί « ΓΓΛΟ μ 'Κ “ ·ί4

Jvi*4] το τρ,τυ.ιυ έργο λί,:ο;.στιχη π ρ α γμα τεία τη ; ο ικονομ ία ;. Μεταςρ ισ τη ν
ελσμιχο το \^~Ζ }< Στο έργο α π ό αναη-ερεται: «Μετά το
Λενττρο Π^·<.χ’θ4' Πόλεμό ο καπιταλισμό; γνώρισε τεσσερι; χαρακτηριI’r.xfC ιν<Λ«Γ- εχεοη to*.· J*US-49 Αυτή του I^53-54. Εκείνη του 1957-5S
χι ct/ ito ΐχι\\τ) του 1*<Ό-τΊ. .ΐεν αντιμετώπισε καμία σοβαρή κράτη και
αετραλιες καμία κρ,ση. .του να εχει τητ· έκταση τη; κράτη; του 1929 ή τη;
κρ»υτ,; γοι NAS. Πρόκειται αραγε για ενα καινούργιο φ αινόμ ενο στην
ιστ<\κα τον καπιταλισμού: Λεν νομίζουμε o n όα πρεπει να το αμφισβητήΛ χμ ε . - <σελ 256). -Α ν .. οι δημόσιε; εΞσυσίε; αυ|ήοοι>ν τ ι; δαπάνες
tovc κύτη η προοδειτικη πορεία τη; κράτη; σταματά» (σελ. 260). Α πό τα
.ti\xrtavu, αποσπαενιπα γά εται φανερό οτι ο Μ αντελ βλεπει μεταπολεμΛα μονο ιφεσε*; και οχι κράτει;. Τη θέση του α ιτή δεν αναίρεσ ε, ουσια­
στικό. στο έργο Tlrr/fx.c xiiT.riix.yac»;. -του εκδόθηκε το 1973-74.-6
Αυτό δεν τον εμπόδισε μετά την κυκλική κρίση του 1974-75 να εκδώσει
ολσχληρο βιβλίο για τη συγκεκριμένη κρίση με τίτλο: Η τελε ντα ά ι οιχονομοεή χρίσε}.y
Λεύτερο παράδειγμα: 0 Βντκυρ Περλο, «με ρι κ α νό ; μ αρ ξισ τή; οικονομαλόνυς. εκδίδει το 1973 το βιδέλο Ασταθής οικονομία, ανθήσεις κα ι ι ν έ ­
ου.; σης ΗΠ4 <ζπυ το 1945. Στο βιβλίο αυτό. όπως μ α ίν ετα ι, κ α ι α π ό τον
τίτλο, δε γίνεται /μ ην; για το χαρακτήρα των μεταπολεμικω ν κρίσεων·. Το
196* εκδίδει vto βιβλίο με τον εύγλωττο τίτλο Υπερκέρδη και κρίσεις: ο
α ιγχρ οη ^ καπιταλισμός ταν Η ΠΑ·'1
Τρίτο παράδειγμα- Το 1974 εκδόθηκαν στη Μ όσχα τα εκλεκτά έ ρ γ α του
σοβιετικού οικονομολόγον Ε υγένιου Β ά ργκα -φ υ σ ικ ά μ ετά το θ ά ν α τό
του-όπου δεν περιλαμβάνεται κανένα άρθρο γ ια τι; μ ετα π ο λ εμ ικ ές κ υκλι­
κέ; κράτα;-*·'

Τελευταίο παραδαγμα: Ο σοβιετικό; οικονομολόγο; Σ. Μένσικοφ εκδί­
δει το 19,5 το βιβλίο Οικοδομικός κι;κλος. μεταπολεμικές εξελίξεις Στο
βιβλίο αιπό διατακτικά γίνονται παραδεκτέ; οι κρίσεις, αλλά δε λέγεται

irm ru A H

im o jh in a n ^ on μ ν

#>pcxiam/jn

λαόν

55

τίποτε γιι» την κράτη του 1474-75. .tin· είχι αρ/ίοιι no).»1'n^nv ατο την inδ»κτη τον {Ιήΐλίου. To 14,SO. είμως. ο ίδιο; συγγραφέας t vATxi (Ufttio μι το
χαρακτηριστικό Τίτλο Σι^γχ^η-ης χαηινιλκίμάς <κκιη·υμύι χι^ας μ/ojn ;*·
Ολοι οι οιχονομολογοι (αστοί και μαρςαπίς) συμηωνονν ότι η πρώτη
κυκλική κράτη ίλα|1ι χώρα το 1825,·" Το ι ρώτημα Λον τίθεται είναι Λ»**ς
είχαμε πριν το 1825 μακροχρόνια κσκλική ανα,ΤΠ'ξη και δεν είχαμε μεικνχρόνια κυκλική «νιύττυξη. Η εξήγηση not* μπορεί να δοθεί ιιναι άτι απο
ίο 1781-1812 είχαμε κύμα υγΐ|λών ρυθμών ανάπτυξης και κατά συνίπεια
οι κυκλικές κρίσεις είχαν μικρό Ρτίϋος και σύντομη διιίρκε ια,
ΣΎΜΙΙΕΡΑΣΜΑΤΑ
Mr βάση όσα αναφε'ρθηκαν για τα μακρά κύματα μπορούμε να ετχηματίσουμε το διάγραμμα (orλ. 55) που δίνει, σε μεγάλο βαθμό. σχηματικά τις
εξελίξεις της καπιταλιστικής οικονομίας ίσαμε ιτήμερα.
Από το σχήμα προκύπτει ότι η καπιταλιστική οικονομία ιχει πιράσει
από πε'ντε κύματα χαμηλής έντασης και τέσσερα υφηλή; έντασης. Τα κύμεπα αυτά ανά δύο (ι'να χαμηλής έντασης και ι'να νφηλής έντασης) σχήμαειΐοΐ’ν τι; φετσεις ανάπτυξης της καπιταλιστικής οικονομίας. Ετσι ο προμονοπωλιακός καπιταλισμός πίρααε ια ό δύο ηάσετς, τη ηάση τον ελεύθίρου ανταγωνισμού οε εθνικό επίπεδο (1750-1812) και τη ηόση τον γενι­
κέ υμενου ανταγωνισμού (1813-1870), δηλαδή της επικράτησης τον ελεύθε­
ρον ανταγωνισμού και σε διεθνίς επίπεδο.
Ο μονοπωλιακός καπιταλισμός περασε από δυο φάσεις και οδεύει πρε>;
την τρίτη. Η πρώτη φάση (1891-1913) είναι η εποχή τη; αρχικής διανομή;
τον κόσμου. Η δεύτερη είναι η φάση του κρατικομονοπωλιαν.ού καπιτα).ισμον (1914-1973). Ήδη οδεύει προς τη φάση των ολοκληρώσεων.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Σ. Με’νσικοφ: -Διαρθρωτική κρίση της οικονομίας του καπιταλισμόν·,
Κόμμοινιατ 4/1984. σελ. 117 (στα ρωσικά).
Ζ Εργατική τάξη και σύγχρονος κόσμος 1/1986, σελ. 64-65 (στα ρωσικά).
3. Οικονομικός Ταχυδρόμος, Φ. 52/30.12.93, σελ. 59. Ν. Βερναρδάκης: Το τρένο
της ανάπτυξη? και η Ελλάδα τον ,τύμ.ττον Αονεράεσφ, αελ. 28, εκδ.
Παπαζήση.
4. Ν. Κοντράτιεφ: Περιοδικό Ζητήματα Σνγχνρι'ας, τόμ. 1, σελ. 29-79, 1925,
Μόσχα.
5. Κ. Μαρς: Το λ'ιηάλαιο, τόμ. 1, σελ. 37, εκδ. Σύγχρονη Εποχή.
6. Joseph /V Sumpeter: Business Cycles. 2 τόμοι, εκδ. Me Grow-Hill Book Co. 1939.
7. Fortune, Ιούνιος 1976, σελ. 195-214.
8. Jochua Goldstein. Long Cycles. Prosperity and War in the Modem Age, Yale
University, 1988.

9. Γιούρι Σισκόφ: Εργατική τάξη χαι σύγχρονος κόσμος. 1/1998. σελ. 70-71.
Μόσχα (στα ρωσικά).

»0. Ο π .
y* P cr' 0: Super Profits and Crises: Modern OS Capitalism. ο ελ . 42, txft

. . International Publishers. Ntu Υόρκη.
J2. Ο λ 8, ork. 69.
13. /7 ίρ « Λ χ ,ί ///M 4Ί9Κ8. Λ. I. ]ζισι<μό<Γ> HA ΠοκΟη1: To ζή τη μ α Tuiv μαχ(*ύν
xvpcifmv. (Tfλ. ft, ΜΛιχα (tnn (uk<u u )
14. E rn e st M andel: L ong H'„w

o f C apitalist D evelopm ent. O f λ . 5 5 .

15. N. Κοντράται,: *Mr γάλοι χνχλοι ιτνγχν^ΰις-, Ilf ριοδικό Ζητήματα -Σιγκμ.
ρίαζ. τΟμ. 1, 1925, or λ. 49 (ιΐτα ρωοιχά)
16. Maurice Dobb StuJ.es in the Development o f Capitalism, or λ. 2X6-287, ΐκ£
Boutcedge Paperback.
17. <Pyi "EvyxfXj: «Κ ατάσταση της ίρ γ ιπ ιχ η ; τά * η ; τ η ; Α γ γ λ ία ; - , Α ια λτχτά 'Egyu,

τόμ. 2, or λ- 4X2
18. Πούρι ΣισχόηΓ Εργααχή τάζη και αισχρό»**; κόσμο; 1/1986, οελ. 78 (σκι ρι*.
σ ικ ύ )

19. B.f. Λ/νιν:Asravru. τόμ. 27, « λ . 335, εχδ. Σύγχρονη Εποχή.
20. Ρ ό μ π ιν λΐιί^τν: Κ Ο Μ Ε Π 6’]990, σελ. 53.
21. Περιοδι χό Scon; No 29. or λ. 93.
22 Ο-τ. 2U, στλ. 54.
23 Ernest Mandeb lumg Wirrrr o f Capitalist Development, Of λ. 100.

24. The Economist 6-12/2/1988, σελ. 68.
25. Ολ 11-17/11Ί 989, or λ. 65.
26. Peter J. Curven: Public Enterprise, or λ. 176-179, Harvester Press.
27. The Pacific Community. A n Outlook., rx6. Progress Publishers, 1988. Μόσχα.
28. M srrihiiv. Προβλήματα Ειρήιη; και Σοσιαλισμοί! 2/1988, or λ. 91-92.
29. The Thatcher Effect- Edited by D e n n is K a v an a c h a n d A n th o n y S e ld o m , Of λ. 6970, neb Clarendon Press. ΟΞτόρΛη 1989.
30. E. ManJel: Ytrupo; καπιταλισμός, or λ. 103-105, εκδ. Gutenberg.
31. Πζριβλήματα Ειρήνη; xat ΣχηαλισμίΛ' 3/1988, οελ. 88.
32.
τη; Σχναλιοτιχής ΑχαΑημίας, βιβλίο 4, 21 Α,τριλη 1923. Μόσχα (στα
ρωσικά).
33- Ν. K ovTpiiririf; «Μ εγάλοι χ ό χ λ ο ι σ ν γ χ ν ρ ία ς * . Π ε ρ ιο δ ικ ό Ζ η τή μ α τα
Σ ιγ κ ιγ ία ς , τόμ. 1. or λ 58, Μόσχα (στα ραχκχά).
34. J.W. Forrester Fortune, Ιούνιο; 1976. ο ε λ 211.
35. Ε. Μ αντίλ. Μ αρξιστική Π ρα γμα τεία τη ; ο ικ ο ν ο μ ία ς, εκδ. Επιστημονική
Μελάτη.
36. Ε. Μ α ν τ ίλ ι'>’α τερος χάπιτολισμός, εκδ. Gutenberg.
37. Οικονομική κια λυγιστιχή θ '* ι ’χλοπαίόrut, τενχ. Σ Τ , Μ αθήμα τα Πολιτική■
Οικονομία; ίάμ. I, ο ελ 521, εκδ. Οικονομική (στα ρωσικά).
38. V Perlo: The Unstable Economy . Booms and Recession in the U S since 1945, εκδ.
Lawrence and Wtvhart. Λονδίνο.
39. V. Perlo; Super Profits and Crises: M odem U S C apitalism , εκδ. International
Publishers. S i n Υόρκη.
40. E ityfvio ; Βάργκα: Ε κλεκτά Ε ργα, Ο ικσ νο μικίς κ ρ ίσ η ς, εκδ. Επιστήμη, Μόσχα
(στα ρωσικά).
41. S. M enshiJtof; The E conom ic Cycle, P ostw ar D e velo p m en ts, tx b . Progress
Publishers. Μόσχα.
42. Σ ιγ χ ρ ο ιτ ς καπιταλισμός, οικονομία χω ς*; μέλλο ν; ( n u t ρ ω σ ικ ά ),
43. Ο ικονομική κ α ι Λ ο γισ τικ ή Ε γκ υ κ λ ο π α ίδ ε ια , τόμ. Σ Τ , ιif λ. 627, Μ αθήματα
Πολιτικής Οικσιχ>μία;, τόμ. 1. σελ. 521, εκδ. Ο ικ ο νο μ ικ ή (σ τα ρ ω σ ικά ).

χ α η .τ ο λ .σ τ .κ ή ς ο ι* ^ ^

Δ,αγρο*^

1780

ru v

in:

184S

1871

1890

1914

1950

1974

Ταξική πάλη και μακρά κύματα

Αν συγκρίνουμε τιΐ μακρά χυμιττιι στην οικονομία (it ιην ιστορία τη; τα­
ξική; .ιόλη; *Λ<άτιμε στι εχοιμε άνοδο τη; ταξική; πάλη; στι; κάμπε"; καθόδου και ανόδου ίων μακρών κυμάτων, δηλαδή όταν περνάει η οικονο­
μία από >οχίμα ιη-ηλώνρυθμών ιτναττνξη; στο κύμα χαμηλή; ανάπτυξη;
και αντιστριφα- Αυτό σημαίνει ότι η ταξική πιίλ.η 6fν κινείται ηθύγραμμα
αλλά άλλοτε .ταροινηαξει άνοδο xut άλλοτε ύφεση. Εκείνο που είναι fiijioto είναι στι την άνοδο Π| διαδέχεται ύφεση και την ύφεcrrj τη διαδίχεται
άνοδο;
θα .τν\χτ.ταΐ*ή·ντμί «ι περιγράφουμε τι; περιόδου; ανόδου τη; ταξική;
παίη; και να προσδτι.νά.κπ'με 1(1 κύριαχαρακτηριστικά του;:

ΙΙερίοώοί IS10-IC0
Στο όιείσιημα ιπτο (“γιναν τεράστιε; ατεργιακί; εκδηλκόσει; στην Αγ­
γλοι. ,τοτ· έπαιρναν πραγματικά μορφή εμφυλίου πολε'μοι1 σε μικρογρα­
φία
Αυτή την περίοδο αναπτύχθηκε και το κίνημα τιον λουντιτών, δηλαδή το
κίνημα τον τργατάν που χεπίστρεφαν τι; μηχανε;. Οι εργάτε; αντιόροΰσαν μ ειιτό τον τράτο γιατί πλήττονταν ατό την εισαγωγή τιον μηχετνών
στα (ργτκττάιηα Η ανεργία που δαγκωνόταν και οι ιη-ηλε’; τιμά; τιον τρο­
φίμων είασόι; του .τροστατειτιιΐμοτ1 ε'φερναν σε απελπιστική φτώχεια
του; εργτειε; Η αυθόρμητη κοτγωντκή διαμαρτυρία, ποτι εκδηλωνόταν.
Λίσγίτπυταν στην καταστροφή των μηχανών και των εργοστασίων,
Ο αγώνα; είχε τέτοια ίνταση. που,τολλί; φ ιρ ί'; κινήθηκαν στρατεύμα­
τα γτα να κατασιειλουν τι; ήιασ: εξεγι'ρσει;. Ακόμη η καταστροφή των
μηχανών θεωρήθηκε ιδιώνυμο αδίκημα και επεσυρε την ποινή του Θανά­
του.
Το κίνημα εεττό επεκτάΟηχι και στη Γαλλία και στην Α ιυτρίεε.
Ο Κ.

Μαρξ και ο Φρ. Ένγκελ; γράφοιν στο Α ο μμσ ινισ τιχό

Μ α ν ις έ α το

για του; λουντίτε;: «Στρίφουν ti; επιθε'σει; του; όχι μόνο σ τι; αστικέ;
σ/ίσει; παραγωγή; τι; στρέφουν ενάντια στα ίδια τα εργαλεία παραγιό-

r r r o n A k H in c u h ιν λ ν τ ιο ν io n ir f o n * j* o n * * n n

y>

γή;. Καταστρέφουν τα ξένα εμπορεύματα, που ηη·ς σι-ναγωνίζανται, ηπά
ντ τι; μηχανές, χαίνι τα ε ργιχπάσκι και προππιιϋονν να καταχτήσουν ξα
ντί τηχαμένη(Ιέυη του μεσαιωνικού ιργάτη·.*
«τρίοδο; 1846-1849
Από τι; αρχέ; του 1848 η Ευρώπη περνάτι οι μια Ui-τλλώδη περίοδο μ»
επαναστάσεις χαι επαναστατικές εξεγέρσεις, που απλώνονται ιο ύ το
Παρίσι μέχρι τη Βουδαπέστη χαι από το Βερολίνο μέχρι το Παλέρμο.
Οι πρώτοι ατιομοί τράνταξαν την Ευρώπη, το 1846. μι την εξέγερση
ιττην Κρακοβία.
Σπουδαία προϋπόθεση για τη δημιουργία τη; επαναστατική; κατάστα­
ση; ήταν η χειροτέρευση τη; θέση; των πλατιών λαϊκών μαζών, ιδιαίτιρα
ύστερα από την χαχή σοδειά του 1845-46 χαι την κυκλική οικονομική χρίοη του 1847.
Οι επαναστάσεις α υ τ ί; είχαν αστιχοδημοχρατικό χαραχτήρα. Είχαν
στόχο την κατάργηση των φεουδαρχικών υπολιτμμάτων. την ένωση ίων
κατακερματισμένων χρατών (Γερμανία. Ιταλία) χαι την αλλαγή του πολιτι­
κού συστήματα; ώστε να προσάρμοσαί στι; νέες καπιταλιστικές παραγω­
γικέ; σχίσει;, που είχαν δημιουργηβτί στα πλαίσια τη; φεουδαρχία;.
Στι; επαναστάσεις α υ τί; ήταν αισθητή η παρουσία τη; εργατική; τάξη;,
αν και ήταν ακόμη αδύνατη χαι δεν τίχτ επαναστατική πείρα. Το προλε­
ταριάτο δεν ήταν αρκετά ώριμο, για να ίχει το δικό του πολίτικο πρόγραμμα. τη δική του οργάνωση και ηγεσία. Ή τα ν «τάξη χαθεαυτή·, αλλά δεν
ήταν «τάξη για τον εαυτό τη ;-. Ή τα ν τάξη που πάλευε όχι για τα δικά τη;
συμφέροντα αλλά για τα συμφέροντα τη; αστική; τάξη;.
«τρίοδο; 1870-1872
Η Κομμούνα του Παρισιού ήταν νέο ποιοτικά γεγονός, που έφερε την
εργατική τάξη στην πρωτοπορία των κοινωνικών αγώνων με στόχο την κα­
τάργηση του καθεστώτος τη; μισθωτή; δονλεία; και την κατάληνη τη; πο­
λιτική; εξουσία; από την ίδ ια
Η Γαλλία, ό π ω ; είναι γνωστό, ηττήϋηκε ατό την Πρωσία το 1870. Η
γαλλική κυβέρνηση προκειμένου να υπερασπιστεί το Παρίσι αναγκάστηκε
να εξοπλίσει το λαό. Στην πορεία όμω; είδε ότι οι εργάτε; και τα μεσαία
στρώματα, που είχαν τα όπλα, ήταν πιο επικίνδυνοι αντίπαλοι. Γι' αϊτό
έκανε ανακωχή με του; Π ρώοου; και επιτέθηκε ενάντια στου; εργάτε;.
για να του; αποσπάαει τα βαριά όπλα.
Οι εργάτε; απέκρονσαν την επίθεση και κινήθηκαν προ; το κέντρο του
Παρισιού, το κατέλαβαν και ίσ ω σ α ν κόκκινε; σημαίες τπο Δημαρχείο και
το υπουργείο Στρατιωτικών. Η εξουσία του Παρισιού πέρασε στα χέρια
τη; Κεντρική; Ε τιτροπή; τη ; Εθνοφρουρά;, που εκλέχτηκε από τον; ένο-

60

— — ---------- —______ __________ ___

________ Κ Ω ΙΤ Α ! ΚΑΠΡΟ]

πλους εργάτες κιτι |!u iti χνι ς της πρωιενοΐΌΐις xui πήρε την ονυμαούι

Κομμούνα.
tl Κομμούνα διάλυσε την πιπιχή χρσιιχή μηχανή και εγκατόστησε πραγματική δημοκρατική εργατική εξουσία. Ο Κ. Μαρξ μίλησε με θαυμασμό
για τα Παλάτι «που εργάζεται, που σκίφτετπι, που ματώνει...». που «χάνει
ίφ ο δ ο innv ουρανό»
Ο Β.Ι. Λ ίνιν ίγρα νε: .... Η Κομμούνα αποτίλτσε ίνα λαμπρό υπόδειγμα της ικανότητα;: τον προλεταριάτου νιι πραγματοποιεί ομιΗλυμα τιι δημο­
κρατικά καθήκοντα, .ίου ΐ| αστική τάξη μόνο τα διακηρύσσει. Χωρίς κα­
μιά ιδιαίτερα πολύπλοκη νομοθεσία, απλά στην πράξη. το προλεταριάτο,
που κατίλαβι την ε Ξοινία. εφάρμοσε τον εκόημοκριπιπμά του κοινωνικού
Καθεστώτος. χεετάργησε Π] γραφειοκρατία και πραγματοποίησε την ιειρεϊότητα των δημοσίων υπάλληλων από το ) Λ ιΐν
Η Κομμούνα αποφάσισε να παραχωρήσει στις εργατικός πιιραγω γικί;
ενώσει; ία εργοστάσιο και to εργαστήρια. που υίχαν αφήσει οι επιχειρηματίτ;. όταν ίφτγαν μαζί μι την κνβίρνηαη β ω απά το Ilu p im στις Βερ­
σαλλίες. Το Λιάτιεγμα. μάλιστα πρόβλεπε αποζημίωση για όσους επιχειρηματίες θα ‘όριζαν στο Παράκ.
Μεγάλη και βασική σημασία τίχτ η επιβολή ελέγχου στην παραγωγή
ερισμίιων μεγάλων επιχειρήσεων. όπου πλάι στο διευθυντή συγκροτήθη­
κε ότι οιμήσυλιο ατά εκλεγμένους ιιντντροσιόποι·; των εργατών και των
υπαλλήλων.
Η Κομμούνα, γιο να εξυπηρετήσει τους μικροεπιχειρηματίες και τους
έμπορους εδωσε άτοκη παράταση για τρία χρόνια στην εξόφληση όλων
των χρεών και ανόσιε άε τη δικαστική δίωξη για παρόμοιες υποχρεώσεις.
Η Κομμοτνα χώρισε με δισταγμό την εκκλησία από ΤΟ κράτος, με στόχο
ic καταπολεμήσει την ι.τιρροή του καθσλ,ικον κλ.ήρου στα σχολεία και
ιηπιχατίστησε του; μοναχούς με όασκάλ-ους κοσμικούς. Ακόμη καθιίρωσε
την αρχή τη; ολόπλευρης μόρφωσης, που στην ουσία ήταν ίν α ς συνδυα­
σμό; μάθηση; τον βασικών αρχών της επιστήμη; με την επειγγελ-ματική
κατάρτιση.-’
Σοβαρά όμως λάθη τη; ηγεσίας της Κομμούνας και η συνεργασία τη;
αντεπαντιστατιχής κτβίρνησης με τους Πρώσους ίδωσε τη δυνατότητα στα
κυβερνητικά στρατεύματα, που βρίσκονταν στις Βεςχχτλλ,ίες, να επιτεθούν
με πρωτοφανή αγριότητα ενάντια στους κομμουνάρους και ν α καταλάβουν
το Παρά*. Τότε φάνηκε και ο πρωτοπόρο; ρόλκνς των εργατώ ν. Ο Β. I.
Λίνιν ύγρανε σχετοίά; «Μόνο οι εργάτες ίμεινιεν ως το τ ίλ ο ς π ισ τοί στην
Κομμούνα.. Μόνο οι Υάλλεκ προλετάριοι υποστη'ριξαν ά φ ο β α και ακού­
ραστα τη δοη τους χυβίρνηση, μόνο αϊτοί μάχονταν και π ίθ ο ιν α ν γ ι’ αυτή, δηλαδή για ιην υπόθεση της απελευθίρωσης τη; εργατικής τίτξης, για
ίνα καλύτερο μ ύ λ ο γ όλων των εργαζομίνων»,ί

frtWUHM ΙΝΠ1Η INANION in N ir m r u k Q N ΛΑΩΝ

61

ΙΙε ρ ίο δ υ ; 11UU-1H92

Οι CUΙ’γίι ζ την περίοδο αυτή ήταν μαζικές x«u ιίχαν μεγάλη όιόψκι ια
Ενδεικτική ιτναφέρούμι tic am σημαντικές: To IM4, απήργησαν iru;
ΗΠΛ 15U.IXX) εργαζόμενοι mil πούλμαν. To IKWi. ίλιιβι χώρα | απεργία
uuv μεταλλωρύχων mo Νισοβίλ τη; Iiwjjia;. Λου βάστηξι πέντι μήνις
To lSSW,έγινε mo Βερολίνο tenργία 25.001)οικοδόμων yi« 6m μηνι; To
1δϋ9, ιίχαμι απεργία inn Ζαμάνι nw Λονδίνου, στην ιαοία πήραν μέρος
h.UUOεργαζόμενοι. To 1891, στη Γαλλία απήργηοαν dun σχεδόν <x in·
λουργοί.5
Οι καπιταλιστές x«i οι αρχές yiu v« αντιμιτωπίοουνιις απεργίες χρησι­
μοποίησαν προβοκάτσιες, τρομοκρατία και συχνά τοστρατό.
Κορυφαίο γεγονός τη; περκιόου αυτή; ι ίναι to επαίσχινιο έγκλημα τον
αστικού χράιου; το 1KW>ιηο Σικάγο. Avnynv πυρ ενάντια στον; συγκε­
ντρωμένου; εργάτες και σκότωσαν πολλούς. Οι αρχέ; απέδωσαν του; πυ­
ροβολισμού; στους ηγέτες των εργατών. Έτοι πυνέλαβαν ω; υπι ύθυνου;
χοι ιπαγχόνιοαν τον Σπάι;, τον Πήροον, τον Ένγκελ και τον Ψίοιρ
Βασικό αίτημα των απεργιών ήταν η καθιέρωση τη; υκτιίωρη; (ργάσιμη; μέρα; και άλλα οικονομικά αιτήματα χωρίς πολλές ηορέ; να περιορί­
ζονται μόνο ο' αοτά.
Οι απεργίες εμψύχωναν του; εργάτες, έδιναν αυτοπεποίΟηοηστι; δυνάμτι; του; και δυνάμωναν την πίστη του; οτο δίκαιο του αγώνα.
1

1

Περίυδο; 1911-1920
Στο διάστημα από οι ταξικοί αγώνες παίρνουν πρωτοφανείς διιαττάοει;. Στην Αγγλία έλαβαν χώρα σειρά οργανωμένων και «αγρίων» (αερ­
γιών. Στι; ΗΠΑ η οξύτητα τη; ταξική; πάλη; ξεπίρασε κείθε προηγούμενο. Στην Ιταλία εκδηλώθηκε κύμα (αεργιών.
Ο Λ Παγκόσμιο; πόλεμο; κάθε άλλο πάρει έθεοε τέρμα επο επανα­
στατικό κίνημα. Αντίθετα ο πόλεμο; όξυνε τι; αντιθέοει; του ιμπεριαλι­
σμού και δημιούργησε «αδύνατου; κρίκου;» και επαναστατική κατάσταση
σε αρκετέ; χοίρε; τη; Ευρώπη;.
Έτσι ξέσπασε η αστικοδημοκρατική επανάσταση το Φλεβάρη του 1917
στηντσαρική Ρωσία, που μετατράπηκε από του: μπολσεβίκου; σε σοσιαλιστική τον Οκτώβρη του 1917. Το νέο σοσιαλιστικό κρέιτο; ποί1γεννήθηκτ,
από την πρώτη στιγμή αντιμετώπισε την ξένη επέμβαση των ιμπεριαλι­
στών. Αξίζει να σημειώσουμε ότι τότε και η Ελλάδα έστειλε μια μεραρχία
στην Ουκρανία, για να βοηθήσει στην καταστολή τη; επανάσταση;.
Την περίοδο αυτή εκδηλώθηκε και η επανάσταση στη Φιλανδία. Οι
αντιδραστικέ; όμω; εσωτερικέ; δυνάμει; με τη βοήθεια γερμανικού στρα­
τούκατάφεραν να την κατασιεΟχυν.
Ακόμη την περίοδο αυτή ξέσπασε η επανάστασηστη Γερμανία, που έχει
ιδιαίτερη σημασία μια; και αφορά αναπτυγμένη καπιταλιστική χώρα. Η

62

κ ο ιτ λ ι

κ λη το ί

νίκη, όπιο; σημείωνε <>Β.Ι. Λ/νιν. θα σήμαινε νίκη τη; παγκόσμια; επανάστάση;, Avtm7 i0;, OfULK. η Iπιινάσταση ηττήόηκε, γιατί τότε δεν
επαναστατικό κόμμα, ν' υναλά;!π την καΡοδήγηιτη τη; πάλη;. Λημιουργή.
ύηκε β/βαια το ί yJ V. αλλά ήταν ,τλ/οναργά. Ω; τότε οι κομμοιτιστίς ήταν
μαζί ιττο ίδιο κόμμα, jιε τον; δεξιού; σοσιαλδημοκράτε;. .τον παρουσιάζο­
νταν ιο; «ανεξάρτητοι».
Ο Β.Ι. Αε'νιν εχει γριίνει για το ρόλο των «ανεξάρτητων»; «Στα λόγιμ
ιινεξιίρτητοι ιττην πράξη ολοκληρωτικά εξαρτημένοι και Of όλη τη γραμμή
σήμερα από την «ιπική τάξη.. Ανβρωπικ χωρί; ιδείς, χωρί; χαρακτήρα
χωρί; πολίτικη, χωρί; τιμή, χωρί; σιτ-είδηση. ζωντανή ενσιίρκωση του π<.
λαγιόματο; των η tλίσταίων. .τον ιττα λόγια κηρύσσονται υπ/ρ τη; σοσιαλι­
στική; επανάσταση;. μ« στην πράξη είναι ανίκανοι να τη νοόσουν, όταν
irvnj ίχει αρχίσει και .Tin·, σαν αποστιίτε; .τοι· είναι, υπερασπίζονται τη
“δημοκρατία
Τα 19IS ; /σπάσε επανάσταση και στην Αυστρία, που δεν μπόρεσε να
νικήσει. Αίτια στάθηκε η /λλειι,η μαρξιστικοί1 κόμματα; ικανοί' να καθο­
δηγήσει ιδεολογικά και οργανωτικά την ταξική πάλή.
Τ/λσί. »σ /«/'λ/γίνε προλεταριακή επανάσταση στην Οιτγγαρία πον νί­
κησε, Λεν μπόρεσε ό/ιω; να σταθεροποιηθεί ιξα ιτία ; του ασφυκτικοί'
απσκλεισμού ατσ τι; ιμπεριαλιστικό; δυνάμει;. Τελικά οι ιμπεριαλιστή;
για ιτι μπιιρ/σοιτ να καταστειλουν την επανάσταση. αναγκάιττηκαν να
κάνουν άμεση επ/μ/Ιειση με στρατό ιστό τη Γαλλία, τη Ρουμανία και την
Τσεχοσλοβακία. Έτσι μόνο κατάηερε η αντεπανάσταση να νικήσει και να
πνίξει στο αίμα τσν επαναστατημενο λαό.

ΙΙιρίοόος 1935-1950
Η περίοδο; αιτή είναι παρατεταμ/νη και η άνοδο; τη; ταξική; πάλη;
οφείλεται κυρία»; στον πόλεμο αναμεοα στον άξονα (Γερμανία, Ιαπωνία.
Ιταλία)και τοι;σιμμάχου; (Σοβιετική Ένωση. ΗΠΛ. Μ. Βρετανία).
Στο διάιττημιι αϊτό ανατη-χθηκε η αντιφασιστική πάλη του ισπανικοί'
λείοι· τα 1035-1939 Στον αγώνα αϊτό ιδιαίτερη σημασία εχει η πλατιά διεΡνιστική «λληλεγγιη. λ ’ιλιαδε; άνθρωποι απ' όλα τα .τέρατα τη; γη;, από
πενήντα τρει;χώρε; μαζί και ατό την Ελλάδα, /ιίπ η υ α ν και ιηεημάτιοαν
Λιεθνει; ταξιαρχιε;. .του πολέμησαν ενάντια στο φασισμό.
Πιηκι τσν ηρωικό αγώνα των Ισπανών πατριωτών και τη πλατιά αλλη­
λεγγύη Γων διεθνών ταξιαρχιών, η δημοκρατική επανάσταση νικήθηκε με­
τά από τρία χρόιια αιμιετηρότατοι· πολέμου.

- ΓΟδιάιττημα αϊτό δημιοιργήθηκαν επάτη; μια σειρά από λειίκ/; δήμο'■pitTif; (Poipmm. Βουλγαρία, Οιγγαρία. Πολωνία, Τσεχοσλοβακία και

•ν. Γερμανία). οι οπιΐε; όφειλαν τη γέννησή του; όχι σε επαναστατικοί
αδικασιε; κιριω; αλλά στην .τιηκηνία του νικηφόρου σοβιετικού ιττραύ και στην ενίσχυση τη; ΕΓΣΛ

imXUlHHΙΝΩ1ΗINMICN ΙΩΝI ΥΚΧΜ,ΩΗ ΑΛΩΝ

63

Σ'«ιντή την περίοδο ξίοπασι xui ηαντιιμπιραιλκπιχή ιπιινόιίτιισηστην
Ελλάδα, που εχδηλώθηχι μι τη σύγκρουση tin· Δεκέμβρη uni 1944>αι την
έννιπλη εξέγερση του 1946 1949 ΙΙρέπι ι να σημιιώσονμι άτι «πην Ελλιίδα
δεν είχαμε απλή αντεπανάσταση, ειλλά ι ξαγωγή αντιπανάστιιοη; από την
πλπράτη; Μ. Βρετανίιες και των ΙΙΠΛ.
0 ιιγώνας αυτό; ανεξάρτητα από ιιι λάθη και ιην έκβαση ήταν <να;
ηρωικό; αγώνας για τη λειαιριά και αποτελεί μια λαμπρή σελίδα στην
απορία πι; δημοκρατική; αντιιμπεριαλιιπική; πάλη; timι λληνικού h ιού.
Τέλο;, κατά το διάστημα ιιυτό ολυκληρώθηκι και η μακρόχρονη ιπεινείοταιτη με τη συντριβή τΐ|ς αντεπανάσταση; και την ανακήρυξη τη; Κίνα;
οε λαϊκή δημοκρατία.
Περίοδο; 1968-1975
Η περίοδο; αιηή είναι η τελευταία στην οποία σημειώθηκε άνοδο; ιη ;
ταξιχή; πάλη;.
Στο διάστημα αυτό πραγματοποιήθηκαν επαναστατικές εκρήξεις ιττις
πια αναπτυγμένε; χώρες (Γαλλία), στις χώρε; με μίση ανάπτυξη (Χάη,
Πορτογαλία) ω; τις πιο καθυστερημένε; (Βιετνάμ, Καμπότζη. Λάος.
Αγγόλα. Μοζαμβίκη, Γουινέα, Μπιοάου, Αιθιοπία).
Πολλά από τα κινήματα τη; περιόδου αυτή; δημιουργήθηκαν πολύ πριν,
αλλά νίκησαν σ' αυτί] την περίοδο.
Ιδιαίτερη; σημασία; επαναστατική εξέγερση είναι τιι γεγονότα του
Μάη 1968στο Παρίσι.
Η κυρία αιτία για την ε'κρηξη αυτή ήταν η συσσώρευση των κοινωνικών
και οικονομικών προβλημάτων για του; εργαζόμενους. Ανάμεσα στο 1963
και 1966 είχε επιβληθεί ε'να σταθεροποιητικό πρόγραμμα, που είχε ω;
αποτέλεσμα να πέοουν οι μισθοί το 1967 στα επίπεδα του 1957. Ηανεργία
είχε αυξηθεί οε μεγάλο βαθμό; ένα εκατομμύριο άνεργοι και ενάμισι εκατ.
μερικά απασχολούμενοι. Οξυμίνα προβλήμειτα αντιμετώπιζαν και οι ησιτητές. Η ανώτατη εκπαίδευση ήταν σΐ'ντηρητική και καθυσττρημίνη. Το
βιοτικό επίπεδο των ηοιτητών πολύ χαμηλά και υπήρχε ανασφάλεια σχετι­
κά με την επαγγελματική αποκατάσταση.
Ησύγκρουση των σπουδαστών με την αστυνομία προκάλεοε έκρηξημα­
ζικής κοινωνικής διαμαρτυρίας, που έίμερε στο προσκήνιο το προλετάριότο. Σε όλε; τι; μεγάλες επιχειρήσεις ξέσπασε απεργιακό κύμα; Στις 18
Μάρτη 1968 απεργοϋοαν 2 εκατ. εργαζόμενοι, στις 20 Μαΐου απεργούοαν
b εκατ. εργαζόμενοι, και στις 24 Μαΐου 10 εκατ. από τα 13-14 εκατ. του
συνόλου της εργεπική; τάξη;.6 Όλη η εργατική τάξη βρισκόταν οε κίνηση.
Η αστική κρατική εξουσία με όλο το στρατιωτικό και αστυνομικό μηχα­
νισμό συνέχιζε να υπάρχει και να δρα, αλλά ήταν ανίσχυρη να επηρεάσει
τα γεγονότα
Είναι φανερό ότι είχε δημιουργηθεί επαναεαεαική κατάστασηκαι τοζή-

64

ΚΟΖΤΑΙ ΚΑΠΡΟΙ

τημα είναι ότι «οι κομμοννιστ/ς δ ε ν μ π ό ρ ε σ α ν ν α κ α τ α ν ο ή σ ο υ ν κ α ι ν α
οδηγήσουν τη μαζική αυ-θόρμητη κοινω νική δ ια μ α ρ τ υ ρ ία σ ε ο ρ γ α ν ω μ έ ν η
κατεύθυνση».1
Έτα» η αρχσυσα τάξη με ορισμένες ο ικ ο ν ο μ ικ ές υ π ο χ ω ρ ή σ ε ις κ α τ ό ρ θ ω ­
σε να ελέγξει την κατάσταση κ α ι ν α κ υρ ια ρ χή σ ει κ α ι π ά λ ι.
Σημαντικές επίσης ήταν οι εξελίξεις στη Χ ιλή, σ τις α ρ χ έ ς το υ 1970, με
την απόπειρα της εφ α τικ ή ς τάξης ν α π ά ρ ε ι την ε ξ ο υ σ ία με κ ο ιν ο β ο υ λ ευ π ικό δρόμο
Ο σ υνα σ π ισ μ έ τη; «Λαϊκής Ενότητας», μ ετά τη νίκ η σ τις ε κ λ ο γ έ ς του
1970. προχώρησε στην εΟνικοποίηεηΐ των μ εγά λω ν β ιο μ η χ α ν ικ ώ ν ε π ιχ ε ιρ ή ­
σεων και των μεταλλείων και δημιούργησε έ ν α ν ιετχνρό κ ρ α τ ικ ό το μ έα .
Πραγματοποίησε μια βαθιά ΤΓ,'ροτική μ εταρρύθμισ η. Π ή ρ ε β α σ ικ ά με'τρα
προς όφελος των εργαζομένων.
Στην ουσία στη χώρα άρχισε μια ανοδική π ο ρ ε ία τη ς λ α ϊκ ή ς δ η μ ο κ ρ α τ ι­
κής επανάστασης, με προοπτική ν α μ ετα τραπ εί σε σ ο σ ια λ ισ τικ ή .
Η συντριπτική πλειοιμηφ ία το ν λ α ο ύ υ π ο σ τ ή ρ ιζ ε τ η ν ε π α ν ά σ τ α σ η .
Ενδεικτικά γι' α ϊτό είναι τα αποτελέσμετεα των δ ια δ ο χ ικ ώ ν ε κ λ ο γ ικ ώ ν α ν α ­
μετρήσεων που έδιναν όλο κ α ι π ερ ισ σ ό τερ ο π ο σ ο σ τό στη « Λ α ϊκ ή Ε ν ό ­
τητα*. Για τις αλλαγές του συσχετισμόν υ π έ ρ της « Λ α ϊκ ή ς Ε ν ό τη τα ς» μ ά ρ ­
τυρα και τα γεγονός της γρήγορης α νόδου της π α ρ α γ ω γ ή ς.
Μπροστά σ’ αυτή την κατάσταση ο ι Η Π Λ με τη Σ ΙΑ κ α ι ά λ λ ε ς μ υσ τικ ές
οργανώσεις καθώ ς και πολυεθνικές ετα ιρ ίες, π ο υ ή τα ν ε γ κ α τ α σ τ η μ έ ν ε ς
στη Χιλή (π.χ. ΓΓΤ), προετοίμασαν και π ρ α γ μ α το π ο ίη σ α ν φ α σ ισ τ ικ ό σ τρ α ­
τιωτικό πραξικόπημα.
Η πείρα από την επανάσταση στη Χιλή είνα ι πολύτιμη α π ' ό λ ε ς τις πλευ·ρές. αλλά ιδιαίτερα α π ό την ά π ο γη των δυνατοτήτω ν ε ιρ η ν ικ ή ς ε ξέλ ιξη ς
μιας επανάστασης. Ιδ ια ίτερ α πρε'πει ν α υπ ο γ ρ α μ μ ισ θ εί ότι τ ο ε π α ν α σ τ α τ ι­
κό κίνημα, για να εξασφαλίσει τον ειρηνικό δρ ό μ ο , π ρ έ π ε ι ν α ε ίν α ι έτοιμ ο
να χρησιμοποιήσει όλες τις μορφές πάλης μ α ζί κ α ι την ένο π λη . Μ ό ν ο τότε
μπορεί να παραλύσουν οι δυνάμεις της α ντεπα νά σ τα σ η ς κ α ι ν α ε ξ α σ φ α λ ισθεί ομαλή πορεία προς τα μπρος.
Η τελευτα ία επανάσ τασ η της π ε ρ ιό δ ο υ ε ίν α ι η « Ε π α ν ά σ τ α σ η τ ω ν
γαρυφάλλων* στην Πορτογαλία. Η επανάσταση ά ρ χισ ε με π ρ ω τ ο β ο υ λ ία
δημοκρατικών αξιωματικών, π συ είχαν· συστήσει π α ρ ά ν ο μ η ο ρ γ ά ν ω σ η . Η
επανάσταση εκδηλώθηκε στις 25 Α πριλίου 1974 κ α ι βρή κε ά μ εσ η σ τή ρ ιξη
στο λαό, που συντάχθηκε με το στρατό όταν αυτός μ πήκε στη Λ ισ α β ώ ν α .
Η επανάσταση προχώρησε στην απαλλαγή του κ ρ α τικ ο ύ μ η χ α ν ισ μ ο ύ
από τα φασιστικά στοιχεία, απελευθέρωσε του·ς π ο λιτικ ο ύ ς κ ρ α το ύ μ ενο υ ’ς,
έδωσε αμνηστία στους ποντικούς πρόσφυγες. δ ια σ φ ά λισ ε την ε λ ε υ θ ε ρ ία
τον τύπου, του' λόγου, προχώρησε σε αγροτική μ ετα ρ ρύ θμ ισ η κ .ά .
Γρήγορα όμως παρουσιάστηκαν τρεις τάσ εις στους σ τρ α τιω τικ ο ύ ς: μ ε ρ ι­
κοί επέμεναν να προχωρήσει η επανάσταση π ρ ο ς τα μ π ρ ο ς, ά λ λ ο ι ή θ ε λ α ν
να σταματήσει και η άλλη τάση ήθελε την οπισθοδρόμηση. Ά λλω σ τε ισ το ­
ρικά, αυτή είναι η διαλεκτική κάθε επανάστασης.

r r K X iA k h f n n i H i u a n i i o n

ton

ir m r u J x O N

λαόν

65

1'to μεταξύ η αστική τάξη είχι την ικκιιγυμική ιξοισία ,m τιραοηα
χρηματικά μέσα, κατείχε θέσει; κλειδιά tnuv ψ π ιν /, μη/α,ατμά wu ι«
στρ«τό και ί ίχε την ι νι ργό υποστήριξη του ιμπιριιιλον*· Ο φ^νιΚς
Φουκουγιάμα γράφει <Γ/.* τικά: -Το μετριοπαθές Σοοσιλαπικό K*W< **’
Μ. Σουαρέ ς κέρδισε την πλειοψηφία στις ικλσγέ; τον 1976. Λ 'τάοφιΰιten -και όχι O f μικρό βαθμό- ιπη βοήθεια από »·ργανώοης τον εξωτερι­
κού, ξεκινώντας από το γερμανικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα και ητόνονιας μέχρι την αμερικανική CiA».v
Έτσι έχοντας την εξουσία προχώρησε ο* ι κλυγές για σιντακτικη «π-, έ­
λευση. Το Σοσιαλιστικό και το Ααικοόημοκρατιχό Κόμμα συγκέντρωοαν
την πλειοψηφίει.
Τα αποτελέσματα αυτά των εκλογών βοήθησαν στην απομόνωση της
πρωτοπορίας από τις πλατιές μ(ίζες τολ· εργαζομένων και στη διάσπαση
των δημοκρατικών δυνάμεων. Παράλληλα ενίσχνσαν τις δυνάμεις τη;
αντεπανάσκισης. Οι επαναστατικές δυνάμεις αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν.
Η πείρα της Πορτογαλίας όείχνπ ως ένα βαθμό ότι οι εκλογές, που γίνονται σε μια χώρα, η οποία δεν είναι πλήρως απελευθερωμένη από την
ιδεολογική και πολιτική κυριαρχία του παλιού καθεστώτος, όχι μόνο δεν
μπορούν να εκφράσουν τα πραγματικά συμφέροντα του λαόν, αλλά και
ενεργά χρησιμοποιούνται από την αντεπανάσταση στην πάλη ενάντια στις
επαναστατικές δυνάμεις.
Παρ’ όλα αυτά η «Επανάσταση των γαρυφάλλων» πέτυχε να γκρεμίσει
το φασισμό, ν’ αποκαταστήσει τον αστικό κοινοβουλευτισμό, να διευκολύ­
νει τη νίκη της αντιαποικιοκρατικής πάλης tun· λαών τη; Λγγΰλας και τη;
Μοζαμβίκης. Σ ’ αυτά βρίσκεται και η ιδιαίτερη σημασία της.
Ερμηνεία της ανόδου και της ύφεσης της ταξικής πάλης

Κατ’ αρχήν δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η μελάτη ενός συγκεκριμένου θέ­
ματος της κοινωνικής εξέλιξης παρουσιάζει δυσκολαες και ότι μόνο σε τε­
λευταία ανάλυση ανάγεται στις οικονομικές εξελίξεις.
Από την άποψη αυτή είναι ενδιαφέρον να θυμίσουμε τι έγραφε ο Φ.
Ένγκελς το 1895:
«Όταν κανείς εκτιμά γεγονότα και ολόκληρες σειρές γεγονότων από
την τρέχουσα ιστορία, ποτέ δεν θα είναι σε θέση ν’ ανατρέξει ω; τι; τελχυταίες κοινωνικές αιτίες. Ακόμη και σήμερα, που τα σχετικά ειδικά όργανα
του τύπου προμηθεύουν' τόσο άφ θονο υλακό, θα είναι αδύνατο και σ’ αυτή
την Αγγλία να παρακολουθεί κανείς μέρα με τη μέρα την πορεία τη; βιο­
μηχανίας και του εμπορίου στην παγκόσμια αγορά και τις μεταβολές, που
συντελ-οόνται στις μεθόδους παραγωγής, έτσι που να μπορεί, οε οποιαδή­
ποτε στιγμή, να βγάζει ένα γενικό συμπέρασμα απ' αϊτούς τους πολύμορ­
φα μπλεγμένους και πάντα μεταβαλλόμενους παράγοντες, που χώρια απ’

ΚΩΙΐΑΙ KAMQJ

ιιιΐι» ιι; περισσόΐίρες ςορε; in σηιη^δαιάτεροί ιι*υς I’vr^yoOv yut πολύ
*αι*>* «ηii χριιμΐ. προτού .ηχιβάΧλουγ ξικρικά στην ιηιιμάνηα μι |luuo
τρόπο. II Λκ|ΐκ ιπισχΛίηση τη; οικονομική; απορία; μια; δοσμένης πι·
tyuvVi* .τοιε \ ν μ.ΐι\ηΓί ν»ι γίνει ταυτόχρονα μι τα γεγονότα, αλλά μόνο
mn«\iivii. ΐιπιρα ιιπο ιη σχετική οιγχίνιρωσΐ) χαι το σχετικό κοσκίνισμα
τιί*i'Xouh* II στιπαπικη αποτελεί nV> απαραίτητο βοηθητικό μέσο, ακό­
λουθα ομωςπανηι xoonvmovw;. |Υ αυτό το λόγο, για την τρέχουσα ιη-γχρ**νη ισι·γ<ιι. l*n tiMryxiiutai χιινεί; πολύ σι·χνα να 'Πραγματεύεται Οαν
σταθερό ιιπον τον αποφασιστικότατο παράγοντα, να πράγματιθεται την
οιχοιομιχι) xittuotiun), που βρισχεται ιτην αρχή τη; οχιτιχή; περιόδου,
ivrv δομενη χι αμετάβλητη γιιι ολόκληρη την περίοδο, η να παίρνει υπόνη μάνσιχεινε; nc μπαβολί; nvnj; n |; κατάσταση;, που προκύπτουν μά­
γε; τοκαπό τα υπάρχοντα ιΕ»ν<λιλμα γιγονότα χαι ποι· χακί ι η ^ π ί κ ι
προβιίλλσί'ν πιση; imxxtiL ΓΓ πιηο η υλιστική μέθοδος Οα υπι»χρειυϋε(
ιΝό να περ<ι\ΗΪπαι πολύ *uηρα στο ν’ ιιντιγει τι; πολίτικε ; συγκρούσεις
ιΠιη>; u^jvt; «ιυμ<γεροπών αναμεοα στις υπαρχουσε; κοινωνικές τάξης ι|
ηιςιχε; ομάδες, που u; διμιιοΐ\νγιισε η οικονομική εξελιξη, και να δείχνει
on taiVufiya πολιτικά κόμματα ίΐναι η λίγο η πολύ αντίστοιχη πολιτική
ίχςραση luv ίδιων ιατων nufuiv χαι ταξικών ομάδων.
«Emu απονοητο ότι η ιΐΥιΐπόφενκτη αυτή παραμέληση των σύγχρονων
μπιιβολωι στην οικονομική χιιτάστιιση. που rival η πραγματική βάση
iUuv των γεγονότων πον πρόκειται ιτι εξεταστούν. δεν μπορεί παρά ν’
«ποίίλεσε ι μ α πηγη λίΐϋών*.1^

Από τα παραπάνω, γίνεται ((άντρο ότι η πρόβλεγη των περιόδων ι*γη·
/.η; χαι χαμηλή; ένταση; rivui δυσχερή:. f ξαιτία; τη; πολνπλοχότητας των
ιτχονομιχίΛ· όσο χαι των κοινωνικών προτσές. Η οποιαδήποτε εξήγηση
μόνο με μεγάλο βαίίμό αφαιρίιτη: μπορε ί να δώσει απάντηση «ττο ζήτημα
χαι or xitHf περίπτωση. δεν μπ^εί να ξιφνγει ατό μια σχηματικότητα.
Χαρακτηριστικό για τη σχιμιπτικοτητα είναι το γεγονός ότι δεν περιλαμ­
βάνονται on; περίοδοι·;. που παρουσιάσαμε, η επανάσταση του 1905-1907
ιπην τσαρική Ρωσία, η Κονβανικη Επανάσταση tou 1957-1959 κλπ.
Από του; μαρξιστές |^βαια σήμερα είναι παραδεχτό ότι οι νόμοι της
ΐιΠιγιχή;. χίχνιυΜχή; χαι οικονομική; <ι«1*πυξη; βρίσκονται αε αδιάρρηχτη σχίοη ΙΝαιτερα από uvui^rtcu im; μ α χ ρ σ χ ρ ίν α ς τ ά σ η ς αιτίττυ·
Η ίννχχα τοΛ /ιακρώ»· χιμάτων πριχκί^ρΕί όχι τόσο ίτοιμες εεπαντησεις
στο ζήτημα για την αλληλεκτί'εϊχίτατη των oixonyixu/v χαι ποντικών προτσί; <.τττγν ανεαηξη τη; πολιτική; πάλης. <κτο ότΎατότητες γι<ί νίες axffΠαροιοιάζπαι η δυνατότητα να σιτκρίνουμε διπ» α>λη^ΗΤΐ»νδΓδεμ^να q(αγόμενα: το οιχονομιχό προτσί; και την rξίλιξη ιης ταξική; πάλης,
να εξιιχριβόσονμε τη μηχανισμό «>ληλεπίδρασής του;. Εννοείται ότι η
ιαάλνση της οικονομική; κατάστασης, που καθορίζει τη θέση της εργεπιΧής τάξι^ είναι ιτν^κριμίνπ ο πρώτος κ ρ ί> ^ και όχι όλη η αλυσίδα11

ι r r o r u k H fN O W iriAHiiON i o n i vranA kO N m p n

t?

«αν αιτίων, που προσδιορίζουν τ<>χρόνο, τΐ| θέση, τι; μηρηέ; wu την έκτα*
inj τη; ταξικής πάλης. Μ έννοια των μακρών κυμάτων 6tvi ι τη Λιναΐότητο
νιι λ·«ς,Μ*κιΐλ<Μ·0ιj<u»i*nr τι; μακροχρόνιες τάοει; ίΐγάπτνξη; τον ιργιιτικού
κινήματος, να το· παρουσιάσουμε οαν μακροχρόνιο προτσές, π ο υ η κατιύIN’Vini κι« το περίιχόμενό του καΐΚ»ρ£οΥΐαι (υιό την αλληλι πίδραιτη πολ­
λών παραγόντων.
Πιο 0 1 7 *' κριμένιι ΐιπαρούμε να πούμι ιπ<· ιτημιό» <iv/ja |; αίαν ανακό,τ τ γκ ιι το χύμα υψηλής έντασης τ?ι; οικονομία; και αρχίζει ϊο χύμα χαμη­
λής έντασης πέητιι το ποιΚΗΤτό χ^Λοι·; και κατά ιΐυνέπιιιι και οι rnrvAt1·
σεις. Λνιό ίχ ιι οαν a m n n o πτώση των μιιύΗύν, περιστολή ίων κοινωνι­
κών δικαιωμάτων, και διόγκωση τη; ανιργίιις, που fit τη σειρά του; προχαλούΥ κοινωνική ένταση. Επιπλέον η ιίξννιτη των αντιθέσεων του
ματος επιδρά Οετικιί ιττη συνείδηση τη; εργατική; τάξης.
Παράλληλα η πτώση του ποσοστού κέρδους αδίΎατίζι ι το κιη<ίλαιο και
τι; αστικές παραγωγικέ; 17 / 0 11 ;, Δημιουργώ βαθύτερες διεργασίες, που
ruyoouv την ανιίττνξη του επαναστατικού κινήματος.
Όταν ανακόπτεται το κύμα χαμηλή; έντασης και περνάμε στο κύμα
υψηλή; έντασης, α νεβ αίνει η παραγω γή και το ποσοστό κέρδους.
Δημιουργούνε ιι προυποθέαπς για βελτίω<τη τη; υέ·τη; τη; εργατική; τά­
ξη; που προκαλούν κινητικότητα των μαζών.
Λλλά πέρα απ' αυτά, και κύρια τττο στάδιο του ιμπεριαλισμού. δρα μι
ιδιαίτερη ένταση ο νόμο; τη; ανιαόμετρη; ανάπτυξη;, με αποτέλεσμα κα­
τά τη μετάβαση από to ένιι κύμα mo άλλο να διαταράσσεται η ισορροπία,
να οξύνονται οι fνόοϊμπερ ιαλιστ ικές αντιθέσεις, οι οποίες οδηγούν nr συ­
γκρούσεις, δημιουργούν αδύνατου; κρίκου; και προκαλούν επαναστατι­
κέ; καταστάσεις. Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, που οι rnavam aori; έπονται ij
γίνονται παραλληλα με πολεμική σύρραξη,
Ο βέλγυ; οικονομολόγος Έρνεστ Μαντέλ αποδίδει τις ανόδους τη; τα­
ξικής πάλη; στις τεχνολογικές cnavamaocig. Συγκεκριμένα γράηει: -Λν
εξετάοουμε τα ιστορικά οτάδια τη; εισαγωγή; τον αρχικού μηχανισμού,
τον πρώτοι· συστήματος μηχανών, τον ιπλορκτμού και τη; οργάνωση; ερ­
γασίας συνεχούς ροή;, μπορούμε να δούμε ότι αν και ο πειραματισμός
τον; και η αρχική εισαγωγή γενικά λαβαίνουν χώρα προ; το τέλος του
επεκτατικού μακρού κύματος, η γενίκευσή τον; συμπίπτει με το συσταλτι­
κό μακρύ κνμα*».1Η εξήγηση αυτή δεν είναι πειστική, γιατί κατ’ αρχήν μέχρι τώρα δεν
έχουμε τρεις περιόδους ανόδου της ταξικής πάλης αλλά επτά. Πέρα απ’
αυτά υπάρχουν επαναστάσεις π.χ. Κίνα, Βιετνάμ κλπ.. που δεν μπορούμε
να ισχυριστούμε ότι επηρεάστηκαν σοβαρά από τις τεχνολογικέ; επανα­
στάσεις.
Πέρα απ' αιπά, ο Έρνεστ Μαντέλ επιρρίπτει έμμεσα ευθύνες για τη μη
άνοδο της ταξικής πάλης στα κομμουνιστικά κόμματα. Υπάρχουν, βέβαια,
προβλήματα και ασηαλώς ο ρόλο; των κομμουνιστικών χομμάτων επιδρά

κ ω ιτλ ι KAmoi

στην τξίλιξη της ταξιχής πάλης. Απ' mad. όμως, μ/χρι να βρίσκουμε χάβε
ευκαιρώ για να επιρρίπτουμε ευθύνες και να ρίχνουμε το ανάθεμα στα
Κ.Κ. είναι χάη που κανένας καλόπιστης ερευνητής 6tv μπορεί να δεχτεί.
Και m id κυρίως. yum η επαναστατική κατάσταση δεν εξαρτάται από
τη θέληση οριεηιένων τάξεων ή κομμάτων, έχει αντικειμενικό χαρακτήρα.
Ο Β.1. Λένιν είχε υπογραμμίσει ότι η επαναστατική κατάσταση εμφανί­
ζεται με: <■) την αδυναμία των κυρίαρχων τάξεων να διατηρήσουν με την
ίδια μορφή την εξουσία τους, δηλαδή υπάρχει αυτό που λέγεται επαναστα­
τική κρίση των «πάνω», β) την εξαιρετική όξυνση της οικονομικής και κοι­
νωνική; κατάστασης των κατόπιίζόμενων τάξεων και γ ) τη σημαντική
άνοδο τη; διαμαρτυρίας. της κινητικότητας των «κάτω».
•Χωρίς αυτές τις αντικειμενικές αλλαγές που δεν εξαρτώνται oiht από
τη θέληση ορισμένων χωριστών ομάδων και κομμάτων, αλλά ούτε από τη
θέληση ορισμένων χωριστών τάξεων, η επανάσταση -κατά γενικό κανό­
να- είναι αδύνατη».13 Αλλά για να επιμερίσουμε ευθύνες χρειάζεται να
δούμε τι εννοούμε με τον όρο «υποκειμενικός παράγοντας της επανά­
στασης-, Εννοούμε το βαθμό της πολιτικής ωριμότητας της επαναστατικής
πρωτοπορίας, την ικανότητα να ηγηθεί των μαζών από τη μια μεριά και τη
μαχητικότητα, την ετοιμότητα των ίδιων των μαζών γι' αποφασιστικές αλ­
λαγές. από την άλλη. Αποφασιστικό υποκειμενικό όρο αποτελεί και η κα­
θοδήγηση της ταξικής πάλης του προλεταριάτου από την πρωτοπορία, το
μαρξιστικαλί νινκττικό κόμμα.
Η ωριμότητα του υποκειμενικού παράγοντα υπονοεί όχι μόνο τη μαχη­
τική ψυχολογική κατάσταση των «κάτω» αλλά επίσης το γενικό επίπεδο
της ιδεολογικοπολιτικής τους ανάπτυξης, του όγκου της πείρας τους, το
βαθμό ενότητας και οργάνωσης, τη δύναμη του κύρους της πολιτικής πρω­
τοπορίας. τη σύνδεσή της με τις μάζες χλπ.
Ο υποκειμενικός παράγοντας, γενικά μιλώντας, εξαρτάται, άμεσα ή έμ­
μεσα από τους άνθρωποι»;, τις διαθέσεις και τη δράση τους, τη θέλησή
τους σε διάκριση από τον αντικειμενικό παράγοντα, που δεν εξαρτάται
από τις επιθυμίες και τη δράση των ανθρώπων.
Κατά συνέπεια είναι ανάγκη τα κομμουνιστικά κόμματα ν ’ αναλάβουν
τις δικές τους ευθύνες για τη μη ανάπτυξη του υποκειμενικού παράγοντα
που οφείλεται στην έλλειψη επαναστατικής στρατηγικής - χαι αυτό είναι
κατανοητό. Δεν είναι κιπανοητό όμως να επιρρίπτονται ευθύνες και για τη
μη ανάπτυξη... του αντικειμενικού παράγοντα. Βέβαια το ζήτημα της σχέ­
σης του αντικειμενικοί» και υποκειμενικού παράγοντα είναι σύνθετο και
περίπλοκο και χρειάζεται ειδική ανάλυση

ΣΗΜΕΙΏΣΕΙΣ
1. KL Μαρξ-Φρ. Ένγκελς όκιλεχτό Epyri. τόμ I, οτλ 29. εκδ. Αναγνωσιόπσυλος.
2 Β.Ι. Αένιν; Απαντα. τόμ. 16 οτλ 476. τκδ. Σύγχρονη Εποχή.

f m r u t u i fH tilH tHANTtON m u t W W tiJ N A4iJN

< rt

3. ffuywkyiM i Ιστορία Ακαόημίας Ο κ κ ^ μ ’ U X 4 . ·»*■ Ο
4. B .l M w r: A mu »τα, τόμ 20. ο ιλ. 223-226. »«Λ 2>"fW'"3
5. TKt Intrmaiumil HiaAtng Clan khn-rmmt, u V 2. * L 2W-2U. r«A
Publitbcn, Μ&ιχιι.
6. B .l. A lv I»: Απαντα. ιόμ. 37, οι 1 459. ruA i w " 1!
7. Μ *. Κ ιψ ιλ : C jiiiH arriitu n l πιίρα Tin· 20m· inum . ι * ί 345. ικΛ M un
(m u QUXJUtd).

8. D a
9. Φμάννης Φοικονγιάμα: To t/Λος πγς ιστορίας not o ιιίη τα ο ·; ίι4ρι*ϊ«< . m i
49, cxA. N ia Xvvoqu.
10. K . Μα^ξ-Φ. Ενγχίλς ΑιαΛτχτά Εργα. ιόμ. Ι.σ ιλ . 124-123
11. Γ . Ν ΐίγ χ ϊν β ι: Το φαινόμτνα ττγς μάζας και τα μαζιχά κινήματα. xipuAotA
Εργατική τάξη και σύγχρονος κόσμος. 3/1987. <uλ. 20 (m u μω»χ/ί)
12. Ernest Mendel: Long Warn o f Capuahu DfirUtpmmi
13. B .l. A iv iv . Απαντα, τόμ. 26, η λ . 220. rx6 Σντχρονη E s u ji\

Μ έρος (x irrtp o

Οι ολοκληρώσεις
φάση ανάπτυξης του ιμπεριαλισμού

Γιατί λένε
ότι γίνονται οι ολοκληρώσεις

Στη δεκαετία του 1950. στον καπιταλιστικό κόσμο εμφανίστηκαν μια
σειρά διεθνείς οργανώσεις που είχαν ως σ κ ο π ό την κοινή ρύθμιση των οι­
κονομικών προτσές των χωρών χσν συμμετείχαν, την κοινή δράση για τη
στενότερη προσέγγιση και αμοιβαία προσαρμογή των εθνικών οικονο­
μιών. Λόγος γίνεται για την ΕΟΚ. την ΕΖΕΣ (Ευρωπαϊκή Ζώνη Ελειθέ­
ρων Συναλλαγών), τη Λαπνοαμερυιανιχή Ένωση, την Τελιονειακή και Οι­
κονομική Ένωση της Κεντρικής Αφρικής κλχ Οι διαδικασίε; δημιουργίας
αυτών των διεθνών οργανισμών πήραν την ονομασία ολοκλήρωση*
Οι αστοί οικονομολόγοι διατύπωσαν διάφορες θεωρίες για να εξηγή­
σουν αυτό το φαινόμενο. Οι θεωρίες αυτές έχουν στόχο ν’ αποδείξουν όη
η συμμετοχή μιας χώρας σε ολοκλήρωση φέρνει μια σειρά οφέλη: αύξηση
της παραγωγικότητας, λόγω της εξειδίκευοης, με βάση το συγκριτικό πλε­
ονέκτημα και λόγω των οικονομιών κλίμακας. Βελτίωση της απυόσηχότητας της οικονομίας λόγω του εντονότερου ανταγωνισμού. Βελτίωση των

D

u y ^ a n iv j^ a

* Τον τελευταίο καιρό γίνεται πολύ συζήτητ*) για τη γενική «κγίφωνία Am>ων mm
εμχορίσυ (GATT) που αχωοδήχσεε συνδέεται με ης ολοκληρώσει; χ α συγκεκριμένα
με την Ευρωχαιχή Ένωση χαι τη NAFTA. Η GATT υχογράφίηχι μετά το Β
ΠαγχΛηιιο Πόλεμο το 1947 χαι μετείχαν χώρε; χοι· Λεν σνήχαν στο χάτε σοσιαλιστικό
στρατόχεόο οπ ό ς της Τσεχοσλοβακία;. Στόχος της ικμφωνύι; αυτή;, όοτως έλεγαν,
ήταν να χεριορκποΰν οι δασμοί για να δαυχολυνθεί το χαγκόομιο εμχόριο Οι άνηθέστις όμως των ιμπεριαλιστικών κέντρων χαι η χροσκόθεια των ΗΠΑ για εχιχράτηση
χαι εξνχηρέτηση των συμφερόντων του; δεν εχιτρέχει ουσιαστική διευκόλυνση του
κσγχόιημον εμχορίου ώστε να γίνεται με βάση την ισοτιμία χαι τυ αμοιβαίο όφελος.
Γι' αυτό ακριβώς οι δαηραγματενση; του τελευταίου γύρο»· να» λεγόμενον γυρου της
Ουραγοιύης κράτησαν 7 ολόκληρα χρόνια αχ' το 19*6-1993 Το ηλιχό αχοτέλεσμα
ήταν να εννοηθούν οι εξαγωγές των αγροτικών χροϊόντων των ΗΠΑ -λόγω της κατάρ­
γηση; των εξαγωγιχών εχιδοτήσεων στα χλαίσια της ΕΟΚ- χαι των βιομηχανικών
χροϊόντων των ΗΠΑ. λόγω τον χεριορτομοϋ των δασμών [Λπονυμιχή και λσγκπιχή
τγκχπΙοπαΆίΐα. τόμ. Β , σελ 398, £ξχρέ; 19-12-1993, ΕλειόΙτροη-χκι 3-1-94).
ΓΓ αυτό χολΰ σωστά η γαλλική εφημερίδα Μσ*τ Χτιχίηματι* αναφέρει όη η GATT
είναι όργανο τη; αμερικανοτή; ηγεμονία;, {Λινχή ΒφΙος της £νρ**.ναιχής Ενωσης,
εκδ. Ριζοσπάστης. σελ 19).

2
ΰ
0

2
1

74

καιτΑί KAjrtoi

όρων εμπορίου της ομάδας των χωρών που σνμμπέχοι-ν στην ολιηιλήρωση
(X αχέοη με τις χώρες του υπολοίπου κόσμου.1
Όλε; αυτές ο» θεωρίες δεν παίρνουν υπόψη ότι σήμερα β ρ ι σ κ ό μ α σ τ ε
στην εποχή του μονοπωλιακού καπιταλισμού, της κυριαρχία; δηλαδή των
πολυεθνικών και του μονοπωλιακού καθορισμού των τιμών. Αιαό σημαίνει
ότι ανεξάρτητα από την παραγωγικότητα οι τιμές, βασικά, αυξάνουν λόγω
της μινναπωλιακής συγκρότησης και έτσι ωφελείται το μονοπωλιακό κεφά­
λαιο.
Πέρα απ' αυτό σι θεωρίες αυτές δεν εξηγούν γιατί οι ολοκληρώσει;
έχουν περιφερειακό χαρακτήρα. Μάλιστα η επίκληση των ωφελειών, που
προαναφέρθηκαν, υπονοεί ότι τα οφέλη θα ήταν μεγαλύτερα αν η ολοκλή­
ρωση είχε παγκόσμιο χαρακτήρα. Σχετική είναι η θεω ρία του J. Viner που
εξηγεί ότι με τις ολοκληρώσεις γίνεται «εκτροπή εμπορίου» δηλαδή περιο­
ρίζονται οι συναλλαγές με χώρες εκτός της συγκεκριμένη; ολοκλήρωσης
και για προϊόντα με χαμηλότερο κόστος λόγω του κοινού εξωτερικού δα­
σμολογίου.2 Αρα με βάση α ς θεωρίες αυτές οι ολοκληρώσεις έπρεπε να
έχουν παγκόσμιο χαρακτήρα.
Συνεπώς το πρόβλημα είναι βαθύτερο. Υπάρχουν κτντρομόλες και φυγόκεντρες δυνάμεις που δρουν, έτσι ώστε οι ολοκληρώσεις να παίρνουν
περιφερειακό χαρακτήρα. Οι ασακέ; θεωρίες, όμως, στέκονται στην επι­
φάνεια του φαινομένου, δεν προχωρούν στην ουσία του τη διεθνοποίηση
της παραγωγής και την έντονη κοινωνικοποίησή της. Στην πραγματικότητα
αποτελούν συλλογή αντιλήψεων για τις διάφορες πλευρές του φαινομένου
των ολοκληρώσεων.
Με το θέμα της ολοκλήρωσης, όμως, ασχολήθηκαν και αρκετοί αστοί
πολιτικοί επιστήμονες. Τις αντιλήψεις τους μπορούμε να τις χωρίσουμε
βασικά στη θεωρία του φεντεραλισμοί», τη θεωρία του λειτουργισμού και
τη θεωρία του νεολειτουργισμού.
Στην επιστήμη, βέβαια, συχνά συμβαίνει αυτό ή το άλλο νέο φ αινόμενο
να προσπαθούν οι επιστήμονες να το προσαρμόσουν τον πρώτο καιρό σε
γνωστά σχήματα και θεωρητικά στερεότυπα. Δ εν μπορούσε ν α ξεφ ύγει
απ' αυτή την τύχη και η περιφερειακή ολοκλήρωση. Ο ι αστοί ιστορικοί και
νομικοί, οι πολιτειολόγοι και κρατικοί παράγοντες όταν εμφανίστηκαν τα
πρώτα έμβρυα της ολοκλήρωσης προσέφυγαν πριν από όλα στις π α ρ α δ ο ­
σιακές θεωρίες και ιστορικέ; αναλογίες. Στη βάση αυτή εμφανίστηκε και
η φεντεραλισπκή θπορί'α των ολοκληρώσεων.
Οι οπαδοί της θεωρίας αυτής υποστηρίζουν ότι η ολοκλήρω ση είνα ι
συμφωνία ανάμεσα σας κυβερνήσεις των ενδιαφερομένων κρατώ ν να με­
ταβιβάσουν σημαντικό τμήμα των κυριαρχικών τους δικαιωμάτων στη νέα
υπερεθνική εξουσία έτσι ώστε να είναι εξισορροπημένη η κατανομή των
αρμοδιοτήτων ανάμεσα στην κεντρική και τις τοπικές εξουσίες.
Η μεταβίβαση των κυριαρχικών δικαιωμάτων από το εθνικό στο υ π ερ ε­
θνικό επίπεδο, κατά τους ψε ντε ραλίστες, είναι ενιαίο και σημαντικό βήμα

I r K M U A H fN C ilH IH A N I O N I f ]N IrP O O U k O N W

/l

στην πυρι Mi τη; ι«λιιχλήρωι>η;. Αϊτή η ΛυιΛιι« υ ν ι
προβλήματα

kui

/I

Til u sm tu/i tit

i m i t i λι u>»vi ι

Σι·μφωνα μι Tin< φ ιντιο«ιλι<ηέ; in ηγι twin ip u jk ti.r. **«n. λ wiTirwυι>ν την (ΐνιτγχτιιότηττι τη; ίν ω ιη ; wn ^«ιχΐυμ ιπ o u ;
nριιι ιπηριζόμ*νυι αττ)ν *' <ν« των HI ΙΑ. τη; ΕλβιτίΜ^ τη; Ο Λ I H y iw i;
χαι μερικών ιώλων κοκιτών o^nixuv&uniur ή o\-.i>vn»n<,\Vii:iu- ητ,«χοιι έλυσαν μι την ένωση πολλά προβλήματα και πέτνχαν ·ημιινΐι>η <rrt
πτύξη.
Έτσι, ουσιαστικά, ταυτίζουν όμως τη διαδικασία τη; όημι·"νγια; τωι
αστικών κοκιτών κατά τη μετάβαση ιτλο τη φεουδαρχία <π·>·.· wuivuj<v
Xiu την επιδίωξη νιι πάρει η αστική «ίςη την ι ξουαίο «Λι ι ·»·; (μ ίκ Α ^
χες μτ τη αημΕρινή διαδικασία τη; ιιλοκλήρωυη; που προωηιι τ*ι μονοπω­
λιακό κεφάλαιο και οι πυλνεθνιχέ ; τταμκτ
Μάλιστα, μερικοί αστοί παριρμηνιύονν τη «ίση an· Κ. Μαρς ι-περ της
δημιουργίας εθνικών κρατών και την προβάλλυι-ν για να αντιμιτωπίΛ·-»
τους κομμουνιστές που καλτί'ουν ενάντια cm; καπιταλιστικέ; ολοκληρώ­
σεις.3
Τελικό αποτέλεσμα της περιφερειακής ολοκλήρωσή;, κατα τη γνώμη
των φεντεραλισμόν, είναι η δημιουργώ πολιτικής κοινότητα; μι ομοττονδιαχή κρατική δομή και κεντρικά όργανα εξουσίας sou tivtu σε θέση vu
πραγματοποιήσουν τόσο την οικονομική ρύθμιση όσο και την πολίτικη κα­
ταπίεση σε σχέση με τους εξωτερικοί·; εχθροί·; και τους -ταραχοποιούς»
της αστικής ειρήνης και ασφάλειας.4
Έ τσι είναι φανερό ότι οι φεντεραλιστές ιξετάξουν την ολοκλήρωση από
τις θέσεις του φιλοσοφικού ιδεαλισμού·. Κατά τη γνώμη του; δηλαδή κινη­
τήρια δύναμή της ολοκλήρωσης δεν είναι τα ίδια τα αντικειμενικό οικονο­
μικά και τεχνολογικά προτσές αλλά η αντανάκλασή τους στην πολιτική θέ­
ληση και την αντίστοιχη δράση της άρχονσας τάξης. Οι αντικειμενικοί πα­
ράγοντες είναι μόνο παθητική βάση της ολοκλήρωσης.
Αυτή η θεω ρία περιέχει σειρά ουσιαστικών στοιχείων πσν αντιφάσκουν
προς την πραγματικάτητα. Πριν απ’ όλα και αυτή η θεωρία δεν εξηγεί για­
τί οι ολοκληρώσεις παίρνουν περιφερειακό χαρακτήρα. Πέρα απ' αυτό
δεν εξηγεί γιατί οι αποφάσεις για τις ολοκληρώσεις δεν πάρθηχαν το 1#ο
ή 19ο αιώνα. Τέλος αν είναι θέμα όχι των αντικειμενικών προτσές αλλά
πολιτικής θέλησης τότε η ολοκλήρωση είναι διαδικασία καθαρά του εποι­
κοδομήματος και κατά συνέπεια είναι διαδικασία αναστρέψιμη
Ό λ α αυτά δείχνουν ότι η βάση της φεντεραλαπικής σχολής είναι χτισμέ­
νη στην άμμο και δεν αντέχει σε οποιαδήποτε προσπάθεια επιστημονικής
ανάλυσης.

Αφετηριαχή θέση του Λειτουργισμού είναι η σκέψη ότι η ανάπτυξη της
βιομηχανίας, τα συστήματα επικοινωνίας, η άνοδος της ευημερία; του πλη­
θυσμού δημιουργούν σειρά οικονομικών, οικολογικών και κοινωνικών
αναγκών τόσο σε περιφερειακό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο, οι οποίες

76

KOI TAJ ΚΛΓΙΠΟί

«γ«γχ*; οδηγούν αναπόφευκτα την ανθρωπότητα imj διεθνή συνεργασία
μέιχι» εξειδικευμ/νων διεθνών οργανώσεων.
Ot οπαδοί του λειτίΛφίγιομού θεωρούν tin η τεχνική πρόοδος απυτιλεί
ιην καλύτερη πλευρά τη; ανθρώπινης δραστηριότητας -ορθολογισμό, ελασηχότηια, ενεργητική δημιοιργική δράση-, τη στιγμή που η πολιτική δομή
ηχ κοινωνίας παρουσιάζει τη χειρότερη μι τον κομματισμό, συντηρητισμό
χλπ, Ανάμεσα ιπην ΊΓχνιχή πρόοδο χιιι την πολιτική δομή νιιάρχτι |ΐόνιμη
διάσταση.
Λεν είναι δύσκολο Υ<ι διακρίνουμε ότι αυτή η γενική φιλικκίφΐκή βάση
τον λειτουργισμού θυμίζει τη μαρξιστική νλιιαιχή κατανόηση της ιστορίας.
Η ομοιότητα, όμως, rivot μόνο εξωτερική. 11if ιλιχίοφία τον λειτουργισμού
rival μίγμα χυδαίου υλιομού μί θεολογιχή αιτιοκρατία που αγνοεί πλήρως
την ταξική διάρθριιχτη της κοινωνίας xui τους διάφορους κοινωνικούς σχη­
ματισμούς mm ο ('να; αντικαθιστά τον άλλον. Τα εθνικά κριίτη αποδειχνύετοι ότι δεν rival iir θέση να λύσουν αποτελώ; mar τ« σύγχρονα τε­
χνικά ή οικολογικά προβλήματα, mar να εξασφαλίσουν την ειρήνη στον
αιώνα των πυρηνικών όπλων. Την έξοδο από αιαή την χακιιτταοη, οι λειτσυργαπίς τη βλέπουν ιπηγ ανάπτυξη των διεθνών μη πολιτικών οργττνώotiiiv, που ιστορούν να πραγματοποιήσουν αυτή ή την άλλη χρήσιμη λει­
τουργία σε περιφερειακό ή παγκόσμιο επίπεδο.
Σ' από σνμβάλει σύμφωνα με τους λειτουργιατές το γεγονός ότι οι μη
πολιτικές οργανώσεις rival απαλλαγμένες από πολιτικός αντιθέσεις που
tiviii χαραχτηραπικό για το διεθνές σύστημα που αποτελείται από τα
εθνικά κράτη.
II ανάταξη το»' *λειτουργικού» ιατττήματος αρχίζει από έναν τομέα. Η
γόνιμη ιτυνεργααία ιτ’ α»αή την περιοχή, κάτω από την αιγίδα τη; διεθνούς
οργάνωσης, μπορεί να οδηγήσει ιπη μεγέθυνοη του αριθμού και τη διεύ­
ρυνση τη; δραστηριότητας των διεθνών οργανώσιων. Τυπική οργάνωση
u i w του είδους μπορεί να θεωρηθεί η Ευρωπαϊκή Κοινότητα Λνθραχα
και Χάλυβα (ΕΚΛΧ).
Από την αντληφη αιαή, είναι φανερό ότι οι λειτοιργιστές πέφτοι»ν στο
λάθος του Κ. Κάοιασχι που υποστήριζε ότι ο ιμπεριαλισμός θα περάσει
σιον «νπεριμπεριαλιομό» που θα εξασφαλίζει την ευημερία και θα κάνει
αδύνατο τον πόλεμο.
Στο σημείο αυτό τίθεται το ζήτημα; αν στην εποχή των ολοκληρώσεων
θα διατηρηθεί ή θα εξαφανιστεί το αστικό κράτος.
Ο Β I. Λενιν, στην εποχή τον, ι*πέδειξε ότι στα πλαίσια οποιοσδήποτε
νπεριμπεραιλιστιχή; ένωσης, είναι αναπόφευκτες οι διιμπεριαλιστικές
τριβές, m συγκρούσεις χαι η πά).η «με κάθε τρόπο χαι με κάθε δυνατή
μορφή-,4 0 ιμπεριαλισηκό; χαρακτήρας αυτών των αναθέσεων δίνει ιδι­
αίτερο ρόλο στο εθνικό κράτος. Πραγματικά από είναι βασικός φορέας
δύναμης του δοσμένου «εθνικοί·- ιμπεριαλισμού - δύναμης όχι μόνο στρα­
τιωτικής και πολιτική; αλλά και οικονομικής. Γι’ αυτό κάθε «εθνικό*»

ί ΥΤΟΠΛίΚΗ IHG1H IHANUON JON ίΠΟΠΑΜΟΝ AA[JN

77

ιμπεριαλισμός επιδιώ κει νπ διατηρήσει ιπα //(m i τιλ· α π ό ρ, .ιιπόλικ»
όπλο» και σ ιχ ν ά h i θέτι ι ο ι f νέργι ui ενάντια m w ; άλλον; (χ<ιίρπι<ς στην
ολοκλήρωση. Λυτό διασαφηνίζει αι σημαντικό βαθμό τη ζωτικόττρυ τ<*·
κισιιταλιιπικού ι Ονικοιί κράτους. Λ π ή η κατάσταση π<ιλλαπλοσοιομίγη
με την ανϋεκτικότητα του »θνικαό αισθήματος προαδίνιι mu «uni//· κράto; ιδιιιίιι ρη ανχιολοκληρωηκή inalJi ρόττ|τα/·
Τώρα πώ ς μεταβιβάζονται οι αρμοδιότητες vjuι ν ι προνόμια τη; χι-^αρ­
χ ή ; εξουσία; των αστικών κρατών στους iHtOvt ίς οργανισμούς. Ιίμιρ./να
μι τους λ ιιτο ν ρ γιιπ ές όσο οι διεθνείς οργανισμοί εκπληρώνουν μι επιτυ­
χία Τΐζ βασικές για την κοινωνία λειίουρ/ίες (άνοδο του βιοτικού επιπί6ου, ανάπτυξη της υποδομής κλπ.) x« »Ονικά κοκίτη όλο και περισσότερε
(Ια ετυρρικνώνονιιχι.

Παρά το γεγονός ότι ο λι ΐχουργιομό; αποτελεί ένα βήμα προ; τα μπρε;,
παρουσιάζει σο|Ιαρά ελαττώματα.
Πρώτο: εξετάζει η|ν οικονομία ο/ι οαν ίνα οΐΌτημα στενότατη; αλλη­
λεπίδρασης των παραγωγικών δυνάμι ων και των παρεγωγικών σχέσεων,
όχι οαν έναν ενιαίο οικονομικό οργανισμό, κάθε στοιχείο του οποίον αλληλοσυνδίετσι και καθορίζεται από χιλιάδες σχίσεις με τα άλλα στοιχεία.
Για τους λειτουργιστές το οικονομικό σνιπημα είναι ίνα σύνολο χοινωνιχά χρήσιμων προτσές. πον η δεενθυνιτή τσυ; μπορεί να κατανεμηΟεί, ανά­
λογα με τις λειτουργίες ανάμεσα στυΐ'ς διεθνείς οργανισμοί·;, Η άταφη
αυτή οδηγεί τουλάχιστον σε εσφαλμένη κατανόηση τον προτσές τη; ολο­
κλήρωσης.
Δείπερο: Υποβειθμίζει xckio πολύ την πολιτική και το ρόλο του αστικόν
κράτους, που δεν επιτρέπει να γίνει κατανοητός ο ρόλος του κράτους ιπο
προτσές της οικονομικής ολοκλήρευσης.
Τρίτο: Υποτιμάει ουσιαστικά τη δράιτη του νόμου της διεθνοποίησης τη;
οικονομικής, της πολιτικής και της πολιτισμική; ζωής που βρίσκεται στη
βάση του προτσές της ολοκλήρωσης.
Τέταρτο: Παραγνωρίζει το γεγονός ότι υπάρχουν αντιθέσεις ανάμεσα
στις χώρες που συμμετέχουν στην ολοκλήρωση.
Είναι φανερό λοιπόν ότι δεν μπορούμε να λέμε ότι το προτσές της ολο­
κλήρωσης δεν είναι πολιτικό αλλά τεχνικό.
Λπό άποψη μεθοδολογίας, ο λειτουργισμός αποδείχτηκε αντίποδας της
φεντεραλιστικής α\τΰ.ηητ|ς για την οικονομική ολοκλήρωση και διάλεκτο
κή της άρνηση. Οι λειτουργιεττές, όμως, έπεσαν στην άλλη άκρη αρνούμενοι το ρόλο της πολιτικής και του αστικού κράτους.
Έτσι εμφανίστηκε η σχολή του νεολεαουργισμού. Αυτή αναπτύχθηκε
στις ΗΠΑ και αποτελεί απόπειρα διόρθωσης των· ακροτήτων του λειτουρ­
γισμού και αποκατάστασης του λογικού πυρήνα της φεντεραλιιπικής θεω­
ρίας. θ α μπορούσαμε να πούμε ότι ο νεολειτουργισμό; αποτελεί άρνηση
τη; άρνησης. Έτσι ο νεολειτουργισμό; περιέχει στοιχεία από τις δυο
προηγούμενες θεωρίες, το φεντεραλισμό και το λειτουργισμό.

71

___ ______ _____

K O V A 1 ΚΑΡΠΟΙ

Ο κι\Μ<ήτι«Κ εκπρόσωπος του νε«λειτουργισμού ο Eme»t Haas γραη «ι
yw την ολτ*κλήΡ®σ*Ι: .11 πολιτική ολοκλήρωση rivui ΔιαΔικαοικ μέσω τη;
οποία; οι πολίτικοι παράγοντες. που βρίσκονται <m; Διάφορε; εθνικές
Λ<νΟήχτ; xttikmm να μετατοπίσουν τη νομιμοφροσύνη τους. τις ελπίΔι;
κ ί.ι την πολιτική Δράση. ιπην κατεύθυνση νέου κέντρου. οι θεσμοί τον
οποίοι* έχουν ιττη Διάθεσή τους ή αποκτούν Δικαιοδοσία πάνω »π« υπάρ­
χοντα μέχρι τότε εθνικά κράτη».7
Η έννοια της νομιμοφροσύνης ορίστηκε παραπέρα ως -μ ια κατάσταση
xirni την iVTiKti ομάδες και μεμονωμένα άτομα συμμορφώνονται προς τις
υποΔείξπ; τη; πολιτιχή; εξουσίας χ«ι στρέφονται προς αυτήν γ ιο την υλο­
ποίηση σημαντικών προσδοκιών*.*

H πείρα από την Ευρωπαϊκή Ένωση Δεν μας Διευκολύνει νη καταλά­
βουμε πώς πείθονται οι λαοί χηι τάσσονται υπέρ της ολοκλήρωση;. Από
τίντα κατιηοητό αν ιτχεφτούμε ότι για την επικύρωση της συμφωνίας τοι*
Μάασιριχτ at μια σειρά χώρες, μαζί και στην Ελλάδα, αρνήθηχαν να Διιξάγοπ Δημοψήφισμα, ή όπου έχαναν και το αποτέλεσμα ήταν αρνητικό
(Δανία), οχύρωσαν το αποτιέλεομα και έκαναν νέο.
Αλλά και η πείρα από τη NAFTA Δεν μας Διει*κολι*νει μια; χ«ι η πρώτη
μέρα έναρξης της ισχνός (1 Γενάρη 1994) συνέπεσε με την ένοπλη εξέγερ­
ση, ενάντια στη συμφωνία, των Ζαπατίστας τον Μεξικού που είχε σαν
αποτέλεσμα Δεκάδες νεκρού; και τραυματίες.
Εκτιμώντας, εν πάση περυπώσει, το ρόλο και τη σημασία τον νεολειτουμγιαμού ιττο σύστημα των αστικών θεωριών περιφερειακής ολοκλήρωιτης, πρέπει να παρατηρήσυνμε ότι αυτή είναι μια ιιπό τις πιο αυστηρές
και βαθιά επεξεργασμένε; αντιλήψεις. Ξεπερνάει το μονόπλευρο χαρα­
κτήρα τοι· φεντεραλισμού και του λειτουργισμού και εκτιμάει τόσο τους
οικονομικού; όσο και τους πολιτικούς παράγοντες που καθορίζουν to σχηματισμυ των σιμπλεγμάτων ολοκλήρωσης.
Εν τούτοι;, παρά τα υποιαόήπστε προτερήματα, πρέπει να σημειοκτονμε
ότι Λεν μπόρεσε να Δημιουργήσει επιστημονική θεωρία, ικανή να Διασα­
φηνίσει τη συμπεριφορά ταυ προτσές της καπιταλιστικής ολοκλήρωσης.
Από την εξέταση tiwv θεωριών της ολοκλήρωσης προκύπτει ότι οι πολιrrιολογικ προοεγγίζουν το ζήτημα ευρύτερα, ιτυστηματικότερα απ' ότι οι
οικονομολόγοι. Σειρά στοιχείων απών των αντιλήψεων, αναμφίβολα, εί­
ναι μια συμβολή στη Διαόικαοία της γνώσης ίου πιο σύνθετου και πολυεπί«Δου κοινωνικού ζητήματος που είναι η περιφερειακή ολοκλήρωση. Εν
τούτοι; η ταξική στενότητα της αστικής θεωρητικής σκέψης και ή απομά­
κρυνση από τα γενικά κοινωνιχοπολιτικά και ιστορικά προβλήματα στερεί
αυτή τη σκέψη από τη Δυνατότητα να ΔιεισΔύσει στην συσία του μεληώμενου φαινομένου, να αποκαλύψει τη θέση του στην ιστορία, τις βαθιές του
κινητήριες Δυνάμεις,
Αυτή την ανεπάρκεια την επισημαίνει εύστοχα ο αμερικανό; Διεθνολό-

f m y u k u INTHH fH A W C * rtjN i

.A> ,

n

Y»< R K -i^ r X im igivti u ; Hi <a · »; τη; ·*ο*/% «·ιη' „
u ,προνομία; και ι^ικίτηρΟ ι m* η »« .
,..Jlt- ,,i i ( / V (
|\M«wrtiM «ηην il.r /ή tin·
Ο ν ,,;, Π'
j|Ar ,(ii
iiOm lov ίνα ν ιπιχυχΑο μ» ui lov o U o για , , ,
»ηην κίνηση tmv oiyavunv σωμ/πων. λ.» Λ,* »,, r.
r, „„
oi m n ol ΙΙιωρηΐιχοί τη; ολοχληρω,τη; μι τη <r
,-η.
|μ ,, ,
ιΠΟίχΐίων πιη* δ ιν τπφιβαιιιηηκ'ν τη Mlωμια
>#,. — Λ.
v w ; .Itn* αλληλι πιδροτν. Λ»ν ΛήΚΝ«δκ>ρίνιι·ν
τ··, ο.···, τυτ in n io Λ((Ηΐη|^(|<ιντ<ιι (ατικ ικ χ ι ^ ι ι ν τ ι ; Σ·'ό ό -* .· μ
■*·
γραηπ: «Λ»*τι>ί ιχ Οτωρητιχιχ ( μ μ
t/
ν ·"
*. .
δοχιχύ μικφλητι';. παράγοντι; και στοιχιια. .ι. μ,ο n«.»vw**i .
ι *
γήΟΟΤΎ τη διαδικασία που πιιρατηροινίαν nV.:,; η Πτ-i >>
·., I . ·.
αναγκαίο να προσΟέττι τιιν ιναν τποανλιι μι τα τ.<·. >uj *‘ («ι **ι , »
την ανώμαλη κίνηση των ουρανίων ιχοματυιν Για *·ι ι ·*, /τ, ι * . w 1-17. ν· t
ρομοίωση μας. μχορο»*σαμι να ρωτηο<ηϋΐ. οπ*>< « · τ*<ινι . . Κ , ν ί ο >■
γ»*ρω από nmo θεωρητικό .τιχιηνα πιριιττρτιμππαι τα . x. h/ iui τ. ■ .χ.τ*η
ματο;; Για to νεολπτοΐ'ργκττη το ιρ,,/τημα του Κοπιρηχι* rtvm ’ .<μι
ναι το περιεχόμενο το»* “λι ιτοινγιχον" προτσές,.'*
Οι μαρξιστές ορίζουν την ολοχληρωιτη υ< μια ανηχι ιμιν,κη διαδ^κνι
ανάπτ»*ξης Tin* χιτταμερισμου εργασίας mu πλαίσια μια; ouuAa; **.γτ λ
με το ίδιο κοινωνικοοικονομικό οίΗΤτημα μι στόχο να ι
τ«ι
σ»*μηέροντα των κυρίαρχων τάξεων αυτών των κρατών Σιτχεχριμένιι η
διεθνής σΐ'σκεψη πο»* οργάνωσαν τα Πρ^ληιιατα Ειρήγη: χα, Σ-·*,α
λαιμού ιπην Πράγα το 1973, κατέληξε όταν εξη; οριομο -Η ικκσνσμική
ολοκλήρωση μπορε ί να οριαΟεί ω; αντικειμενικό πρι >υ*ι; ανάπτυξη; των
βαθιών, maUr^oVv δαηη*νδ<οτα>ν χαι τ»η* χιπαμιμι.ν*·*' τη; ιμγωκα; τνι
μτοα ιπίς εθνικές οίκονομιτς, για τη δημιοιχ^ια 6u ITvha οοαηι<μοω/ν η·
γχ(Κ)τημ(πων στα πλαίσια ομάδας χ»χπών μι χοινωνιχίΜηχονομίΜ^ σ*ιπη
μα τοι* ίδιου η*που, προτσές που ρυάμ&ται σιχτιδητά π^χ»; τ»> ιπικ» ί*™
των χ»«ρίαρχων τάξτων αιαιύν των κριπών-.1*
τ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Π. Κ. Ιωακτιμίδης. Η Ε ι^ ώ τ η ο ι μπαλλαγή. ι» λ 41. ιχΑ ΒιμΤώ·
2. Ν. Μ αρ«Ρτγ«ΐζ-Μ ιχ. Τοινιοιζτλης; Εινω.τωχι# «ώ>ια^>«Λη. *»λ V-79. ιχΑ
θ ιμ Α ιο .
3. Δ Σάρλης: ΚΟΜΕΠ 9/1979. σ τλ 40.
4. Γιοι'ν* XuixiXf: SfutQtrz ττχ .ττ(μφ*οπαχήί χα,κιαλισίική;.0ί**1ιχ>**»κ. υιλ
144. τχδ. Μ ω λ Μόσχα (στα ρωσιχά).
5. Β.Ι. Λένιν. λ.τίΐντα. τόμ. 27. σ ι λ 424. Λ . Ιιήτχρσνη Εποχή
6. Πτριοδιχό Δ κ ιλ ιχτιχή Νυ 8, ο ι λ Λ3-79.
7. Γιοόρι Σιοχόφ: θ ίω ςία τήζ χ ιο α τ^ ιια χ ή ζ Μαχααλισηχής «ώιχΛήρωοη;. οιί.
167-168. ίχ δ . Μ χιλ Μόσχα (στα ρωσικά)
γ χ

_______ ______
g Ν
χ/λι<'

V R.mn

ΚΟΙΐΑ Ι ΚΑΓ\(ΤΟί

II τ.»
M
,tn ν » « ;Λ η - E ve * * rfx tf ,Οοχλήρα>οη. ο» λ. 30. rx*. β , .
Γ<1
™ .,ηιί( ι/ι /V u *!·

ϋ

<·/Kegional Integration Theory.

3 1972. « λ . 208.

7/1^73. or λ. 10.

Ρόλος των πολυεθνικών εταιριών
στην καπιταλιστική ολοκλήρωση

Μετωιολε μικά δυνάμωσε παραπέρα η συγκέντρωση και σνγκεντρωποίηοη του κεφαλαίου.

Πίνακας I : Το μερίδιο του τζίρου των πιο μεγάλων εταιριών** στο
συνολικό Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν των καπιταλιστικών χορών**

Χώρες

ΗΠΑ
Βρετιτνίιι
ΟΔ Γερμανίας
Γαλλία
Ιταλία
Βελγω
Ολλανδοί

Αριθμός
ηαιριών
98
16
15
6
2

1958
1969
Μίοος
Αριθμός Μερίδιο Μίοος
ΜίρΙδίΟ
παιριων τζίρου
τΐφ>ο;
τζίρου
τζίρος
στο ΑΕΠ mu Πικρία
ατο ΑΕΠ «νά ιταιρΰι
triuit. δολ.}
Π
<5
(εκιπ, δσλ.)
1533
1169
249
252
402
16,7
676
36,9
1036
39
557
1353
15.1
23
20.3
5.8
492
16,3
20
1065
514
1361
3.5
7
11.6

674
1354
6
182
λ»
Πηγή Μ. Μαξιμοβα. Καπιταλιστική ολοκλήρωση, σελ. 56, ε*δ. Νέο β,βλία-Σύγχρονη
Εποχή
*Με ετήσιο τζίρο πάνω από 400 εκατ. δολάρια η καθεμιά.
" Χωρίς τα διεθνή κονισέρν -Ρόαγιαλ Ντοτς-Σελλ·, -Γιουνιλίβερ-, «Αγκφα Γκέβερτ·.
2

Από τον πίνακα 1 προκύπτει ότι μέσα οε μια ενδεκαετία από το 1958 μέ­
χρι το 1969, το κρίσιμο χρονικό διάστημα για την προώθηση των διαδικα­
σιών τη; ολοκλήρωσης στην Ευρώπη αυξήθηκε σημαντικά ο αριθμό; των
εταιριών με τζίρο πάνω από 400 εκ. δολάρια και ο μίσος τζίρος για κάθε
εταιρία.
Εν τω μεταξύ, σύμφωνα με μια έκθεση τη; αμερικάνικης κυβέρνηση;,
που συντάχτηκε το 19S4 και αφορούσε το 1980: σ' όλο τον κόσμο δρουν
πάνω από 10.000 πολυεθνικές μητρικέ; εταιρίες που διαθέτουν πάνω από
90.000 θυγατρικές.1

« " '« « Α η α ο ,

Π ινοβος 2: Κ οτονονή των μητρικώ ν και θυ γα τρ ικ ώ ν
κ α τό χώ ρα ηροκλτυσης το 1 9 6 9 -7 0

V

«

ll< n » n t»

m

« IV !

M

M il A
IM » .’

21

71 I I I

16

l l \ l

V M

1 )

1 9 1 »

I I

f ilk U il

M

> t^ a tk l

Kv<

« rv >

H

x u

i i ··

ΙΧ ΐγ » ·'

7

; u m

7

W

6

14 V »

1

.'M l

4

l l l l t

4

»AA

4

1 IS O

4

; w

j

141

l

\ u

1


%

4 V

2

<41

1

’ 2 tl

1

M

1

H U

1 **

V iv » < >

1 »
V

^ T » M .I

k t k .iW

V i

III

-

11

1 '

-

too

s
XT)

4

l1 .y t » * " t A v i
1 1 *»» « * . 1

ΓΧ»>ι 9

M r< v w

Κ

5 j _ . ,1- t

2

■»

>7

■*


IU 0

F o r m a c t Τ>*«*·ν*ΐκνι<* C o m m u n d y . T r j n s n j t v n j l

E ~ r '^ '3

t-:rjrj* cr' mvOMK ' 2

01 ν ' V ' £ 'JKTTTV'S J J

.-Vt ' t«.n· .vivtrxu 2 . \ v w T r n o n το 1*Ύ>'ί-?υ οι 7.276 ilt n> 6 fx « s rp c rw

XiAuuVc μητ^ΗΧΐ c f)Tciv fv x titr*ττημίντς im ; ΗΠΑ x«t τη Δ. Ει·<κ«»Λη or
χι·\χ» ί»ηλιΐΔη .Τιη * ίχν*ι·ν .η τη ΐΛ 'Π 1^ 1 n o * f m ιχ 6 u i6 tx a o irc της ολοχλή-

Πτνσκος 3: Μ ίγίθος μητρικών *π»χ*·ρ*^®*Μ* ®ό°Π το δ'κη#°
θυγατρικών κατά χωρά ιρ ο ίλίϋ Ο Ίί
^9 ο9·70
____
\ t ^ w

\ » 4

ι » ·^ .

\

v >

ro -1 «

’ .4

1
V

a

« :

V

- v · ;

f le w ·»
m

o M

g w ^ r ;

Ο λ ίΜ Κ

» \Η β .

μ η τ ι χ χ » >\

ii (

* .τ ιχ ι

H

IM

M

l\ «

Ο Λ

"7 1

T .r > v .i

r i f w

n

w

;

4 1 4

2 1 »

*

246#

V f*

H H

V I

ίο * ;

41

It

1 *4

4 *

10

l i e

4 4 #

n

IAAMI

2 I I

▼ ?*

F A iX T v i

2 lJ

2»c

; t

1 4 *

2 0

Γ

«1
U

m

U

:

'

) } ! '

/>-*- § y —

. κ S*..*~*.

®_sv^v-5 f - a r r jn s ^ · :

I2 «

:

2 4

t

»
*T

4 4 "
2 6β

9

255

4

Ί 4

>■*
2 >
1241

V » l

IT T

72Κ>

F yv* c* Tranretorm Cor?<wr*. Trsnsmbon*
» -γ ρ η Γ ·χ Tvaxac 1 3

trm rtA fc M INOJH ( n a n rO n

fo n

f rm ru M rx

αλ Λ ν

|]

Λλ ' t»*v xivuxu 3 χμοχύπτιι m i im ; xni.viltvixi; jtov 4/<«-v
;
οι Λάνω από 211 χώρι ς. ΛηλιιΝή η ς πιο
νπιςπιμονν «* H llA ivui
ιπ ις π ο λυι Uvixtf ς χ ο ν ίχ ο ν ν Ο αγιιτμιχΙς ο ι 2-** χιομ ι; ν χ ιμ τ ιρ α ν ν η
Μ ιγάλη Β*»ι τανύι. η Ο ό Γτμμανύις. η Γιΰλύι. η ()>Jj retail Νηί,ιιίιη ,* μ».
γ α λ ις χώ μ ις της EOKL Οι μιγΓιλις χυη»»ς τη; Ε Ο Κ ΓΜή οτυ ιητολο fx u in τονν 47.4% των θυγατρικώ ν οτην κλίμακα α χό 2-*» χ ώ ρ ις fcmllf tuw
55.Η% .

Π ίν α κ α ς 4 : Α ρ ιθ μ ό ς μ η τ ρ ικ ώ ν ίτ α ιρ ώ ν γ ια κ ό θ τ μ τ γ ά λ η β ιο μ η χ α ν ικ ή
χ ώ ρ α π ο υ έ χ τ ι θ υ γ α τ ρ ικ ή σ τ μ ια δ ο σ μ έ ν η χ ώ ρ α

\« ν ι
tv; μ η »**

^

Χιι\«Ι

t

%

Hcft-foii*»*.

>
<

2
X

7

>

|-ΐνιιιΛ*| MCI 1111 S

>
2
)
27
II
1
7
1
-

Λι*Ή*ο
»1ι >>»
Viw i
| itXl.ui
| t^viiVui
Ιταλία
OAAtfrfcii
Νι\<Ητ«»
h ’lirv M i

Im t^Vu
U inm
H*»«‘ BiAHJum
ΗΠ*
Irw O ui

4

4
*

\

mi
)l
24
SI
42
1
14
j
21
j
3
II 24
s ?*
4 1»
73

41 2*7 10
11* 11* 23
10 3* 3
24 - 1*7 Ml
to %s\ - 14
13 114 Its * 20 w IS
14 n m to
24 14 14 η

24 24 4
4 11* 14* 24
44
IS 41 3
11 11* 2*1 34
>» IIS IT* 14
11 44 I4S 20

1*1 272 10*3 2140 2ΛΙ

1 IS
) 141
2 14
7 so
Π 134
3 44
4
4 1 7
14
2 11
2 20
3 41
1 31
1 44
47

27
M
104
4 33
3 Ml
14

1
4 1
24
* 1
71 2
)
1
10
1

-

2

2

-

-

-

4

7

44
13
22
»?

xc

147

i

-

-

-

-

-

1
1

37
*1
ft*

-

4

I·»
104
1*
2*

S3 34 HI) M3
47 211 4*0 1240
14 40 Hit «<(
134 1*1 373 1312
241) 117 M2 14*7
117 133 433 1211
14 m 32 22*
*n 247 4M 1l%4
14 44 41 :*3
1* t o 34 243
4T 114 24* •37
12 107 1^3 314
143 421 1212
Ψ*
1142 2047
47 442 * 34
IDA : vju t ’ l: 1473*

1*

A U iC W ' *
1
LAo^ 3U
Mi tu»>
fcnvnfrU

3
*
1
20

1
1

1)
*

23

7

1)

2

22

14

1

3
3

y
4

24

D
M

1
11

12
1)

7

It
M

M

Π ηγη Yearbook, of International OraarwatFons 1970-71

*
*
U

U

21
to.

111
«>
42 44.
471 T| |

111
SI*
mr
l* >

ια Π Α ΐ

καγπ οι

V t «'■' * η μ 4
o n το fto m x t tut*· μ η τ ρ ο η ΰ ν χ α ι w v Ο ν γ α κ χ k . t ι ιψ λ η»· τνν» ο o n ; «Vo ο λ ο χλ η ρ χχν τις. τη ν Ε ιγ ν ικ κ ιιχ η Ε ν υ χ τ η χ α ι τη
Κ \ χ ..Μ

« ι ιν * > η .χ ·| i i w

t u t v i

Ε ληΠ τοον Ε μ ^ ο ν

ιN

A F T A ).

E. t u d | ;

,» Η Π Λ r j > T \ 5 1 1-' μ η η > χ » ; f i u n y c Γ γ χ α τ η τ τ η μ ι ν τ ς o r « ν ρ ν α π α ίχ ΐς
{ ν ^ κ ; Γνχ·ιχ Μ η ν ·» /; γτοηχτ ; τ«»λ τ ν ν ω Λ α ιχ .υ ν χ ιυ \χ υ ν χ ο ν π ν α ι νγχα ττ·λ

.'ημαν*; «ττ α ύ ι ; η ^ η ιΜ κ ΐ;

rm u *.527

Πηοκος 5: Ν<ο6ημκ>οργη|Χν€ς 8ν/γστρ»*τς οοο μητρικές τκχι civoi
Γγκσττστημτχς στις χ*ηχς της ΕΟΚ (6)
V * * X ·' ^ T U j M u r t

.

·* *■ ~

ΒΟΚ
\· « η F ι\».«τχ
\· ί τ.«ς λ.»ν <
XlMMUl

—■

~

·"■*■'■

--- -

1 11 r y u « , t x n w iT U V »i|0| *<
.

-

— ------

1*46
I**»

19**
1*6*

iw
Ι* Ό

1*46
l**X

I95W
1*6*

1* 6 6
1*70

Μ

11*
Ml
«V.

4U
111
mw
16*1

17J
2*2
**.*
100

19J
22.4
**.*
IU0

26J1
IX.*
552
100

**
229

192

Μ*

/>T0! L a r r v O Franco Τ*ψ £.y\x>*j- tASM jtK r-jls, otA. 137 London 1976

O ,τιναχα; 5 δτιχνίι cm rx xoJ.vi Wvtki; (μητριχί;) της ΕΟΚ δημισνργιινν χιριαούτιρτς «τχαιχα m ; Ηι-ρπροα; «ττις χιιρτς της ΕΟΚ (μττά την
Γναχιχηοη)
Τα οτοιχτιη ιιπ ιι Λιιχννχ-ν cm τι» ftixnxi τιιΐν xoAViBvtxuiv (μητριχών0ΐ7,πίΗ*,,,ν>γιντται .νιο.τι«χν*> μττα τη Αημιοιργία της ΕΟΚ.
Aetc) (lkhtm τνχολη και (ίντμΛοίχιηη μτταηορά προϊόντων, προίτων
ι>λών. χτφιιλιιύιτν tiN um pa τυν xrpiKi/v) και ιργατιχον όνναμικοΰ. Και
(Πτο οχι μονο για τη Νιοχολιννίη της παραγωγικής Λαιδιχαοιας και της
ανα.ταραγι·ιγη; τ«η· χτηαλαιον o>au και την ανιιμττώπιαη της ταξικής π ά ­
λης μιιι; και αιτη αναχηντοτται ανιαόμπρα «της όιάηαρτς χώρτς.
Μίικι «»τα πλαιοια oitil ιχτι Ααιμορηωβιι η ΕΟΚ. η NAFTA (B o p fio
αμί\νχανΐχή Σιγιηωνια Ελι ιΟτρον ΕμΛ«\χι« ) μ» τη ιτι-μμιτοχή των ΗΓΙΑ,
τον Κανα6ά χαι τον
χαι \α μ ι νηωνΓται η ζώνη τον γιτν.
Η άποψη αιτη. ίΐηλαόη. cm n ,νολιτόνιχίς Λαιμινηιι/νοον τις ολοχληραίοιις τχπ fcim'.TuOfi.. ατον a r j f (ViHpo. από α ρ « το ι·ς οικονομολόγους
Ναφορων χατΓνβννοιων Ετοι <κ β Mcnmv Κ Sauiant γραηοΐΎ: *Οι
πολιτΗηχις ι,·τιχιιρη.νι; «τχΓηζαντιιι .τραγματιχα μι τις π ρ ιχτπ ά β η ις για
την πτρη^ρτιαχη ολοχληρυκτη... γνώμη τι*ι· σιγιμι ρυττηχτ χαι η Επιτροπή
της ΕΟΚ η οποία, «η μιημονκι τ«η· Ι*Τ). τοντξτ τη ιτημαιχα της «ηηιμΓταχής
των πολντθνιχών ιπιχηρήιπων για την τπτξτργααία της βιομηχανικής π ιν
λιηχής της χιχνότητιι;·.Η Μ. Μαξιμοβα c*ro βιβλίο της Κιντιτιιλίστιχή ιΰιιχλήρωοη «τημι κάνη:
-Η δραστηριότητα των ittfpctNixuW (ττ.τι ονομ α^ι τις π ο λ ν τθνιχίς ru n -

rrrm O c H m a in

w a n t o n ton

ir r a r u * O N

aaOn

15

ρ ΰ ς) στο εξωτερικό συντελεί ιπην ολοκλήρωση ϊων αγορών των ιμπερια­
λιστικών χωρών. στη συνένωσή τους. <ττην εισαγωγή στη λειτουργία tin·;
ιης ρυθμιστικής αρχή; Of κείνο το βαθμό, mov οποίο αυτό n^<\xi τις uxuτερικές σχέσεις ολοκλήρωσης των μητέρων εταιριών με τις επιχειρήσεις
θυγατέρες τους».'
Ο σοβιετικός μελετητής Andrei Borodoyevsky γραφή: -Η ολοκλήρωση
λαβαίνει χώρα... (εκτός από το επίπεδο των σχέσεων των κρατών).., mo
επίπεδο των επιμέρστις καπιταλιστικών εταιριών πον στην καθημερινή οι­
κονομική δραστηριότητα αντικειμενικά πραγματοποιούν την ιδιωτική μο­
νοπωλιακή ολοκλήρωση...»4
Ο A. Borodoyev*ky για να κατανοήσουμε καλύτερα την ολοκλήρωση
σαν μια συμπυκνωμένη μορφή της διεθνοποίησης προσφεύγει σε μια ανα­
λογία. Ας φανταστούμε. γράφει, ένα δοχείο γεμάτο με ένα 6ιάλυμα κά­
ποιας ουσίας. Η πυκνότητα δεν είναι ίδια στα διάφορα μέρη του δοχείου.
Σε μερικά μέρη όπου η πυκνότητα είναι ιδιαίτερα υψηλή, η ποσότητα μετατρέπεται απότομα σε ποιότητα και αρχίζει να σχηματίζεται ένας κρύ­
σταλλος. Αν και η μετατροπή σε μια άλλη φυσική κατάσταση είναι ατελής
χαι τα όρια του κρυστάλλου είναι άμορφα, ο κρύσταλλος διαφέρει σημα­
ντικά από το γάροι διάλυμα. Ο κρύσταλλος και το διάλυμα αποτελούνται
από την ίδια ουσία και μια ανταλλαγή των μορίων λαβαίνει χώρα αναμε­
ταξύ τους, διαφέρουν όμως ο κρύσταλλος και το διάλυμα από άποψη φυσι­
κής κατάστασης και από άποψη ορισμένων ιδιοτήτων.1
Σ’ αυτό το σημείο πρέπει να σημειώσουμε ότι η ολοκλήρωση είναι τυπι­
κό προϊόν της διαλεκτικής ανάπτυξης στην πορεία της οποίας η ενίσχυση
μερικών χαρακτηριστικών και ιδιοτήτων του αρχικού φαινομένου συνο­
δεύεται από το αδυνάτισμα ή την ολική εξαφάνιση άλλων. Αυτό οδηγεί
στη δημιουργία μιας καινούργιας οντότητας, που δεν είναι απλό άθροισμα
των κρατικών δομών, που ενώνονται, αλλά εμφανίζεται μια καινούργια
δομή με τις δικές της ιδιότητες και τα ειδικά χαρακτηριστικά. Η μετατροπή
της διεθνοποίησης της οικονομικής ζωής σε ολοκλήρωση δημιουργεί την
τάση για στένεμα των γεωγραφικών ορίων εντός των οποίων συντελείται
ενώ αυξάνει σημαντικά η πυκνότητα και το βάθος του προτσές. Γι’ αυτό η
ιμπεριαλιστική ολοκλήρωση έχει καθαρά περιφερειακή φάση. Ακόμη εί­
ναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι τα κράτη-μέλη βοηθούν για να εξαοφαλιοθούν και να παγιωθσύν η αλληλοσύνδεση και ακόμη η συγχώνευση των
οικονομικών δομών των αντίστοιχων χωρών.6
Στην Ελλάδα έχει εκδοθεί ένα βιβλίο από το ΚΜΕ το 1991, όταν το
ΚΚΕ συμμετείχε mo ΣΥΝ και είχε αποδεχτεί την ΕΟΚ. που αναφέρει ρη­
τά ότι « πολυεθνικές επιχειρήσεις (ΠΕΕ) δημιουργούν τις ολοκληρώσεις.
Συγκεκριμένα γράφει: «Οι ΠΕΕ δρουν σαν υλικός φορέας της διεθνοποί­
ησης του κεφαλαίου και της παραγωγής και οδηγούν με τις δραστηριότητές τους στη λειτουργική (αλλά και τη θεσμική σε περιφερειακό επίπεδο)
ολοκλήρωση της διεθνούς καπιταλιστικής οικονομίας».7

Π ΐνα κος 6c Κ α τα νο μ ή των Γ κ ρ ιπ τ ς χ κ ο ν κλέγχου (ουμμτιοχώ ν
θ ο γ χ » ν *ύ σ « ω ν -α ι» ο ρ ρ ο *ή ρ κ ω ν ) σ τους κλά δ ο υ ς της β η μ ^ σ ν ία ς , της
δ ια ν ο μ ή ς , των τ ρ ο τ κ ^ ύ ν κ α ι τω ν ο ο φ α λ ο ώ ν
1486/14*7

14*7/14*11

16*6/19*4

14*4/1440

387
44

624
44
44

417

1261
44

11ι><|ΐτικι·νι<ι
Αιιινπμη

53

Τι>ωι»ζις
ΑιΗ|«ιί.ι u ;

1b

*2
42
V)

2H
74*

to o

ιο ί

21
1416

m i

Λ)ψή ήΛνορες ι«.θ£οε*ς της Ε /ντροπής της ΕΟΚ ιτ» της πο\ιΤ»ιης ιου α/ταγ«νκνου
Π ίν α κ α ς 7 : Ε θ νικές, κ ο ιν ο τ ικ έ ς κ α ι δ κ θ ν κ ίς π ρ ά ξεις απόκτησης
σ υ μ μ ε τ ο χ ώ ν π λ ο ο ψ η φ ϊο ς κ ο ι σ υ γ χ ω ν ο ίσ ιις -ο η ο ρ ρ ο φ ή σ ο ς
σ τ η ν Κ ο ιν ό τ η τ α ό σ ο ν ο φ ο ρ ά τη β ιο μ η χ α ν ία
14*2/
14*1

14*1/

14*4/

14*7/

14**/

14*5

m v
I9W.

14*6/

14*4

14*7

14*8

14*4

1iw k
19V)

3

II

22

34

52

51

"6

HO

2 Xquui

2b

45

53

57

71

13

UP

14*

3 HXnrt^» j j rfui

15

1}

22

13

41

36

49

*6

4 MOruVi piy/vi

14

23

31

24

31

38

35

*2

I

10

4

17

17

2

3

4

2

3
4

10

10

10

14

40

35

6*

13

18

27

2)

15

14

32

*

7

10

25

34

*

9

12

61
19

1.

Y s o ljT v n ii

6 Ml ttiAim\TjUl
7. M im /ty /t
8 B k u t / iiv u i /OVTor
4. fc& yvt*
10 KXfiTt»0|«rvtm \T/wi
II

K u ta n x m ;

12 ,\ω*«\τα

4
4

5

7

9

19

10

17

15

14

6

U

20

13

4

1

3

4

19

33

31

38

0

0

3

1

7

22

13

26

117

145

2 i*

226

303

383

*42

622

Πηγη: 6>οψορςς εκβάσεις της Επιτροπής της ΕΟΚ trt της πολίτικης του αντανωνΛρου

Από τον πίνακα 6 προχύπτε ι άτι οι περιπτώσεις ελέγχου, από 500 το
1986/87, έφτασαν τις 1.436 το 1989-1990. Υπήρξε δηλαδή αύξηση 287^.
Ιδιαίτερα έντονη, όμως, ήταν η διαδικασία ελέγχου στη βιομηχανία. Στον
πίνακα 7 βλέπουμε ότι ο πράξεις ελέγχου στη βιομηχανία, από 117 το
1982-1983. έηπασαν τις 622 το 1989-1990, αύξηση δηλαδή κατά 532%. Με­
γαλύτερη ένταση πήρε η διαδικασία των σιηχυττενσεων-εξΐφ\ιών move
κλάδοι1? των ειδών διατροφής, τη; χημείας. της ηλεκτρολ*τγία; κλπ.
Το συμπέρασμα είναι ότι στα πλαίσια της ΕΟΚ αυξάντι σημαντικά η ονγκενιρωποίηση ταυ κεφαλαίου και κατά συνέπεια της παραγωγής.

s e M m ^ t a a s i t i s m s M i x s n t e

l

i

5 3 Ϊ s 3 5i Ϊ s * * * » * 3

. , = 2 S S 5 f * ϊ 2 * ξ3Β 9ί

* « 5 δ * Ι Ι Π ϋ 6 5 5δ 5 ϋ » Μ ϊ 5 3 β ϊ ΐ 3 β 5 Ι

GS » 5 δ

5*

i 5 6 f * r

?

,

5Bί Ϊ * f * * * “ * e* 5* ? 1

r*

i

Π ϋ ϊίιίίϊΙίί'ί'»

fr lfli

!i jf lf lliU u

!

huiwnwinr m/n vn

g

«ο

ΚΩΓΤα Ι Κ ΑΠ Π 07

TiV·;. ctttjy ΕΟΚ λε ιτουργούν μονοπώλια, sow πραγματοποιούν τερόβ λ y.vsjn ι ργαονών και απασχολούν εκατοντάδες χιλιάδε ; ιργαζόμενη·; Λπύ tov πίνακα λ. ιΐλεπουμε π χ ότι η Ruv.i| Dutch Shell πραγματιει pyuau,7v όχ> rival περίπου το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν
η ; χ \ * ι : μπ' και η Deuvrhc Bundespost απασχολεί 567.300 ιργαζόμεi n ' δη/ηδή το IG περίπου της Γργιττική; τάξη; τη; Ελλάδα;.

smfi

Τη συγκίνιρ,ιση και ^γκεντρωπιηηση τον κε ηαλαίου Tip' παραδέχεται
και μιίλιιττο ο·εν Οιτού γεγονός και ο Κανίινισμό; τη; ΕΟΚ 4.064 τον 19S9
τ>λ' ωρ t«ri τι; m'r/.tYtpUn ι; rro/f ιρήοι ΐιΛ·. Συγκεκριμένα αναφ ερε ι:
• ff κατάργηση χολ- f mart ρικιΰν συνόρων οδηγέ ί και θα οδηγήσε ι οι ιτημοντικί; ανιιδι ορθώσει; τον f πιχιιρήατων μίσα ιττην Κοινότητα, ιδιαίτε­
ρα μι τη μι .pip·) tuv ιη^/κεντρώεΐεων.
»Μια τέτοια τ'ίίλιϊη ,τρίπει mi τύχει ευνοϊκής αποδοχή; ι π» ιδή «τυμηωνι ί μι τι; ιπιταγίς ενό; δυναμικού ανταγωνιομού και επί ιδή είναι δυνα­
τόν να ιονώατι την ανταγωνιστικότητα τη; ευρωπαϊκή; βιομηχανίας, να
I'lt/inijoi ι τιί·; <ipot<; ανάπτυξη; και να βελτίωσε ι το βιοτικό επίπεδο ιττην
Κοινότητα*.
II ιηνΟήκ.η τιη· Μιίαιπριχτ, εν τιο μεταξύ, αναφέρει ότι t| δράση της Κοι­
νότητα; πι ρόαμ|κΐνι ι -ίνα καθιστώ; now εξασφαλίζει ανόθευτο ανταγωνιομό μιικι ιττην εσωτερική αγορά*. Επίιτη; ότι *η δράση των κρατών με­
λών (ιινυπ'Ι nj θέσπιση μια; οικονομική; πολιτική; που... ασκείται σύμ­
φωνα με την αρχή τη; οικονομία; τη; ανοιχτή; αγοράς με ελεύθερο
αντογιιινμτμό- (άρθρο 3 και 3Λ).
Τώρα πώ; ιη*μβιβάζιινται οι διακηρύξεις αυτές μι ττ(ν κυριαρχία των
πολυεθνικών μονοπωλίων, μόνο οι γραφειοκράτες τη; ΕΟΚ, που συνεδριιιζουν κικλι ισμίνων των θερών, λε; και είναι γκάγκιπερς, και δεν λογοδοτοιΐν πουθενά, μπορούν να καταλάβαιπ·.
Αλλά πίρα απ’ αυτό, όταν τα πολυεθνικά μονοπώλια δημιουργούν τις ολο­
κληρώσει; και μέσα ιττα πλαίσια των ολοκληρώσεων γιγαντώνονται οικονομικά αλλά και πολιτικ.ιί, όταν τα μονοπώλια αρνούνται ηι δημοκρατία σε
όλα τα επίπεδα δημιουργέ ίται εύλογα το ερώτημα: Πιός μποροιΚ' να μιλούν
ορισμένοι για ΕΟΚ των λαών; Οι έννοιες ΕΟΚ και λαός είναι αντίθετες και
δεν μπορούν να συνυπάρξοιν. Η φωτιά με το νερό δεν πάνε ποτέ μαζί.
ΣΗΜΕΙΟΣΕΙΣ
1. Victor Pcrlo; Swprvfili arid Casts: Modem U.S. Capitalism, a t λ 35.3.
2. B. Men ms, K. Sjuvant: Emerging Forms o f Transnational Comnunity,
Transnational Business Enterprises and Regional InUrpratum.
3. Μ. Μιιξιμοβα. λνιπίΜ/όσπκή ολοχλήοηκη/, σε λ 61. εκδ. Νέα βιβλία · Σύγχρι>γη

Εποχή■4 Andrei Bi'rt'di)vcv>L>: Canada-I'SA. Problems and Contradictions in North
American Economic Integralum, of λ. 32, εκδ. Progress Publishers, Μόσχα.
5. Ο.Λ.. of λ 33
6. D a , m λ 33.

7. K ΧριΟΤΟπίΗ’λο;: Τάσης ιητίητοξης του κεφαλαίου στην Ελλάδα, οεΕ 91-92
εκδ. Σύγχρονη Εποχή.
S. Όπ. 7, οελ 29.

Νομισματική ενοποίηση

Σ υχνά το τελατυτιιία 25 χρόνια βρισκόμαστε μπροστά οι νομισματικέ;
διαταραχές. Συχνά ί πΰτη- διαβάζουμε <>τι το χρήμα στην εποχή μα; απέ­
κτησε αυτόνομο ρόλο κλπ. Το ερώτημα είναι π Ον οφε ίλονται αυτές ιη δια­
ταραχές και ποια η σχέση το ν; με τι; οικονομικές ολσ/ληρώσε ι·
11 περιφερειακή ολοκλ.ήρωση. πρέπει να έχουμε υπόγη μα;, είναι προ­
τσές π ο λνεπ ίπ εδα Αγκάλιαζε ι την άμεση παραγωγική σφαίρα, τη ιχ{αίρα
τη ; κυκλ.οφι>ρίας και τη σφαίρα της λ.έμ,ης των πολιτικοοικονομικών απο­
φάσεων. Η σ φ αίρα της κυκλοφορίας περιλαμβάνει την κυκλοφορία τον
εμπορευμάτων και των υπηρεσιών, την κυκλοφορία tujv τίτλ.ων (μέτοχέ;,
ομολογίες) και των νομισμάτων δηλαδή τον κεφαλαίου. Έ τσι η ολοκλήρω­
σή με βάση την συτυτέλ.εια καθεμιά; απ’ a m ; τι; πλευρές διασπάται σε
ορισμένες επιμέρου; ο)χικληροκ.ιεις, την ολχτ/λήρωση ττ|; ε ν ικ ή ς παραγω­
γής, των εθνικών εμπορευματικών αγοροιν, tu jv εθνικών πιστωτικνεν <η·ορών, τη ; οικονομική; πολιτικής των κυβερνήσεων tujv χωρών πον μετέ­
χουν στην ολοκλήρωση.
Σε καθεμιά α π ' αυτές τις ολοκληρώσει; το προτσές κινείται διαφορετικεί α π ' την ιίποή'τ| των ρυθμών, του (Ιάθους και τη; εδαφική; έκτασης. Η
βαθιά εσωτερική αντίφαση τη; καπιταλιστικής ολοκλήρωση; σιτίσταταε
στο ότι τα διάφορα επίπεδα της οικονομικί); και κοινωνική; αναπαραγω­
γ ή ; εμφανίζουν διαφορετική ικανότητα στη διεθνή αλληλπτδιείσδυση και
αλληλοδιαπλοκή. Μ ικρότερη ικανότητα παρουσιάζει η υλική παραγωγή,
μεγαλύτερη η νομιοματοπιστωτική σ φ α ίρα και τα άλλα επίπεδα κατέχουν
ενδιάμεση θέση.1
Κατά ανάλογο τρόπο καθορίζονται οι κλίμακες της εδαφική; έκτασης,
στΐ)ν οποία αναπτύσσεται αυτό ή το άλλο προτσές τη; μερική; ολοκλήρω­
σης. Στο άμεσα παραγωγικό επίπεδο α π ό το προτσές συνήθως τοποθετεί­
ται στα πλ,αίσια των επιμέρου; παραγωγικοτεχ\τκών συμπλχγμείτων που
σχηματίζονται ως επιμε'ρονς νησίδες στην περιοχή τη; ολοκλήρωσης. Σο)
σ φ αίρα τη ; εμπορενματικής κυκλοφορία; η έκταση περιορίζεται ατό το
κοινό εξωτερικό δασμολόγιο. Ό σον αφορά την αγορά πιστωτικού κεφα­
λαίου επιδιώκεται να επεκταθεί σε όλες τι; πηγές πιστωτικού κεφαλαίου.

07

κωιται καρποί

κι αν βρίσκονται. Τέλος η αμοιβαία σύμφυση των εθνικών νομισματοπιστωακών σφαιρών κλίνει ξεκάθαρα προς την κλίμακα της παγκόσμιας
κατπιιλκπιχής οικονομίας
Τα κεφαλαία διαχινούνται και εκτός ατό τα όροι της ολοκλήρωσης χω­
ρίς πραγματική μεταφορά αλλά με χρεοπιστώσεις που γίνονται με το fax,
το telex, το τηλέφωνο. Έτα στη χρηματοπιστωτική σφαίρα επειδή ξεφεύ­
γει αχό τα όρια της διεθνούς οργάνωσης της ολοκλήρωσης, είναι αδύνατο
να εξααραλιαθεί διακρατική ρύθμιση στο βαθμό λ ον χρειάζεται.
Πίρα απ’ αυτό, ο μηχανισμό; των συναλλαγματικών ισοτιμιών είναι μηχανιυμός. μετά την κατιίργηση των δασμών, προστασίας της εθνικής παρα­
γωγής. Υπάρχει λοιπόν αντίσταση τον · εθνικού· στο -διεθνικό·.
Γι' αϊτό ακριβώς και οι τρεις προσπάθειες νομισματική; ενοποίησης
που αποφάσισε η ΕΟΚ σε μεγάλο βαθμό απέτνχαν.
Η πρώτη προσπάθεια αποφασάττηκε το Δεκέμβρη του Ι%9 από τη διά­
σκεψη κορυφής. Για να υλοποιηθεί αυτή η απόφαση το 1970 συγκροτήθη­
κε Επιτροπή ειδικών υπό την προεδρία του πρωθυπουργού του Λου­
ξεμβούργου Βέρνερ για την εκπόνηση σχτδίου για την ενοποίηση. Στην
Επιτροπή κυριάρχησαν δυο τάσεις. Η μονεταριστιχή που εξέφραζε τα
συμφέροντα της Γαλλίας και έδινε προτεραιότητα στην ταχύτερη δυνατή
παγίωση των ισοτιμιών δηλαδή τη νομισματική ένωση. Η άλλη τάση έκ­
φραζε τα συμφέροντα της ΟΔ Γερμανίας και υποστήριζε ότι ο συντονι­
σμός της οικονομικής πολιτικής των κρατών μελών αποτελεί προϋπόθεση
για την αποτροπή της ανισότητας στην ανάπτυξη των χωρών της ΕΟΚ.
Υποστήριζαν ότι μόνο μετά την εναρμόνιση είναι δυνατό να πσγιωθούν οι
ισοτιμίες.1
Η επιτροπή σύνταξε τελικά έκθεση και το Συμβούλιο υπουργών αποφά­
σισε την παράλληλη ανάπτυξη της οικονομικής και της νομισματικής ενο­
ποίηση; σε τρία στάδια που χρονικά έφταναν μέχρι το 1980.
Η ΕΟΚ στόχευε: α) στην υλοποίηση της δέσμευσης πσυ προέκυπτε από
τη συνθήκη της Ρώμη; του 1957 για τη δημιουργία ενιαίας εσωτερικής αγο­
ράς, β) στην πραγματοποίηση της νομισματικής ένωσης με την καθιέρωση
ενιαίοι· σιστήματος κεντρικών τραπεζών και γ) την -υπερεθνικοποίηση»
της οικονομική; πολιτική; δηληδή τη μεταβίβαση αρμοδιοτήτων από τα
εθνικά στα υπερεθνικά όργανα της ΕΟΚ
Το σχέδιο αϊτό «πέτυχε από χάθε άποψη. Δεν πραγματοποιήθηκε ούτε
το πρώτο στάδιο πσυ είχε προγραμμαησθεί για τη διετία 1971 -1973.
Το Δεκέμβρη τον 1978 το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αποφάσισε να δώσει
νέα ώθηση στην οικονομική και νομκηιαακή ένωση με τη δημιουργία του
Ευρωπαϊκού Νομισματικού Συστήματος (ΕΝΣ). Βασικά στοιχεία του συ­
στήματος αϊτού είναι η υιοθέτηση της ευρωπαϊκής νομισματικής μονάδας
(ECU), η σχετική παγίωση των νομι<ηιατικών ισοτιμιών (δυνατότητα δια­
κύμανσης ±225%, το γνωστό φίδι) των εθνικών νομισμάτων της ΕΟΚ και
η διεύρυνση των πιστωτικών μηχανισμών. Η ΕΟΚ έτσι παραιτείται από

rrrrruM* c h o ih i namtov row i r m

ru * m

»3

την οικονομική ενοποίηση και καθιερώνει ivu σι<στημ<ι σ τα θερώ ν ισ ο τ ι­
μιών με την υποχρέωση να πάρε μβαίνουν οι κεντρικέ; τ^κυιιζί t γ ια να
εξασφαλίζουν τις ισοτιμίε ς των νομιιεμάτιον
Το ειρωπαικό νομισματικό σύιττημπ προκάλισε <ν*βαι>α πραβλήμ'πα
στην «νάΛτί'ξη των οικονομιών και είχε ως απυτέλιομα vu ανασταλεί αντί
να προωθηθιί η ενοποίηση.1
Στη διάρκεσι τον 1981-85 υποβλήθηκαν πολλά σχέδιο που οδήγεμκεν
οτην ενιαία ευρωπαϊκή πράξη που πρόβλεπι ανάμεσα ιτιά άλλα την κα­
τάργηση των συνόρων ανάμεοα σεις χώρε ς τη; ΕΟΚ για τη δαικινηση των
εμπορευμάτων.
Στη συνέχεια, μετά από πολύχρονες δκιπραγμιπεύσε ις. υπογράφηκι και
εγκρίθηκε η συμφωνία του Μάαστριχτ που προβλέπει μια μεταβατική πε­
ρίοδο για τη σύγκλιση των οικονομιών, την κατάργηση των Κεντρικών
Τραπεζών και δημιουργώ Κεντρικής Ευρωπαϊκής Τρείπεζας xm την κα­
θιέρωση ενιαίου νομίσματος.
Κατά τη διάρκεια της κύρωσης της συνθήκη; ταυ Μάαστριχι έλαβαν χώ­
ρα απανωτές νομισματικές κρίσεις, που ανάγκαοαν τη λίρα Αγγλίας και τη
λιρέτα της Ιταλίας να βγουν έξω από το σύστημα των σταθερών ισοτιμιών,
και την πεσέτα και το ισκούδο να υποτιμηθούν.
Βασικός πυρήνας της αντίληνης για την ενοποίηση είναι οι σταθερές
ισοτιμίες των νομισμάτων. Για να εξασφαλιστούν σταθερές ισοτιμίες σύμ­
φωνα μι τη συνθήκη του Μάαστριχτ καθιερώνονται ορισμένοι στόχοι που
πρέπει να υλοποιηθούν. Έ τσι ο πληθωρισμός όλων των χοίρων πρέπει να
προσεγγίσει το ρυθμό που έχουν τρεις χώρες πσυ παροΐΌΚίζουν το μικρό­
τερο ρυθμό μέσα σε δεσμευτικές προθεσμίες. Ανάλογος είνιιι ο σιύχος και
για τα ελλείμματα του δημόσιου τομέα και για τα επιτόκια. Ενώ για το δη­
μόσιο χρέος προβλέπεται να πέσει κάτω από το MV* του Ακαθάριστου
Εθνικοτί Προϊόντος.
Στόχος των σταθερών ισοτιμιών είναι να αποφεύγεται η κερδοσκοπία
και η αβεβαιότητα στις συναλλαγές. Αν δηλαδή δεν υπάρχουν σταθερές
ισοτιμίες όχι μόνο θα οργιάζει η κερδοσκοπία γύρω από τα νομίσματα ειλλά δεν μπορεί να υπάρξει και καμιά σιγοι»ριά στις συναλλαγές.* Ακόμη οι
σταθερές ισοτιμίες αποσκοποϋν στην εξσυδετέρωση των προσπαθειών των
αδύνατων χωρών της ΕΟΚ να πραατατέηκητΥ την εθνική παραγωγή Tins
που δεν είναι ανταγωνιστική.
Αλλά ποια είναι η κατάσταση όσον αφορά τα κριτήρια σύγκλισης
Από τσν πίνακα 1 προκύπτει ότι μόνο η Γαλλία πληροί τις προϋποθέσεις
πσυ ορίζονται από τη συμφωνία του Μάαστριχτ γ ια την ενοποίηση
Αλλά πέρα απ' αυτό ότι χώρες, όπως η Μ. Βρετανία που προσεγγίζουν
τις προϋποθέσεις για την οικονομική και νομισματική ένωση αναγκάστη­
καν το φθινόπωρο τσν 1992 να βγουν έξω από το σύστημα των σταθερών
ισοτιμιών. Αυτό δείχνει ότι το ζήτημα της νομισματική; ενοποίησης είναι
περίπλοκο πρόβλημα.

κωιται Κ Α /η χ

94

Πίνακας 1: Δείκτες τον χωρών της ΕΟΚ γκ» το έτος 1993
Kill'·*·*' II*

I lilW I
·*·<

lU n p tu

i i v

VI

*J

m

I*

-♦

.Wwi

l.T

; y

XJ

MM

*

II»

14.4

liiivivw

l>

a

l· *A.fcV

It’

u

liw rn

4;

-4J

rt.i

HJ

f* J u 4

:*

Vi

04

1,a.rv»Vl

|J

111

94.7

Ιΐάλι.1

43
41

m!

HU

I\T

. IJ4

Ml

41

H J

| h 4*m**M«‘

14

41

4? 4

I'll
4,1

1W j-rv\.i

ΙΛ

15

o .T

VI

ν · · ν ώ " Υ · ''
r V ^ T iiu r i

Λ»


-

ft.*

44
41

M l (MUM
ft*»'S

ow n

?
1

1

0

■9

.

*

*

*
*

7.4

4
1
(I

-

1

■»

2

1

ΓΥτγι) ΕΟΚ. EuopunEconom, 1993

Tut vti εκτιμήσουμε το μέγεθος τον προβλήματος πρέπει να λάβουμε
υποψη on οποιαδήποτι στιγμή οι πολυεθνικές εταιρίες, οι χρηματιστηρια­
κές επιχειρήσεις και μ χρηματιστές μπορούν να μεταφέρουν κεφάλαια μι
χρεοπιστώσεις τόσο euro τη μια χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωση; ιττην άλλη
όσο και έξω euro την Ενωση που σημαίνει όο οι κεντρικές τράπεζες, σ’
ένα βαθμό μόνο. μπορούν να πάρε μβαίνσυν ώστε να αποφεύγεται η διατα­
ραχή xut να είναι ε^ασφαλισμένα ta ισοζύγια πληρωμών.
Στο σημείο αυτό αξίζει ν αναφέρουμε πως αρκετοί πιστεύουν ότι σι πο­
λυεθνικές οδήγησαν ιττην κατάρρευση του νομισματικού αυστήμιετος του
Brclton Wood*.-*
Πέρα απ’ (h t u , πρέπει να γινπ χιπανσητό ότι βρισκόμαστε στην εποχή
Tin1ιμπεριαλισμού χαι κάθε κριπος ανάλσγτΐ με την οικονομική του δύνα­
μη επιδιώκει να εξασφαλίσει πλεονεκτήματα, υπεροχή- Αϊτό στη νομισμα­
τική σφαίρα ιτημαινει βασικά χειρισμό του μοχλού των επιτοκίων έτσι
ώστε να υπονομεύονται τα νομίσματα των χωριΰν που δρουΥ ανταγωνιστιχά. Από γίνεται στα πλαίοσι της ΕΟΚ από την ΟΔ Γερμανία; και στα
πλαίσια της NAFTA από τις ΗΠΑ
Αλλα το κι<ριότερο είναι ότι τα νομίσματα εκφράζουν άξιά και κατά συ­
νέπεια. μια ορισμέ νη ποσότητα εργασία;. Έτσι οι σχέσεις των νομισμάτων
ιινιιι σχέσεις ποσοτήτων εργασίας. Λόγω. όμως, της δράσης του νόμου της
ανιοόμετρης οικονομική; ανάπτυξη; η παραγωγικότητα της εργασίας αυ­
ξάνει με άνιοσυς ρυθμού; ση; δαίφορες χώρες. Έτσι, από τον πίνακα 1
ταυ κεφαλαίο!' για την ανισόμετρη ανάπττ'ξη προκύπτει ότι το κατά κεφα­
λήν ΑΕΠ στη διάρκεια από το 19S0 μέχρι το 1988 αυξήθηκε στη Γαλλία
χ«τα δ.48 φορές, στην ΟΔ Γερμαντας κατά 8.1 φορές, στην Ιταλία κατά 8,9

Π ίνακος 2 : Στρατιωτικές &οοάνκς των χωρών του Ο Ο ΧΑ (% του ΑΕΓΙ)

r-

.

IW

4

-,.

lu n

Α ΗΝ ι·ύώΙ

l.l

ΗιΑγπι
Κ,ιοηΐΝΐχ

M
M
u
l>

Amu
φιλί ινΛιιι
Γαΐλκι
(f^ rru i

M
4.1
M
2,4

U JA bu

InOuti
lilla rru l
AtW H ^ V Y 1»
(U iuvA ui
N #a / t y ^ r f K n

j;
5.7
2,4

N a tfw *

%y

ΠιίςηίΓριλίΝ
knuvui

4J
l .l
c

L nV ^ i
L ^W nn
Ti«i\nu<t
Itvwprfvo Β<Κ^λΐΜ>

vu
u
511
25

1.7
'5
4.5
15
5.1
ID
1.4
4JI

M
ICIjO
M

tu n
l/>
IJI
24
2J
2J
1.4
«l

2.1
ID
VI
1.4
25
1-2
\%

1.7

V2
7.1
2.7
to
*i4
VI
2.1
11
U

M
25
04
0.4
u
»A
u
M
2.1
U
2D
4.4
5.2
5.4
5.4

2D
35
*5
1.4
4.2
25
54
5A
?.4
5.4

2A
5.h

Η ΠΑ
Γim7XiHtiiii)V(i

10m

2J


25
4.4
5J
4.4
1.4

* Οι στρατιωτικές δοηύνες βοσιζονται στους ορισμούς του ΝΑΤΟ
"Οι δαηύνίς είναι εκβρασμένες oc hoKOfna ΗΠΑ και σε τιμές 1960
Πηγή' I n t e r n a t i o n a l I n s t i t u t e t o r S t r a t e g i c S t c d n · ' , ( A n n u a l ) .
Π ίν α κ α ς 3 : Μ ικ τ ό κ έ ρ δ ο ς π ρ ο ς α κ ο θ ό ρ ισ τ ο π ά γ ιο « φ ά λ α ιο
OA Γ Ε Ρ Μ
1171
IV72
1473
tV 7 4

IV73
Ϊ47Λ
1477
147X
|V7V
|VN0
l<MI
IVK2
l>*3
lWU
IW j
Ι4 Κ Λ

l**7
1>AW

Α Ν ΙΑ Σ

17,0
IKS
ISO
15,1
ISA
Mv6
14.4
UA
13.1
11.1
10.0
10.4
11.4
12.1
11.0
IJ.S
12.7
12.7

Γ Α .Α Μ Α

15.7
ISA
IM
14,*
I I .'
12.1
12.4
I.VI
13.1
10.4
vs
4.4
ΤΑ
V0
10.4
12.1

ΠΑΑ1Λ
lAjb
17A
IVH
I4.W
I IS

IM
IKS
17.1
IM
20.4
14*

OjyrJ.EOK, European Economy, Δεκέμβριος 1982, ocA. 122

1T0
IM

HN

IV A ItA E tO

t4A
IM
IIS
4,0

75
«3
W.4
lo S

4.1
4.1
7tV
TJ
4>

HS

200
21.0

10.1
ns

i

«ΕΟΚ και ΝΑΤΟ
το ίδιο συνδικάτο»

Η ιη’νΟήχη της Ρώμης του 1957 μτ την οποία ιδρύθηκε η ΕΟΚuvuuiim
στα άλλα αναφέρει άτι ιδρύουν την ΕΟΚ -απιφαικομένοι να παγιώσουν
με την συνένωση των οικονομικών τους δυνάμεων, τη διαφύλαξη τη; ι ιρηνης χαι της ελευθερίας» χαι καλούν »τιη>ς άλλου; λαούς τη: Ει\»πτη: του
συμμερίζονται τα ιδεώδη τιη·ς να συμμετάοχουνστι; προσπάθειες του:»
Εν τω μεταξύ, χρόνια ολόκληρα οι κ,κ. ευρωπαϊστές επαναλάμβαναν on
πρέπει να μπει η χώρα μεις στην ΕΟΚγιατί αυτό προωθεί την υπόθεσητης
ειρήνης, της συνεργεισίας και της ανάπτυξη: των χωριίιν τη; Ευρώπη; Οι
εργάτες και οι λαϊκές οργανώσεις από τη μεριά του; στι; xuBc είδους εκ­
δηλώσεις απαντούσαν με το σύνθημα «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδι­
κάτο», Ήρθε η ζωή τελικά και επιβεβαίωσε την αλήθεια του συνθήματος
αυτού. Η ΕΟΚ έφτασε στο σημείο όχι μόνο να διαμελίσει τη Γιουγκο­
σλαβία -ενώ η ίδια επιδιώκει υποτίθεται να ενώσει την Ευρώπη- αλλα και
να προτείνει το βομβαρδισμό των στρατιωτικών θέσεων των Σερβων στη
Βοσνία. Κι αυτό το αποφάσισε πριν αποφασίσει γι' αϊτό το θέμα το
ΝΑΤΟ. Ετσι η μελέτη των περιφερειακών ολοκληρώσεων γενικά, και ειδιχά της ΕΟΚ, δεν μπορεί ν' αφήσει εκτός της έρευνας την πλευρά του μι­
λιταρισμού.
Η οικονομική ολοκλήρωση, έτσι ή αλλ,ιώς, περιπλέκεται στενιί με τη
στρατιωτικοπολιτιχή κατάσταση. Στις διάφορε; φάοει; ανάπτυξη; τη; χα·
πιταλιετπκής, ιδιαίτερα, της δυτικοευρωπαϊκής, ολοκλήρωσης ο βαθμό; της
αλληλοδιαπλοχής είναι ανόμοιο; αν κι η διαδικασία αυτή συνεχίζεται.
Αλλά το γεγονός ότι οι αμοιβαίες σχέσεις τη; οικονομική; χαι τη; σιρειτιωτικοπολιτιχής πλευράς περνάει μέσα από ολόχληρο το προτσές τ»)ς
ολοκλήρωσης. αποτελεί αναμφισβήτητο γεγονός και είναι νομοτελειακό
φαινόμενο.
Κατ' αρχήν, πρέπει να σημειώσουμε ότι το αστικό κράτος, με βάση τα
ταξιχά συμφέροντα, πρόθυμα συμφωνεί να μεταβιβαστούν στρατιωτικέ;
λειτουργίες οε υπερεθνικά όργανα, από το να μεταβιβαστούν ικκσνομιχες
κειι πολιτικές λειτουργίες σε αντίστοιχα υπερεθνικά όργανα. Απ' αυτή την
άποψη δεν είναι τυχαίο όα το 1951 ιδρύθηκε η Ευρωπαϊκή Κοινότητα Ανθρακα και Χάλυβα (ΕΚΑΧ). ίο 1952 η Ευρωπαϊκή ΑμίΎτιχη Κοινότητα

9j

______

__

___

k O iu i ΚΛηηοι

(ΕΛΚλ n* l»$S η Δυτικοευρωπαϊκή Ενυκ*| (ΔΕΕ) και το 1957 η Ε ι\ η·»,-ηιιχη Κοινότητα Λιομιχή; Ενύργεια; (ΕΥΡΑΤΟΜ). Δηλαδή πριν ιδρυΡι (
t| EOK ι\κ·άηκιιν (no σειρά m i m ; not·, στον ivuv ή τον άλλο |kiU(iiS, t i ­

din' ιΤΤ^ΜΤΙιιΓΤΙΧΟχαρακτήρα.

Για τα Γξηγήσουμε το φαινόμενο τη; στρατιωτικοποίιμτη; πρίπει να
δωμι τι; παραδοσιακί; μορφε; τον μιλιτιιριομαιΐ. Αυτί; παρουσιάζονται:
Πρώτον(>;οιριπιωηχή δύναμηπουχρησιμοποιείται από το αστικά κράτη
<m; rcmtrpixi; συγχριιύσει; χια δεύτερον ίο; όργανο που χρησιμοποιεί­
ται απότι; κυρίαρχε; τάξει; γιο να χατπστε&ουν το κάθε είδου; οικονομιχόχαι πολιτικόκίνηματουπρολεταριιιτου1. Γΐτ.τι ηστρατιωτική ολοκλή­
ρωσηπορωττιαστηχε ιΧ εξωοιχυνομιχή μορφή επίτευξη; τη; παγκόσμια;
και π]; αναγκαστική; ιΐυνί'νωση; εδαφών. Παράλληλα, εμφα­
νίστηκε !| δαΙΚιίπικηιτη ιττην εξωτερική μορφή του μιλικιριομού. όταν υι
χιλίαρχε; τάξει; για να διατηρηθούν χαι να στερεώσουν την εξουσία
του;, ιττι; mvOijxt; τΐ|; οξυνιτη; τωνταξικώνσιγχρούσεων, επιδιώκιην να
χρησιμοποιήσουνόχι μονο τι; εθνιχε; ένοπλέ; δυνάμει;, αλλά χαι την πο­
λεμικήμηχανήτωνσυμμάχων του;. Δεν tivui τυχαίο από αυτή την ιίπιΛ,τ)
α>yrγονό; ότι ηΡωσίατου Γάλ.τσινίχει ζητήσει ναγίνει μελό; του NATO
τώραπουυπάρχει ιττηχώρα οικονομικήκαι πολιτική αστάθεια Πρσφεινώ;
επιδιώκεται ηΛπαξη Λο ΝΑΤΟ, για να μπορούν να χρησιμοποιηθούν και
(κδυνάμα; ταινάλλων χωρών του ΝΑΤΟτνάντια στο διιιφαινάμενο επα­
ναστατικόξέσπασμαιττηΡωσία.
II λειτουργική πυλυμσρφία. βέβαια, και η ευκινησία των ομαδοποιήσε­
ων on; ολοκληρώσει; επίση; προκαθορίζουν την ιδιαίτερη προσαρμοστι­
κότηταστηνπαγκόσμια κατάσταση και την ελπιστική ευελιξία του σύγχρο­
νουμιλιταρισμούπου δεν παρουσιάζεται όπω; πριν *με σάλπιγγες και λαμπερί; επωμίδε;·. Πραγματικά στο ΝΑΤΟκαι την ΔΕΕ π.χ. κυριαρχεί η
στρατιωτικήπλευρά ενώστην ΕΟΚκυριαρχεί η οικονομική πλευρά. Αλλά
δεν πρεπει να ξεχνάμε και τον πολιτικό χαρακτήρα αυτών των ενώσεων,
την ενιαίαταξικήτου; φύση.
Η ΕΟΚ επιδιώκει ν' αναδείξει σε κύριο στρατιωτικό μπλοκ τη ΔΕΕ. Στη
ΔΕΕ συμμετέχουν μέχρι σήμερα 9 χιόρε; τη; ΕΟΚ (ΟΔ Γερμανία;, Γαλ­
λία, Μ. Βρετανία, Ιταλία, Βέλγιο, Ολλανδία, Ισπανία. Πορτογαλία και
Λουξεμβούργο). Η ΛΕΕ ίχει ω; στόχο τα εξασφαλίζει τη στρατιωτική οι­
κονομική συνεργασία με'οα στην «ευρωπαϊκή πτέρυγα» του ΝΑΤΟ. Η
ΔΕΕ επύρει,τ στην ΟΔ Γιρμ«νία;να επανεξοπλ,ιστεί και να παράγει (1ακτηριοίπεγικά. χημικά και πυρηνικά όπλα-, που τη; είχε απαγορευτεί μετά
το Β Παγκόσμιο Πόλεμο. Επίση; ε'χει εγκρίνει, τον Οκτώβριο του 1987,
πλατφόρμα, δήθεν, για την ευρωπαϊκή ασφιιλεια που αναγνωρίζει την
αναγκαιότητα εξοπλισμού με ίνα «μίγμα. συμβατικών και πυρηνικών
όπλων.-'
Η ΔΕΕ ενεργοποιήθηκε ιδιαίτερα μετά την έξοδο τη; Γαλλίας αχό το
στρατιωτικό σκίλο; του ΝΑΤΟ. Η ίξοδο; αυτή τη; Γαλλία; την ανεδειξε

r ir n ru M /f

tu r n *

ih a w

^

o n

to n w n n A kn H K fC H

Vi

ουσιαστικά m tfyi rt| τη; Τ.γ\·*»η; A n ij η i» ^ u s .w y » i Λ·* t)wv τνχΐιίαΚαΙΗιρκπηχι απ' njv αρχή »\« ιιι'λιχίπ ουστη,ίσ «^njViujy ir^oiiev tm*
οικονομικών και ι Π ^ ιιμ·λιλιλ μπλοκ to r ιμπίικαλο*}»*'. π*"·
ι*
χ ρ ιο ιι; που πιρνιΐΗ Τι» ίνιι μ.ιλοχ yu ·μίώι/«Λ<«ν* μ» ΐηγ υ»·αν.κΓ^τ»·ηοη τη; δρα»»τηρΐι»πμο; <ιλλι.ιν.
II διαδικασία ιη ; ανάπηρη; τη; καπιταλοπι/η;
s·*' συ­
νοδεύεται από <ic» ΰ ; ηιπίριαλιιηικι; ·ι\τι<»ι«»»ι^. *ξα ι^υ-ίο ι ,το· δ 'Tuu*n\HiM(UX0 κι n 4ιΛ<ι>ι» ΐΓ/Μίχιι
ι>υΟμιη ; ανόδου τη: (*κο%<·ρύι;
kiu τη; Χ(»Λή; πολεμική; παραγωγή;. π*»υ ιίναι κα&ιρο απιντιλ η να 14 w
01^Μ1ΤΙ(·ΙΤ1*ΧΐΗ»1ΧΙ»νθ|ΙΙΗών δΐΎαΤοτήΐων Τη; ΕΟΚ Ι'.ΤιΜ, η ολ»>Αληρω«ΐη
προώϋηοε την άνοδο tidy κλάδων, τ<>κ> toA- βασι/ΐΛ' όσο /m τ ιν y j j ιΑ η
προοπτική;, από του; οποίον; ι ξάρτι εται η ανάπτυξη τη; πολεμικιπίχνι*
κή; προοδου (ηλεκτρονική, ατομική ιν ιρ γι ο ι . νι οτατη χημΐ to yy.t) Αρχι*
tic η κοινή ιίννιργιισία τη; Γαλλύι;. τη; Ομοσπονδιακή; Διμισκρατύι; τη;
Γερμανίας και τη; Α γγλία; «ττην ιπιστημονικοτιχνικη ιπανάιπαση ο»ντν
αφορά tij στρατιωτική
Ενδεικτικό; είναι ο πίνακα; γιο το πρό­
γραμμα συμπιιραγωγή; οπλικών συστημάτων τ»»*· παρατιυ» mi. Λιτό οδή­
γησε στην αύξηση τη ; ιιπυπλεσμιιτικότητα; τη; παραγωγή; £ξι*πΐ.ιθμών.

Στη βάση τη; ανάλυσης τη; Δυτικοίνρωπαική; 4ττρ<nuntx'βιομηχανι­
κής συνεργασίας μπορούμε νασυνιιγιίγουμΓ ορισμένασυμπεράσματαπου
ε'χοννπρακτικόενδιαφέρον.
Πρώτο: η βιομηχανική ισχύς τη; μικρή; Ει\κΰ.τη; έγινε η βάση για ·π]ν
ανάπτυξη τη; παραγωγής των εξυ.Ό,ιαμών και τη; σύγχρονη; πολιμική;
τεχνικής στην Ευρωπαϊκή πτέρυγα tw NATO. Είναι αρκετό να πούμε ότι
μόνο ιπτ] δεκαετίατου “60οι Επιχείρηση; που>χιτσι\τ/νννστο έδαφος τη;
ΕΟΚ παρήγαγαν 1.000 αεροπλάνα «Στιιρφάιτερ». 4.000 πυραύλου;
«Χυκ», 9000 πυραύλους ·Σαιντγουάιντερ·, 4.000 πυραύλους «Μπουλπάπ».4
Δεύτερο: η κοινή εκπλήρωση tidy σύνθετων προγραμμάτωνστησφαίρα
τη; πολεμική; παραγωγής είναι τώραπερισσότεροδιαδομένημε τημορφή
τη; διακρατική; στρατιωτική; ρύθμιση;»που καλείται να λύση το πρόβλη­
ματης επίτευξη; του μεγίστου αποτελέσματος με ταελάχιστα έξοδα.
Τρίτο: η άνοδος των ιπρατίωτικών δαπανών στις ειδικέ; συνθήκες του
δυτικοευρωπαϊκού καπιταλισμού ενίιίχυσε την «νιεπτνξη και την τελειο­
ποίηση των βασικών στοιχείων του πυλεμικοοικονομικου δυναμικού των
χωροίν τη; ΕΟΚ ιττην κατεύθυνση τυυ σχηματισμού ολοκληρωμένων
Στςκιτιωτικοβιομηχανικών Συμπλεγμάτων (ΣΒΣ) Το γενικό σύνολο, βέ­
βαια. των στρατιωτικών δαπανών των χωρών της ΕΟΚι*πσχώρηθε σημα­
ντικά λόγωτυιν πελοιριων στρατιωτικών επιχοριί'^σεων των ΗΓΤ\ οι οποί­
ες συμμετέχουν στι; γενικές δαπάνες του ΝΑΤΟπάνωαπό το70α. Γ αυ­
τό εκφράζεται η αναγκαστική «Μασονική Αδελφότητα- του διεθνούς
ιμπεριαλισμού1η κατανομή των ρόλων ανάμεσα στα ισχυρά ΣΒΣ των
ΗΠΑκαι της Δυτική; Ευρώπης, που είχαν ως στόχονα ιτιήοονν σταπόδια

Κ Ω Π λ Ι ΚΛΠ Π Ο Ι

1 0 0

Πίνακας προγραμμάτων οιιμηορσγωγής των χωρών
της Ευρωπαϊκής Ένωσης
XXlAKi
Τor

X U f-f-I ΙΙΟ Υ ΠΑΙΡΝΟ ΥΝ MKPOX

». *■!*/— « ι

Ai***w/»>'Ait# Ar
Ai^·rtA.it#>Tiki ·*«TU(uJu#
A*^ «««/η*#^

Γ
ΟΛΓ^ > iyviJ
0%Γι iy w -ι; f jJOiji, |\4ΤάΤγνΐ (*v*W W '**-^**')
Di [i^rtiiii Ir>si^ti

C l-S: Al,J>Λ*νι I ΛΛf.JVirtviu

ΟΛ Γί^»ηνι*„ l^irnii (xnia(XKiv4tr))M yi/iti-jv

il-TTr-fwy^ιιι^««%^ΰιι)
lyrtimii, t riiJur

Τ.Λ#prH^-'ΛΜI***·/»«yrt
C)■*/<■.-C ί ί ^ · · Τ » < ^ > 1 Τ ι* « τ * . . η Μ Λ

T»-**'iVW»£nwi.'▼*«· i I lio -Τ*

I

ΓΙ\<ηΑ<» Mwfl
JM
SjJt'tia&r

iV«ma Γα>λπ
t^TVfTi' LfniAn
0 \ r^wUM* f* £ Κ | ")
CIAΓ| 0*a,'Wtl', ιΓίλλ^ιΜ
ΟΛ Γι^'ϋ<ΓΛ<»^ rrjJL/t
ΟΛ Γi(y « v ii IWiyu>. OUiivto. Am u, N<\'{'ηγια (wu
iir a

*>a n y j\ *+%

Λ<Ί·π^τ>Πίΐ.«

ArJufc*·^* M.' l WU.i#JUA
Λ τ ^ ν * ν ι κ ι imAU^uiiv<<) R iA iJ
RCΜ
III I lloi/T'

>

ΟΛ n^iV ui;.

f α>λΰι isp o y i« w « n ^ w )

ΟΛ Γ ΐ ί ν π ν ι ^ Ttt)Jiu

ΟΛ ff^VAndt.yad, b^'ftTfVUl
ΟΛ Γi^ tw u ;, tJ^ntuYut

Λ ίΜ w p f jf ,-νη * ν ι t «ττακΛ *

ΐ \ 4 : jvm. ΟΛ Γ H*siimu^ IruAin

Ln«r( ί>| Μ^ Γνή;γί*ι Α2ί At

ΟΛ

ρνι Λ?i A?2 XA*vr

RiU(iJ«ep
n^ri

a

fuA/dJ

0,1 Γ»t νλΓννχώ Γπλλσΐ
ΟΛ Γr^urv-.t;, Γ«;λλ**3

f ,'j- ’> 'u J v V 'i'C iv £ N V A :c ri j ' d

Witjr&m, σ ελ 125. ε«δ- P ro g ress Pub-

tsS«r&, Μύβχα. i >35

και jirni vnimpruAVtv την ιμπτριαλιιπιχή προητλακή ιττην Ευρώπη.
Η άνοδο; tuv (Vuxxua·κλάδων tr,; οικονομία; cm; χώρες τη; ΕΟΚ, που
Λνυδειττπι υπό «νιετη ώ) τη; ιδιαίτερη; πολεμική; παραγωγής. προώθη­
σε την επιδίωξη τη; Ευρώπη; για απελευθέρωση από τη στρατιωτικοοικοΐΐΗίικη κηδεμονία των ΗΠΑ.
Ε' τούτοι;. σ' ιπτη την κιπαΤΛ-νοη. πολύ περιορισμένα αποτελέσματα
υπάρχουν. Ενδεικτικό γι' αϊτό, είναι το γεγονός οτι στη δήλωση για την
ΛΕΕ τη; συμφωνία; τor Μαιιπριχτ πιρα'χονται διακηρύξει; υπόκλιση;
στο ΝΑΤΟ και στι; ΗΠΑ- Να τι ανοςτερεται στο προίμιο:
«Η ΛΕΕ w απ,ηελεί αναπόσπαστο κερος τη; ιπατπ’εη; τη; ΕΕ και θα
ππσχτσϊΐ τη σπι&ύη τη; στην αλληϊ,εγγτη στα πλαίσια τη; ατλαντική;
ΛΛΜαχνα;*- «Τα κράτη μιλη τη: ΛΕΕ συμφωνούν να Γνωχόαοιν το ρόλο
ΟΚ ΛΕΕ τνονη \Μας εν καιρώ προοπτική; για μια κοινή αμ-,νηκή πολιτική

fv tn r u lK H

rn a i n

ιν α ν τ ο ν

t o n { r ta r u M c m

λ α ώ ν

to t

στα πλαίσια r r |; L li πιηι flu μππρούοι να ι»δΐ|γήιΐίΐ tv καιρώ tit u ttv i) άμυ­
να. σνμ|νατή μι εκείνη τη; ατλαντικής (Τυμμαχίας.. -H ΛΕΕ O' τεναπτυχάεί­
σε μέan για την ενίσχυση του Ευρνυι/ιικού σκέλους τη; Ατλαντική; αι-μμαχίας-.*
Κιίτι ανιϋ^Γ/υ αναφτ ρόταν και ατην Ενιαία b \« c n iu a) πράζη που νπογριίφτηκε το 1965 και κιρύΛΐηκ.ι ατά την ελληνική Β>Λ·λή το VHS)!'
Τα πολιτικικιικιινομικά όργανα τον ΝΛΤΟ {’χιΟμιαια μίτιπράπηκαν of
διάμεσο ανάμιοα <πα ισχυρά δυτικοί υρωπαικά και υπερατλαντικά κονσόρτοιοιμ Γι' u r a i η <τί·νίώτη αλληλεξάρτηση ανάμιοα «ττα όργανα τη;
ΕΟΚ και τα ινίυμί'να μ’ α π ό ισχυρά στρατιΐιιτικοβιομηχανικά κονιαέρν
ίγινι περισσότερο καθοριστική οτη (ττρατ ιωτικιήΐιομηχανική συνεργασία.
Η ανάλυση των προβλημάτων τη; ανάπτυξη; τη; ολοκλήρωση;, το δυνάμιιηια των οχέσεών τη; με το ΝΑΤΟ επιτρέπει να ξεχωρίσουμε δυο στοι­
χεία. Πρώτον; τη Δυτικοευρωπαϊκή Ολοκλήρωση. που είναι ένα προτσές
που δ (κι σταθερά και πρέπε ι να υπολογίζεται ως τέτοιο. Δεύτε.(kw. οι συ­
γκεκριμένες μορφές και μέθοδοι αϊτού του προτσές που είναι πολύ ευμε­
τάβλητε; και ανιιιπρέφπμες·. Αυτές μπορούν vu μετα[Ληάούν ν.αΟόσον με­
ταβάλλεται η δομή και η λειτουργία των καίΚιδηγητικών οργάνων της ολο­
κλήρωση;. Εν τούτοις παραμένει το γεγονός ότι οι ομάδες που ολοκληρώ­
νονται και οι στρατιωτικοπολιτικές ενώσεις είναι η βάση του σύγχρονον
ιμπερια)αστικον συνασπισμοί'. Αυτό για μια φορά ακόμη υπογραμμίζει ότι
η στρατιοπικοοικονομική ολοκλήρωση που παρουσιάζεται σαν συστατικό
τμήμα της γενικής οικονομικής ολοκλήρωσης, εμφανίζεται ως εστία των
φιλοπόλεμων δυνάμεων του ιμπεριαλισμού. Είναι πλατιά γνωστή η ϋέαη
του Β.1. Λένιν ότι η συγκρότηση «“Ενωμένων Πολιτειών της Ευρώπη;" μέ­
σα σε καπιταλιστικό καθεστώς είτε είναι απραγματοποίητη είτε είναι αντι­
δραστική»7· που για μια ακόμη φορά υπογραμμίζει τη διαλεκτική και τον
αντιδραστικά χαρακτήρα της καπιταλιστικής ολοκλήρωσης.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Β.1. Λένιν: Απαντα, τόμ. 17, σελ 191, εκδ. Σύγχρονη Εποχή.
2. Πρακτικά Βουλής. 14.1.19Κ7, οελ 2623.
3. Π. Κ. Ιωακειμίδης: II Ευρώπη or μετηΧλαγή, σε). 131-132, εκδ. θεμέλιο.

4. Α.Α. Γκονροφ: Καπιταλιστική ολοκλήρωση και μιλιταρισμό;, οελ. 107,
Στρατιωτικέ; εκδόσεις, Μόσχα 19S6 (στα ρωσικά).
5. Σι-ϊάήκη για τη\· Ευρωπαϊκή Ένωση, οελ 242, εκδ. Επιτροπή της ΕΕ
6. Ό λ . 2, ο ελ 2622-2623.

7. Β.1. Λένιν: Απαντα, τόμ. 26, σε λ 360, εκδ. Σύγχρονη Εποχή.

Οι ολοκληρώσεις είναι αναγκαίες για
*
ανασυγκρότηση

Ανάμεσα ιττου; μ<ιρξιστί; δεν υπάρχει κοινή «ντίληγη γ ι« to χαρακτή­
ρα κ .Α ' ολοκληρώσεων -αν rival νομοτελειακό ηαινόμενο ή όχι.
Το ζήτημα αϊτό Λ/ t ι τιράιττιυ πολιτική σημασία, γιατί α τ ό τη ϋιιιη που
παιρνι ι: ο α π ό το ζήτημα, ι ξαρτάτιιι η άλση .του παίρνει; γενικά στο ΟΛ*
μα των ολσκλΐ|ρ*ϋαιων. Αν υποστηρίξει; ότι οι ολοκληρώσει; δεν είναι νυμοτελε ιακά ηαινόμενο, μπορεί; να υπο<ΓΠ)εΗξει; ότι π ρί'πιι να διαλυθεί η
ολοκλήρωση και να γυρίσουμε οτην προ των ολοκληρώ σεω ν επ ο χή .
Επίση; μπορεί; να υπικπηοιξει; ότι είναι πολιτική επιλογή τη ; άρχουσας
τάξη;, που μπορεί ν' αλλάξε ι Μπορεί; να υποστηρίξεις ό,τι υποστήριζε ο
Κάοιτο/ι για τον ιμπιρι ολισμό: -Μι αυτή την (Vvoia ο ιμπεριαλισμό; εί­
ναι η υοικα μια ζωτική αναγκαιότητα για τον καπιταλισμό. Μια τίτοιεε κα­
τανόηση ίου ιμπι ρια/.ισμον ιτημαίνει την πιο κι νή ταιτότητα».1 "Λ ν εξετά­
σουμε τη λεζη (ιμπιρσ άτομό;) ir/i μ' αυτή Π) γι νικιπητα aYj A με τον ακ ρ ι­
βή ιιπορικό πρωτδι ορισμό... τότε σημαίνει εναν ιδιαίτερο τρόπο πολιτικών
ιπιλκιλέΐ'-ιν-Παραπίρα, αν δίχιοαι επι οι ολοκληρώσει; ιίνεει νομοτελειακό φ α ινό ­
μενο, Λεν μποριί; να ι·ποστηρίζει; ότι μπορεί να ιπαματήοει η ανιίπτυξη
του προτιιί;, χι«ι«; ν' αλλάξουν οι παραγυ/γικί’; σ χίσ ει;, το κοινωνικό σόεττημα.
II
Ι'κιοική ΟΛτη τη; μαρξσπικολε νινυπική; θεω ρία; πάνω m o Οίμα εί­
ναι η ιξής: «Ο μαρξισμό; Οιωρεί του; νόμου; τη; επιστήμη; -άσχετα αν
πρόχιιται για ι«>«·; νόμον; των ηιοικώ ν ιπιιΠημιύν ιίτι για του; νόμου;
τη; πολιτική; οικονομία; σαν αντανάκλαση ιιντικι ι μι νικών εξελίξεων,
πουπεκγμαίοπίΗούνται ανι ξάρτητα από τη άι ληση των ανθρώπων. Οι ά ν­
θρωποι μπορούν ν ’ ιινιικαλύγουν αυιοΰ; to o ; νόμου;, να του; γνωρίσουν,
να του; μιλιτηοουν. να του; υπολιγίζουν ιπη Λριίση του;, να του; χρησι­
μοποιούν για to οιμηεριη' τη; κοινωνία;. Λεν μπορούν, όμως, να του; αλ­
λάζουν ή να too; καταργήσουν.
»Μήπω; ιυ·τό σημαίνει ότι π χ. τα απσιι λΛηιατα τη; Λράιτης των νόμων
τη; ηνση;, τα ια ο ιι άσματα τη; Λράιτη; των δυνάμεων τη; ηνσ η ; ι ίναι γ ε ­
νικά αναπιίηι υκτα. οιι οι καεαιπροηικί; ι νι'ργι u ς t<,,v Λυνάμεων τη; ηνση; σιηιΙ'κιίνσυν παντού και πάντοτι με μια δύναμη αυτόματη και αδυσώ ­
πητη, που δε ν υποτάσσεται στην αντίδραιτη των ανθρώπων;

(y n v u ix H

in o jh

tH w riO N

ιω η

/ r w w A m a *w

103

»... Οι άνθρω ποι γνω ρίζοντας T o r' νόμου; τη; φύση;. ι*πυλογτζοντά;
tin ’; και βασιζόμι νοι πάνω ο αυτόν;. ιφ<ιρ»μόζαντάς τοίίς κοι χρηρκμι ,τ< *ώ νιας του; ιπ ιδ έζια , μπορχιί-ν να περιορίσουν τη σφαίρα τη; ε ν ίρ γ ιεά ;
n n i;, να δώσουν στις καταστροφικέ; δινάμι ι; έόλη κάτι H trvi% να χρησι­
μοποιήσουν τι; καταστρχχίΐκές δ υ νά μ ιι; ιη ; φύσης. για έιφελο; tr,; χ α νωνία;».·1 Έ τσ ι μόνο ιηην αριχαιότητα π.χ ίο Εεχι ίλισμα tu/v μι γαλ:Λ π·»
ταμιήν, οι πλημμύρας και οι καταστροφές που ακ<»λοι4χη·σαν. όίωρχιυντιιν
α να π ό φ ειντες συμφορης. τι; οποίες οι άνάριωποι δ< ν μ_ηιιρ«η>ινιν να αντι­
μετωπίσουν. Σήμερκι οι άνθρωποι χτίζουν φράγματα και υδρο*πα0μον;
και Τ'τοι α π ο φ εύ γο υ ν και τ ι; πλημμύρες και αξιοποιού’Υ τα «φυσικά
φαινόμενα» γ ια να ποτίζουν τα χωράφ ια και να παράγουν ι ν ίρ γ ι ια.
Το ίδια ισχιτ ι και με του; οικονομικού; και κοινωνικού; νόμοι·;.
Υπάρχουν, όμω;, και διά φ ορε; ανάμεπα ατού; φυσικού; και οικονομι­
κοί*; νόμους. Πολλοί οικονομικοί νόμοι π.χ. έχουν ιστορικό χαρακτήρα,
δρουν δηλαδή οτα πλκαοια ιτυγκεκρημένου κοινίιΛτκοοικονομικοΰ σχηματι­
σμού π.χ. μόνο ιπ ο ν καπιταλισμό. Έ το ι οι άνθρωποι μπορούν να του; ανακαλνγουν, να το υ; γνωρίσουν και να τον; χρηαιμοπoojoow π ρ ο ; το ιη·μφ ίρ ο ν τη ; κοινωνία;. Αν τνα ; νόμ ο; έχει καταοτροφικό; συνε’π εα ;, πρχ>σπαθοϋν να εξασφαλίσοιν τη δράοη άλλων νόμων. που περιορίζουν ή και
εκμηδενίζουν τις αρνητικίς συνέπειες. Κατά συνέπεια κι αν οι καπιταλι­
στικέ; ολοκληρώσει; είναι νομοτελειακό φαινόμε·να, δι σημαίνει chi η ερ ­
γατική τάξη πρέπει να το αποδεχτεί. Αντίθετα επειδή έχει αρνητικέ; συνέπειες γι' α ιτή ν και την κοινωνία πρέπει με την ανέιπτυξη τη ; ταξική; π ά ­
λη; -π ο υ είναι νομοτέλεια στις ταξικές-ανταγωνιστικές κοινωνίες- ν' απο­
κρούσει τις συνέπειες ή και ν' αλλάζει τι; κοινωνικές δομές μέσα m i;
οποίες εκδηλώνονται οι ολοκληρώσεις, ώιττι να σταματήσουν να υπάρνχουν ως καπιταί-ΐστικέι φαινόμενα.
Οι μαρξιστές ιπην Ελλάδα Ι’ι ΐισικά αρνοέτπαι το νομοτελειακό χαρκικτήρα των ολοκληρώσεων. Έ τσ ι ο Δ. Σάρλη; το 1979, στο Συνέδριο τη; Δ ιε­
θνούς Ε ταιρία; Πολιτικών Επιστημών, ανάμεσα στ' άλλα χαρακτήρισε τις
καπιταλιστικές ολοκληρώσεις ως μορχρή εκδήλωσή; του νόμου τη; διεθνο­
ποίηση; τη ; οικονομία;. «Κιιτά τη γνώμη μα;, αντικειμενικά νομοτελειακή
είναι μόνο η τάση για έντονη διεθνοποίηση τη; παρχιγωγή;. των οικονομικών* σχέσεων και, γενικά όλων των πλευρών τη ; κοινωνικής ζωής... Μ αντι­
κειμενική αυτή τάση εκδηλώνεται με ποίκιλες |ΐυρ>φές, που εξαρτώνται
από μια σειρχί εσωτερικούς και διεθνείς παράγοντες, σε πρώτη γραμμή,
από το σνγκεκρχμένο χαρακτήρνα του συστήματος ταξική; κυρπαρεχίας στις
διάφορες χώρες. Μ ορφές εκδήλωσή; τη; είναι π.χ. πέρκι από την ΕΟΚ, το
Συμβούλιο Ο ικονομική; Αλληλοβοήθεια; των σοσιαλιστικών χωρών, η συνεχής διεύρυνση των οικονομικών, εμπορικών, επιιττημονικών και πολιτι­
στικών σχέσεω ν των σοσιαλιστικών χωρών με καπιταλιστικές χώρες. Σε
καμιά, όμως, περίπτωση η παραπάνω τάση δεν οδηγεί αναγκαστικά σε
ολοκληριώοεις τύπου ΕΟΚ».4 Είναι φανερό ότι εδώ γίνεται κάποιο μπέρ-

104

________

__ ___________________________ KQ11AJ ΚΑΠΡΟΙ

Λίμα uvu|u\»a mo αναγκαίο και to τυχαίο. Κάθε μορφή έχει αντίοτοιχο
περιεχόμενο. Η μορφή τη; ΕΟΚ έχπ ως περιεχόμενο την ενοποίηση toiv
συγκεκριμένων χωρών πάνω or καπιταλιστική |ί<ίση. Λν ο Λ. Σάρλη;
εγραφε σήμερα αυτό το κομμάτι Οα σημείωνε ότι εκτός από rrj μορφή της
ΕΟΚ έχουμε και τη ΝΛΓΤΛ (ϋορίιοαμερικανική Συμηωνία Ελευθέρου
Εμπορίου) που αποτελε ιιαι οπό τις ΜΊΛ, τον ΚανιιΛά και το Μεξικό που
είναι και αυτή κιίπσαλιστική υλοκλήρυχΡ). Οι μορφές αυτές όμως είναι ΐνχαίες ΛηλιιΛή εξαρτώντιιι από την οικονομική και πολιτική κατασταοη της
κάθτ περιοχής. Ilium, όμω;, από τις τυχαίες μορφές υπάρχει το αναγκαίο
που είναι η ι νοπικηαη που Λσυρυνκ την αγορά, που εξασφάλιζε ι ελεύθε­
ρη Λαικίνηιτη εμπορευμάτων; κιηαλαίωνκαι εργατικού Δυναμικού,
Ο Δ Σάρλη; στην ΕΟΚ Λίνει νποκεηιενικΰ χαρακτήρα: «Η ΕΟΚ... όεν
αποτελεί νομοτελειακό φαινόμενο, αλλά είναι το αποτέλεσμα των προ­
σπαθειών των μονοπωλίων1και του ιμπεριαλισμού να «ξιοποιήοοιιν τη νομοτελιιακή τάση τη; Λα θνοποιιμιης για την εξυπηρέτηση των συμφερό­
ντων και επιΛιυϊξεών τους οε ευρωπαϊκή και οι: παγκόσμια κλίμακα».5
Λπά το απινσπαομα από Λίνεται η εντΰποκτη ότι ήταν Λινατο τα μονοπώλια και ο ιμπεριαλισμός να μη θέλουν τι; ολοκληρώσεις, Κάΐι που Λεν εί­
ναι σωστό μιας και ο" άλλο σημείο αποδείξαμε νομίζω ότι τα μονοπώλια,
οι πολυεθνικέ; αντικειμενικά είναι ηορείς των ολοκληρώσειιΛ'.
Ο Λ. Σάρλη; κισαλήγοντας γράφει ότι «το ταξικό νόημα της καπιταλι­
στικής αναγωγή; τη; ΕΟΚ οι νομοτελειακό ηαινσμενο... (είναι) να υπυ(Ο.ηΙΙεί στ πλατιές μαζί ; εργαζομένων της χώρα; μας η ιόύα ότι ο αγώνας
τους κατα τη; ΕΟΚ ι out μάταιος και επομένως το μονά που τους μένει εί­
ναι να δεχτούν σαν μοιραίο το ζυγό της».* Λοφαλώς οι αστοί και μικροαιπσι Λιανινυμι νοε στοχεύουν να πείοουν πλατιές μάζες ότι είναι μάταιος υ
αγώνας καισ της ΕΟΚ. Αυτό όμως Λεν σημαίνει ότι πρέπει να αρνοιήιαιπε
το νομοτελειακό χαρακτήρα των ολοκληρώσεων. Είναι καθαρό ιπον καθέ­
να μα; ότι όταν |\*έχει και |ΐγι ι; στο ύπαιθρο Οα βραχείς. Μπορείς όμως ν’
αξιοποιήσεις ιί)λα μέσα, να φτιάξει; ομπρέλα και να μη |1ραχείς.
/Vi όσα αναηέράηκον παραπάνω από τον Δ. Σάρλη καθώς και από τον
Γ. ΠανιτιηΛη και Γ. Λρογαοάκη. οε συμπόσιο του KKU που πραγματοποι­
ήθηκε από 20 lEI.WO1· κατανοούμε ότι ιιρνούνται το νομοτελειακό χα­
ρακτήρα τη; Δυτικοευρωπαϊκή; ολοκλήρευσης, στην προσπάθεια τους να
αποκρούσουν τις επιθέσεις εναντία στο ΚΚΕ για τη θέση του κατά τη;
ένταξης της χωράς ιπην ΕΟΚ II επιστήμη όμως και η έρευνα Λεν πρέπει
να μπαίνουν ιττην υπηρεσία της πολιτικής και της τακτικής, αλλά αντίθετα
η επιστήμη και η έρευν α να καθορίζουν την πολιτική και την τακτική.
Ο Γιάννης Αλέξιου, στο βιβλίο του Ε Ο Κ χριπχή βία^ψτη, έχει τη γνώ­
μη Οτι σι ολοκληρώσεις Λεν είναι νομοτελειακό φαινόμενο. Να τι γράφει
σχετικά;
«Οι καπιταλιστικές ολοκληρώσεις αποτελούν τις μορφές που παίρνουν
οι προσπάθειες και επιΛιώξπς των καπιταλιστών ν' ιιξιοποιήσουν και εκ-

tyHXUJKH ΙΝΩΙΗ IHAMtCH ION l tnriAMOH ΛΑΩΝ

103

μτταλλε υτσϋν, .Ή"·; όφ ελός ι<Η>ς. to πλεονι κτήματα τη; Λο 0νοχΐΗη.τη; τη;
οικονομίας.

»H ΕΟΚ αποτελι i ακριβώς μια t/iuui σιγκ* κριμένη «ιργπνωμ/νη μαςυ
φή εκδήλωσης τη; αντικειμενική; tfkinj; της Λα ίενοποίησης Μ <ώ ·ύχ+*»·
ση, που πραγματοποιείται ιπα πλαίσια τη; ΕΟΚ, έ/f ι πιριφεριυικό χαρα
χτήρα, περιλαμβάνι ι .τι («ορισμένοαριόμό χι;/ρών μιας πι ρ-,^πίμ/ντ,ς γιωγραφ ικής περιοχής του κόσμου, Λι ν πποτιλιί την «ποκλε υτακή μ »<_>φη εκ·
δήλωσης τη; τάσης για Λι*<ενοποίηση, Λι ν ίπιβλήΟηκι art αιτή αυτί ανταποκρίνεται στις πραγματικές της ονάγ/.ι;.. H »πιλσ/η αυτή; τη; αυγκε«ριμένη; μορφή; ολοκλήρωση; (LOK), η θεσμική τη; συγχράτηίτη και οι Λό­
χοι τη; καΒυρίοτηκαν μι βάση τα συμφέρ«τ.τα και τις ι πιΛωάιι; των Λπι·
κυευρωπαί/ojv μονοπωλίων και των πολυεθνικών εταιριών. il ΕΟΚ, ιτυνι ·
πώς, δεν riv a l νομοτελειακό φαινόμενο, δεν i / f ι νομοτι h ια/ά χαρακτή­
ρα. |[ δημιουργία της Λι ν ήταν αναγκαία και αναπόφι ι·κτη συνέπε ια τη;
δράσης των αντικπμι νικών νόμων τη; κοινωνικής ι ξε'λιζη;-.,!
Από το απόσπασμα α π ό , αλλά και από όλη την ανείλυιτη που χάνι ι ο
in-TiLKl(i f a ; riv al φ ανερό ότι βεωρεί τι; ολοκληρώσι ι; ως υποκειμενική
επιλογή των καπιταλιστών. Λ ιτό όμως Λιν ι ξηγι ί γιατί οι ολοκλήρωσεις
εμφανίζονται τόσο ιπην Ευρώπη όοο και την Β Αμερική, την Ιαπωνία και
or αρκετές αναπτιιιοόμενες χώρες.
Ο Γ. Αλεξίου ιττηρίζι ι όλη την επιχι ιρηματολσγία τον ιττον ισχυρισμό
ότι -η αντίθετη αποή-η που υποστηρίζει ότι η ΕΟΚ είναι νομοτέλιια. Λεν
μπορεί να εξηγήσει γιατί η αντικειμενική τάση για διεΟνοποίηση εκδηλώνεται με διαφορετικούς τρόπους στις δυίφορες περιοχές».'* Μ απάντηση σ'
α ϊτ ό είναι η εξής: Ο ι ολοκληρώσεις ανεξάρτητα από τη μορφή που παίρ­
νουν, χαλαρή ενοποίηπη ή μη, το περιεχόμ ενο είναι το ίδιο, δηλαδή η
διεύρυνση τη; α γ ο ρ ά ; και της ζώνης επιρροής και η εξασφάλιση ελεύθε­
ρη; μεταφοράς προϊόντων, πρώτων υλών, κεφαλαίων και εφ α τικού δυναμικού από τη μια χώ ρα ιπην άλλη, που συμμετέχει ιπην ολοκλήρωση,
Ακόμη ο Γ. Αλεξίου κάνει και μια άλλη παρατήρηση «Γιατί η νομοτέ­
λεια αιπή δεν έχει γενική ισχύ και μια σειρά ευρωπαϊκές χώρες, και μέιλιεπα οικονομικά ανισταγμένε ς, όπως η Νορβηγία, η Ελβετία, η Αυστρία, η
Σουηδία δε συμμετέχουν σ ’ αιπή. ενώ αν ήταν νομοτέλεια έπρεπε ανα­
γκαία, υποχρεωτικά και απαραίτητα να ε ίναι μέλη της όλες οι καπιταλιστικές χώ ρ ες ό χι μόνο της Ε υρώ πης, αλλά και άλλων περιοχώ ν όπως η
Ιαπωνία, ο Καναδά.;, οι 1ΙΠΑ κλπ. οι οποίες, όμως, δεν συμμετέχουν σε
καμιά καπιταλιστική ολοκλήρωση, τουλάχιστον θεσμική·».10
Μ ετά το ΙόΚΝ, που εκδόΟηκε το βιβλίο του Γ. Αλεξίου, όλε; σχεδόν οι
ευρωπαϊκές χώ ρες έχουν υποβάλλει αίτηση για ένταξη στην ΕΟΚ. Από αυ­
τές η Αυστρία, η Σουηδία, η Φ ιλανδία και η Νορβηγία έχουν γίνει δεκτές.
Οι χώ ρες των άλλων ηπείρων (Κ αναδάς, ΗΠΑ, Ιαπωνία) είναι φανερό ότι
δεν μπορούν να σνμμετάσχουν στην ΕΟΚ, γιατί οι ολοκλήρωσει; έχουν
νομοτελειακό περιφ ερειακό χαρακτήρα.
«Η ΕΟ Κ είναι μορφή συνένωση; καπιταλιστικών χωρών. Οι κομμούνι-

_ ,c
no >.< την ανηαετ^-ηζονν με όρον; νομοτέλεια; όπω;
,- j.fl ν,ν.^-τί^ι για τ ι xcv>vAUuvsoiatixd <fcuνομε-να. Η τάση της ενο,ιπ,Λ Γί^χχη ιν·-< <·* u-Vv'i; με n ; οποίες ε>ά>η).ώνετ(ΐι
\ λ
^>»-ι Μ! f i, «νοΤ>“ ύ< X axvf C...- (Εισήγηση τη; ΚΕ TOV KKC
. Π π *λ* ϊ.\χη Σντ > εισκενη Τ'α την ΕΟΚ τον ίγινι στις 10-11 Λπρι»-..>· IwJi ΑπΟ Τ' <cvVrr.j.’> i αυτό ι ιναι <f«vipO οτι η .«λ. »_>.*,<>. λτη στη
, η
-ί,Κ-ΤΤ. «τη μ,^ρείται ταση-μ.ν'γή ενοποίηση; καπιτάλι στιω · jjivyv K rr αρχήν. οτ«ν ι ϊε τιάονμι το νομοτελειακό χαρακτήρα
γ\ ο; ςαπομενσυ εΐ-ετ ϋο·->ε τη διαλεκτική κατηγορία τυχειάτ και ανα­
γκαίο, .-.·-· 0; 07 .fTiifT.il με την νατηγ.χν’α μσρςή και .ifραχόμενα. Λρα η
^ \ · ; \ .*τη .T-Vfyp ανη .Τιρόττ·ο.τη Of μα; ετδιικίε'ρει Παίρνουμε λοιπόν
.»·-..· την ,τ-, τη; Λ τ ./,-f ι
ολοκλήρωση; nor όπως λε'γπαι σω>τ ι ι ιναι αντικειμενική. Το ι ρώτημα ί ιναι αν η τάση αυτή fivtu τυχαίο ή
ttvuvyjil·,) :ο\ίμχνο <ττο ιπ-γκεκριμενο Γπύτεδο τον* προτσε'; τη; διεΟνοΓ.κηοτη; τ η ; οικονομία:. Λή>.αδ·ϊ η τάση αυτή είναι αναγκαία υποχρεωτική
γ.'ί την rrv<invyyp<iTTV") και ανάπτυξη παραπέρα τον καπιταλισμού; Ή , Of
Tx/j iTii.u ανάλυση. ^.ιι χώοα ποι· μετόχιι ο ι μια καπιταλιστική ολοκλ.ήρωση *τ· \·η vu rmr. ι λν;ι οτο πριν την ολ» 'κλήρωση καθεστώς:
Από τα παρατά-.» προκύπτει η ανάγκη να προχωρήσουμε παραπέρα
ιττην f if τ Μ·, τον ξητήματσ;
Στ.» inuiio τ ■· ιμπεριαλισμού. οι νπεριάνικί; εταιρίες. για να ανεβά­

σουν την α.-ταγίΛτιττικοπρα και vu κυριαρχήσουν ιττην αγορά, βαθαίνουν
την εξαδίχειση. πον ςτάνι ι μέχρι εξάρτημα και επεκτείνουν τη συνεργαλ « ιτη)ν ,τ.ο πλυτ,υ διεθνή βάση. Έτσι ο παγκόσμιο; καταμερισμό; της
εργαιτία; ξι φεύγει από τη σηειίρα τη: κυκλοφορία; και αγκαλιάζει την
παραγωγή. πον είναι η βασική ςααη τη: αναπαραγωγή; τον κε«ί<ίλαίου.
Οι δ,αηυρι; χώρε; όχουν μι τα τραπεί, στον ενα ή τον άλλο βαθμό, σε
•.τλατρόρμε;· σηαρμολσγηση; τον ενό; ή τον άλλου προϊόντος. Το προτσί; αϊτό υποτελή τη διεθνοποίηση τη: παραγωγή;, ποι· είναι ένα γενικό
τομοαλιιακό φαινόμενο.
Φορέα; τη: αναπαραγωγή; τον κεφαλαίου είναι κνρίω; οι πολυεθνικό;
εταιρίι
Η Νεόνοποίηση σε ι^ισμενι; γει/^ιαηικε; περι^όρειε; παίρνει ένταση
και βάόο; με <fopεα τι; πολυεθνικέ'; ε τα ιρ ίε π ο υ ό/οιτ· εθνικό κέντρο. Η
παραγωγική όραιττηριότητα των πολυεθνικών παρεμποδίζεται από την
ύπιτρζη των ((ραγμυιν (όασμοί, η·ι\>οι, ποσοεττοίσει;, διοικητικές διατυπώ­
σει;) για τη μεταηορά πρυ'/των ι·λώτ· και εξαρτημάτων, προϊότπων, κεφαλαίον και εργατική; δήαμης από χιύρα σε χώρα.
Ετσι, γίνεται αναγκαίο τα γκρεμιστοιΚ· τα σΐΛ'ορα ανάμεσα ιπ ις χώ ρ ε;
τη: πεε'ΐήερπα; και δημιονργείται νόα οττότητα με πολιτικό εποικοδόμη­
μα σε διεθνικό επίπεδο. Η εναποίηση αυτή δεν αποτεώ ί άθροισμα των
επιμίρου; οικοτσμιών, αλλά δημιουργεί μια νεα δομή, μια νεα ποιότητα,
μια νεα οντότητα. Μια υπερεθνική οντότητα, που περιορίζει δραστικά την

I

rflO T A X X t N O l H t K A H T O H t O N l r f O n A . * O H A A f j N

W

εθνική κυριαρχία iAumf(Hi jiia οικονομικά αδύνατων / ι*ιιΙ'/ν. T u .y n < i/;
αυτό αποτελεί την ολοκλήρωση, ,του fivu» ένα αντικειμενικό .προτσές. ένα
ειδικά νομυκ f.»ιακο φαινόμενο

Μέσιι στα πλαίσια αυτά δημιουργήθηκε η ΕΟΚ, όπου κυριαρχεί η
Γιρμαιια, Tt Βοριίι «αμερικανική Συμφωνία Εμπορίου (ΝΛΙΤΛ>. urnκ· κι·ύιίΐρχσινν 4,1 1ΙΓ1Α και προετοιμάζεται η ολοχλε-,ρωση τη: 1<ιλ our; μ, την
Αυστραλία και άλλις χώο»' τη; ΝΑ Ασίας.
Η ολοκλήρωση σποισδιρυτε αποτελεί άρνηση τη; & σ θ ν ο .-τ ο ι'η < τη ; σι πα­
γκόσμιο επίπεδο. είναι δηλαδή διεθνοποίηση irro επίπεδο τη; συγκε /*.ιμέ·
νη; ολοκλήρωση;.
Τ α προτσές τη; διεθνοποίησης. ατο επίπεδο τη; ολοχλε,ρωιΐη; (το ι i<V
κό) και το προτσές m o παγκόσμιο επίπεδο (to γενικό), αποτελοίΎ νενικά
άρνηση το ('να του άλλον ctiJjti και αναπτύσσονται ταυτόχρονα yju από
πολλές από γ ι' ι; πιιράλληλα το ( να μι το αλ/ο. Αναπτύσσονται σ* διάφο­
ρε; χύτρες και ομάδες χωριόν και συνυφαίνονται αναμεταξύ του;. Τ ι λ .
δίπλα στις ολοκληρώσεις. υπάρχει η GATT που περιπλέκει και οξύνε ι τις
αντιθέσεις.

Οι καπιταλιστικές ολοκληρώσει; έχουν ως αποτέλεσμα την υποταγή των
χωρών με χαμηλότι ρο επίπεδο ανάπτυξη; ατη θέληση των κυρίαρχων χωρών και περιορίζουν τις δυνατότητες ανάπτυξής τους. Υποχρεώνονται m
λιγότερο εενεεπτυγμένες χώρες ν' αναπτύσσουν μόνο ορισμένους κλάόους
τη; οικονομίας. Οι κυρίαρχες ιμπεριαλιστικές χώρες έχουν τη δυνατότητα
για κάθε είδους επεμβάσεις στα εσωτερικά των χωρών, στις οποίες ωριμάζοΐΎ βαθιές κοινωνικοοικονομικέ'; αλλαγές, ώοτε να παρεμποδίσουν την
ομαλή κοινωνική και πολιτική ανάπτυξη.
Κατά ιτυνέπεια, οι ολοκληρώσει; περιορίζουν τη δράση του γενικοί' νο­
μού τη; διεθνοποίησης τη; παραγωγής, που σημαίνει παραγωγή με βάση
τα συγκριτικά πλεονεκτήματα κάθε χώρας, συνεργασία με βάση το αμοι­
βαίο όφελος ανάμεσα στις χώρες και συνεργασία σε παγκόσμιο και όχι σε
περιφερειακό επίπεδο.
Οι κομμουνιστές δε δέχονται την ΕΟΚ γιατί παλεύουν για το σοσιαλισμό, που εξασφαλίζει την ανεμπόδιστη δράση του γενικού νόμου τη; διεϋνοποίησης τη; οικονομικής ζωής.
Ορισμένοι ευρωπαϊστές. βέβαια, ισχυρίζονται ότι η αποδοχή τη; ΕΟΚ
διευκολύνει την ανάπτυξη τη; ταξικής πάλης, που είναι βασικό; νόμο; τη;
κοινωνικής ανάπτυξης. Θειυρούν ότι δεν είναι υποχρεωτικό να δεχθούμε
την ΕΟΚ. επειδή είναι νομοτελειακό φαινόμενο, αλλά ισχυρίζονται ότι μέ­
σα στην ΕΟΚ η εργατική τάξη μπορεί να αξιοποίηση καλύτερα τις νομο­
τέλειες. για να παλε'γει την, έτσι ή αλλιώς, συνασπισμένη αστική τάξη.
Κατ’ αρχήν γενικά, πρε'πει να σημειώσουμε ότι αν δεχθεί η εργατική τά­
ξη την ένταξη στην ΕΟΚ, δέχεται υποχρεωτικά και τι; κύριες λειτουργίες
της. Δέχεται αντικειμενικά τη δράση των μονοπωλίων, που ασκούν καταθ/ππτικό έλεγχο πάνω στις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις είτε αυτές δον-

108

k o it a i

κληηοζ

λη·οι·ν σαν νπεργολάβοι στην παραγωγή εξαρτημάτων και πρώτων υλών,
tin ασχολούνται με τη διακίνηση των προϊόντων. Δέχεται την εξαγωγή κε­
φαλαίου, την εκμετάλλευση των λαών των αναπτυσσόμενων χωρών και την
ατοστέρηση του δικαιώματος τη; ανάπτυξης από τις χώρες αυτές. Δέχεται
τον πόλεμο, που είναι το κύριο μέσο για το μοίρασμα και το ξαναμοίρασμπ του κόσμου, για την τοποθέτηση κεφαλαίων και εμπορευμάτων και
την εξασφάλιση φτηνών πρώτων υλών. Αυτό στερεί από την εργατική τάξη
τον πρωτοπόρο χαρακτήρα, το χαρακτήρα ως τάξης που θα καταργήσει
την καπιταλιστική εκμετάλλευση και την καταπίεση για όλες τις τάξεις και
στρώματα της κοινωνίας και όλα τα έθνη. Η εργατική τάξη παύει να είναι
ηγετική δύναμη στην επαναστατική διαδικασία. Έ τσι μετατρέπεται σε μια
τάξη συμπληρωματική στην αστική τάξη και βοηθάει τελικά να συνεχισθεί
αδιατάραχτα η εκμετάλλευση και η καταπίεση.
Πέρα απ' από, η αποδοχή της ΕΟΚ συνεπάγεται ότι δέχεσαι να συνε­
νωθεί η δύναμη των πολυεθνικών με τη δύναμη των κρατών, που μετέχουν
στην ολοκλήρωση, Α π ό σημαίνει ότι οι κυρίαρχες τάξεις των επιμέρους
χωρών μπορούν να παίρνουν μέτρα, για να περιορίσουν τη δράση του νό­
μου της πτώσης του ποσοστού κέρδους. Σ ’ αυτή την κατεύθυνση όπως
έχουμε αναφέρει, παγώνουν τους μισθούς και τα μεροκάματα. Κάνουν μα­
ζικές απολύσεις. Παρατείνουν το χρόνο συνταξιοδότησης, με αποτέλεσμα
να πυκνώνουν οι στρατιές των ανέργων. Διαλύουν τον κρατικό τομέα της
οικονομίας, ώστε να εξασφαλισθεί φτηνό σταθερό κεφάλαιο (οικόπεδα,
μηχανήματα κλπ.). Εντείνουν -όχι χωρίς επιτυχία- τις προσπάθειες για
την ενσωμάτωση του συνδικαλιστικού και γενικότερα του εργατικού κινή­
ματος στο σύστημα. Με την αποδοχή, δηλαδή, της ΕΟΚ η εργατική τάξη
συμβάλλει στην επιδείνωση γι' αυτήν των συνθηκών διεξαγωγής της ταξικής πάλης.
Τέλος, δεν είναι σωστό ότι η ωρίμανση της επανάστασης θα γίνει σε επί­
πεδο ολοκληρώσεων, όπως ισχυρίζονται μερικοί ευρω παϊστές «μαρ­
ξιστές*. Κι αϊτό γιατί ο νόμο; της ανισόμετρης ανάπτυξης δρα και ανάμε­
σα στις χώρε; που συμμετέχουν στην ίδια την ολοκλήρωση. Έ τσ ι εμφανί­
ζονται «ανισορροπίες* και στα πλαίσια της ίδιας ολοκλήρωσης, που δ ί­
νουν σι δυνατότητα να δημιονργηθεί «αδύνατος κρίκος». Φυσικά ο νόμος
τη; ανισόμετρης ανάπτυξης δρα και στα κοινωνικά προτσές γενικά, και ει­
δικά στο εργατικό κίνημα. Γι’ αϊτό οι κοινωνικοοικονομικοί μετασχηματι­
σμοί θα ωριμάζουν -χωρίς to αποκλείεται η ταυτόχρονη ωρίμανση σε πε­
ρισσότερες από μια χώρες- σε διαφορετική χρονική στιγμή. Κατά συνέ­
πεια, όταν ωριμάσουν οι συνθήκες για βαθιές αλλαγές σε μια χώ ρα, θα
μπορούν να επεμβαίνουν οι άλλες χώρες της ίδιας ολοκλήρωση; γ ια να
o to x o v w v οποιαδήποτε προς τα μπρος εξέλιξη. Σε κάθε περίπτωση, βέ­
βαια, η ωρίμανση τον υποκειμενικού παράγοντα σε μια χώρα, στα πλαίσια
τη; ολοκλήρωσης, δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί ανεξάρτητα απ ό την
ωρίμανση του υποκειμενικού παράγοντα και στις άλλες χώ ρες της ολοκλή-

irm ruM H in r u n

ιη λντιο ν

m u ir n y u M n n

ρω σ η ς, Δ η λ α δ ή , η ε π α ν ά σ τα σ η

of

αλών

109

μ ια χ ώ ρ α - η δ ν π ο κ ρ ίκ ο - δ ε ν μ π ο ρ εί

ν α π ρ ο γ μ ε τ τ ο π ο ιη Ο ε ί, ο ύ τε ν α ω ρ ι μ ά ο ι ι - ΙΠ<1 β α θ μ ό π ο υ δε (νι ι ^ κ μ ά ζ τ 1
λ ι γ ό τ ε ρ ο ή π ε ρ ί σ σ ι ο ι ρ ο κ α ι σ τ ις ά λ λ ε ς χ ω ρ ί ς τ η ; ο λ ο κ λ ή ρ ω σ η ; Κ α ι η
έ ν ιιρ ξ η τ η ς ε π α ν ά σ τ α σ η ς o t μ ια χ ώ ρ α θ α π ρ ο κ α λ έ σ ε ι α λ υ σ ιδ ω τ έ ; ε π α ν α ­
σ τ α τ ικ έ ς ε κ ρ ή ξ ε ις κ α ι o r μ ια o r ιρ ά ά λ λ ω ν χ ω ρ ώ ν .

Από την παραπάνω ανάλυση που για λόγιιυ; καχεενόηση; είναι ως ένιι
βαθμό σχηματική, γίνεται φανερό ότι οι ολοκλήρωσεις rivui νομιπελε ιακό
φαινόμενο. II εργατική τάξη, όμο*;, δεν μπορεί να τις αποδέχεται, γιατί
έτσι αδυνατίζει, αφοπλίζεται, - διευκολύνει, ώστε ο νόμος της ταξική; πείλης να δρα προς όφελος της αστικής τάξη;
Τα κομμοΐΎΐστιχά κόμματα «ξιοποιώντα; τις αντιθίικ ις που παρουαιάζονται στις ολοκληρώσεις. λαμβάνοντας υπόφη τη δράση του νόμου της
ανισόμετρη; ανάπτυξης και τις συνέπειές τον, συντονίζοντας τη δράση
τους τόσο σε επίπεδο ολοκλήρωσης όσο και παγκόσμιο, οργανώνουν την
ταξική πάλη. για να ανατρέφουν τον καπιταλισμό, για να περάσει η τξονσία πραγματικά στα χέρια της εργατικής τάξης και να οικοδομηθεί ο σο­
σιαλισμός, πράγμα που θα έχει ως αποτέλεσμα να σταματήσει και η δράση
του νόμου της καπιταλιστική; ολοκλήρωσης. Λιτή πρέπει να είναι η απά­
ντηση των κομμουνιστών στο θέμα των ολοκληρώσεων.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
X.Dieneuezeii, 11.9.1914.
2. Ο λ .

3 .1.Β. Στάλιν: Οιχονομιχά προβλήματα τιη> σοσιαλισμού, σελ. 4, εκδ. Μνήμη
4. Δ. Σάρλης: ΚΟΜΕΠ, 9/1979, σελ 40-41
5 . Ό χ , σελ. 41.
6. Ό λ .
7. Μ Ειγωπαίχή Κοινότητα χαι η Ελλάδα. Συμπόσιο ΚΜΕ, σελ 15-51,74-85, εκδ.
Σϋγχροτη Εποχή. 19S0.
8. Γ, Αλεξίου: ΙίΕ Ο Κ χριτιχή θεώρηση, σελ 584-585, Αθήνα 1989.
9. Ό λ

10. Ό λ .

Η ολοκλήρωση γίνεται σε βάρος
των λιγότερο αναπτυγμένων χωρών

Mr την Ενταξη στην ΕΟΚ, τη; Ελλάδα;, τη; Ισπανίας και τη; Πορτο­
γαλία;. πσι· είναι χώρε; μέσου επίπεδον ανάπτυξης, τέθηκε το ερώτημα:
Οταν μετέχουν σε μια ολοκλήρωση χώρες με διαφορετικό επίπεδο ανά­
πτυξης. ποιες ωφελούνται και ποιες ζημιώνονται;
Η θεωρία, βέβαια, υποστηρίζει ότι θα ωφεληθούν οι αναπτυγμένες πε­
ριφέρειες και θα ζηιιιωθσύν οι καθυστερημένε;. Ο Calvo Secchi π.χ. γρά­
φει: ·ΙΙ διεύρυνση τη; κοινότητα; ϋα ωφελήσει, κατά πάσα πιθανότητα τις
πιο προηγμένε; περιφέρειες των 9, και ϋα δημιουργήσει νέα προβλήματα
στις καθυστερημένες περιφέρειες".1
Ο σοβιετικό; ερευνητή; Γιούρι Σισκόφ γράφει: «Κάτω από όλες αυτές
τις περιστάσεις το πιο δυνατό οικονομικό παραγωγικό εθνικό συγκρότημα
θα ενσωματωνόταν σχετικά λιγότερο στις διεθνείς και περιφερειακές σχέ­
σεις, απ' όσο τοείΜχό σιγκρότημα μιας μικρής χώρας*.Ενώ ο Β.Β. Σμελιόφ γράφει: -Στην πρώτη φάση ολοκλήρωσης το βασικό
όφελος απ' την καθιέρωση προνομιακών σχέσεων το παίρνουν εκείνα τα
μέλη των ενώσεων, που έχουν πιο «ναπτυγμίνη βιομηχανική βάση, γιατί
διευρύνεται για τη βιομηχανία τους η αγορά πώλησης. Και αντίθετα για τη
δημιουργοΰμενη βιομηχανία των άλλων μελών τη; ένωση; ο ανταγωνισμό;
των γειτόνων αρχίζει ν' αποτελεί συμπληρωματική τροχοπέδη ».}
Οι αριητικές συνέπειες για τις καθυστερημένες περιοχές της ΕΟΚ αποδεικνύονται και στατιστικά. Όπως θα αναλύσουμε, διαρκώς αυξάνεται το
χάσμα ανάμεσα στις πιο αναπτυγμένες περιοχές και τις πιο καθυστερημέ­
νες. Κι αϊτό παρά το γεγονός ότι μεταφέρονται πόροι από τις πρώτες στις
δεύτερες.
Άλλωστε α π ό το παραδέχονται έμμεσα και οι πιο αναπτυγμένες χώρες
της ΕΟΚ, αφού δέχονται σημαντικοί πόροι να μεταφέρονται στις χώρες με
μέση ανάπτυξη π.χ. το πακέτο Ντελόρ 1, το πακέτο Ντελόρ 2 κλπ.
0
ΟΟΣΑ όμως τα τελευταία χρόνια έχει δημοσιεύσει μελέτες, από τι;
οποίες προκύπτει ότι και πριν την ένταξη της Ελλάδας, τη; Ισπανίας και
της Πορτογαλία; υπάρχει τάση σύγκλισης των οικονομιών των χωρών, που
ανήκουν στον οργανισμό. Έτσι το 19S6 δημοσιεύτηκε μελέτη του Moses
Ahramovitz, με τίτλο Catching up, Forging Ahead and Falling BehindlA To

(rmriAiKH tu rn h i hah non ran t rmruJeOH aaqm

U1

1989 η μίλι τη των Sieve Dowvick και Duc-tho Ngu>en μτ τίτλα: OECD
CutnfMiralive Ecuiwmic Gri/wtli I9SU-SS: Catching up and Cnmrrgrnce} To
1991 δημοσιεύτηκε η μιλέτη των Larre, B, και Torres, P. μι τίτλο. Λ C«nvergence a Spontameus Procccs? The Experience of Spain. Portugal and
Greece
T u συμπεράσματα από τις μελέτες αυτές δεν ανταποκρίνυγται ο την
πραγματικότητα. ΕΙ οποιτιδήποτε σύγκλιση είναι βραχυχρόνια. Στον καπι­
ταλισμό, όπως θα δούμε, 6(κι ο γενικός νόμος της ανιοόμετρης ανάπτυξης,
σύμφωνα μι τον οποίο άλλες χώρε ς κινούνται μτ ταχύτερους ρυθμόν; και
άλλες με βριιχύτερον;.

Η ΕΟΚ δίνει στοιχεία με τα οποία καταρτίσαμε τον πίνακα I:
Π ίνακας 1: ΑΕΠ α νά κά το ικ ο o c σχέση με το μέσο ΑΕΠ ανά κάτοικο

Ια.τιινία
Πορτογαλία
Ελλάδα

1980

1985

73,4
542
58α

71,8
52.1
563

19·»
76,3
55,4
53

1991
80
60
49

Πηγή: ΕΟΚ. Οι περιφέρειες κατό rrj δεκαετία του 1990, Gua'dan Weekly, 30.1 94. ctk. 3.
Απ’ τον πίνακα αυτό προκύπτει άτι μετά τη μεταφορά πόρων από την
ΕΟΚ στις τρεις χώρες υπάρχει μια σύγκλιση της Ισπανίας και της Πορτο­
γαλίας και μια απόκλιση της Ελλάδας.

Πίνακας 2

ΑΝΕΡΓΙΑ ΣΕ %

Ισπανία
Πορτογαλία
Ελλάδα

1980

19S5

1993

11.6
7,6
2,7

21,8
8,8
7.8

155
42
9.3

Πηγή ΕΟΚ, European Economy, Annua/ Economic Report (991-92.

Ο καθηγητής Λουκάς Τσούκαλης αποδίδει την απόκλιση της Ελλάδας
ουσιαστικά στο γεγονός ότι στη δεκαετία του 1980 δεν μειώθηκαν οι μι­
σθοί και τα μεροκάματα, πάρθηκαν μέτρα για την καταπολε'μηοη τη;
ανεργίας και υπήρχε αντιπολίτευση.7 Οι ισχυριαμοί αυτοί είναι εντελώς
αστήριχτοι. Οι μισθοί και τα μεροκάματα ιδιαίτερα στη βιομηχανία είναι
πολύ χαμηλοί. Άλλωστε αποδείχτηκε και στο διάστημα 1990-93 που μαώ-

M2

ΚΩΙΤΑΙΚΑΓΧΊΟΙ

Πίνακος 3: Μέοη ωριαία αμοιβή των εργατών στη βιομηχανία
σ« σταβτρή αγοραστική δύναμη
iew
Ηιλγν'
Λλτνιπ
ΟΔ Γ ι^ ιτ ω ;
UUAi
Kxiirvvi
r«Utd
^τλ/mSwi
Ιταλκι
·«νγν>
OUtmSki
ffv. Brnnifui
ίΚ \ 1 ύ ^ ί Ί
Π .'Χ ΐίι ι?ΚμΙ(ΐη;
ια{·η»·Λ\χΐκ
ατοκλΜ-ης

1989

ΙΙ.ΗΧΛΤΤό 8 9.86(4)

7.49

91.4
93.8
99.4
89.7
90.9
915
83.6

«.19
923
s.is
5.03
6.73
6.-15
758
9.13
8.58
8.40
3.43

8.08
7.73
7.72
2.73

74.8

85.6

8 .6 8

8.43
4.51
6 .1 2

3.92
6.49
-

83.0
90.1
91.9
79.6

Πηγή EjrostJt. &JCVip σταΓ.σπχές της Κανότητος.

θηκαν σημαντικά οι μισθοί και τα μεροκάματα ότι οι τιμές συνέχισαν να
αυξάνονται με δυ,τίφιο αριθμό. Η ανεργία δεν είναι σωστό ότι δεν αυξή­
θηκε. Λεν έφτασε βέβαια στο 229 που έφτασε στην Ισπανία, αλλά πλη­
σίασε το 109. όπως φαίνεται από τον πίνακα 2. Ό σ ον αφορά για την
ύπαρξη αντιπολίτευση; δεν χρειάζεται να το σχολιάσουμε.
Πίρα απ' αυτά ένα σημαντικό μέγεθος, που έχει ιδιαίτερη σημασία για
το εργατικό κίνημα είναι η εξέλιξη των μισθών και μεροκάματων στις χώ­
ρε; τη; ίδια; ολοκλήρωση;. Αν πάρουμε ως παράδειγμα την ΕΟΚ, διαβά­
ζουμε σε ετήσια έκθεσή τη; ότι «Οι πραγματικοί μισθοί (στην Ισπανία
στην Πορτογαλία και την Ελλάδα) μπορούν ν' αυξηθούν ταχύτερα από
όσο στις υπόλοιπες χώρε; τη; Κοινότητας έτσι ώστε η διαδικασία της σύ­
γκλιση; επίση; να λαβαίνει χώρα σε σχέση με τους μισθούς».*
Η τιμή τη; εργατική; δύναμης ω ; σύνολο δεν παρακολουθείται από την
ΕΟΚ, με αποτέλεσμα να μην έχουμε συγκρίσιμα στοιχεία για τις χώρες μέ­
λη. Η ΕΟΚ συγκεντρώνει μότο τα ωρομίσθια τη; βιομηχανίας στις χώρες
μέλη Επειδή η βιομηχανία αποτελεί τη βάση της οικονομίας είναι φυσικό
οι αυξήσεις στους μισθού; και τα μεροκάματα στο σύνολο της κάθε οικο­
νομίας να προσεγγίζουν προς τις αυξήσεις των ωρομισθίων. Δηλαδή τα
ωρομίσθια να είναι μια ικανοποιητική προσέγγιση για τις αυξήσεις των
αποδοχών των εργατοϋπαλλήλων.
Απ' τον πίνακα 3 προκύπτει ότι απ’ το 1986-1989 που υπάρχουν συγκρί­
σιμα στοιχεία για τις χώρες τη; Δυτικοευρωπαϊκή; Έ νω σ η ; (δεν παίρνου-

f V W A i i H ( N O T H t Μ ΛΝ T O M 7CJN l r P O T U t t O H K A O H

111

Πίνακας 4: Μίση ωριαία αμοιβή των εργατών στη βιομηχσνίο
σε σταθερή αγοραστική δύναμη

Ιϊίλγιο
Δανία
ΟΔ Γιρμανιας
Γαλλία
Ιρλανδία
Ολλανδία
Ην. Βααίλιιο

1975

I9h9

2.89
.1.48
2.7S
2.01
256
2.96
2.80

749
8,68
843
5.92
6.49
7.73
7.72

39,97!

37.WS

ΤΙ.·*«η6|*λι
19*9/1975

249
303
2‘«
253
260
275

Ποσοστό ιιίαης
τετραγωνικής
απόκλισης

Π η >τ); E u r o s ta t. Βασικές στατιστικές της Κοινότητας

με στοιχεία μετά το 1989 λόγω τη; ενοποίησης τη; Γερμανία;) το ποσοστό
τη; μίση; τετραγωνικής απόκλισης αυξήθηκε από 74,8% το 1986 σι 85,6%
το 1989. Κατά συνέπεια παρατηρείται όχι σύγκλιση <jjjA απόκλιση. Απ’
τον πίνακα α π ό προκύπτει επίση; ότι σε όλε; τι; χώρε; το αντίστοιχο διά­
στημά υπήρξε μείωση στα πραγματικά ωρομίσθια, Μάλιστα η μείωση ίγ ί­
νε με διαφορετικούς ρυθμού’; στις διάφορες χώρες. Π.χ. στην Πορτογαλία
έπεσαν στο 79,6% με 100% το 1986, ενώ στην Εΐλάίκι στο 89,8%.
Απ’ τον πίνακα 4 προκύπτει ότι για τι; χώρες της ΕΟΚ που εντάχθηνσχν
πριν το 1975 και για τ ι; οποίες υπάρχουν συγκρίσιμα στοιχεία το ποσοστό
τη; μ ίσ η; τετραγωνικής απόκλιση; έπεσε από 39,9% το 1975 στο 37,4%
δηλαδή υπάρχει μία μικρή σύγκλιση.
Έ τσι δε φαίνεται να επαληθεύεται ο σοβιετικός μείετητής Γιούρι Μπαρκό που το 1975, αναφερόμενο; στο διάστημα 1958-72 και για τι; έξι αρχι­
κές χώρες τη; ΕΟΚ διαπίστωνε ότι υπάρχει μια σοβαρή σύγκλιση στα ωρο­
μίσθια τη; βιομηχανίας.9 Ό σ ο ν αφορά την αύξηση του ΛΕΠ παραθέτουμε
τον πίνακα 5.

Πίνακας 5 : Π οσοστό ανάπτυξης του ΑΕΠ %

Ισπανία
Πορτογαλία
Ελλάδα

1984-86
2.4
1,7
2.4

1987-89
52
4,9
2,1

1990
3.7
4.0
03

1991
25
2.0
0.7

Πηγή: ΕΟΚ, European Economy, Annual Economic Report 1991-92.

1992
3,1
1.7
12

IN

κ ω γ ϊλ ι

*Λ τηοι

Απο I,η 1 .τη cma inn* προχνΛΜί ΟΤΙ. o ra πρώτα χρ όνια της ένταξης, η
Κτηηιιι ιαιι ΐ| Πορτογαλία παροιικαζαν κάποιου; ρυθμούς ανάπτυξη; οι
οποίοι ini) Α ΐ Ι ι η α υποχώρησαν.
Ε χη ή ω ; π.η· τίναι τραγική t) κατάσταση είναι t o έλλειμμα του εμπορι­
κού ισοζυγίου.

Πινακος 6: Ελλομμα εμπορικού ισοζυγίου oc εκατ. ECU

___ ___

leso_______je»S____

lo m i

S3s2
2724

Π.γτ.Γ-ni^i
£Jj-a.ii

3321

IOQI
21.W
7031
10396

JTjf) fiv u s /jj 1993. ccA 330*37.

Στην Ισπανία λοιπόν α π ' τι» 1985-1991 τετραπλασιάστηκε περίπου το Α ­
λειμμα. Στην Πορτογαλία τριπλασιάστηκε. ενώ στην Ελλάδα α π ' το 1980
μέχρι το 199| «υξήθηχτ κατά 2.7 ιςσρε'ς.

Στην Ελλάδα προηανώ; αυξήθηκε μτ μικρότερο ρυθμό εξαιτίας της
στασιμότητα; τη; οικονομίας.
Tic ελλτίμματιι του εμπορικού ιοοζιγίου είναι προφανές ότι οδήγησαν
στην υποτίμηση των εθνικών νομισμάτων τη; Ισπανίας και τη; Πορτο­
γαλίας.
Ταστοιχεία για την τομεακη διάρθρωση τη; οικονομίας παρουσιάζονται
στονπίνακα 7:

Πίνακας 7: Κατανομή του Α£Π
Αι\χηικη
ΙΗΧίηηιμΚ
JiTuma
fcJ0ii\i

*x5
I4 J | |9M)(

| vn<
buytainui

40.7
43.J
372

VsilOim ;

51*
47.7
4(0

1990
ItCtmoa
Π.λ Π fViWiii
EiiW u

5.4
ω
1Σ5

Τΐςνς. ΟΟΙΑ. £9.*>a λ j>u> jc v a

402
44.4
33.»

54.4
4M,g
53.9

Πίνακας 8; Μίνι πίνακας ίισροων-ικρούν της κλληνικής οικονομίας
{«τος 1988, ταξινόμηση 12 κλάδων, ο ί ίκοτ. δρχ.)
r "
ΧΥΝΟΛΟ

!

K-VV\OI
. 11
OJ
' <·>
ιΜ

ι ι σ π ί Λ ΚΜΐ
ΟΓ3 Μ 1\
ΜΙ ΙΛΙΙΟΙΙΙΙΙΙ
ΙΙΛΙ Κ1Γ Ι-Μ.ΡΓ ΥΛΚΤΛΙΙΙ
ϋ \ΙΛ 1 Μ Λ ΐΙ
1 ι» Μ» TA«on.X.IJIIM>IMJMCS
! uT ΙΛΙΙΚΗ'ΚΙ
| t* irAlll7tX.U4>.UUE2
I "* 1ΝΟΙΚΙ \
1 1» AHMOllA.UOikJIlH
, It \ Π 1Vl.kflUAEYXH
12 A o iin r \M iT iirs
11 11 SO Μ> ! S V | lll*C»UN
14 MliHOlAHMUOMCetA
H Ι1ΡΛΓΜ KOIN Μ1ΦΟΓΚΙ
1» IBLMAPTa KOIN. EISfOTCZ
17 k \ o I IIIXLIP ΙΙΛΙ ΟΝΛ1ΜΛ
I 1*1 KAM ΠΡΟΠΙΗ |\IIA
1 IX ΛΙΙΟΣΗ ΙΙΛΓ kt'PWMOY
5· ΛΚΛΗ ΙΙΡΟΪΤ A2L\ (If t- oa )
21 M >111 U H -IOP Ι1ΛΡΛΓ.
22 A kA H ΛΞ1ΛΠΡΛΓΜ Ι1\ΡΛΓΟΠ«:
23 ΜΓΤ\Φ ΑΠνΠΓΓ ΙΙ-ΧΡΛΓ
Γ4 MASTMOMI MI ΠΑΡΠΙιίΟ
< IS t.lIM U in
> ΛΛΧΜΟ!
l 27 LIXAronX lit v tt k.)
1 I» liJlTH IIUTUS nlMlOVTON
I > ΜΗ ίΜ ΐυΤΠ-ΟΙΦΠ.ν
1 V) | Mill IP HMFT (ITITH
\ M ΣΥΝ ΠΟΡΟΙ

U
I07JI55

3ft9M7K
2i*IM
IJI4.I7
33*3**)
102335
3415*1
2f.7MX
3y52l
lX?ft8
yi|w7
tM*Cfl»

ΤΕΛΙΚ11 Z H T H ΣΗ
A1IOMLM
Tl.\IUI kATAN I 111Nil'll 11Ml T
ΙΙΛΠΙΠΖ
«
42x037

33«T3Uft
1417X7
41'i23
3WC3*
I47XU7
57112ft
813375
V5u54x
*23452
w777|
MN7I70

I'
4M4
0
571217
0
132*022
0
(1
0
07074
0
0
5772ft
|gftfth«3

IX
2W56
-V73
21(4)3
3
0
0
-17
0
0
ο
II
0
4W72

Π
«Λ555
447|4
**ι37ν5
0
<1
11523V
4536
2mm
0
II
π
«7724
IS***)

24M«*U
J7J1S6
ίΙίΟ-ϋ
441.VI34
747X303
SI 1731
X2»M»W
IJlcklU
1521131ft
0

15:1131*
232i*s4ft
752**8
23v<vM4

154Xhi
577132
o

1X31«757

_______

Πηγή: Στατιστική Υπτ,ρεσ.α ττ>ς Ελλάδας

Σ7Ν TlAlkHI
/uniim
i«*in n
5611X2
41741
4943221
I417VII
l3ft7445
4X3477
15242ft
5902ft
«2044*4
95054X
«23452
1063221
114104X8

κ η ιίΑ ΐ κΛ ίιηοι

I lf

An) an· ,τιηιχα α π ό είναι ηαντρό on η Ελλαόα παροικηάζπ σοβαρή
ι·τ.·χκ\'ΊΛ| on· .τικνστο τη; ί*««'ί·ΊΧ<»νΜ1C
(I umiionioij ιιπή σητιλττιιι σιι* ίκαρόρωτιχί; aAi>va|ur; ιων οιχονο(a ji w i τ^χων χιιχχυν. II Γ,τιστημοιι'χνιχη βάση tijc υιχονομίιι; rivtn χιιμηλ·) με ιΐτι’ΐιλι IV! Ιιι .τρίποντα ιων χωρών α π ώ ν vn μην rival avriryumimω . O nvri'C I in·'’ μτσυν .ταραγιογη; mu xiyia των τργαλ/ιομηχανών ri­
val mV-uin'C. Mr βάση tn it A m nia στιπχτια πσροών-τκροών για την
ΕΑΑαΛι. (tiuoui; S) n tiv fa ; I u v itiii μτ nc σικολικτ; c v h d |lld i; riopor ; MlO Jfil i xni. \* f i n ti; i.inA iO n; 1 fAviIvS.i ι xni, όρχ. χαι itvy m
•I9.9'3 rxiii \> χ ιη; μττιιβσλη; των ιιτσΙΙιματων. ΑηλαΑή σανυλικά
Λ V-'J Α-» rxat. \> χ A t' Γτμ· ιιΑλη μτριπ η κατιηιίλιικιη Δηλαδή o ταμία; II
tut 1 καταναλωτικών τρίποντων riven fi ιΜ7.Γ7ι) τχιττ. \> χ Έτσι o m n iJ x στη; iit· iiWii I τρο; τον τομτά II rival 1,1:1. Η σχίση π ιτη rival μια ικανιντιπητιχη τροστγγιση. δτδομτνοι· on Τχονμτ I'.toUfOf ι ότι οι εξαγωγή;
Ιχ ν η την ίδια σχίση yiu ία χτηιιλαιονχιχά προϊόντα ω ; π ρ ο ; τα κα­
ταναλωτικά. II αντίστοιχη σχτση για την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία τη;
Γτρμσνια; για το Την 1170, άτω; προχνπτπ a t ' τον πίνακα 1. rival 1.5:1.
Είναι fuvrpo λοιπόν, tu c ok χώρε; a v rr; ΓχοΓν οικονομία μτ περιορι­
σμέ' · 1 τον τομι a τον μτσων παραγωγή;, το μοχλό τη; οικονομία;, jir il t o
ττλτσμα για ο.ηικαΑη.τοτΓ f.tnO itixij προσπάθεια va χτσπονν Hrvr; πόρit;. ι»ι μηχανήματα, τεχνολογία. know how κλπ. Α ϊτό προκαλτί μια αστά­
θεια ιττην οικονομία ,τοι· αημαίντι δημιοοργία σοβαρών οικονομικών και
κοινωνικών προβλημάτων
Για την Ελλάδα ι.ια ρ χ π rva .tpooWrro σοβαρό .πρόβλημα. Είναι οι
Λρατιυτυά; δατανε; Η Ελλάδα. όπω; τχοιμε avaqffpri προηγούμενα,
δαπανά το 7.11> τον ΛΕΠ. ενώ η Πορτογαλία το 3.257 και η Ισπανία το
22 Τ Και μόνα τον; τα νούμερα αιτά A m πολλά για τη σύγκλιση των οιχσν(ιμιών των χωριό τη; ΕΟΚ.
Αλλά για να χατανοησονμτ καλύηρα τιί α ιτ ε π π ε ; για την ένταξη τη;
Ελλαδα;. τη; Ισπανία; και τη; Πορτογαλία; στην ΕΟΚ, αρκπ' να δούμε τι
σνμβαιντι στον Καναδά. .τον αποτελεί μια απ' Τι; επτά μεγαλύτερε; καπι­
ταλιστικέ; χώρε;.
0 Καναδά; βρισκόταν or μια διαδικασία ονσιαστική; ολοκλήρωση; μ£
τι; ΗΠ.Α Το Ι1ί9 ,τήρι και νομική μορι,-ή. μτ τη σνμηωνία Γ>χι:θτρου

Πίνοχας 9: Αηόσποομα ποροώνικροόν της ΟΔ Γίρμανιας 1975
(στ έισ. μάρκα)

uni_n
ΓΚ1{*ΛΛ'
» ι« ο

I i*v\Vaact}

E-wftwii;

731341

IWo7t>

ΚΙΓΚΜίλίΆ*]

ftjyr) n * X lt;L 3 & A H O 0 O U . ιηςΕΟΚ

αιοίΛμάτοΛ'
-1115

i i t O f U k H INClilt t HAH IO H TON I Μ Ο Μ ΙΑ ΑΛΟΗ

117

εμπορίαν. που irlanuui διευρυνθηκε και με ίο Μεξικό σνμηωνα με την
βορίΙιηιιρικανιχήιηγιηειενίαελεύΟΐριιι μπιζού (NAFTA)
Οι εκτιμήιίεις γΐά τη ΙΙέιΤητου Κανιιδά rtvui τηιξερ: Ο Καναδάς livm
ένα κυρίαρχο πολιτικά αντξείρτηιο κράτος, που διν απιιτελιί μιιι
ενοποιημένη εθνική οικονομική οντότητα. Είναι μάλλιιν ένα σύνολο
μικροοικονομιών χαι ιδιαίτι ρων .τιριιεχών, που ιττηνοιnut σι-γδίογιαι μι
δυνατά εμπορικά χαι άλλα διομά μι τι; γπτονιχές πολιτιίι; τι./ν ΗΠΛ,
(δεν πρέπει να ξεχνάμε πω; όλη η βιομηχανίατου Καναδά ι (ναι ουγκι ντ·
ρωμένη κατά μήκος των συνόρων μί τις HI ΙΑ), παρά μι: τις περιοχές του
Καναδά.
Βαοιχά χαρακτηριστικό τη; οικονομία; του Καναδά είναι η μείωση του
ποσοστού συμμετοχή; τη; βιομηχανίας στο ΑΕΙI. Έτσι μι βάση tu τιλεττ·
αία οτοιχεία η βιομηχανία συμμετέχει με 2Ι.3'ί οτυ ΑΕΠ, ινώ οι
υπηρεικες με 63,9Γί. Ανάλογη είναι χαι ηαπασχόληση στη βιομηχανία.
Οι πρώτες ύλες του Καναδά εξάγονται κατά HO-Wt στις ΗΙ1Λκαι δεν
επεξεργάζονται πριν εξαχθούν, ώστε να απασχοληθούν καναδοί εργάτες.
Ο Καναδάς είναι για τις ΚΠΛ προμηθειτής πρώτων υλών (πετρελαίου,
ηυσιχού αερίου, ξυλείας, χαρτοπολτού κλπ.) και αγοράγια την πώληση
τωνεπμηλή; τεχνολογία; προϊόντων των ΗΠΑ.
Τέλος τα μονοπώλια των ΜΠΑ, που έχουν εγκατασταθεί ιτιάν Καναδά,
έχουν υποτάξει την εθνική ανάπτυξή του irtu δικά του; στρατηγικά
συμφέροντα.
'Οταν αυτά ιπ'μβαίνουν για την «ένταξη» του Καναδά, μιας ατό τις πιο
ισχυρές βιομηχανικές χώρες, στη NAFTA, καταλαβαίνουμε τι σημαίνει η
ένταξη στην ΕΟΚγια την Ελλάδα, την Ισπανίακαι την Πορτογαλία
- 1

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Κώστα; ΒαΙτοος, Dudley Seen: I I ΕΟ Κ των δύο ιαχντήχαν. Ολοκλήρωση
σιισιοί' εταίρων, αελ 277, εκδ. Παπαζήση.
2. Andrei Borodoyev&ky: C anaJu-U SA, Problems and Contradictions tn North
American Economic Iniepotion, σελ 90, εκδ. Progress Publishers.
3. B.B. Σμελιόη: Αιιεττινσφειες χώρες, τάσεις xru avnO /oti; της οοαηνμιχήζ
αίοκλήρωσης, σι λ. 214. εκδ. Μια), Μόσχα 1979.
4. Journal o f Economic Hritnry,\6\i. XLUI. Ιούντος 1986.
5. American Economic Resirn, τόμ. 74, No 5,1989.
6 . ΟΟΣΑ, Economic Studies No 16.
7. Λουκάς Τσαύκαλη;: I I N ia Ευρωπαϊκή Οιχυνομία. σελ 322, 323, 30, εκδ.
Παπαζήση.
8 . European Economy 1991-2, σε). 107. εκδ. ΕΟΚ.
9. Γιούμι Μπαρχό: Δ ν τιχ ή Ευρώπη: Κοινωνικέ; συν/πειες εη; καπιταλιστική;
ολοκλήρωσής σελ 215-217. εκδ. Νααϋκα Μόσχα (στη ικκοικιί)
10. Andrei D. Borodoycvsky: C anadaV SA . Problems and Contradictions in .North

Οι προσπάθειες των φτωχών
χωρών για μια απάντηση

Ο Φιντελ Κ άστρο με κάϋε ευ κ α ιρ ία κ α λ ε ί τις χ ώ ρ ε ς τη ς Λ α τινικ ή ;
Α μερικής να σ υ μ π ρ ά ξο ιν και να δ η μ ιο υρ γή σ ουν τη όική το υ ς «κοινή
αγορά». Το ερώτημα είναι αν αυτό είναι δυνατό ή όχι.
Α π ' την π ε ίρ α είνα ι γ νω σ τό ότι υ π ά ρ χ ο υ ν α ρ κ ε τ ό ς ολ ο κ λ η ρ ώ σ εις
ανάμεσα σε αναπτυσσόμενες χώ ρες τόσο στη Λατινικό) Α μερική όσο στην
Αφρική ή τη ΝΑ Α σία.1
Οι ολοκληρώσεις αυτές εντάσσονται στα πλαίσια της διεθνοποίησης της
οικονομίας, που ισχύει σε όλα τα κ ο ινω νικ οοικ ονομ ικ ά συστήματα. Γι’
αυτά ακριβώς, εχουμε και τη δημιουργία του πρώτου συνδόσμου χω ρώ ν το
1S26 με πρωτοβουλία του Μ πόλιβαρ και με π) συμμετοχή της Βολιβίας,
του Περού, του Μ εξικού, της Μ εγάλης Κ ολομ βία ς κ α ι της Κ εντρικής
Α μ ερ ικ ή ς, π ο υ ό μ ω ς γ ια μ ια σ ε ιρ ά λ ό γ ο υ ς υ π ο κ ε ιμ ε ν ικ ο ύ ς ή α ν τ ­
ικειμενικούς. διαλύθηκε.
Η ολοκλήρωση των αναπτυσσόμενων χω ρώ ν γίνετα ι σε πολλά επίπεδα,
π.χ. σ υμφ ω νίες γενικ ο ύ εμ π ο ρ ίο υ, σ υ μ φ ω νίες γ ια π ρ ώ τ ε ς ν λ ε ς κ .ά. Η
κύρια μορφή όμω ς είνα ι η κ α τά ρ γη σ η τω ν δ α σ μ ώ ν σ τις μ ε τ α ξ ύ το υ ς
σχίσεις και η καθιέ ρωση κοινού εξω τερικού δασμολογίου.
Στη β άσ η αυτώ ν τω ν ο λ ο κ λ η ρ ώ σ εω ν β ρ ίσ κ ε τ α ι η α ν α γ κ α ιό τ η τ α
σ υνένω σ η; ορισμε'νων χω ρ ώ ν σε π ε ρ ιφ ε ρ ε ια κ ό ε π ίπ ε δ ο , η ε π ιδ ίω ξ η
χρ η σ ιμ ο π ο ίη σ η ς το υ π λ ε ο ν ε κ τ ή μ α το ς το υ α μ ο ιβ α ίο υ κ α τ α μ ε ρ ισ μ ο ύ
εργασίας, η αντιμετώπιση της εξάρτησης από τ ι; μητροπόλεις, τις χώ ρ ες
του αναπτυγμένου καπιταλισμού.
ί ΐ ολοκλήρωση σ ’ αυτή την περίπτω ση γίνετα ι α ν α γ κ α ία , ό χ ι εξα ιτια ς
τη ; ανάπτι-ξη; του καπιταλισμού των χω ρ ώ ν α π ώ ν , α λ λ ά ε ξ α ιτ ία ς του
χαμηλού επιπόδου ανάπτυξη; των π αραγω γικώ ν δ ιν ά μ εω ν.
Η ολοκλήρωση ίω ν χωρώ ν τον «τρίτον κόσμου» α π ο τελ ε ί μ έσο γ ια την
αντιμετώπιση n j; εξάρτησης από το παγκόσ μ ιο σύστημα της καπιταλιστικής οικονομίας και μετατροπής τω ν εξω τερικώ ν ο ικ ο ν ο μ ικ ώ ν σ χ ίσ ε ω ν
των χωρών α ϊτώ ν α π ό ό ρ γ α νο της ιμπεριαλιστικής εκμετάλλευσης σε μέσο
οικονομικής προόδου.
Οι χαφιές α ιτε ς αναξητούν λ ιν ή στα π ιο οξνμε'να π ροβλήμα τα π ο υ α \τ ιμ ετο π ζο τν: την εκβιομηχάνιση, τη διεύρυνση της εσ ω τερ ικ ή ; α γ ο ρ ά ς, την

( rrtX U A H ΙΝΩ1Η IH ANtO N ION ItrO fU M O N AAON

119

τξιιοφαλιιΓη πηγών χρηματοδύτιμιη; των πρατσέ; ανάπτιξη;. γενικ/t την
αντιμετώπιση των αυνιπι ιών τη; ι ξαρτηση; από τ<·ν ιμπίρκιλιομό.
Κινητήριες δυνάμιι; ιπην ι πιλοτή ιητών η Τ"»ν άλλων μ<>(»,;ωε οικ<»ν··μι.
κης συνιργαοία; ιίναι η t πιδίωξη νιι ξιπεροινευν ΐι; δινίμινεί; istm i(j(i· ατην οικονομία τους από την παγκόσμια καπιιαλκττική αγορά η να
αντιμετωπίσουν το πρόβλημα τη; υπανιίπτυξη;
Το ερώτημα n v u i : ι ivut αναγκαία η ολοκλήρωση <m; χώ ρε; to r τρίτου
κόσμου και κύρια riven ρεαλιστική ιττη δοσμένη φαιτη αναπτνίη; των π α ­
ραγωγικών δυνάμεων; Λ π ά ία ι (κ»/τηματα »ιναι πολύ πε ρισοότιρο εύλο­
γα, uifoO ιττη μεταπολεμική πε ρίι>ώ>οι απόπε ιρε ς οικονομική; ολιεκλήρωο η ; δεν έφ εραν m i ; αναπτυσαόμι νι ς χά ρ ες, ποι· συμμετέχουν, τα επιθυμητά αποτελέσ μ ατα, γ ια τί συνοδεύτηκαν από κρισιακιί φ α ινό μ ίνα κ α ι
ακόμη γιατί γέννησαν μεταξύ ορισμένου αριθμόν κοκιτών αμφ ίβολα; για
την ίδια τη δυνατότητα εχπλήρωιτη; το/.· προγραμμάτων ολοκλήρωσης.

Ο Β I. Λε'νιν ατην εποχή τον σημείωνε:
«Ο αναπτυσσόμενο; καπιταλισμός γνωρίζει δνο ιστορικές τάαπ; mo
εθνικό ζήτημα. Η πρώτη: ξύπνημα τη; εθνική; ζωή; ή των εθνικών κινημά­
των, πάλη ενάντια or κάθε εθνικό ζυγό, δημιουργία εθνικών κρατών. I!
δεύτερη: ανάπτυξη ή επιταχυνόμενη ιτύσφιξη των κάθε λογή; αχέικων
ανάμεοα στα έθνη, σπάσιμο των εθνικών φραγμών, δημιουργία τη; διε­
θνούς ενότητα; του κεφαλαίου, τη; οικονομική; ζωή; γενικά, τη; πολιτι­
κή;, της επιστήμης κ.ά.
»Και οι δνο τάσεις αποτελούν παγκόσμιο νόμο του καπιταλισμόν. Η
πρώτη επικρατεί στην αρχή τη; ανάπτυξή; του, η δεύτερη χαρακτηρίζει
τον ώριμο καπιταλισμό, που πάει να μετατραπεί οε σοσιαλιστική κοινω­
νία*.2
Η μαρξιστικολεντνισακή θεωρία εξετάζει την ολοκλήρωση ως αντικει*
μενικά καθορισμένη μορφή διεθνοποίηση; τη; οικονομική; ζωή;, ω; σπο­
ρικά καθορισμένο προτού;, που αντανακλά τη φάση τη; παγκόσμια; οικο­
νομική; ανάπτυξη;.
Γύρω από την ολοκλήρωση των αναπτυσσόμενων χωρών διεξάγεται
έντονη ιδεολογική πάλη. Η ολοκλήρωση αιπής τη; μορφή; αποτελεί κίνδυ­
νο για τον ιμπεριαλισμό. Γι' α π ό επιδιώκει να κατευθύνει τη δραστηριό­
τητα των αναπτυσσόμενων χωρών, που αφορά η οικονομική ολοκλήρωση,
σε κατεύθιη'ση που 0« αδυνατίζει τον ανταμπεριαλιστικό χαρακτήρα πα­
ρόμοιων ενώσεων, θα συμβάλλει στην καπιταλιστική ανάπτυξη των χωρών
που συμμετέχουν και θα διευκολύνει την επεκτατική δραστηριότητα των
διεθνών μονοπωλίων.
Παράλληλα, οι αναπτυσσόμενε; χώρες ιπην προσπάθεια τους να ξεπεράσοιπ την καθυιπέρηση ή να πετύχουν την ολοκλήρωση των οικονομιών
τους, έρχονται αντιμέτωπες με τις ίδιες τι; πολυεθνικέ; εταιρίες.
Ο σοβιετικό; μελετητή; Ι.Δ. Ιβανόφ γράφει:
«Η δραστηριότητα των πολυεθνικών εταιριών έχει βασικά αυτοτελή θέ-

170

icorT A i

κάπροι

ση στο σύστημα των αμοιβαίων σχέσεων ανάμεσα στις ιμπεριαλιστικές ij
νς irmxnvxvyxvr; χώρες. Αφενός, καλύπτουν εις αναπτυσσόμενες χώρες
μί διακλαδωμένο διεθνές δίκην θυγατρικών εταιριών και με εμπορικές
σχέσίις και ελέγχουν σημαντικό τμήμα των φυσικών ή εργασιακών πόρων
και αφετέρου. συγκεντρώνουν στα χέρια τους τα κεφάλαια ή την τεχνολο­
γία, που είναι πολύ αναγκαία για την ανάταξη. Οι πολυεθνικές παρου­
σιάζονται ε\_ι χτρ,α σαν περισσότερο τυπικοί εκπρόσωποι του ιμπεριαλι­
σμού τη; μετααποικιακής περιόδου. εκφράζοντας τόσο την κληρονομιά
οσο και την ασταθεια τη; στρατηγικής στις σχέσεις με τις χώρες της Ασίας,
τη; Αφρική; και τη; Λατινική; Αμερική;».3
Οι πολυεθνικές εταιρίες κατέχουν ισχυρή οικονομική και κατά συνέ­
πεια και πολιτική όυναμη. Αυτό φαίνεται και από μια έρευνα του Ο HE:
•Η προστιθέμενη αξία σε καθεμια από τις τεράστιες πολυεθνικές εταιρίες
το 1971 ξεπερνουσε τα 3 ίκσ. όολαρια. ποσό που είναι μεγαλύτερο από το
εθνικό προϊόν Nj χυρών (χωριστά για κάθε μία). Η προστιθέμενη αξία
αλί.'.· τ_·ν πολτέ θηκών εκηματαυ το 1971. περίπου σε 500 δια. δολάρια,
ατσαλ-ντο; περίπου το 1 5 του παγκοσμίου συνολικού εθνικού προϊόντος
[χ ιν ; '·ί ton σοοχαλιστικέ; χώρε; (σηα. Κ_ Κάππου)]».4
Ο, πολυεθνικέ; εταιρίες που είναι εγκατεστημένες στις χώρε; αυτές,
δσνκσλμΛτϊντσι από τη δημιουργία ζωνών εμπορίου των ολοκληρώσεων
στον -Τ(κτο Κοσμά·. Έτσι αποσπούν ως κέρδη τεράστια ποσά, τα οποία
μεταφέρουν on; αναπτυγμένες χώρε; που είναι εγκατεστημένες οι μητρι­
ά : εταίρα; Υχολογύπαι σα τα κέρδη των πολυεθνικών στις αναπτυγμέ­
νε; χώρε; imu 7.9^ ενώ στις χώρε; τη; Αφρικής. 22J7e και σης χώρες
τηςΛαία; Μ '>(κ }
Ατπό σημώτει ότι ο χώρες αυτές «στραγγιζσνιαι» οικονομικά, στερουm τη δυνατότητα τη; σ χνκόρευση; κεφαλαίου, π ερ ιο ρ ίζετα ι ασφ υκτικά
το δυι.·ώΛ.ά το·.·; γ χ ι ανάπτυξη.

Σω; σ.νυή/ε; αυτές, οι ολοκληρώσεις από μέσο επιτάχυνση; τη; κοινωνΑ>ΑΧ/κω»ί; προόδου, μετατρέπονται σι όργανο εντατικοποίησης τη;
εοισνομική; Ιηστι ίας των αναπτυσσόμενων χωρών, η οικονομία των οποιω< δεν μπορεί να αναταχθεί στην πίεση των μονοπωλίων.
Κατά σ τνίπ ι jl η επιτυχία των ώ/κ/ληρώ σεω ν στις αναπ τυσ σ όμ ενες χώ ­
ρες β ,τϋ έ εω ι με τα αποτελέσματα της πάλης των χω ρ ώ ν αυτώ ν ενά ντια
στην καταπίεση to e ιμπερκ/ό-ισμού, με τον ικδημ οκρατισμ ό τοεν δ ιεθνώ ν
σχέσεων, με την εξασφάλοτη ισότιμων σχέσεων ανάμειχε στις α ν α π τυ γμ έ­
νε.; και ir/απτυσσόμενι; χώρες

Η πείρα .writ/;, έδειξε ότι οι σ/ίοιις αγοράς που κυριαρχούν, στο
^ιθμό π/ γ; /νροιρχι*>ν. δυναμώνουν τη·/ ανακίμιτρη ανάπτυξη των επιμέ&αυς χ-ΛΛΛ κεη κλάδων. Το ιδιωτικό κεφάλαιο ν/πευΟύνεται σε χιόρες με
σχιχικά υγη>/πιρο επίπεδο ανάπτυξης, με αποτέλεσμα οι λιγότερο ανα­
πτυγμένε; χώρες. καίίώς δί ν είναι σε θέση να ανταγωνιστσιέν τους σχετικά
περισσότερο αναπαγμένίΛε; εταίρους, πέφτουν σε χειρότερη κατάσταση,

r o n m k w in o ih ινανόον των ιυρω Μ κων ααωη

121

από εκείνη που ήταν πριν την ολοκλήρωση. Αυτή η κατάσταση οδήγησε σε
όξυνση των αντιθέσεων ανάμεσα στις χώρες που μετέχουν στην
ολοκλήρωση καμ σε τελευταία ανάλυση, σε στασιμότητα των διαδικασιών
ολοκλήρωσης.
Η κατάσταση αυτή τώρα έχει χειροτερέψει απελπιστικά για της αναπτ­
υσσόμενες χώρες. Η Σοβιετική Ένωση και οι άλλες σοσιαλιστικέ; χώρες
(και κύρια η Κούβα και το Βιετνάμ που συμμετείχαν στο κίνημα των
«αδεσμεύτων») βοηθούσαν σημαντικά τις ολοκληρώσεις της Λατινικής
Αμερική; και τη; Ασίας για να κινηθούν σε προοδευτική κατεύθυνση.
Έκαναν παρεμβάσεις στους διεθνείς οργανισμούς και κύρια στον ΟΗΕ
για να εκδημοκρατιστούν οι διεθνείς οικονομικές σχέσεις στη βάση τη;
ισοτιμίας και του αμοιβαίου οφέλους.
Το 1974, οι σοσιαλιεπικές χώρες ίδρυσαν και τη Διεθνή Τράπεζα Επεν­
δύσεων με κεφάλαιο ενός δισεκατομμυρίου μετατρέψιμων ρονβλίων για
την παροχή οικονομικής και τεχνικής βοήθειας στις αναπτυσσόμενες
χώοες.

Για το ρόλο αυτό τη; Σοβιετικής Ένωση; είναι χαρακτηριστικά τα λόγια
του Φιντέλ Κάστρο στο 25ο συνέδριο του ΚΚΣΕ: «Χωρίς τη Σοβιετική
Ένωση δε θα μπορούσαμε Υα φανταστούμε ούτε σ’ εκείνο το μέτρο την
ανεξαρτησία που απολαμβάνουν σήμερα τα μικρά κράτη, ούτε την επιτυχή
πάλη των 1χχώ\ για την επιστροφή στον έλεγχό του; των φυσικών πείρων,
ούτε τη φωνή μα; ν’ αντηχεί στη συναυλία των εθνών».6
Πέρα από τις συμφωνίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης με ολοκληρώσεις
χωρών του Τρίτου Κόσμου υπάρχουν συμφωνίες σύνδεσής της και με
μεμονωμένες χώρες. Οι χώρες αυτές ήταν πρώην αποικίες τη; Γαΐλίας και
τη; Μεγάλης Βρετανία; που μετά την ένταξη των τελευταίων στην ΕΟΚ
έπρεπε να εξασφαλιστούν ως προμηθευτές φτηνών τροφίμων και πρώτων
υλών και ω ; αγορές βιομηχανικών προϊόντων. Οι συμφωνίες σύνδεση;
επιβλήθηκαν και από το γεγονός ότι υπήρχε έντονο; ανταγωνισμός για τις
χώρες αυτές από τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία και γιατί οι χώρες αυτές είχαν
ανάγκη από οικονομική και τεχνική βοήθεια που δεν μπορούσαν να
εξασφαλίσουν μόνες τους η Γαλλία και η Αγγλία.
Έτσι δίνεται βοήθεια από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανάπτυξη; και την
Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων, φυσικά με το αζημίωτο. Σύμφωνα με
ημιεπίσημη εφημερίδα της Σενεγάλης, σε κάθε δολάριο που δίνεται σαν
βοήθεια αποσπάται κέρδος 2,5-3 δολάρια.7
Η πρώτη συμφωνία σύνδεσης υπογράφτηκε στο Λομέ της Αφρική; το
1975. Η συμφωνία αυτή έχει ανανεωθεί κατ’ επανάληψη και περιλαμβάνει
σήμερα πάνω από 100 χώρες που έχουν ειδικές σχέσεις με την Ευρωπαϊκή
Ένωση.

ΚΩΤΤΛ1ΚΜΊΠΟΙ

177

ΣΗΜΕΙΟΣΕ1Σ

Μ kiixin a i. Β Λ £«η(ύ« Ουκηηψιχίς tU oxAw uani των a n u ttnaodfu ιν/*·

* · * · · > . ν λ 37-107 xiu 125-146, οιΑ. Δ α Ο ν η ς Σ χ ί ι « ις, Μ Λ > χ ιι ( ι π ι ι ( a u « i i |
2

0 1Λ/»ιν Ar.ivr.i. to* 24. orλ. 123. («A. Σνγχρονη Exorf.

} Ox (Ι),Λλ 164
4 V S V«6)•u.'l m I Corpnl*οηι, in WorU Dneiiipment, S tu Υ(\ιχη IV73, orX.
JJ

5 0-Τ(Ι)..κλ 166
6 BB

Σ μ ιλ ιώ ρ :

Avu.tTvoodtirvrc χώ ρτς. Τ ά α η ς κ α ι α ν τ ι θ / ο η ς της

Μκιηηιιικής υΛ/ιχλή^ίίητης, οελ. 32. rx6 Μιολ. Μόσχα (στα ρωσικά).
7. X. «tsimin'/rjc, Ε. Πατιίη: Σ ΐ’νΑκτη των <ιιν/.τηνοφητυν χωρών μ τ την
ΕΟΚ or λ. oj-%, rxA. τ»η>Ινστιτούτου τη; Αφρικής της Ακαδημίας
Ετιιττημών τη; ΗΣΣΑ (στα ρωσικά).

Κι όμως βρισκόμαστε ακόμη
στο στάδιο του ιμπεριαλισμού

Οι αρνητές του μαρξιομ»>ύ tit» uxO τα διξια m i από τα «αριστερά»
υποστηρίζουν ότι άλλαξαν βασικά χαρακτηριστι/.α το»- ιμπ»μιαλιΟμ··ν
ΥπιππηρίζΐΜΎ λ .%, ότι εξάγονται πια περισσότερα ιμπορινματα παρα /ι ■
ψείλαια, ότι η εξαγωγή κεφαλαίου γίνιται προς τ*; αναπτυγμί**; χώρε;
και όχι πριν; τι; u ναπτικκχίμινες, ότι <κ c\ hh εμπορίου των »;αρτημίνων
χωρών δεν χειροτερεύιη»ν. αλλά βελτυύνογται κλπ

Ποια rival η αλήθεια; Έχουμε περάσει πραγματικά ο» μπα ιμπεριαλι­
στικό ιπάδιο;
Κιετ’ αρχήν ο Β.Ι. Λίνιν, όσον α φ ο ρ ά την ιξιεγωγή κεφαλαίου. διατνπω·
or τη σχετική θέση οες εξής: -Για το νεότιπο καπιταλισμό. άΐιιτ κυριαρ­
χούν τα μονοπώλια, έγινε χαρακτηριστική η εξαγωγή κεφειλαιου» 1
Φυσικά μέσα ιττην εξαγωγή κεφαλαίου συμπεριλαμβάνονται τόοο ιη αμεnrς rntvM aci; οτο εξωτερικό (δημιουργία ιργιχπασίοΛ', εξαγορά επιχι ιρήσεων κλπ.) όοο και τα δάνεια στο εξωτερικό.
Οι μαρξιστές κατανοούν αυτή τη θεοη ως αύξηση τον ρόλου τη; ιξαγωγής κεφαλαίου και όχι ότι η τξαγωγή κεφαλαίου ι ίναι μεγαλύτερη αχό την
τξαγωγή εμπορειφιάτων. Κι αυτό γιατί το ίδιο ποσό κεφαλαίου δίνι ι πολύ
πτριοοότιρα κέρδη απ' ό,τι δίνει το ίδιο ποσό τμπορενμάτων. .τον εξάγε
ται mo εξωτερικό. Επίσης γιατί το κεφάλαιο, είτε ως τεχνοΐκτγία. είτε ως
δανειακή σχέση, έχει τόση δύναμη παν δίνει πισθάγκωνα τη χοίρα -λή­
πτη» και εξασφαλίζει πολυποίκιλα οφέλη ιττη χώρα «δότη». Ούτε ο ίδιος ο
Β.Ι. Λίνιν ούτε κανένας άλλος μαρξιστής, απ' όσο έχουμε υπόψη. χάνει
σύγκριση ανάμεσα στην εξαγωγή εμπορευμάτων και κεφαλαίου.
Ο Maurice Dobb έχει γράψει από το 1937: -Η εξαγωγή κεφαλαίου ίρχεται να παίξει ίνιεν κυρίαρχο ρόλο, και μ' αυτό η εξαγωγή κεφαλαιουχι­
κών αγαθών και η υπερτροφία των βιομηχανιών που παράγουν τα
τελευταία».2 Άλλωστε και mo προϊμπεριαλιστικό στάδιο του καπιταλι­
σμού υπήρξε διαρκής τάση αύξησης της εξαγωγής κεφαλαιουχικών εμπο­
ρευμάτων. Χαρακτηριστικός ο πίνακας 1.
Ο αμερικανός οικονομολόγος Vidor Perl ο κατανοεί τη θέση του Β.Ι.
Λίνιν ως εξής: «Το πιο γρήγορα αναπτυαοόμενο χαρακτηριστικό της κα­
πιταλιστικής οικονομικής ζωής στην εποχή τον σύγχρονου ιμπεριαλισμού.
είναι η εξαγωγή κεφαλαίου και τα κέρδη που προέρχονται απ' αυτή». *

in

κ α ιΤ Λ ΐ κ Λ / π ο ι

Πίνακος 1: Εξσγυγιίς Γτρμσνι'ας, Βρετανίας, ΗΠΑ

1.0)
i«o)
1413

Kx φαλαιο^χικά KinrnruWiixu
ifcnvnVunu
26
74
39
«1
46
54

!Υ;γή Ma-nce Doftti, PococjJ Economy ond Cop>lali$m, σελ, 230.

To χΰριο είναι ατ αηό την εξαγωγή κεφαλαίου αποσπάται μεγαλύτερο
,τοιχκπο κέρδους. ώστε ν' ανεβαίνει το γενικό ποσοστό κέρδους- Λπεί τον
πίνακα 2 προκύπτει ότι το εισόδημα από επενδύσεις στο εξωτερικό
αυξάνει διαρκώ;.
Πίνακας 2: Εισόδημα οπό επενδύσεις στο εξωτερικό και συνολικό
εισόδημα από περιουσία στις ΗΠΑ (δισ. δολάρια)
ΕΣΟΔΑ ΑΠΟ
ΟΛΙΚΟ
ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ ΣΤΟ ΕΙΣΟΔΗΜΑ ΑΠΟ
ΠΕΡΙΟΥΣΙΑ
ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ

ΕΤΟΣ

33.6

ΠΟΣΟΣΤΟ *
( 1 ):<2 >

1939
1939

1,15
0.56

1949
1959
1969
IW9

4.88
12.93
70J2

555,9

1Ζ6

1986

105.15

889,6

1 1 .8

U

Ζ4

23.0
73.2
128.0
219.7

2 .0 1

2.7

3,8
5.9

Π η γή : Viclor Perto. ScO vrprofits a r .d C a s e s , σεA. 357.

Κατά συνέπεια, οι μαρξιστές δεν υποστηρίζουν ότι η εξαγωγή
κεφαλαίου στο ιμπεριαλιστικό στάδιο είναι μεγαλύτερη από τις εξαγωγές
έμπορέ υμάτων.
Το δεύτερο ζήτημα είναι αν η εξαγωγή κεφαλαίου πηγαίνει βασικά σε
αναπτυσσόμενες χώρες ή όχι.
Πίνακας 3; Εισροή άμεσον επενδύσεων (σε εκατ. δολάρια ΗΠΑ)
1970

1975

1980

1985

;ΐ) Α ν α π η γ μ έ ν ις

ΧΩΡΕΣ

7906,0

11942.4

27494.8

35700

Ζ ΐ Λ ναπ τιο ο ό μ εντς

1S34.0

2830.4

7654.3

13.300

>jyiJ.OM£.

Center of TrjnsnaDorul Corporation Νο29, σελ 29.

t m y U M H ΙΝΩ1Η / Κ Α Μ Π Ο Ν ΤΩΝ iY K JfUMON A A f X

Πίνακας 4: Βρετανικές ό^κοις chcv&Oock;
(ncpicpcpciaxLq κατανομή)
1870
Ει\*ίΚΓη
ΗΠΑ
Λατινική Α|ΐι^ικη
Αποικίες (βρει.)
Αλλες

U

27
II
Μ
_3
100

__ 1914
5
21
1*
46
_ιο
100

Πηγή:A.G. Κwiwood and A.C. Loug^eed,The Growth ot tie h tetra b o n zl Cccnom/ 18201990.

And xuv πίνακα 3, nou «φορά τις άμεσες i n v K m i ; . προκύπειι ότι το
μτγαλ.ύεε po μέρος κεετενθύΜται ιπ ι; αναπτνγμέντς χώρες.

And τον πίνακα 4, προκύπτει όχι στην αρχική φάση τον ιμπεριαλισμού
οι άμεσες επενδύσεις πήγτιιναν, βασικά, ιπι; αναπτυσσόμενες χώρες.
Ήτοι είναι κ αθαρό ότι η Εξαγωγή άμεσων επενδύσεων χωρίς δηλκιδή να
συννπο>.ογ{ζπαι η εξαγωγή δεενε ιακού κεφαλαίου κατευθυνονται a t με­
γαλύτερο βαθμό σήμερα π ρ ο ; τις αναπτυγμένες χώρες.
Το φαινόμενο a n d εξηγείται σ' ένα βαθμό από το γεγονό; ότι οι ολο­
κληρώσει;. τα τρία ιμπεριαλιστικά κέντρα, (ΕΟΚ, ΗΠΛ. Ιαπωνία) μα να
προσεατενσοιτν την ντόπια παραγωγή ίχο νν πάρει μέτρα, πον εμποδίζουν
την ελεύθερη εισροή των ξένων έμπορέ νμάτων. ‘Ετσι οι πολυεθνικές εται­
ρίες τ η ; μ ια ; ολοκλήρωση; για να μπορούν να διεισδύοουν σεις αντίστοι­
χες αγορές, αναγκάζονται να ιδρύουν θυγατρικές, στις άλλες δυο ολοκληρώσε ις μ ια; και είναι ελχνθερη η εισαγωγή κεφαλαίου. Πέρα από αυτό, οι
νέες τεχνολογίες απαιτοέητ γ ια την παραγωγή προσωπικό με σιγηλή εξειδίκει·ση. πράγμα που βασικά δεν διαθέτουν οι αναπτυσσόμενες χώρες.

Από τον πίνακα 5 προκύπτει ότι στην τελ-ευταία εικοσαετία είχαμε ρα­
γδαία ανάπτυξη της εξαγωγή; κεφαλειίου με τη μορφή δανείων. Δεν έχου­
με. βέβαια, διαθέοιμα στοιχεία για τις ετήσιες εκροές δανείων προς τις
αναπτυσσόμενες χώρες. Από τα στοιχεία όμως του σννολμν.ούχρέους, προΠίνοκας 5 : Εξωτερικό χρέος (δισ. δοΧλόριο]
1970
Λατινική Αμερική

27.9

Ανιετολακή Ασία και

8.4

Αφρική Νότια εη; Σαχάρας
Βόρεια Αφρική και Μ. Ανατολή

5.8
4.4

Νάεια Ασία

UA

58.1

nsrjVT)’ΟΗΕ, Department c l Public Information.

____ 1990
420.2
2143
143.7
1183
9903

1: Το ουξονόμτνο βουνό του χρέους

r m r u t m in o in

ιν α ν π ο ν

ran ir r c r v J u x

«

o n

>27

οόμτνων χωρών χιιθώς xxu «ο "άνοιγμα της γολίδος" σιις ημές των ιππιιλλασοόμτνων τμπιφίιυμάτων ατ βάρος των ιινιιπηχκιόμινωγ χωρών·.4
Γω νιι τεκμηριώσει αυτή την αντΰηγη παίρνι I αχό τιτν χινπκ/1 6 , XIΗ'
παραθέτουμε, τη οτιρά 2 . .του πιρόαμβάντι άΜ; τις nvruavaivtyrvt; χώρτς μαζί xui τις πετρελαιοπαραγωγούς Ενώ κανονικά έχριηι νιι τπριι τη
οιιςκί που τμφανίζιι τους όρους τμπορίου των μη πιτριλαιοπαρίΓΓωτών
αναπτυσσόμενων χωρών. Όπως φαίνεται από τον πίνακα 6 . υ 6 ι ιχτης των
όρωγ εμπορίου αϊτών των χωρών, από 103 το 1%ϋ. ίπτστ mo Κ| το 1WI

Κατά συνέπεια οι ανιοάτιμτς ανταλλαγές είναι μια πραγματικότητα
Υπάρχτι λοιπόν. σταπλαόπατης ιμπεριαλιστικής ι,ιικυριαρχία;, μιατιράστια ληστεία στ βάρος των αναπτυσσόμενων χωρών, που τις στερεί από
οπυιαόήπσεε δυνατότητασυσοώρεισης. και κατάσυναπτοί και ανάπτυξης.
Ένα σοβαρό, τπότης, ζήτημα rival η αντώραστιχάτητα και ο παρασιτι­
σμός του μονοπωλιακού καπιταλισμού. Ο άλλυττ διευθυντή; του Ινστι­
τούτου Παγκόσμιας Οικονομίας και Αιτθνών Σχέσεων τη; Μόσχας υποιττηρίζτι ότι «η στασιμότητα και το σάπισμα δεν τίναι κυρίαρχα χαρακτηριοτικά καθώς, τπότης, και ο παρασιτισμός·.'
θα εξετάσουμε το ζήτημααυτό αντοττλώς. Στο σημτίο αυτό θα περιο­
ριστούμε μόνο στ ματ πλτνρά ιοί' ζητήματος. Πώς λοιπόν μπορούν να *ζ*ιγηθούν οι ωμές τπτμβάατιςτων ιμπτριαλισηκώνχωρών σταεσωτερικήξί·
νων χωρών, όπως ο πόλτμος στον Κόλπο και ο διιιμελιομό; τη; Γιου­
γκοσλαβίας, αν δε δτχτούμτ ότι κάτι σάπιο υπάρχτι στο βασίλτιο της
Λανιμαρκίας; Είναι γνωστό στους παροικούνττς στην Ιερουσαλήμ άη οι
κνβτρνήοτις των λτγόμτνων επενδυτών προστατεύουν συνήθως τις επεν­
δύσει; μι ένοπλες δυνάμεις. Οι δύναμης αυτές βρίσκονται στις αναπηντσόμενες χώρτς τίττ ως δυνάμτις κατοχής (π.χ. Παναμάς), τίττ ως βάστις
των ΗΠΑή του ΝΑΤΟ. Γιατί λοιπόν υπάρχουν 2.367ομιρικαΥίκίς βάστις
διασκορπισμέντς αε όλατα στρατηγικά σημείατης γης*
Αλλοτε, βέβαια, υποστήριζαν ότι τις βάσεις τις διατηρούν για να απο­
κρούσουν τη «σοβιετική απειλή». Τώρα δεν υπάρχει -και δεν υπήρχε ποτέ
σοβιετική απειλή- ούπ καν η Σοβιετική Ένωση. Κατά συνέπεια γιατί τις
διατηρούν:
Σε ορισμένες περιπτώσεις βέβαια οι ιμπτριαλιοτές εξασφαλίζουν τα
συμφέροντατου; εγκαθιοτώντας κυβερνήστις-μαριονέττς με απλήστήριξη
ή και άμεση επέμβαση.
Ο Γ. Τόλιος γράφει επίσης άτι «δεν φαίνεται να επιβεβαιώνεται η άπο­
νη ότι ο σημερινό; καπιταλισμός είναι “καπιταλισμός που πεθαίντΓ και
"η παραμονή της σοσιαλιστική; επανάσταση;”·.11
Κατ' αρχήν, ο Β.Ι. Λένιν, το βιβλίο του για τον ιμπτριαλιιηιό. δεν το επι­
γράφει «ανώτατο στάδιο» αλλά «νεότατο στάδιο». "Οποιος δει τη φωτοτυ­
πία που υπάρχει ανάμεσα στις σελίδες 208 και 20*) του τόμου 27 των
Αχόντων που παραθέτουμε βεβαιώνεται γι' αϊτό.
Ο Β.Ι. Λένιν, βέβαια, στις παραμονές της Οκτωβριανή; Επασισκισης

Πίνακας 6: Ό ρο. «μοορ.οα 1 9 8 0 - ίΟΟ
ΙΒ Γ* 1\Μ 8. 1i OOU*4***«9Μι *4Α9Α

wm
vunmiouioci vurti wii
n o n >V II

Mumnovt
uarnH
MWN

Hum*
UU3

AH*
91»

* » Π Ι · 9 .0 VOIIO W tlO M h M

urma.uxunm'ni]
VMI AUH IB m \ 1 9 9 I ITUTI u
u u i wyimii'uiMiygnivw
d ru m

14 *1 14*4 14 *4 |4 4 «4 ‘

· * 1« · M * 19 *1 14

( M l t n i V I M U U I t AUIT19IJ
II · I.V

11*· 1: 2

· 22

12*

*'

«1

V*

«9

M
4·*
41
41



M

hi
V4
M

M
4l*
1*1
AO
2?

1'
*2

14

hh
kh
.'4
M
:i
14
-v


■1

4*
>

>
14
Rl

122 t<i*

1<** 1· *

T%

4’
>

TJ
41
12

>


n

|4
’4

«Τ
Ή
Λ» h
hi
hi
Th ? l
M. hh
V* Sk
w . «1

AT
>

H A 1* •4 l « t m u |<M 1 I9M 19*' 1* * .91

1·» M ’

44

'4

94
M
M
ri
Ml

M

94
M
M
*2
4ft
M
hi
91 4 ?

Λ

»«** (· •I

H"

»i»4

R*.
*.4
4?
*4
hi

• 7 1·*·
»4 ι***
Ml i l l .
All t i l l
71 IIA
M l> l
M
MM **4 |U |

21 »4 19 19 21 ?» 22 Ml 14 h2 h2 11

Μι

94
ια ι
i«M
4)
III
I.V
41

IOD » «l I I »

W

*R

9?
4'
44
4|
III*
III*.
•R

Hk

«1
"**.
9(
44
|« ll
1(11
«

II

lh '

III

111 I I I

»1

Th
4|
n
44 «,< h i
44
Vt h i
W

4 4 Ml
».
|U 4
Ί
hi
«4
M. Ml

1|

111

1|

14 n
49
'4
hi
•A ·*.
1
Ί
44 AT
91 h i

111

11

1r%

■h
Hi
VI
M

n
M
hi
hi
79 T4
Ml h i
M
hi

1|9 iir. U*4 1**4 1lot 44 hi 4Ί V» 4.7 Ml

ten 99 104 Ith lot 101 Ml II I II’ |U*| tin II» 99 97 9J 92 4| II

9? 91 99 9h 9* HI

Art’ in ΜΙΟΗI
WJ I VW*t I ZVIUf t ITBKUMHXAMdh
IW1 *»TUN

inoioem vuni
*rt>TOonot!Z
UtfQJt
v«nu<
i aha

99 99
k 117 III HU 102 99 9h 48 97 97 44 4? 42
130 124 119 124 12.* 12? 12» l> 1W
1M •tA I0U 102 91 94 i : ιακ |1M IOI lOh 9» 97 4h 99 99 9| 97 9» H2 Hh HI HI T7
94
*M
11»
ItU

Nonet ΙΛΙ ΝϋΙΊΟΑΝΑΓΟΑΙΚΜCI A

*4 40 *W
k
*« H7 101 U»l
101 l*S> III III
I.N 114 110 lOfi

•JO
99
11»
101

\ror anmttyh \ani
**mwtuimimi uini

IIA 104 lOh 10? IU3 MB 102 1113 KM HW 124 IIP# IOI 9.1 99 4| 94 44 90 92 97 99 H2 191
A3 M Ml 14 A7 3·* 4*1 9** 9*4 Ml 99 T9 9» HI2 47
»1 41 M 77 71 7h 77 73

R* mi
*91 IIN
131 III
•M 117

112
IOI
112
|iM

Πηγτ) O H E , H a n d b o o k o f in ltv n jfH v ra/ T ra c t* 1 9 9 i. oeA 46.

l«»2
l»l
112
97

10» 9h 91 94 91
114 ιοί 99 47 42
104 H·» l<·» 91 91
Ull 17 97
111*

94
90
99
99

M.
91
V
91

Hi MO 7»
9| H7 92
V. M Ml
■7 HI 93

■3 I I ?H 72
92 Ml Ml 73
91 91 14 HI
99 W> 92 79

H. iifcmmT> ( b ji. μ π >ηητλ .

Η Μ Π Ε Ρ Μ Μ Ι,
HAKl HOBtHIllIM ΤΜΠ»
3

KA(IHTAJ H MA.
1

3

(n ra jO T p m S m e p in ).

CKJlMTb Μ3ΠΛΗΙΗ·.
KnnMMwA OUOffb N MTUMirV JKMftfc 1 3nw \em

nerporpaAV nowpcKoR nep., 2, κβ. 9 u 10. Te*. 227—42
1917 r.

K i l l ! A t ΚΑΡΠΟ}

fv(wryi την μχροοοιίρα «Η T<niHTtp««|Tj Λον |iu ; απτιλεί και πώς itpOtti
vri την ΜίτατιΐΙίτμφΜ'μΐ'. Στο /pyu m id ανάμεσα στ·» αλλα γράφει: «...Ο
κματικιμονοπώλια*ος καπιταλισμός είναι η πληρέστερη νλίχή προετοιμα­
σία τον ινχΗαλι<>μιη·. rivru τα j^ d A v d τον, είναι το σκαληπατάκι εκείνο
τη; ιστορικής κλιμιιχυς. ποι* ανάμεσα o‘ m id και το σκιτλοπατάχι που Wγετπι ΐΜοκιλιομόν· δε ν σπάρχονν άλλα ενδιάμεσα σκαλοπάτια·..*
Α,τιί το im iim uV · a n d φαίνεται d n ο Β.Ι. Λέκιν 0( « \ hh<oc ότι m o
ιμπεριαλιστικά στάδιο υπάρχουν φάσεις, όπως ο ΚΜΚ.1' Αλλά ανάμεσα
ιΐη φαιτη το»1ΚΜΚ και το σοσιαλισμό δεν ifUf.w φάιτη ανασυγκρότησης
το» χαπιταλίιηιοά Μετά την επανάσταση. όμως, βλέποντας όλες τις εξελίΕτις ποι* ακολούθησαν «ττο διεθνες επαναστατικό κίνημα ftc μαίνεται να
διατηρούσε την ίδια «νηληφη.
ΓΓ α ιιό ακριβώς, αμέσως μετά την επανάσταση or απόφαση too Σοβιέτ
της Πετρούπολης σημειώνεται: «Το Σοβιέτ είναι βέβαιο ότι το προλετα­
ριάτο των χι<\»ών της Δυτικής Ευρώπης θα μας βοηθήσει να φέρουμε το
έργο τοι· σοιπαλισμου ως την πλήρη νίκη-.10 Και στις 5/12/1919 σε έκθεσή
τοι> υπογράμμιζε: «θα μπορούμε να θεωρούμε τη νίχη οριστική, αν επι­
κρατήσει η επανάσταση τουλάχιστον or μερικές προηγμένες χώ ρ ες·.11
Αλλά όπως χαι να έχουν τα πράγματα, η κατοπινή πείρα έδειξε ότι από
τη φάση τιΗ· χραηχομσνοπωλιαχού καπιταλισμού, τη; κρατικής ρύθμισης
της ικχονομια; ιχνινομε στη φάση των ολοκληρώιτεων. δηλαδή της δια­
κρατικής ρύθμισης τη; οικονομίας. Km φυσικά ακόμα πιο πολύ ετήμερα οι
ολιίχληριικίΓίς, m i; οποίες οξύνονται στον υπέρτατο βαθμό οι αντιθέσεις
του καπιταλισμοί', «είναι η πληρέστερη υλική προετοιμασία του σοσιαλι­
σμού.»

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1 Β.Ι Λίνο ,ε.τυιτιΐ. τομ. 27. σε λ 514. εκδ. Σύγχρονη Εποχή.

2 ΝΙ,ωΓκν ΙλΉ* Ρ'ύικύΙ Econonn Capitalism. αελ. 230.
3 Vk'Iot Pcrlo: Superprofit and f m o , I'S Modem Capitalism o r λ. 351. εκδ.
fnlcrjntHHul PuNnherv
4. Γ Γολιος Σΐ'χρπνις kiljiu u k κι<κ. σελ ifr-97. εκδ. Σύγχρονη Εποχή.
5. Ο .π 4. οιλ 1>.
Τ' Ο uJ j Tiiq« iui‘: η ·ν Μ ΙΑ. σελ. 205. εκδ. Πολίτικη Φιλολογία {ιττα ρωσικά).
7. 0 τ. 5.σελ ΙΛ>.
8. Β.Ι .\ενο .Ίπιίττιΐ, τομ. 34, or λ 193, εκδ Σιγχρονη Εποχή.
9 Σ ι Μαγχλιβερας: Ο χφατιχά; τομέας ,τττρ Ε λίάόιΐ m u η χρ ϊαη, σε λ. 81, εκδ.
Σύγχρονη Εποχή
10 Ο π. 8, τομ. 35. σε λ. 5.
11, Ο π , τιϊμ. 39. σελ. 388.

Ένας νόμος που όλοι αρνούνται
και όμως ισχύει

Ολοι σχεδόν οι οικονομολόγοι παραδίχι n im ότι η ανάπτυξη μ ια; κι ο ι
τολιστική; οικονομίας ritr m o επίπεδο μιας χωράς. lirr mo ιπίπιΛο μοι;
ολοκλήρωσης, είτε παγκόσμια είναι άνιιτη. Υπάρχει για το θέμα αϊτό
πλούσια βιβλιογραφία. Πνδι ικτικά αναφίρουμι: Το βιβλίο του Ed Deni­
son1, του Σαμίρ Αμίν*. του KJaus Busch\ του Α 1 Buzucv4. του M j > Volk·λ *
και τα πρακτικά για την άνιση ανάπτυξη ιττην ΕΟΚ''.
Τ ο ζήτημα τη ; ά νισ η ; ανάπτυξης είχε επισημάνει και ο Λ ιος ο Κ. Μ αρς.
Στις θεω ρίες γ ια την υπερα ξία διαβάζουμε: « Δ ιν θιι ήταν καθόλου δινσ τη
μια καπιταλιστική παραγω γή αν θα έπρεπε ν ' αναπτυχθεί ταυτόχρονα και
σύμμετρα θ ' όλες τις σ φ αίρες»7. Q ; νόμο ϋμιιχ; τη; ανιοόμετρη; οικονομι­
κή; και π ολιτική; ανάπ τυξη; τον δαχτυπωοι· το 1*J15 ο Β I. A i m m o ά ρ ­
θρο του «Για το σύνθημα των Ενωμένων Π ολιτειών τη; Ε ι\*ύ *η ς·. Στο άρθρ ο του σ υ γκεκ ρ ιμ ένα γ ρ ά φ ει: «Η α ν ιο ό μ π ρ η οικονομική και πολιτική
ανάπτυξη riv a l α π ό λ υ το ; νό μ ο ; του κ α π ιτα λ ισ μ ο ύ -' Λ ργόττρα το 14|7
στο έρ γο του Ιμπερια λισ μό ς. νιάτα το στάδια ηη< καπιτακισμαύ. διαοαφην ίζ π : «Η α νισ ο μ ττρ ία και ο α λ μ α τικ ό ; χ α ρ α κ τή ρ α ; της α νά π τυξη ; των
διαφόρω ν επιχειρήσεω ν, των διαφόρω ν κλάδων της βιομηχανίας, των δ ια ­
φόρω ν χω ρ ώ ν είναι αναπ όφ ευκ τα cm; συνθήκες του καπιταλισμού». -Ο
καπιταλισ μό; δ τν θ α ήταν καπιταλισμός. γιατί και η α ν ισ ο μ π ρ ία της α ν ά ­
πτυξης και το βιοτικό επ ίπ εδ ο πείνα ς γ ια τι; μάζες είναι ουσιαιττικοί. αναπόφευκτοι όροι και προϋπ ο θέσ εις αυτού του τρόπου π α ρ α γ ω γ ή ;-.1'
Οι αναθεω ρητή; και οι αρνητές της μαρξιστικολεΥίνισπκή; θεω ρ ία ; π ά ­
ντοτε, αλλά ιδ ια ίτερ α την τελευταία δεκαετία αρναύνται την ύπαρξη και τη
δράση του νόμου τη ; α ν ιο ό μ ετρ η ; α νάπ τυξη;. Χ αρακτηριστικό α π ό την
άποφ η αυτή είνα ι το βιβλίο το υ Γιάννη Τόλιου που εκδόθηκε α π ό τη Σύγχρονη Ε ποχή το 144110. Τ ο βιβλίο αι*τό δεν αναφ έρει λέξη για ανιοόμετρη
ανάπτυξη π α ρ ά το γεγ ο νό ς ότι προϋπήρχαν και αστικά βιβλία, που μιλού­
σαν γ ια άνιση ανάπτυξη.

ΤεΡιπαία, βέβαια, για δικού; του; λόγους και αστοί πολιτικοί παράγο­
ντες και δημοσιογραφικά όργανα αναφέρονται mo νόμο αυτό. Έτσι, τον
Ιούνιο του 1993, ο πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής της ΕΟΚ Ζ«κ
Ντελόρ αναφέρθηκε στη δράση αυτού του νόμου στη σύνοδο κορυφής.

κ ο ιτ λ ι

> »

(A rm o r

V«’Kii»fv"i <n ;ητηοτι από tin s ηγέτες των χωρων της Ευρωπαϊκή;
F>««^ A \n/c n o < «Υτιμεηωτκβεί ο πντιτγωνιιΐμός από την Ιαπωνία
ΐιΐι tv: awic χώρε; τη: Ατω Ανατολής. Η εφημερίδα Βηυιι (ΐνιιφrράμιγη
iV Λίμα η τ η ιι *Ατο τότε .tm· .τικυτοδι«τνπώΙ*ηχε ui-to; ο νόμος. πον
ι.τΛίυ.ι.ωηκι vuw|nrt\xxa «πο δ ιν παγκΟιηιιοι·; πολέμου; χαι από δεwvV; ΟΑΛ..Α Λ τχβϊεων. ΧέραοαΥ κοντά 80 χρόνια xnt ο .τροε δρο; τη;
Ειχνιτιιιχη: Επιτροπής. ο οοααλιοτή; Ζαχ Ντελώρ. nm υχε νβύμισι υιούς
T t t r ; της Κοινότητας .vpoo8 u\<Covniς αυτή τη φορά την «πιιλή ως προιρχιχ·ε<η tcto πρ Ατω Ανεπολή η μάλλον ατό την περιοχή, sol’ ΟΙ οιχανομολυηχ κιΐι ιχ κοινωνιολόγοι πριχιδιοράουν ως "Pacific Basin"-.'1

Πίνακας 1: Ακοθάρκπο εγχώρια προϊόν κατά κκφαλή « τιμές ΗΠΑ

1970

1*3»
ΓΑΛΛΙΑ
ΓΕΡΜΑΝΙΑ
ΙΤΑΛΙΑ
LMIUMA
Μ ΒΡΕΤΑΝΙΑ
HIU

yn

310
351
454
η

ΓΥΝΤΙΤΗΣ
η ντ m e
Γ^ΝΤΓΓΗΪ
ΠΟΛ1101
ΠΟΛΙΚΗ
ίΚΗΙΚΗ
Ι«50 ΙΠ0Ί450 14»
I4SO-6*
1ΡΎ» ΠΟΟ-Λ»
1Λ»
ιο«ι
6.4«
LM
Μ
C
13-4
11136
6.10
535
172
15?
%7Ι
1065
1.63
Ml
m
30.07
11743
565
351
100
33
**;
W4
4611
4.73
114
115
14603
>4
4.61
4J0
105
3211

Ο η " ΓΤιτακχ 14 τον Μ λ κ ν
C jp & B t 0»ι «Λχντωπί του Angus M addson κα
"ΐ.ο»ος 2 2 (οτλ Μι ο χ ιτκττχνίος ττχ E s o s u t (Μδοοη 29)

Ατό τον ,τινοχα 1.τον απεικονίζει το κατά χεφαλή Ακαθάριστο Εγχώ­
ριο Προιον (ΛΕΠΙ -.τον civui ένα; α.τό τον; δείχτες με τον; οποίους μί­
τραιαι η παραγωγικότητα τη; τργασίας- των διαφόρων χωρών ατό το
1820μέχρι το 1988γιηται φανερό ότι ατό ίο 1820μέχρι το 1870 αναπτυοοοταν μί υψηλότερο ρνθμό η Μ. Βρετανία, ατό το 1870 μέχρι τα 1950 οι
ΗΠΛκαι ατό το 1950μέχρι το 1988η Ιατωνία. Ατό άλλη οχόπιά, μπορονμτ να ,τονμί ότι το 1820ήταν πρώτη ατό άτονη κατά κεφαλή ΑΕΠ η Μ.
Βρπανία δεύτερη η Γαλλία τρίτη οι ΗΠΑ και τέταρτη η Γερμανία. Το
1870τρωτή η Μ. Βρετανία. δεύτερη οι ΗΠΑ τρίτη η Γαλλία και τέταρτη η
Γτρμανία To 19J0πρώτη οι ΗΠΑ δεύτερη η Μ. Βρετανία, τρίτη η Γαλλία
χαι τέταρτη η ΟΛ Γερμανία; Το 1988 πάλι πρώτη οι ΗΠΑ δεύτερη η
Ιαπωνία τρίτηηΟΔΓrρμανια; και τέταρτη η Γαλλία
Ατό τον πίνακα 2προκύπτει όη η βιομηχανική παραγωγή από το 1870
μέχρι το 1985 οιην Ιαπωνία κινήθηκε μτ τον πιο γρήγορο ρυθμό και ιπο
ΗνωμένοΒασίλειο μι τονπιο αργό.

1)1

nmn*tM mow m nicn ran «rarunw m m

Πίνακας 1 Ανόητυξη της βιομηχανικό; ιαραγκγής 1870-1985. taw
ηγντικών κακιαλκτηκών χαράν
Xwgo
k n u iv u i

Ι

127

Λ··Α·ηι·
aK dxu^p;
53 4
4.ΊΠ

33
17

«1
2 47

»

1X I

Φ ι\4 ς
ιη α π ιικ η ς
444

ΗΠΛ
O X Γ ιμ ια ν ιιι;

Γαλλία
Η π ϋ μ ίν η Β α α ίλη ο

π >κ*·

Γ *ηη V PvrtO. &τντρτύΜ κιχ) Crovt M M m ϋ S CvOΚώκπι. κ λ 449

Αν πάρουμε υπόψη τη βιομηχανική παραγωγή των π/γτ» μιγιιλπιρω ν
καπιταλιστικών χωρών από το 1870 μέχρι ο 1985 σχηματίζουμε διάγραμμα
τη; σελίδας 132.
Ami το διάγραμμα αϊτό (ραίνεται ότι οι ΗΠΑ α χό δεύτερη χώρα το 1870
πέρασε πρώτη, η Ιαπωνία από τέταρτη πέραιη δενττ ρη χλπ
Σχετικός τίναι και ο πίνακας 3, που δειχντι τους ρυθμού; ανάπτυξη; του
κατά κεφαλήν ΑΕΠ στ επιλεγμένες χρονικές περιόδους. Από τα παραπό-

Πίνακας 3: Αύξηση ΑΕΠ (ο* οιαθτρές τηιές) ανά κάτοικο 1830-1979
Χώρα
Αυστραλία
Αυστρία
Βέλγιο
Καναδά;
Δανία
Φιλανδία
Γαλλία
Γερμανία
Ιταλία
Ιαπωνία
Ολλανδία
Νορβηγία
Σουηδία
Ελβετία
Μ. Βρπανία
ΗΠΑ

1*20-70 18701913 I913-SO 195073 I97V79 1*201979
ΔΥΣ
Λ7
1.9
ΔΥΣ
0.9
ΔΥΣ
1.0
1.1
ΔΥΣ
00
15
1.0
06
1.7
15
Μ

0.6
15
1.0
2.0
1.6
1.7
15
1.6
08
15
0.9
15
21
13
1.0
2.0

07
02
0.7
1J
15
1.7
1.0
07
07
05
1.1
2.1
22
15

25
30
3.6
3.0
3.3
42
4.1
50
48
8.4
35
3.1
3.1
3.1

15
31
2.1
Σι
18
2.0
2.6
2.6
2.0
3.0
1.7
39
15
02
13
19

ΔΥΣ
15
1.7
ΔΥΣ
16
ΔΥΣ
16
18
ΔΥΣ
18
15
1.8
18
16
1.4
18

Αριβμηηκός

Μ<«»ς___________ Μ_______ 1.4

12

3.8

2.0

ftfyi): Angu* Uadcteon Pluses Captats/Owatopmvnt. Μνικος 13

1.6

IU

Δογρ<Μ"

K tV IA I HMWIOI

"K βιομηχανικής Παραγωγής

οπό ίο 1870-1983 ίων 4 μνγαλυκρων κοηιταλιοτικύν χωρών
Ιοπωνιπηπαραγωγή to 1870· 10

νωrival γογτριΐ cmη χώρα .τον ηγπ'ιαι or μια χρονική ,ττρίο&ο όίντι Π)
ιπαταλη ιπην πομΛη or άλλη χώρα, ίηλαδή ατό .τεριοόο στ .ττρίοόο γί­
νονται avaxatcnaifi; στην οικονομική δΟναμη των όαύρορων καπιταλιστι­
κώνχωρών.

f unrukH mem ihahioh row i m r w i x w x

Ml

l-.vAf ixtixii; γι» τιι ΛΐΎΐιμιιίμη try; i«*ifnnu/i; tun Auu^·.*
vui

II π ίν α κ α ; 4 Α π ό tiiv Xtvinui α π ό χ ^ κ η η τ ίιι rtti tu

u

,τ,.η γ η ιΐΜ η

M B pi titv tii in n ιιχ ο ΙΙιμ ιι ιιχιιΙΙ ntr/v»· u y O j m * · ιιτκί ανμί/.ν·><·μ«νιι

Alii to IKW μ ίχ ιχ t o 1171 ,^*ιηγ<ιι·ντιιι m IHIA χ/ιι α π ό *> |V Ti μ //Α« to
I^TK Λμοηγι u n i η Ο Λ Γ τρ μ ιιν κ ις
Πίνοκος 4: AnoBcpo oxoftop οόγιου κίψαλοίου Ιχβρίς χτίριο)
ονά οποσχολουμένο 1820-1978
(oc δολάρια ΗΠΑ αγοραστικής δύναμης 1970)
*
11211

\*V*

In U m

l« * J

mi

A V I
A V I

M

l»22

H p u n til

llll N

lft j? l

2t*to>

19

10 UA

J lftfti

:«*■#

l l l l

2UH

9 IV J

ft |9|

AVI
AVI

kci«ΛΊιΐ

AVI

Πηγή■
Angus Mj M

uvv

551

A V I

AVI
A V I

J.W
ΑΪ1
ΛΥΙ
MM
MM

i«i

If*»

If II

ft ill
’AM

AVI
AYS
AYS
Ιι· A

IWI

713

(DM
6IU

2 » 1

1 17 1

•w

«2u*
11 4 f t '

19147

2ft 1 9

lljr r

Iftftl)

2 u i*

14 171

> 1 HI9

17 7 1 ·

20t i l

% »7 4 9

92 n i l

fY u tn ol C tpU tsl 0τ.·*χ>ητ*1 π . ο ο ς 3 5

Την πνισομπρίπ «νόμισα στις χώρις χαι τις Χφοχί; τη; ΕΟΚ xupuόίχηαι χοι η ίδια η ΕΟΚ. Ατό τον πίναχα 5 «ροχγπτιι άτι ο βαΗμος «νισομττρίας «νόμισα στις aoervfotrpr; πιριηιρπι; από 26.1 τι» 1980.
ίητασι στο 275 το 1988. δηλαδή δονάμωστ μ/οιι στην «κταττία.
Πίνακος 5: Ανιοάτηττς στο ΑΕΠ σνά κάτοικο μκτοξύ
τβν ncpifcpaftv της Κοινότητας (1980-1988), (EUR 12*100)
IW

Itll

Ifi2

l%9

l«W

l%9

I9*ft

I f· '

NB

47

4ft

4ft

49

19

45

45

49

49

141

146

147

I4t

I4t

150

151

151

151

Vbn<4\i<29
onftrvimi\*Tv

57

57

5ft

5ft

«

5ft

59

5ft

5ft

Mini* Αρης 25
vr/iyuftt« *

IJA

13*

136

136

137

lift

131

137

137

26.1

2* i

26J

27

112

27-3

27.»

Γ.»

2\3

Μ ΐινς^χ·; U)
ntl\wv

mtv

Mini»; iv < 10
nr .I^Kff^u iV

AmVTflO

Πηγή. ΕΟΚ. Τέταρτη περκ&τή έκθεση γιο njv «onwwKxwovqeo) κατοστοαι *α την
ανάπτυξη τνν περίφερα ν* της κανάτητας. αελ 87

K O IlA J ΚΑΡΠΟΙ

1 0 9

rui t>>Οι (ui in ti ο καθηγητής Niut. Μαοαβέγιας αημιιώνπ: «θα ηι^·
l»rvr χανπς on μ»τα α.νό τριις δτχαττίτς οικονομικής ολοκλήρωσης (1‘ijfi·
I"WoI »x 4iMi)ifi; τη; ιιγι^άς (hi ιίχαν οδηγήοη or μια σχιτιχή τοί'λιιχιιπον σύγκλιση ιων τ.τατίδων ιι«ίτη·ξης μεταξύ των χωρών χιιι των «ι\κτοπών. τονλιιχιιπον ιπην .Ίτρύττωση των csi πρώτων ι\ιΐ"πχών κρατών
της ΕΟΚ Ομως η «ποιτταιΐη μτταξύ της πιο ανιτ.ττνγμένης nrpaf ίρπας
τ.η· Ort'nnjcn της Ολλανδίας και τι; λιγόττρο ανα.ττν'γμίνης Λτριηέρπας
τη; CaUmhitj της Ιταλίας τιναι 4J: 1. όσον αηορα το ΛΕΙΙ'αΤομο μττρημί.
*ν>μι νόμισμα αχ.'δΐ'ναμης αγοραστικής δύναμης·.1- Την αντοομπρία στην
Ει\χαταιχη Ένωση παραδέχεται χαι ο πρωβουλίιτής too ΣΥΝ Αλίκος
Αλαβανο;.1-'
<1

Η ΕΟΚ Αίνπ χαι τον πίνακα 0. ποι· δίν rival πρόσφορος για ίλτγχο της
iTvuvvitCu,i· Κτ από γιατί βασικά μεταβιβάζονται εισοδήματα από τη
μια χωρά στην άλλη Κιπα Λτίπαιι μόνο αν αναμορφωθούν τα στοιχεία,
άχιτ ui|\\xi τη μεταβίβαση χάρων, μπορούμε να απαντήσουμε αν υπάρχει
η Οχι ΟνγΧΑΙνΤη.
Πίνακας 6; ΑΕΠ σνό κάτοικο 1 στα κράτη μέλη (1980-1990)
(o«MAA.EUR 12= 100)
ΙΌ Ι·*ν» |4*7 |4M i-m* 1*0 |9V|
Ι«ϋ U*l i«C 1^»
(UK
1 ^ *4

MO

lu-f

•1L\·

IK I

·\4
11L*
Κ.»
IO
115*

*-J
-UU
•5»·
κυ
HU

_

III*

kH *

_

> o

'ν·*—
·
, ___ _
. . .

J

-

M U

•JO

--

V
M L!

Μ.
«- <

CJT)

r .i·

-x_____ C.~M

** “

ijc· •XL* M . I Ml.l 1.0» MU 1014 w*
1115 110 I I U IIVU ILV» I.HJl IM.0 MTV
III.· 11.0 114.4 114.4 114.4 I L U IIU I I . U 11X4
5·.A saj MJ V 5U 54.» 54.4 54.0 5.X0
U 1 1 74J> 74Jt 75.7 •O
-- * »
X? I1JLJ MC ΙΛ.7 I 0 U ΙϋΚ.»
IU< ILX1 I I I * «►
« J *4* «Α· •11 414 MJ M* mvO *v
MU Ml· MU MU MO IA44 104.» 105J 1051
til» 1149 I X » U 5 J ir.4 1210 I2l7
no
h ri
lx *
M4 M C M U I0LXI
K *V
ΓΛ.»
s
I5J u · 4* * 5 1 1 514 5.X* 5.X* 545 55.4
ttU M L · MX* KMl M U M L ’ 104* MX?

MU

UL9

1

1 1

1111

«“ J

K 3J

■CJT

x U

ta j

r j

tv

50

V .l

Mx4

SO. *

k *

M U

IV
a jfc y

IV

v c —·

: <jna·.—=c ;

WJ

55* 55.7 5-0)

125.4 M14
IV

*V«

MX 4

5U

IJLX4 11X4

Ii7 1*4 1*1
c r a r a r j « -s

1C»
111
«11»
44
s)

115
72

IJI

I0«
»»

I tnlfU AM INOth ΙΝΛΜΙΟΗ ΙΩΝ I tm ru kO H Λ Λ .Χ

IV

t'Vn ιιλλυ ιίημαντιχιί μίγιΙΚ ι; γι/ι «η μ /1;>|,Π| τη;

t m il n

όγχιις li'iv ι £κγιιιγων. Ο K. Μι(^»ς ίχιι y^iyll mi in ιμ.τΐηιτι*μ/ι Ι/ι ι (, . η.
ίΜ'νιιμη .Ini' ςιιχνιι χάτιυ mil τιι γλωιΜιχιι xni in i Oviwj ιμ χι/χ ιι Λ,τό u n
JIIYUXII 7 Auuiinr Π|Χ1*1'.ΤΙΪ i m i 11.10 ιι.τιη,η (ριΌμ " ’ πν;η· ιη; τυν r

ήταν -Ί|Κυπ) iLi11 in IK’D-71) η M Ik"tnvia. in IX70-I1I3 ητ«ν η ΙιιΤι.Λκι,
u> 1113-50 1 Κ αναδάς xin u> 1150-71 η I ilkm in

Πίνακας 7: Όγκος κξαγωγών 1820-1979
M iao ττήσιο ποσοστά ανάπτυξης
Xa\XI

11S20-70

1*70-1913

ΔΥ1
1,9
4,0
■U
3.4
ΔΥΣ
2.*
4,9
4,7

4.1
3.3
is
4.1
■»·>

KimhVi;
Anna
Γαλλία
Γ(θμ«νΰ>
Ιιαλία
IlLluAIll
OJAmimi
M. B^rruv&i
ΗΠΛ
Π jyr|

1*13-30 1950-73 1*73-7*
3.1
14
1.1
•1*
0.6
10
1.S
0.0
1 -»

85
3J
is
4.9

7.0
6.9
si
114
11.7
15.4
103
3.*

ls2H-l*7*

31
4.4
6.1
4,7
7.1
ΤΑ
3.4
4.7

ΛΥ1
32
3,7
3ΛΙ
3.7
ΔΥΣ
3.7

4.9

4.4

Anjus MjOcKson. P r u ie s o f C j p t j i s l D t.t/c p r v r .i. π,οος 3 7.

Πίνακας 8 ; Κατανομή του τξαγωγικού cpnopiou των μίγαλύτιρον
αναπτυγμένων χωρών 1937-1987 ( \ του συνόλου)
Xucu
M. Bommu
ΗΠΑ
Γαλλία
Γιοματάι
Αλλτς Δι*πχίζ ϊώοί;
ΚανοΔά;
ΓφΙυΛία
Σύνολο

1937

1953

ι«*α

1*73

1979

t<&7

20
23
7
10
20
β
6

20
32
10
0
20
9
3

14
28
9
15
21
7
5

9
20
II
1*
23
7
11

110
20
11
Μ
24
6
II

9
17
10
20
23
7
15

100

100

100

ICO

ICO

100

Πηγη; A. G. Kennood 3"β Α.Η. loujnwd.

ISX-I9X. <XX 289

V* Grown cr m n w x n * Ecctok,

ΚΩΠΑ2 ΚΑΠΠΟΧ

US

Ανάλογα σϊοκχίία δίνει α Πίνακας 8. Α πό τον πίνακα αυτό προκύπτει
ότι ενώ το 1937 οι ΗΠΑ όλεγχαν τι» 23 C7 του π αγκόσ μ ιου εξω τερικού
εμπορίου και η Ιαπωνία μόλις το 6(7, το 1987 τα αντίστοιχα νούμερα ήταν
J7<7 και 15(7.
Τέλος σημαντικό στοιχείο στην εποχή του ιμπεριαλισμού είναι η εξαγω ­
γή' κεφαλαίου. Κι α ϊτό γιατί η εξαγωγή κεφαλαίου προϋποθέτει ανάπτυξη
της τεχνολογία; και υπεραυσσώρευση κεφαλαίου. Α πό τοη πίνακα 9 προ­
κύπτει ότι ενώ το I960 οι ΗΠΑ έκαναν εξαγω γή το 65.1C7 του συνόλου
των ξένων επενδύσεων και η Ιαπω νία το 0,5*7, το 1985 τα αντίστοιχα νού­
μερα ήιαν 40.8(7 και ]0,4*7. Τα στοιχεία μετά το 1985 δείχνουν ότι δυνά­
μωσε παραπέρα η ανισομετρία από την ά π ο ν η της εξαγω γής κεφ αλαίου.
Πίνακας 9: Ι ε ν ε ς άμ εσ ες επενδύσ εις
Από τα τρία κέντρα του ιμπεριαλισμού
ΗΠΛ
ΔΕ.ΔΟΛ

Δ Γ1ΤΩΠΗ
ΔΕΔΟΛ

1«ά)

100

03

05

58,0

41.0

103

5.0

207,0

100

224.1

42.7

46,4

8,8

525.0

100

3323

435

79,6

10,4

765,0

100

31.9

65.1

1973

1013

48.9

843

1981

2273

433

|9 λ5

3122

4/3.8

ΠτιΥή

5?

C7

«7

ΣΥΝΟΛΟ
ΚΑΙ ΑΥΛΕΣ ΧΩΡΕΣ

(ΑΠΟΝΙΑ
Δ Ε ΔΟ.Υ.

213

37.1

j t Γ ν erd cfCie C*r~t-ry, σελ. t69. ε«δ. Progress Publishers, Μόσχα.

Ετσι είναι φανερό ότι η ανισόμετρη οικονομική ανάπτυξη αποτελεί νό­
μο του καπιταλισμού.
Το ερώτημα είναι: πώς εξηγείται αττή η ανιση ανάπτυξη. Οι μαρξιστές
απαντούν οτι οφείλεται στις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγή; και στην
αναρχία τη; παραγωγή?· δηλαδή στην ίδια τη φύση του καπιταλιστικού συστήματος. Λιτό το παραδέχονται και αστοί επιστήμονες. Ο Dudley Seers
γράφει: *Οι τάσεις ανισότητας που είναι εγγενείς στη λειτουργία τη;
αγοράς».14
Πέρα απ’ α π ό ένας σημαντικός παράγοντας είναι η άνιση κεφαλαιακή
συσσώρευση. δηλαδή το άνιοο ποσοστό κέρδους. Και το ποσοστό κέρδους
είναι βασικά άνιοο. πρώτα-πρώτα yum ο βαθμός εκμετάλλευση; της εργα­
τικής τάξης είναι άνισος. αφού εξαρτάται κύρια από το επίπεδο ανάπτυ­
ξη; του εργατικοί-' κινήματος Δεύτερον, από την οργανική σύνθεση του
κεφαλαίου, που εξαρτάται από το επίπεδο ανάπτυξης των παραγωγικών
δυνάμεων. Τώ.ος. η ανισόμετρη ανάπτυξη οφείλεται στη ραγδαία ανάπτν-

(yPOrtAlKH tH O lH iNAHltOH ΙΩΝ lY tX yujK O N ΛΑΟΝ

13V

sH ΤΤ|> ι πιιττημη; και τη., τεχνολογίας. Οι v tiH fr^ v i' χώρες στο δρόμο
Tf]> ΧίΐΛΐΐώιίίικτ)^ ανάπτυξης, mu' καταφέρνουν να ‘/χίΓιίλμικιοκλΎ ανα­
πτυγμένη τεχνολογία και προχωρημένες μεθόδου; παραγωγή; προλαβαί­
νουν τις π αλι ( ; καπιττιλιστιχές χωρι ; και ορισμένι ς τι; Sfm(ivui7 χκΟλ ^.
Είναι χαρακτηριστικό π.χ. ότι η Ιαπωνία παρουσιάζει τέοοτρε; φορές πτ*
ρισσότερες ευρεσιτεχνίες σε σχέση με τις ΗΠΛ. Τέλος η ανάπτυξη της
επιστήμης και τη; τεχνολογία; και η εισαγωγή τους στην παραγωγή απο­
τελούν ίνα μοχλό πίεση; των μεροκάματων προς τα ν.ιπω ή καλύτερα ένα
μοχλό επιβράδυνσης τη; ττνξησης των μισθών και ίων ημερομισθίων.
Η ανισόμετρη ανάπτυξη σημαίνει αλλαγή του συσχετισμού δυνάμεων
ανάμεσα στις καπιταλιστικές χώρες. Η τόύατγή αυτή σημαίνει ότι οι ζώνις
επιρροή; και εξαγωγή; κεφαλαίου, καθώς και οι αγορές, που κατέχει κά­
θε χώρα, δεν ανταποκρίνονται στο νέο συσχετισμό. Kind συνέπεια, πρέπει να γίνει νέα διανομή. Και η διανομή μπορεί να γίνει μόνο με βάση τη
δύναμη τη; κάθε χώρας. Ο Β.Ι. Λένιν έγραφε ότι -σας συνθήκες του καπι­
ταλισμού δεν είναι νοητή άλλη βάση για το μοίρασμα των σφαιρών επιρ­
ροή;, συμφερόντων, αποικιών κ.ά., εκτό; από τη βάση που υπολογίζει τη
δύναμη ίων χωρών, που συμμετέχουν στο μοίρασμα, τη γενική οικονομική,
τη χρηματιστική, τη στρατιωτική κλπ. δύναμη».15
Φυσικά οι κατέχοντες περισσότερα απ' όσα αντιστοιχούν στο νέο συ­
σχετισμό δυνάμεων δεν τα εγκαταλείπουν αμαχητί. Γι’ α π ό ακριβώ;. εκ­
δηλώνονται αντιπαραθέσεις, συγκρούσεις και τοπικοί ή γενικοί πόλεμοι.
Πέρα απ’ αυτό και η πολιτική ανάπτυξη είναι ανισόμετρη και κατά συ­
νέπεια και το επαναστατικό κίνημα. Ο Β.Ι. Λε'νιν υπογράμμιζε στην εποχή
του: «Η προλεταριακή επανάσταση αναπτύσσεται ανιοόμετρα στις διάφο­
ρες χώρες, επειδή οι συνθήκες της πολιτικής ζωής διαφέρουν από χώρα σε
χώρα, και στη μια χώρα το προλεταριάτο είναι πολύ αδύνατο, ενώ στην
άλλη είναι πιο ισχυρό. Αν σε μια χώρα η επάνω επάνω ομάδα του προλε­
ταριάτου είναι αδύνατη, σε άλλες χώρες συμβαίνει να κατορθώνει η αστι­
κή τάξη για ένα διάστημα να διασπάσει τους εργάτες, όπως έγινε στην
Αγγλία και τη Γαλλία - να γιατί η προλεταριακή επανάσταση αναπτύσσε­
ται ανιοόμετρα, και να γιεπί η αστική τάξη είδε ότι ο πιο ισχυρό; εχθρό;
της είναι το επαναστατικό προλεταριάτο. Η αστική τάξη συσπειρώνεται
για να ματαιώσει τη χρεοκοπία του παγκόσμιου ιμπεριαλισμού».16
Οι συνθήκες τάπες δίνουν τη δυνατότητα να νικήσει η επανάσταση σε
μια χώρα, στον αδτ'τνατο κρίκο, όπως έλεγε ο Β.Ι. Λενιν, παρμένη χωριστά
Φυσικά οι εξελίξεις στις σοσιαλιστικές χώρες πρέπει να μα; έχουν πείσει
ότι για να οικοδομηθεί ο σοσιαλισμό; και ο κομμουνισμός χρειάζεται αυ­
ξημένο συσχετισμό δυνάμεων για την επαναστατική τάξη, το προλεταριάτο.

ΚΩ ΖΤΑ1 K tJ in o i

1*0

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
I. EJuj/J Dctuson: Hto Cnmih Rotes Differ?, rxi. The Brookings Institution.
r.i^'A|u .-fni« .mj.TTri . rxA Καστανιώη}.
. KJj-'b
Ηχριοη ruv Eiyueuioujv Κοινοτήτων, εκό Ερχπώ.
4 A! fUsK-v: Economic Inesfuitaies of Rations, txb. Progress Publishers, Μόσχμ.
f. Mj>Volkov £r.vtomes of Rich and Poor Countries, rx6. Progress Publishers
Μοοχα.
.Κ<αηΑγο\\ί mu ds-,σ ιηιίτπ ς^, εκδ. Παπαζήση
7. K. Μαρς:
yui την r.rrpαξία, Mfpo; Δεντερα, or), 620, εκδ. Σύγχρονη
Esopi
P I. Arvtv: Απαντα, top- 26. aci. 362, txj. Σύγχρονη Εποχή,
9. B.I Afviv. Απαντα. τομ. 27, οι λ. 365. εκδ Σύγχρονη Εποχή.
. Γ. ΤόΕχ. Στχχρονο; η&Μαλιομός. εκδ. Σύγχρονη Εποχή.
ιι i > j ; i .r - ^ 3
12 Ναι. Μαραβεγια;:Εΐφχζαίχή ΟΧοχΧή^οση. σελ. 1S3. εκδ. θεμελιο.
13 Airso; Α>χφα\ο$: Σηοαύστις για την Αριστερά στην Ενρώπη, σελ. 96, εκδ.
Ιιτχρΰ^η Εποχή.
14. Ktiem; Balrot'i-DuJJcs Seers: Γπιχή Αγορά χαι Άνιση Λΐ'ά.ττνςη, σελ. 9, εκδ.
Παπα2ήση,
15. B.I. ,Vfv;v: Απαντα πομ. 27. οελ 424, εκδ. Σύγχρονη Εποχή16. Β.Ι. Λίνπν; Απαντα, ιόμ. 37, σελ ] 17, εκδ. Σιγχρσνη Εποχή.
2

1

7

7

3

6

5

13

7

Ο Μ ύ θ ο ς «του υπεριμπεριαλισμού»

Ο Κ. Κάοιτσν.ι το 1914 έγραφε: «Από καθαρά οικονομική σκοπιά λοιπόν δεν αποκλείεται ο καπιταλισμό; να περάσει σε μια καινούργια φάση,
όπου η πολιτική των χαρτί), θα επεκταθεί στην εξωτερική πολιτική, τη {«(ί­
ση τον υπεριμπεριαλισμού... οι κίνδυνοι τον οποίον βρίσκονται σε άλλη
κατεύθυνση και όχι στον; ανταγωνισμούς των εξοπλισμών και την απειλή
τη; παγκόσμια; ειρήνη;».1
Έ να χρόνο αργότερα συμπλήρωνε: «... Οι προσπάθειες για αφοπλισμό,
η γρήγορη υποχώρηση τη; εξαγωγή; κεφαλαίου από Π| Γερμανία και τη
Γαλλία τα τελευταία χρόνια, και τέλος η αυξανόμενη διεΟνή; σύμφυση των
διαφόρων τμημάτων τον χρηματιστικού κεφαλαίου με οδή·/ησαν να ιξετάοο) κατά πόσο είναι δυνατό, να αντικατασταθεί η σημερινή ιμπεριαλιστική
πολιτική από μια via, την νπεριμπερια).ιιπι*κή, που στη θέση τον αγώνα
ανάμεσα στα εθνικά χρηματιατικά κεφάλαια θα υιοθετήσει την από κοι­
νού εκμετάλλευση του κόσμου, από το ενωμένο διεθνές χρηματιατικά
κεφάλαιο»3.
Κι αυτά τα ε'λεγε ο Κ. Κάουτσκι ενώ το 1909, σε ολόκληρο βιβλίο με τίτ­
λο Ο όρόμος χ(?ος την τξουοία, απέδειχνε ότι πέρασε η εποχή του «ειρηνι­
κά'» καπιταλισμού, ότι έρχεται η εποχή των πολέμων και των επαναστά­
σεων,
Ο Β.Ι. Λένιν απάντησε με σκληρή γ).ώοσα: «Ορισμένοι αστοί οιγγραφεί; (με τον; οποίους ενώθηκε τώρα ο Κ. Κάοντσ/ι) έκφραζαν τη γνώμη
ότι τα διεθνή καρτέλ, σαν μια από τις πιο ανάγλυφες εκδηλώσει; διεθνο­
ποίηση; του κεφαλαίου, δίνουν τη δυνατότητα να ελπίζουμε ότι στις συν­
θήκες του καπιταλισμού μπορεί vu επικρατήσει ειρήνη ανάμεσα στυυ; /χι­
ού;. Η γνώμη αυτή θεωρητικά είναι τελείως ανόητη και πρακτικά είναι σο­
φιστεία, και μέθοδο; ποταπή; υπεράσπισης του χειρότερου οπορτου­
νισμού».3
Ο Β.Ι. Λένιν εξηγεί παραπέρα: «Η μορφή nj; πά).η; (ανάμεσα στις ενώiwις των καπιταλοπών) μπορεί να αλλάζει και αλλάζει συνέχω;. σε εξάρ­
τηση από διάφορας σχετικά μερικότερες και προσωρινές αιτίες, η ουσία
όμως τη; πά).ης, το ταξικό τη; περιεχόμενο δεν μπορεί ν’ αλλάξει καθό-

u?

ΚΛΙΤΑΙ KJUmoj

Ln·. ooo Λτ wMpjpx’v «fin ;. Είναι ευνόητο 0ti είναι προς το ιηηΐφέρον
l l τη; γερμανική; u m iX T); τάξη; να σκεπάζει (Ο K. Κάοντσχι) το περιε­
χόμενο τη; σύγχρονη; οικονομική; πάλη; (το μοίρασμα του κόσμον) χαι
νιΐ υπογραμμίζει ποτέ τη μια και πόττ την άλλη μορφή αυτής τη; πάλη;·4.
Τίλικ ο Β.Ι Λένιν ξεκαθαρίζει: «Οι καπιταλιστές μοιράζουν τον κόσμο
Οχι απο ΜΗΐτα ιδιαίτερη κακία τοι·;. αλλά γιατί Ο |ϊαΟ|ΐό; σντχέντραχιη;
που επιτειγθηχε. τοι·; ανιεγχαζει να πάρουν αυτό το δρόμο γιιι να (\γά·
ζθ\·ν κέρδος. Συγκεκριμένα τον μοιράζουν “ανάλογα μτ τα κεφάλαιά
του;", ‘αναλογεί μτ τη δύναμή τοι·;·* - άλλος τρόπος μικράσματος δεν μπο­
ρεί να υπάρχει μέσα στο οιχττημο τη; ειιπορενματική; παραγωγή; χαι τον
καπιταλισμού. Η δύναμη όμως αλλάζει ανάλογα μτ την οικονομική χαι πο·
λιτιχη ανάπτυξη.. Οταν νποχαθιστα χαντί; το ζητημα τον περιεχομένου
τη; πάλη; xiu των συναλλαγών ανειμεοα m i; m o o n ; των καπιταλιστών μτ
το ζητημα τη; μορφής της πιιλη; χαι των συναλλαγών (ιτήμτρα τιρηνιχής.
αύριο οχι τιρηνιχής) ιτημαινη άτι ξεπέφτει mo ρόλο τον σοφιστή».-'
Αξίζει να σημειωθεί οτι τα χπμτνα τον Κ_ Κάοντσχι για τον ιμπεριαλι­
σμό είχαν ετοιμαστεί πριν την έναρξη τον Λ Παγκόσμιον Πολέμου και
μτ ορισμένε; αλλαγέ; δημοσιεύτηκαν μττά την έναρξη τον πολέμου.
Μάλιστα το 1*ί15. ο Κ. Κάοντσχι. σημείωνε ότι «το να αποφανθεί χαντί;
ότι μπορεί χαι να υπάρξει στην πράξη (η νέα φάση τον νπεριμπεριαλισμον) «ντο τίντα δύσκολο. γιατί λείπουν ακόμα οι προϋποθέσει; για κάτι
τέτοιο*.4

Αν άην>υμ( νπόφη ακιηιη άτι από το ]*ί 14 μέχρι οημτρα έχουν γίνε» δύο
παγκόσμιοι πόλεμοι μ εκατομμύρια νεκρού; και δεκάδες περιφερειακοί
πόλεμοι. καταλαβαίνουμε ότι δεν υπάρχουν περιθώρια αμφισβήτηση; τη;
τοποθέτηση; τον Β.Ι Λένιν.
Ττλτνταία ιηι·ι< μετά την ανι» πανάσταση οτι; σοσιαλιιτηκέ; χώρε;, οριιίμενο» αρνητέ; του μαρξισμού και κύρια οπαδοί του Βέλγου οικονομολό­
γου Ernest M-inJel θέτουν δειλά δειλά το θέμα τον υπεριμπεριαλισμσν,
λέγαντα; ότι ο καπιταλισμό; έχτι τιλλάξει κ«α πετι*χαίνει τις αναγκαίε;
ιοορροπίι; ανάμεσα mi; μεγάλε; δυνάμει;. ώστε ν’ απολείπονται οι πόλεμιχ.
Ερευνώντας το ζητημα. βρήκαμε ότι ο Ε. Μαντελ <na βασικά έργα του
•Μαρξιστική πραγμαΓίέα τη; Οιχοΐοίΐέας. // ΕΟΚ xm ο απηγαη’ίαμόζ
Ευρώπη; Λιηφχή;. Ύστερο; καπιταλιριιό; που έχουν μεταφραστεί και
mu ελληνικά υποστηρίζει την ειρηνική πλέον ανάπτυξη του καπιταλισμόν,
τη δι-νατότητα που έχουν πλέον οι ιμπεριαλιστές να σι*νεννοσύνται.
Συγκεκριμένα:
0 Μαντέλ στο έργο τον' Ο ύστερο; καπιταλισμό;7 προσπαθεί ν' ανα­
κρούσει την κριτική που tin' έγινε για καοντσκισμό.
Γράφει: «Οπι»; ξέρουμε. ο Κάονεοκι υπήρξε ο πρώτος πον m i; παρα­
μονές τον Α Παγκοσμίου Πολέμου υπαινίχτηκε πω; είναι δυνατή μια
ΛΗΤτεριμπερεαλιστική συντννόηση ανάμεσα σ' ολχ; τι; μεγάλες διατάμεις.

(YKM U kH INQ1H /NANDOW JON frrC tU k O H ΛΑΟΝ

143

0 Λ/'VIV ανατάχτηκε έντονα or τούτο. O Μόραν NouJuim-; κιετηγύρησε
TOανγΥΘ«φέα «η? παριτύικις μιλέτης (τον Μαντέλ δηλαδή) *ως ακολουθεί
-τα ίχνη ton Κάουαικι» μι το ν ’ αντιμετωπίζει το ι νδ» χιίμι νο νιι εευγχωvrimnW οι διάφορες ιμπεριαλιστικές δυνάμεις της Ευρώπη; σι μια χάβα­
ρά τυπική χιιι όχι ουσιαστική ομοιότητα Ο Κάοιασχι είχε οαν πριχιπακή
ton μια βαθμιαία εξασθένατη των ιμπεριαλκπιχών αντιθέσεων που οδη­
γούσε ιττον «σουπεριμπεριαλισμό». Λική μας προοπτική είναι αντίθετα να
ενταϋούν ιττην εποχή ταυ ικτιερου καπιταλισμού όλες οι εγγενείς στον
ιμπεριαλισμό αντινομίες». (ιϊελ. 301).

Λιτό που αναφέρει ο ΜαντΑ είναι ένα απειροελάχιστο απ' την κριτική
και πολεμική που του έχανε ο Μάρτιν Νιχολάους.
Στα τέλη της δεκαετίας του I960, έγινε ανάμεσα στον Νικολάου; και τον
Μαντέλ μια έντονη αντιπαράθεση γύρω απ’ το ζήτημα της εξέλιξη; τον
ιμπεριαλισμού στην εποχή μας.
Ο Μ. Νικολάου; υπέβαλα σε μια εκτενέστερη κριτική τις απόψεις του Ε
Μαντέλ και απέδειξε σημείο προς σημείο τη συγγένεια των απόψεων τον
με τις αντιλήψεις του Κάουτσκ*. Στην κριτική τον βασίστηκε στα άρθρα
του Μαντέλ. «Προς τα πού βαδίζει η Αμερική;- και «Οι νόμοι της ανιοόμετρη; ανάπτυξης» που δημοσιεύτηκαν σε αμερικάνικα περιοδικά καθώς
και στα βιβλία του Μαρξιστική οικονομική πραγματεία και Η ΕΟΚ και ο
(ΐηα}·ω\Ίσμός Ενρώηης-Αμτριχής.
Ο Μόραν Νικολάους συμπύκνωσε ως εξής τα συμπεράσματα τη; κριτι­
κής του στις απόψεις του Ε. Μαντέλ:
«Όχι μόνο τα ειδικά συμπεράσματα του Μαντέλ για διάφορα θέματα,
αλλά και η συνολική δομή των προϋποθέσεων και μεθόδων πάνω στις
οποίες στήριξε τα συμπεράσματα, αποτελούν μια παρέκκλιση απ' το μαρ­
ξισμό...
-Στα γραπτά του Μαντέλ πολλές μαρξιστικές έννοιες και όροι αποκτούν
ομιχλώδες περιεχόμενο... Αλλες έχουν λεηλατηθεί πλήρως απ’ το πραγμα­
τικό τους περιεχόμενο...
•Δεν μπορεί να έχει κανένας εμπιστοσύνη ότι αποδίδει σωστά τον
Μαρξ. τον Ένγκελς και του Λένιν... Τολμά να κάνει ακόμα κειι αλλαγές
στα κείμενα προκειμένου να του; δώσει περιεχόμενο τέτοιο που να είναι
σύμφωνο με τις απόψεις του.
•Η πολιτική του οικονομία του ιμπεριαλισμού δεν έχει καμία σχέση με
μια κριτική ανάλυση. Είναι μια επιφανειακή και μονόπλευρη παρουσίαση
των ενδοιμπεριαλιστικων ειντιθέσεων, μια αντιστροφή και μικτιικοποίηση
τα»1δομών της βάσης και μια απολκτγητική όλων των ιμπεριαλιστικών δυ­
νάμεων, ιδιαίτερα του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού.
•Η ανάλυσή του εξαφανίζει τις διαφορές ανάμεσα στον Κάοιπσκι και
τον Λένιν, προσπαθεί να συγχώνευση κειι τοι·ς δυο σε μια ενιαία σύνθεση,
χειρίζεται το “λενινισμό" έτσι που να αναβιώνει και να δικαιώνειαι ο
καουτσκισμός και εμφανίζει σαν καουτσκικό τον ίδιο τον Λένιν.

KVtA} KAnilOJ

•M iH^.1
ιυπιληγιων im u η v»vmilkui wi ιμφανιοιι τον ιμπε
P*.i IkW All 0.1 υποχιιμειικό ζηιημα iMV μια υπόθεση ΐιυν ιιπυφ(kJtuiv,
hi
«νιι τη; τ%»λιιικης. »xiv ih i πρόβλημα που δι v αφόρα
ah

ζητημα αργή. w H > A n n (« lti'· *

Vt μ ιοϊλιΐ ι πιχι ipfyiatu του Μ Νικολάου; μ*· τα οποία χατη&ιιχνιι
άτι -o Mom λι mu τι τι αφαιος On ο Καουτιΐχι είχε Nxuio·'1£εχωριζου
,α »'»ν του ο ίλληνας <ιναγν.«στ»Κ μπορεί να το ελίγχΕει γιατί αναφίρε ·
Μι Α μι ΊΜΛΟβαθμό vTTv' βιβόο του H H >Κn u 4*Iim qw niyuv fctνωπής
Wiwn. τλ· ιχιι μιεαφρασιει και ιηην ελληνιχη γλωιχκι
Γρίφου Νικολιΐυυ;
•Ο Ε Μαντίλ ιιται της γνώμης. on ικ διαφορά ιμπεριαλισμοί της Δ.
Ειγναης |μ \ χιτυ ι\τ ταικιμεοχΜίΎ ιούς ανταγωνισμού; τους και να σιγ·
χωνευτούν λ ίνα mVv; τον Ενωμένου EiyaMomn1Ιμπεριαλισμού. ΠροσΝ \ ι θ' οιτη τηι άπορη τολλί ς μ<γφί ς χαι προϋποθέσεις αλλά τελικά την
ντιριστιζεται σαν "μια ιστορική ευκαιρία" τον "ανταποκρίνεται ση) via
«κχονομιχοχοινωνιχη πραγματικότητα". Την ανάπτυξη T to v τραπεζικών
Λΐδιχαηυν (μονοπώλια) -τον αντιστοιχούν οτα χαρτέλ- την παρουσιάζει
λιτ ένδειξη οττ η συγχώνευση γίνεται πριεγματιχότητα.
«Βάζει τι; αντικειμενικέ; σχέσεις κυριαρχίας στο ιμπεριαλιστικό στάδιο
τ«χ' καπιταλισμού μι το κεφάλι κάτω. όταν νομίζει ότι το χοημαηστικό κε­
φαλαίο τρέπει να βρίσκεται ντο την ηγεμονία του βιομηχανικού κεφαλαί­
ου, οτι ίνα ενιαίο, ίνα χοινό υπουργείο οικονομικών, μια ενιαία κεντρική
τράπεζα χαι ίνα ενιαίο τραπε ζοχρημαηκό σύστημα τρ ίτει να μπορούν να
ελέγχιχν το ποσοστό επενδύσεων χαι να βρίσκεται χάτω απ’ την καθοδή­
γηση μαι; ή δύο στον χόσμο εμπορικών αγορών.
»0 Μαντίλ είναι ερωτευμένος με την τροοτηχή τη; δημιοι-ργίας “των
Ενωμένων Πολιτειών τη; Ευρώπη;" χαι γι’ ειυτό συγκαλύπτει τις ανηθίιίει; ανάμεσα στα χρημαηστιχά κεφάλαια των διάφορων δυτικοευρωπαϊ­
κών κρατών χαι ζωγραφίζει έξω από κάθε πραγματικότητα μια χάρτινη
“ολοκλήρωση".
•Αντί να κατανοήοει την ουσία τη; ιμπεριαλιστικής ολοκλήρωσης που
είναι η “Gleichsctultinj" (υποταγή), παρουσιάζει μια ειδυλλιακή παραλ­
λαγή της διαρκούς ομαλή; “ολοκλήρωση;"...
•Περιορίζοντα; τον ιμπεριαλισμό στο βιομηχανικό καπιταλισμό και την
ιμτιριαλκττιχη εξάπλωση σε αναζήτηση αγορών που έμειναν κενές, ο
Μαντέλ εμφανίζει τον Κάουτσκι σαν τον αληθινό προφήτη... Έτσι η ενο­
ποίηση των ιμπεριαλιστών που προφήτευσε ο Κάουτσκι γίνεται στον
Μαντίλ υλική πραγματικότητα».10
Ο Ε ΜαντΛ έγραφε ίνα απαντητικό άρθρο, το 1971, όπου ανακρούει
τις κατηγορίες τον Μ. Νικολάου; χαι ανταποδίδει τις κατηγορίες για καουτσχιιηιό Πάντως, διαβάζοντας το βιβλίο Η ΕΟΚ και ο ανΐαγωνιστμός
Ειγωχης χω Αμιριχής, μπορεί να δει κανείς πολύ εύχολει ότι η κριτική
του Μ Νικολάου; έχει σοβαρή βάση. Ο Μαντέλ στο έργο του αυτό εμφα­
νίζεται σαν ο μεγάλος θιασώτης της ΕΟΚ.

ι

m jri*kf<i N C i m
Λ λ λ ιι

M

il

ih a n ic h

ιπ ιιν

te n i m x u M m

> < n»< »>

n u u t iiit o f id

*m

us

k

π «μ < ι

n

;

π ιρ ί

to ·

*rv t

JH vr-

o n ; ι* Ε. Μαντέλ Λιν μπηρπ vet κριγιι ti»v Μκιησκιημό to·· Im \ tunu
λόγυγιιι ινδιημπιριιιλιιπικές imilMnu; Αλλά m i#; πιρι/νίζονυιι .,m;
διηπειρωτικές ιμπιριαλκηικές αντιθέσεις» δηλαδή im; ιη*ΐιθέ«ι·ις tu*
τριών ή Tmv δύο ιμπι ριαλιεττιχών κέντρων Kmti τη γνώμη t·*· η ·ιίίι.άη
tin· γιαπωνέζικου ιμπεριαλίιηιου και η «ιΠιενημη π·μ»;η tot· ·Κι xy'Hf I
«απ' Γην παραπέρα πορεία tor ιενπεεγωνιομιη·· (οι λ V*)»
«Στον διεθνή συναγωνισμό, πιη· ι ντιίνιται. η κύρια μ . η Λιν ιινοι πρ.
την παγκόσμια ιΐυγχώνειντη tin· μεγάλε n· κεφαλαίου. αλλά πρι·; τη σκλή­
ρυνση των αντιθέσεων ανάμεσα στα διάφορα ιμπεριαλιστικά οικο­
δομήματα» (σελ- 304). Έτσι λοιπόν από τα τρία προη-πα .π«»■αναφέρει ότι
υπάρχουν ιττη σημερινή συζήτηση δηλαδη -1 Το πρότυπο τ<η· υπιριμπε
ρκιλιομού που μια ιμπεριαλιστική δύναμη ασκεί μια τόοο ολέθρια ηγεμσ
νία nm· t« αλλει ιμπεριαλιστικά χρεέτη χανουν κάθε αυτονομία 2. Το
πρότυπο του οοι·πε ριμπ εριαλιομ<η ' · που η διεθνής ιτι-νδεση · · κειμιλ/ιώ/ν
έχει πάρει τέτοιες διαστάσεις που εξαφανίζονται o'/j; «η φοβερέ; αντιθε
στις οικονομικών συμφερόντων... χαι 3. Το πρότυπο των ιτυντχιζόμενωΥ,
αν χαι με διαφορετικές μορφές, ενδοίμπεριαλιστικών ανταγωνισμών·
(σελ. 299-300), α π ό ; επιλέγει το τρίτο.
τ

ιλ

Το πρώτο όπως λέει «είναι ταυτόσημο με την καιητσκική ανάλυση χια
με την ανάλυση των Hilferding». Το δεύτερο -όπως γράφει- «υποστηρίζεται από διάφορα ρεύματα μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και
ιδιαίτερα απ' τα ΚΚ της σταλινικής περιόδιη· χαι από ορισμένες μαοϊκές
ομάδες». Το τρίτο «είναι η θέση του επαναστατικού μαρξισμού·.1·
Ο Ε. Μαντέλ λέει ότι δέχεται την τρίτη εκδοχή και αυτοαναγυρεύεται
έτσι σε εκπρόσωπο του επαναστατικού μαρξισμοί·.
Είδαμε όμως ότι οι «συνεχιζόμενοι ενδοίμπεριαλιστικοί ανταγωνισμοί που πρεσβεύει ο Ε. Μαντέλ περιορίζονται σήμερα στα δυο ή τρία ιμπερια­
λιστικά κέντρα. Αντίθετα στο εσωτερικό αυτών των κέντρων οι αντιθέσεις
αμβλύνονται και εξαφανίζονται. Οι ιμπεριαλισμοί συγχωνεύονται διατη­
ρώντας την αυτονομία τους.
Η «προοπτική» του Μαντέλ «να ενταθούν στην εποχή τοι· ύστεροι· καπι­
ταλισμού όλες οι εγγενείς στον ιμπεριαλισμό αντινομίες», δεν ισχύει για
το εσωτερικό των ιμπεριαλιστικών ολοκληρώσεων. Έτσι κατά τον Μα­
ντέλ; «Πάνω στην ανέλιξη αυτών των επιτεινόμενων ενόοίμπεριαλισηκών
αντιθέσεων γεννιέται αναγκαστικά μια τάση για συγχώνευση ορισμένων
ιμπεριαλιστικών δυνάμεων που διαφορετικά δεν θα ήσαν σε θέση να σννεχίσουν το συναγωνισμό».13
Σε ολόκληρο το έργο του οι ενδόίμπεριαλιστικέ; αντιθέσεις θα είναι
ομαλές-ειρηνικές...
Δεν αποκλείει βέβαια καθόλου και την πιθανότητα του «νπεριμπεριαλισμσύ» ούτε και αυτήν του «σσυπεριμπεριαλισμού·.
«Εδώ και λίγα χρόνια, άρχισε να παρατηρείται μια ένταση στο διεθνή

146

KO IJAJ ΚΑΠΡΟΙ

συναγωνισμό τσυ κεφαλαίου *w αργά ή γρήγορα πρέπει να ανεβάσει τη
ίχ*»νη σιγκενιρωποίηση του κεφαλαίου or ένα νέο, ΠΟΙΟΤΙΚΑ ΑΝΩ­
ΤΕΡΟ ΕΠΙΠΕΔΟ. (Υπογράμμιση Κ. Κάπρον). Το ούνολο των σημαντι­
κών διεθνών επιχειρήσεων υπολογίζεται τώρα or κάπου 800- Ο Πέρλ
μοντερ πρόβαλε ότι το IVR5 κάπου 300 τέτοιες επιχειρήσεις θα κυριαρχή­
σουν ιπην παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία. Ο Ρ. Λατ, πάλι μιλά για 60
πολυεθνικές επιχειρήσεις που θα μοιραστούν την παγκόσμια αγορά ανα­
μεταξύ τους, θα πρόκειται για αμερικανικές μονάχα επιχειρήσεις ή γΓ
αμερικανικές αφενός, ευρωπαϊκέ; χαι γιαπωνέζικες, ή ευρωπαϊκές, ευρωπαισγιαπωνέζιχες χαι αμεριχιινογκιπωνέζικες αφετέρου; Από την απά­
ντηση σ' αυτά το ερώτημα θα εξαρτηθιί ο (βαθμός πιθανότητα; του μοντέ­
λου του υπεριμπεριιιλίσμον* 14
Km σαν όλα να εξαρτωνται αποχλτιιπιχά από υποκειμενικές θελήσεις
χαι επειδή ο αμερικάνικος ιμπεριαλισμός «οι αμερικανικές πολυεθνικές
επιχειρήσει; διαθέτουν αποφασιστικά πλεονεκτήματα απέναντι ιττους
ανταγωνιστές του;-15 χαι επειδή «οι δυτικοευρωπαίοι και Γιαπωνέζοι
ανταγωνιστές μια μονάχα δυνατότητα έχουν, να επιζήοουν παν ιενεξάρτητοι σχηματισμοί·*5 γι’ αυτό οι όιτικοευρωπαίικ χαι Γιιιπωνέζοι πρέπει να
ππρουν τα μέτρα εους. Για να μην υποταχτούν στον; αμερικανούς (οουπεριμπεριαλιομό;) ο Ε. Μαντέλ αγωνία χαι του; δίνη συμβουλές.
Πρέπη λοιπόν «να περάσουν με τη οπρά τους από μια διαδικασία διεθνον; συγχώνηνη;· χαι «να φτάσουν από την άποψη της κατοχής κεφα­
λαίου χαι τη; παραγωγική; δυναμικότητας or διαστάσεις. που να tots εξι­
σώνουν μτ τους αμερικανούς ανταγωνιστές τους».1·'
«Στην Εινωπη τουλάχιστον» ν«ι«δημιουργήσουν ένα σΐ'νομοσπονδιαχό
κράτος που να εξισορροπήσει τις ΗΠΑ πολιτικά χαι ιηρατιωτιχά».15
Ζήτω λιχπόν η ΕΟΚΜ
«Η Π’χη τη; ΕΟΚ στην επόμενη χαι μεθεπόμενη ύφεση θ’ αποδειχτεί πι­
θανώς αποφασιστική σ' ό,τι αφορά τη δυνατότητα να υπάρξει μια αυτόνομη ευρωπαϊκή υπερδυναμη xui επομένως χαι δυνατότητα να επιβληθεί
ένας αμερικανικό; ι·περιμπι ρ<ιιλισμός» *
Και επειδή για χάτι τέτιχο απαιτείται -διεθνής συγκεντρωποίηση του
κεφαλαίου σε κλίμακα πολύ πιο μεγάλη από χεινη που διαγράφεται σή­
μερα». γΓ αυτό ο Μαντέλ σιγιβουλεύει με τακτ του; Ευρωπαίους χα» Γιαπωνεζους καπιταλιστές να συμμετέχουν σης διοικήσεις των αμερικάνικων
επιχειρήσεων!’ «Απαιτείται προπάντων η μαζική συμμετοχή Ευρωπαίων
και Γιαπωνέζων μεγαλομετόχων στη διοίκηση των κυριότερων αμερικάνιχων επιχειρήσεων, έτσι ώστε η αμερικανική συμμετοχή ιπον έλεγχο αυ­
τών των εταιριών m γίνει μια σχετικά μειονοτική·.15
To on όλες ιχ φλυαρίες μαζί κα» on' Ε. Μαντέλ. για ειρηνική ανάπτυξη
του ιμπεριαλισμοί’, για δυνατότητα που απόχτησαν σήμερα οι ιμπεριαλιιπές να συνεννοούνται μετάξι* τους χαι να λύνουν ειρηνικά τις διαφορές
ιου^ πνίγηκαν στη σημερινή ανήσυχη παγκόσμια πραγματικότητα, αυτό

ίττ α π Α Κ Η tN o iH

ih m o n

m u im x u M O N

λλων

«47

t » v χ ρ ε ι ά ζ ε τ α ι x u v t ίς π ε ν ισ π σ ύ δ α σ τ » ; uvuM > otu; γ ια v u v> u x o h r i ^ t i . O i
t v 6 M |U i i v u i ) i ( n i x < ; i r n i M o c i ; u ^ i t v w m i x iw v tn 'v u mu udjur-* την uvΟ ςχυΛ ότητα π ρ ο ς τ ο ν π ό λ ε μ ο .

Η λίνινιστιχή ανάλυση του ιμΜφαλιεηιαϋ πιηνιμίνι ι «οι σας ^ ; μας
αληθινή, επιστημονική. Ε ίχι απόλυτο 8ίχ*ο ο Μάςπιν ΝιχολάΐΛ<ς ήταν, mu
τίλη της 6rxu(W i; του I960, στην «ντιπαράΟισή i w μι τον ΜαντΟ. Ηιι»
ρούσε τη λενινιστιχή ανάλιτη τιλ> ιμπεριαλισμού την πιο ,τι^σχττχή n n
πάντα επίκαιρη

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Κ . Κάοντσχι; D ir S r u r '/ χ α . 11.9.1914. σελ. 921
2. Ό λ ., 30.4.1915. σελ. 144.

3. Β.Ι. Λίντν:Λ.τ«ηη, τήι 27, ml- 378. ηΛ. XvfBjiWMEaitffl.
4. Ό λ .. σελ. 378.
5. Ο π . α ε λ 378-379.
6. Κ . Κάοντσχι: D tr N ru r Zrit. 30.4.1915. σε λ. 114.
7. Ε . Μ ιτντίλ: Ο im p » ; χιυιη ιΟ α ο μ ό ς. ιχ Λ . Gutenberg.
8. M artin N icolaus. D tt u b frklo itd l drs unperutlvanui. A n ti-M an ikl. οελ. 9.
9. Ό λ .. σ ελ. 86.
10. Ο λ .. σελ. 86-87.
11. Ε . M andcl: D ir » id m p r u c h r d ei u n p rn a ln m m .
12. E . M andcl: D ir w id m p riic h t d n im prrialom us. a t λ. 152.
13. Ε- Μ α ν τΛ : O ύστερος χα.-ιιταλισμύς. O il- 301.
14. Ο λ ., o ik . 302.
15. Ό Λ ,.σ ε λ . 303.

Ο ι α ν τ ιθ έ σ ε ις

παραμένουν αγεφύρωτες

Οι ιΐιηοί ιδεολόγσι ,ιανηγί'ριζοί'ν γιιι ίο «τέλος tin· μαρξισμού» και «ίο
θρίαμβο ιΐ}; φιλιλ,ι ύθι ρη; δημοκρατία;», όπως ισχυρίζονται. Λ ιτό to στη­
ρίζουν imjv κνιεπιινασταιική διαδικασία. που ι π «κράτησε από tu τέλη τη;
δεχιιεικι; ti'i'
τόσσστι; χώρες ti|; Κεντρικής και Ανατολική; Ενρώ,t | ; , όσο xm o r ,ιιιγκινμιο επίπεδο. ΓΙοια είναι όμως η πραγματικότητα;
ΓΓ.ΊΙΙ tlVltl 1| ΠρΟΟΠΤίκή:
Km’ αρχήν, δεν είναι πρωτόγνωρα μετά από μια επανάσταση να εκδηλΑτ(ιιι αντεπανιίσταιΐΐ] και \ ί « χρειάζεται vrι( επανάσταση για vet εκπληρωΟσύν to ιστορικά nj; καθήκοντα. θυμίζουμε ότι μετά την αστική επανάιηιΐιτη uH‘ IMfi-lM'J ιττην Αγγλία, εκδηλώθηκε η αντεπανάσταση too 166U
και χρειάστηκε η επανάσταση too IWW για να νικήσει οριστικά η αστική
τάξη, Κάτι ανάλογο έγινε και στη Γαλλία. Ττ)ν επανάιπαση του 1780 δια­
δέχτηκε η αντεπανάιηαση too 17SM. που κράτησε ω ; την επανάσταση του
184ί.
Πέρα απ’ αϊτό, στι; τίλλατε οοσιαλ.ιατιχές χώρες η προσπάθεια οικοδό­
μηση; καπιταλισμόν συναντάει σοβαρέ; δυσκολίες κι αυτό γιατί δεν υπάρ­
χει ισχυρή αστική τάξη που να γίνει ηορέα; τη; καπιταλιστικής ανάπτυ­
ξη;. Οι λεγόμενοι επενδυτές είναι συνήθως μαυραγορίτες, μαφιόζοι xm
πρώην γραφειοκράτες. Κανένα; δε θέλει να παράγει, Ό λοι θέλουν να μεταπωλούν. Λιτοί δεν μπορούν να συγκροτήσουν, πώς να το κάνουμε, προ­
οδευτική τάξη. Αλλεί όταν δεν ύπαρχει ντόπια ισχυρή αστική τάξη δεν εί­
ναι εύκολο το ξένο κεφάλαιο να επενδύσει, γιατί δεν έχει πού να στηριχτεί.
Κατά συνέπεια, δε χρε ιάζεται να βιάζονται οι κ,κ. αστοί ιδεολάγοι.
Το κύριο ζήτημα στην εποχή μα; είναι ότι η ανάπτυξη του καπιταλισμού
και η αντεπανάσταση οξιώοιν και περιπλέκουν όλες τις αντιθέσεις.
Η ανάπτυξη του διεθνούς καταμερισμού εργασίας, που έχει φτάσει μέ­
χρι το εξάρτημα έχει μετατρένει τις χιόρες, στον ένα ή τον άλλο βαθμό, σε
•πλατφόρμες- συναρμολόγηση; προϊόντων, όπου τα εξαρτήματα και οι
πρώτε; ύλες προέρχονται ατό πολλές χώρες και τα προϊόντα προορίζονται
επίσης για πολλές χώρες. Στην παγκόσμια αγορά κυριαρχούν όπως έχουμε

( M itlA M tl IHCW i IbUHIlOH I OH i YIT* M *O H M fjH

MV

ιινα ψ έρπ 1(1 ΙΧΛ1 πυλυι θνικά μονοπώλια μι Mi i f i \ ι>,ympixY; ww ασκούν
χαίιιΙΙλιπτικά έλιγ χ ο πόνιο ιη ις μικρέ; και μ ι.νιά ς »πιχ» ιρήοι »ίτι δ*.'λιυιιυν ίο ' υπίργιιλάβιιι. ι iti In" παικιγ«κρ>ί ι -.'[(ΐτι,^/ιιι,ιν. i ( t f ασχολού­
νται μι ιη Λιιικίνηοη τυιν πικιίάντων
Μι Π| διεθνοποίηση αυτή η κοινΐογι/ο.τυιηιτη tr); ποραγυ/γή; έρ/τται
όλο και jif ριιίικίιι (ία m ιιντίΙΙι mj μι την ατομική ιδιοποίηιτη τιη- ;η»Μ0ντ*>ς
μι n|V προοπιίθι ια γ ι’ απόσπαση τοι> μέγιστου κέρδους, Οι ι θνικέ; ρυθμί­
σεις π |; οικονομία; γίνονται αν» παρχι ί; ίϊμφσγίστη/αν τρεις δυνατέ; κυ­
κλικές κρίσεις ( ί 973-4. 19.Η1-Κ2, 1991-93) και κρίσεις ιπο νομισματικό ουιπημα. Μ παγκόσμια οικονομία χαριι/.τηρίζι ται από χαμηλού; ρυθμού;
ανιίπτυξη;, τιψηλά επίπεδα α ν ιρ γ ιά ; και ΐΑ,-ηλον; ρυθμούς πληθωρισμού,
to λεγόμενο ιπασιμοπληθωρισμό.

Οι αντιθέσεις αυτές σδηγοέΎ «νετγκαιττικά ιττην ανάπτυξη των προτσές
τη; ολοκλήρωσης. λ'τα πλαίσια αυτά ίχιιΐ’μι τι> παραπέρα βάθεμα και πλά­
τεμα τη; ΚΟΚ, τη Βορε ιοαμιρικανική Συμφωνία Ελεύθερον Εμπορίαν
(ΝΛΚΓΛ) και τη διαδικασία ολοκλήρωσης τη; Ιαπωνίας μι άλλες χώρες
τη; περιοχής, Σε κάθε ολοκλήρωση δ()ονν δίΑ’άμεις κεντρομάλτς και κι ντρόφιγες. Οι κεντρομάλες δυνάμεις προέρχονται από την αναγκαιότητα
να προχωρήσει η ολοκλήρωση, ενώ οι κεντρόφυγες από την τπίδραοη τη;
|un; ολοκλήρωση; πάνω ιττην άλλη, καθώς και από την όξννση των άνηθέ*
οεων στο εσωτερικό της κάθε ολοκλήρωσης.
Οι ολοκληρώσεις οδηγούν στην ανασυγκρότηση τον συστήματος του μο­
νοπωλιακού καπιταλισμού, ώστε να παραταθεί η ζοιή του. Αυτό εξασφα­
λίζεται, γιατί εκτός των άλλων με τη συνένωση της δύναμης των μονοπω­
λίων και των κρατών ποτι συμμετέχουν στην ολοκλήρωση, μπορούν να
πορθούν μέτρα, για ν' αυξηθεί το ποσοστό κέρδους.
Τα μέτρα αχιτά οδηγούν την εργατική τάξη και ένα μέρος των μικρομεσαίων στρωμάτων στη στέρηση, την πείνα και την απόγνωση, στη φυσική
εξαθλίωση, ενώ απ' την άλλη μεριά τα πολυεθνικά μονοπώλια συγκεντρώ­
νουν υπερκέρδη, πλούτο και δύναμη. Μόνο στις ΗΠΑ 36,9 εκατομμύρια
άτομα to w κάτω από το όριο της φτώχειας. Αυτό οφείλεται βασικά στην
υψηλή και παρατεταμένη ανεργία, στην υποαπασχόληση και στη δραστική
περικοπή των προγραμμάτων πρόνοιας,1
Από την εργατική τάξη το κομμάτι που δουλεύει στις φάμπρικες είναι
αντικείμενο της πιο άγριας εκμετάλλευσης. Τα συστήματα εντατικοποίη­
σης της δουλειάς (π.χ, αλυσίδα), οι ανθυγιεινές συνθήκες εργασίας, η έλ­
λειψη μέτρων προστασίας από τα ατυχήματα, οι αντεργατικοί κανονισμοί
εργασίας, η καταπίεση μετατρέπουν τη δουλειά «σε φρίκη χωρίς τέλος»,
όπως θα έλεγε ο Μαρξ.
Όλα αυτά οξύνουν στο έπακρο την αντίθεση εργασία-κεφάλαιο.
Η αστική τάξη των μητροπολεηκών κέντρων συνεχίζει να εξάγει κεφά­
λαιο στις αναπτυσσόμενες χώρες, όπου το ποσοστό κερδών είναι υψηλότε­
ρο. Υπολογίζεται ότι το 1988 το 38,7% του εξαγόμενου κεφαλαίου κατεν-

Κ Ω ΙΙΑ ! ΐίΑ Π τχ Χ
IV

- »·
φ

m in i to r .

Μ

t o 1**|0. Τν» S f v o κ ι υ α -

X » V '* " * * ^ ^ ν A *' '

μ. ·»»Η.ν* > *'« r ' ' Λ

ν ^ Λ '» < χλετΛ «α { η ; o o i n u v u i ; . σ σ χ ι ι χ α η ιϋ λ » -

Lu.'

j V,

ν .τ

·ό-ν*ν*'5 4

mw> ι ' - ' V —‘
'**' ‘

ftp

τι

χ\ολ«.ηια χσι στερεί to όικιιΐυμιι της

ftK-T). (if Λ ι'χ ο να ιις ε£ασ ητΐλίοα σαν
. ' 4 . ;V , u : . . i χ α ι

L\

π ρ ο ιο ν ίιο ν χ α ι π ή γ ε ς

in iW ΙΤΧΟΑΟγίΟΟνμ* το n i \ K ‘

οτα μητ*>>
‘fLTl'XVuJVO-

;αοπ|μ^νυν
δολειρια το

.

τ

, Λ

or. την πε Λα και τις αρ ρ ό σ π ες. Πρόκειται

q
„ -^ ^ — 4 να i u r a i p '-ν'Λ το κασεστιϊ<5 σντο στηρίζονται και
_ ν
ii/^d B ^w v n αστική τάξη. πον σ ι μέσα στη
., _ _ _ Λ
%.Tf.-.,τ.'·- 0 ’*σ αντά c . j t h w τις αντιστάσεις και γεν»_·.·> > τ c
*'··σ«σ.ς.
1 .., , — , - 7^ - t_-> xasccnioiiivuv ε&ντόν. στις περισσότερε;
st< cra a rtc . r-3 * i δ σ ι τ ν > χ ι —·. εξουσία. σννδεει την νπαρξή τη; με
,. 7 : r -> ιττηρπεί δουλικά. /.ν^ρίς να ς ε ρ ν α αντίσταση σε
ascaa>vsau τ ι Λ - -^
ενεργε αε
- - —. τι,ν.*
ο» ο κ τ_·ν καταπιεσμένων ε&νών. γ ια ν ' αποκτήσ*% — h - l^ j
για
«επαρνήσσνν την εκμετάλλευση από τη μη­
ν
n . -μ ςα.<\»; :ί . πρέπει -·α αποδεχβονν τη-.· η γεμ σ .ϊα τον προλετν>·π «. . . i >-7 .- -.·6εσ—. το ζωτικό πρόβλημα της α νεξα ρ τη σ ία ; τ ο ν ; με
τ—·
- . η τ ο κπ^τ-ό-ν-π.·.
Η εςτ-ττοχη τάξη της μητρί-πολης. πληρώνει με το εχ/μα τη ; ό λο υ ; το ν ;
Γ.·χ;.χ_ντ.;ν·'-.; τ '. ^σ ε;σ ν^?^Ά · για την εξεισςάλιετη ζωνώ ν ε π ιρ ρ ο ή ;
τ -.
< ί ; ό Λ - σ κ& προϊόντων. Ακόμη η εκμετάλλευση tojv
τ ςοςπ-,^ .ν-.
'c-'zrjxsrfx. c cr . w -γ /ρ ο τ ε ί το ίδιο το καπιταλιστικό
σοτηβα £τ?_ τ ι πρτγμαοχά (Α νςεραντα των εραστών στις α%·απη,γμί**> ϊ-ν -^ ϊ ταυτίζονται με τα c . μςίρ/ντεε των λαώ ν τω ν κ α τα π ιε σμενω ν
ετ*»_-,

Λ .-ε τ,/μμ '.ττ·'7 (»·τ,— .m '. τη-ί αστική σ ινίνακ τη; τον κινήματος τη ; εργατκης τατη; ΐσ » v .'rm T w S w v
με το κ ιιημα τ ο ν καταπιεσμενα/ν
ίσ τ -tt.
ότι η απε/μχ-βίροση τη : ε ρ γ α τ ικ ή ; τά ξ η ;
σ τ.δ ειτα . αμεσα με την α π ε /^ ν ^ ίρ ^ σ η των κ α τα π ιε σ μ ίν ω ν εΟνο/ν κ α ι
'r n ^ u i t y Γενικ/περτχ. ό π ο ; η Λς-ίση τον κ ε η ^ χ ο υ είνα ι πετ/κόσμιετ.

I rn>M A H I HM H IM A ^ ro v in n t rPCXUAOH Λα Ωη

tjl

Π0» και η δράση τη; ι ργατική; τάξη; πρέτ» i v.», iVfll 8,,^·.,;.

Tn τελευταία χιόνια. συνηλουνται οοβ-αρής
mo m^nu^A
δυνάμεων ανάμεσα »nu τρία ιμπεριαλιστικά κέντρα. ,m; τρπ; o )iW A, 1(
o n ;, δηλαδή αναμισα ιπη NAFTA (ΠΠΛ, Καναδάς. Μιξιχό). την
,ιοιχη Ένωση και την liLHimu.
n^'»T<t πρώτα, έχουμε αλλαγές »ηην ^νΓ /ί^ινοτητι» τη; ιργησυι; Αν
Slipover t»> κατά κεηαλην Ακαθάριστο Εγχώριο Π(κκόν (ΛΙ;Π). xm· είναι
i'vu μέτρο τη; παραγωγικότητας, βλέπουμε ότι Τι> ] 9κίι ήταν m i; ΗΠΛ
12.144 δολάρια, στην ΕΟΚ 7.968 δολάριά xm ατην Ιαπωνυι 7 vsl ναι
έφταοε το 1^90 στα 19.887 δολάρια. 14 345 /π» 16.34$ ανηιΠΊ>υ/ιι Ληλειδη
μίοα ιπην τελευταία δεκαετία αυξήθηκε τπ /.ατά xr q »t>.ijv ΛΠΙ1 mi; 11ΠΛ
κατά 63,9$7. στην ΕΟΚ κατά 8S.2r7 και »m|v Ιαπωνία κατά 1ϋ7,4'. Λπό
tu στοιχειά αυτά είναι προφανές ότι οι ί ϊΓΙΑ διατηρούν την πρώτη άέοη
οτην π«ραγυ/γι*ότητα, αλλά ι> ρυθμό; «ι:ξησής τη; είναι μικρό ττ(■<>; at
σχέση μι’ την αυ’ξηση στ»; δυο άλλες ολοκληρώσεις, πράγμα που ιπ,βεβαυ
ώνη ττ] δράση του νόμοι* τη; αν ισόμετρη; ανάπτυξη;
Η βιομηχανική παραγωγή, από το 1950 μέχρι ίο 1987. αυξήθηκε στις
ΗΠΑ 2,5 φορές. στην ΕΟΚ·1 (Γερμανία, Γαλλία. Μεγάλη Βρετανία,
Ιταλία) 3.5 φορές κα» ιττην Ιαπωνία 21 φορές. Όσον αφορά τις εξαγωγές
προϊόντων, η ΕΟΚ διατηρεί σταθερό προβάδισμα με 6457 και ακολουθούν
οι ΗΠΑ με 21,60 και η Ιαπωνία με 14.457.
Εκεί, όμως, που έχουν έρθει τα πάνω κάτω, είναι η εξαγωγή άμεσων
επενδύσεων στο εξωτερικό. Έτσι το 1973-1978 οι ΗΠΛ εξήγαγαν 743 δισ
δολλάρια. η ΕΟΚ (Γερμανία, Γαλλία, Αγγλία) 50.7 δισ. δολάρια και η
Ιαπωνία 11,6 δισ., ενώ το 19S3-198S οι ΗΠΑ εξήγαγαν 99.4 δισ.. η ΕΟΚ
1782 διϋ. και η Ιαπωνία 83,9 δισ., δηλαδι) είχαμε αύξηση 33,4'ί, 251.757
και 623357 αντίστοιχα.4
Τα στοιχεία «ιτά δείχνουν τις ραγδαίες αλλαγές στο συσχετισμό δυνάμεο»ν ανάμεσα στις ΗΠΑ-ΕΟΚ-Ιαπο;νία.
Σημαντικό στοιχείο για την ανισόμετρη ανάπτυξη, πε'ρα από την άνιση
συσσώρευση, είναι η α)0ΑΓ/ή της δομή; τη; παραγωγή- 0 θεωρητικό; του
σύγχρονου καπιταλισμού Πήτερ Ντράκερ γράφει χαρακτηριστικά: «Το
1920 π.*/., οι πρώτες ύλες και η ενέργεια, συνιατονν το 6057 τον κόστους
του κυριότερου προϊόντος εκείνη; τη; εποχή;, δηλαδή του αυτοκινήτου.
Το κυριότερο προϊόν της εποχής μας, το μικροτσίπ, έχει πρώτε; ύλες και
περιεκτικότητα ενέργειας λιγότερο του 257» (Καθημιρη-ή) Από ευνοεί
σημαντικά την ΕΟΚ και την Ιαπωνία, που δε διαθέτουν πηγές πρώτων
υλών και ενέργειας.
Η αλίχτγη του συσχετισμού δυνάμεων παίρνει βασικά τη μορφή εμπορικών πολε'μων. Συχνά διαβάζουμε cm; εφημερίδες πολεμικά ανακοινωθέντα για επιβολή από τις ΗΠΑ δαομο'ιν στην εισαγωγή χάλυβα από την
ΕΟΚ, για απαγόρευση στους κρατικούς φορείς των ΗΠΛ ν αγοράζουν τελεπικοινωνιακό εξοπλισμό από την Ευρώπη κλπ. Με'σα στα πλαίσια αυτά.

«1Γ7Α! tA T llO J

»·>\· ν ’*Λ"· Klmov δηχ·-'Ί *'π Λητ *Vι I.n io ry n unjv Airhu* ·μτ tl.
1■"i'V’nr»'* ι; '*> "''"ll’iori την Λμι μιχη οτη χιαοκο-αα.
0
V 'Ρ «•τιχί'ΐχλ'ί; τη; Λανϋννοη; Εξιυη^ϋών
,
[η; ί-τιην-τη; τη; tOK οημιώχν; -,ΙΥχνα .τιμχιημιιιται το ifni. 0 *1 " ' >·! «"O-’" ’' 1' 11
ιΜό tov; Ιαπω ντ; >1 ατο tor·;
^ Λ
iTlT v-Ou hi \to n λΓ.ττομι 0 *J
Ιων (WviUi’t i_jv
Τ.Τ I vSr T'*!’

, -Λ ■,* V 'n' ,t " 'JV· ’'

£XaU.r<; τον oivVtvvWv .V-uiikuv Γχμν\τ;ονιαι φτνηχα xut or .toίτ-τϊ V
.xKuout OfT.i ’*-T.\\uvt vo τντιιτονμτ το διαμτλιομο
~; r ,T'v.v.*-'.N-:; tt-ro r;v ΕΟΚ μο ϋ.-ΛΧίς,-Jj); τη Γτνιμονι« χοι τη διαw : r;; ΕΟΚ ’ TT· l-TlXTO.»] rot· *μττάν>γχο Or fki^v; Γ]Γ Κοιήϊα; ILT0
ΗΓΪΛ C .t.V J
OVT1 -Ol'o tli 0 r i: or .τολιτιχό τ.τι.ττδο π λ ά ι
.— ■<*·· ι Mr
rvxvtv- ’τάω ' >' uvoiir^xj on to |w si. Οταν οι·μ_·ττ.».:οί οντ*ν·χ' — W Et\xo.iuixvX' Kom 'fxn/jov, .-roe rxavc >ια·
.■'ν'*O '.v i or»v 0·,α.νντον μτ ίχτοχνμ ιον; Τον Koyx^rooi· xcu τη; xL_
ίίΠ \. vVxTTxr 1 οντ.·\ν\.\μ.Τ£να μια .Τ\\ντη-χη τ.κΰπτη (ντο
τι
μ .ιι *w
τον *τΰ ·*ιη. ΕΟΚ Οί Vίί^ χ χ ν τι γινrΤΙΗ·,
*.'ι··τ.
- * » - 7 4'■ .αοχολοΊντα. μι* *>ι';ιωθτι; χαι γιομάτα».
•-ΟΓ.Γ' ί \ .
. τι _Τίλ·Οχθ· Ο. £.ΤονΤναΛΐ]ί. .τα^χτ τι; .ΤιίΟΕι; ι\Ίθμίνω ν

τ»; o r ^ n v a - i ίο r->.oyvr. να α-τοντηοονν μτ χα,τοια α?κ>ΕΟΚ -ίγονμτ .το /χί; y/xocorc.
ωΟ· V I χχ-ν ον. Οϊ

ztzt-z . .. ·> *> —
·

.. · μ ,ν « μ <-ν· ·■·' ατ-το r~ a —£ ιττοχρίωμ/νον να τοι·; χά·
π.·_: χ τ u i χ χ a n r> - y n n a · J

~
·. ·.-■■·
—‘· £·.\ΧΛϊ**/ν ο-ίλα χαι των Ιαπώνων α-τίνανη
— ΗΠΑ γ»τ. ioor. “ ivvcwnpi a .v-λίον; afvrpi; τον μαρξισμοί1να
-,v-\C .:tv if.Jut t(A u «·-' Koovajia v-*« τον ιτττ£χμ.τεριατμσμο. ότ*
xr^ooxvi or.’ xorrorOc »T·,; c.vtv_«r); τον ιμ,-τίςχα/αστών
>ο·. τ r O W >-μ ·Ί·
TO.·.-: TO».' ttj ςαοτη τοτ· σταματηματο; Ιων
χ.*ο*ω·.
- ·.—:o : T.T « s r a u v v . τη ςαοη τη; α,τό χτχνον ίχμ ίcx . to Tvor.-j.; r. _vrvoχίτηματμτηχο χτςάίχαο·.6
Ex-.-c r-r. csr^cv< 0T7‘· ^ ‘r , 'A ‘>.'.-χχχ.-/ιΛ μ _ (zijjytt σζΟ χ/ρ;
χμ·.: Γ*τ—>— »-» »c
T-i -T£rx>; τη; ιΟΤί^ύϊ;» xru αχόμη ότι
•τ. Τ!ν ·; - ·.- , ^ ί , ν τ . 7 W -'Λ:·; ιτ.τή: τη; ιδπάογτα; σημαίνπ την
ι ■'-./ό· '.μ r .- ~ 0 » —» · /.ο
ν·.·.'.:.·;.!·,;' των baffviiiv οχίστιαν
“ »*’ ·-*·» '...·* τμ^.-ι »ητ-'' μ-^ί
ε ι^ ιία ; χ/χμαχας μίταΤν
ο * Τ ·μ ν ι Ό-Χ;ν ;τω ; τα ίο ν ί. ίτν Ιχιχν ^άση. Ιμ-τίριαΐασμό; ση— τ. τμν . - ο ~ j ^ c r
5 '-·νυοί(«σμα μ£ τη (5£α των
'<·.·· «*ω.τμ;» χ~ ι_-.μ;<-.ν»--ω. Κατά σινίόαια. η τχίμμτ/η ten.’ οι·Τ*£Τ

■!-·. 7»^.·ιι 2 vr.-vji«iTicii; χαι m-/-x<Xivou;. Ο Β.Ι.

■-'ν ' τ-^;
’;<τω.α
•Γπ
...
" Ό-'Τ'μ-τ r -τ τ/.τ-λ/ι τον «πιταέχσμον ,χοιο ώμμι μ/σο
J ^ V /U

« Τ'Λ

‘Λα τη-r £;ά/μινη τη ; αναντι-

(Κ Ω )H IH A N fO i ΙΩΝ I rflQ riA *0v AAf)n

151

ιΠ ίπ χ ύ ι; « ν α μ ί ι κ ι ιπ η ν ι ιν ι ιπ η * η %or/ n m * r f u r ( u * ji fcv i* * u v */u τ η « ο ·

iiu\Mixn| t in * xrquXitMN·. m o n j μια μ ΐ ( « ά . m u « n o h >V i . v i w * α,ν*·
χιών και luiv ι^ιιΐ(ΐ»ΰν i πΐνι*·ή; im« Xiw^Huni/ov κι^αϊϋΰκ' «tta ιη> <ύ.·

λη>"
II αχιγιχιι νηνιμια μπ»νΓΙ vu «>ΤΙΥΠΜ«* μόνυ μ* ία πν*>*,ι*/*ο
lh7 uiC»WMv π α ιδ ιώ ν jiov χ α ιιχιι Μ/αίις χλιuStu *m μι τη mvtycnucfi
ιπ^ιτιυκιχΐ] ΐ'πι\Η>χή uuv ΙΙΠΛ Οι ΗΓ1Α Λι/ιΗ/τίκ*ν ικγ^·ιν»» χΐν»ηνι«ί
atXtHTtiiiKo. οπλικά ιτν«ίτημ<αα ι*γηλτ|; ιιχνυλιέγκχ; >m 2 3C#7 ιη^ ιτ^ λιxf; |Vi»Ut;. όπως ΐ'χοιγιι uvuqi\m . άΐίΐ«τχι^ιπι»ΐμ/νι; ai u o t τα .rvrOfpκά «τημιΐιι nil* χόομοι». Ολιι a n t i ιτνμπνχvuvonf 11 m« γιγωτό; άτι tn
ΗΓΙΑ διίπιινουν ym ιττρ*π tutrix/; δαπάνε; τ·»It.1/ - iw Λ ϋ Ι. i vir.it 3X i
τη; Γερμάνιο;. - Ι Γ . τη; Πιλλκι; xiu I' / τη; Iu.1 ir.yi; ΣτμιαΥΤιχΟς v ;
γοντιι;. lo t ι νισχόιt rt| στρατιωτική in i ροχή Itn IΙΙ1Λ. I ivui >/u to γιγ»
ttV on ηγεμονεύουν στο NATO, μι (ΠιοΑμομα vu ΕιιΛοιίι /tmtM/rrnt/uj
έλεγχο. lot· (ραίνει με'χρι και τον έλεγχο τη; επετηρίδα; προαγωγή; u i
αξιωματικών.
Στρατιωτική όμω; υπεροχή. χιορί; tntlirr^) οικονομική βάση. δεν μπορεί vu διατηρηθεί επί πολύ. Κατά συνέπε ια, οπωσδήποτε Ou ικδηλεΛονν
ανάμεσα στι; τρει; ολοχλειρωοει; ανακατατάξεις, αντιπαραθέοει ; mu ιΛ·γχρσϋσεις.
Οι αντιθέσεις Είναι υπαρκτέ; και στο εοωτερικό τη; κάθε ολοκλήρωσης
Arv τivat τυχαίο. απ' αυτή την ά.ιοτ,-η. ότι το 1992 Ενώ είχε υπσγρηηεί η
συμφωνία του Μάαστριχτ για την οικονομική και νομισματική ενοποίηση,
η Γερμανία ύτ,’ωοε τα επιτόκια, μι αποτέλεσμα Μι ξεσπάσει νομισματική
κρίση τον οδήγησε τη Μ. Βρετανία και την Ιιαλία έξω ιστό το μηχανισμό
των σταθερών ισοτιμιών. Μά)·ιστα δεν έχουν μπορέσει μέχρι σήμερα να
■πανέλθουν, Ακόμη δεν είναι τυχαίο ότι ενώ η Γαέλίο και m άλλες χώρε;
επιδιώκουν την οικονομική ενο.τοίηση. το βάθεμα τη; ολοκλήρωσής η
Γερμανίά επιβάλει τη διεύρυνση τη; Ευρωπαϊκή; Ένωοη; με τη συμμετο­
χή τη; Αυστρίας. τη; Σουηδίας, τη; Νορβηγία; και τη; Φιλανδοί; Δηλιώή
η Γερμανία επιδιώκει τη διεύρυνση τη; ΕΕ με τη συμμετοχή χωρών που εί­
ναι. οε τσιπο ή τον άλλο βαθμό, τη; επιρροή; τη;. Ενώ οι άλλοι επιδιώ­
κουν όπως /άγεται μια ευρωπαϊκή Γερμανία, οι Γερμανοί επιδιώκουν μια
γερμανική Ευρώπη. Ενδεικτικό για τι; αντιθέσεις είναι και το γεγονός τη;
δράση; του νόμον της ανισόμετρη; ανάπτυξη; στο εοωτερικό των ολοκλη­
ρώσεων. Έτσι, όπως ίχουμε avatpepEi και σ' αώώχι σημείο, απ' το 195019SS το κατά κειςεώ.ήν ΑΕΠ τη; Γερμανία; αυςήόηκε κατά 6.1 <ςορ>ίς. τη;
Γαλλία; κατά 6,49 και τη; Μ. Βρετανία; κατά 4,73 ηορί;.
Η ερτ/ίπικη τάξη λουιάν είναι ανάγκη να μελετάει αιτά τα ζητήματα και
να άξιο ποιεί τι; ενόοϊμπεριαλιστικίς αναθέσεις προ; ικ;εω ; ίου επανα­
στατικού κινήματος. Σε καμιά όμως περίπτυχτη δεν πρέπει να πηγαίνει με
τον έναν ή τον ά)3χ) πόλο του ιμπεριαλισμού ενάνπια στον άλλο. /Αιορράτει και τα μσκριιά και τα κοντά γκλομπ;. πρέπει να χτίζει το δικό τη;
διεθνή πόλο.

κ ω ιτ α ι

,5ί

κΛπηοχ

CUαντιβιάιτι; toe καπιταλισμού δημιουργούν ανεεστατώσης και κινητιχοτηυ των μαζών, που διαμορφώνονται or κινήματα: σοσιαλιστικό, «nu·
μητρωλιατιχά Τα κινήματα αυτά ίχουν κοινό αντικαπιταλιιτπκό μίΐωηο
χνιι ηγετική δύναμη. ο.τως ύα δούμε. την εργατική τάξη. Λυτό σημαίνει ότι
η ε.τανα.πατική δ-.αδικαοία μπορεί να φτάσει μίχρι το τέλος, μέχρι την
αναηνσή τον καπιταλισμού και την κατάληψη τη; εξουσία; από την εργειτιχη ταίη
Η οικοδόμηση τη; νε'α; αταξική"; κοινωνία;, που έχει ως κέντρο το συλ­
λογικό, κοινωνικό συμφέρον και την ολόπλευρη ανάπτυξη τη; αν θρώπινης
ηνκΚ'κΤικοτητα και όχι το άτομυ-ιόιώτη; αποτελεί αναμφισβήτητα ύνα χω­
ρίς προφίοι-μενο δνσκοί.ο εγχείρημα, μια; και πρεπει να ξεπεραστούν οι
«τομικίιίτικί: αντιλήφε ις, που ύχουν παράδοση αιώνων, και να δημιούργη­
μά \ία οννείδηση προσφοράς στην κοινωνία. συνείδηση ότι για να ιηκοδομηβεί η ουσιαλισμός-κομμουνισμός, πρε'πει ν tvα; να δουλεύει για
όλου; και όλοι γαι τ<λ · ενιιν Ομοιε είναι μττορικά αναγκαίο εγχείρημα.
Είναι ΐι«τορική νομοτέλεια και θα πραγ·ματοποιη(Ι[ι. θα φροντίσουν γι’
ιμπό οι κομμουνιστές μειξί με την εργατική τάξη και τη ριξοσπαστική διανιίηιΐη και τη νεολαία.

ΣΙΙΜΕΙΩΪΕΙΣ
J■/ ‘ιζσο&άσπ)ί. 5-Ι0Λ»32 hn<·;. 15 12-93.
3. //ίρα*3ιχό ιιιν /ιστιτυντυν Παγχύομιαζ Οικονομίας και Λα Oven· Σχίαιο,ν,
Μόσχα
■1 ΟΗΕ KivtQo ,τοίι ι&ηχών tliuffuir. σελ. 29. Να 20, Λνικϊη 19V0.
5. Βήμα, 27.2.93.
(/. H I, Λίνιν: Ληαντιΐ, τόμ 27. σελ. i J5. fκδ Σύγχρονη Εποχή.
7. Βημ,ς 24 0.hr
δ. UI. Λίνιν;/Ι.τοετο, τόμ. 27. οι λ. 402-463. (κΛ. Σύγχρονη Εποχή.

Το σύστημα του παιρασπτσμού,
της σήψης και της ίδιαφθοράς

Ο Β.Ι. Λένιν μίλησε για παρασιτισμό και σάπισμα του καπιταλισμόν.
«Το καπιταλιστικό μονοπώλιο... γεννάει αναπόφευκτα την τάση προς τη
στασιμότητα και το σάπισμα». «Η χΰυη όμως προς τη στασιμότητα και το
σάπισμα... εξακολουθεί μι: τη σειρά της να δρα και σε όιάηορούς κλάδους
της βιομηχανίας, σε διάφορες χώρες, αποκτά για ορισμένα χρονικά δια­
στήματα υπεροχή».1 (Υπογράμμιση Κ. Κ,άππου).
Ποια είναι η εικόνα τη; κοινωνίας σήμερα όσον αφορά το παρασιτισμό
τη σήνη και τη διαφθορά;
Πρώτα-πρώτα πάνω από το 10% του εργατικού δυναμικού στις ανα­
πτυγμένες καπιταλιστικές χώρες είναι εντελώς αν ενεργεί και ένα σημαντι­
κό μέρος απασχολείται μερικώς. Έ ν α κοινωνικο-οικονομικό καί)ιστός
που δεν μπορεί ν' αξιοποιήσει το ζωντανό πλούτο, το εργατικό δυναμικό,
δεν μπορεί να θεωρείται ότι βρίιτκεται σε ακμή. Πολύ περισσότερο όταν
αυτό συνοδεί'εται από τη καταστροφή του περιβάλλ-υντος. που σηματοδο­
τεί την εξάντληση των όρων και προϋποθέσεων για να συνεχιστεί η ζωή
των μελλοντικών γενεών.
Πέρα απ’ αυτό, σήμερα ένα σημαντικό τμήμα της αστική; τάξη; ζει χω­
ρίς να π ρ ο σ φ έρ ει στην κ ο ινω νία καμιά ‘χ ρήσιμη υπηρεσία. Εννοούμε
όλους εκείνους, το ν; λεγάμενους επενδυτές, που ζουν παίζοντας στο χρη­
ματιστήριο ή ε ισπράττουν μερίσματα και τοκομερίδια. Τα χρηματιστήρια
έχουν γίνει, περισσότερο από π ιπ έ άλλοτε, ένα τεράστιο καζίνο, όπου οι
μεγάλες τράπεζες, οι χρηματιστικές εταιρίες και οι χρηματιστές μαζεύουν
σαν ‘^κρουπιέρηδες κέρδη, που δεν αντιστοιχούν σ ι καμία δραστηριότητα.
Οι πράξεις αυτές κοινω νικά αποτελούν διαφθορά. Διεπονται ωστόσο
από κάποια νο μ ο θεσ ία α λ λά υπ άρ χο υν παράθυρα -ό χ ι παραΟυράκιαπου επιτρέπουν παράνομες π ρ ά ξεις με τη νομική έννοια. Οι πράξεις αυτές
ανέρχονται σε δ εκ ά δ ες δισεκατομμύρια δολάρια την ημέρα στις χοημιπιστηριακές συναλλαγές τη ; Ν. Υϋρκης, του Λονδίνου, του Τόκιο, της Φραν­
κφούρτης.
Μ εγαλ.ύιεροι α γω γο ί δ ια φ θ ο ρ ά ς βρίσκονται δίπλα και κοντά inu χρη­
ματιστήρια και τις χρηματιστηριακές επιχειρήσεις.
Μάλ,ιστα υπάρχουν κ α ι χώ ρες, όπως οι Μ παχάμες. το νησί Κάουμαν. ο

ΙΜ

r a t l A l ΚΑΡΠΟΙ

Παναμά; w« a U t ; * * ' τα χρηματιστήρια λ τ ιτουργουν χωρίς x u v i W i ; .
Λ/τ υπάρχιι *>iWvn; έλεγχος και 6rv πληρώνεται κανένας φόρας. ΗΛω
iu<cvw (X τράπτΐτς tuη ΗΠΑ. της Mr γαλή; Βρετανίας xru άλλων χωρών
ίχικ-ν ν<ή«ιμα γνοςιία και -ξεπλένουν. χρήματα, που προέρχονται από
παράνομε; όροστηριστητε; (vupxumwt. ληστείες χαλ )
ΣχΓΠκά με τα χρηματιστήρια υπάρχει w« μια άλλη παράνομη Λραιττη(κοτητο Τιπιχα απαγορεύεται να διαρρέουν πληροφορίες για τα κέρδη,
την παρειά ιυν εργασιών των επιχΓιρήοεων, που <χ μΓταχΤς Τιη*ς έχουν ει•νιχόει ιηα χρηματιστήρια. Tu Jxtvth'vuxii ιπιλέχη βρίσκουν τρόποι·; να
ης διοχετεύουν στοις ενδιαφερόμενοι·;, να κερδοσκοπούν έναντι αμοιβή;
.Αλλα δεν είναι μάνα οπτά για τα Ν ηΌ ΐ’ντοαι ο κ λ/χη . Λ ιτά wivTint και
παντού βρίσκουν τρόποι·; να αποσπούν τεράστια χρηματικά ποσά. Ετσι
αλκ γνωρίζουν ότι για να κλείσει οποιαδήπστε δουλειά είτε α π ' το δήμο­
ι*) τιττ απ' ης δημόσιε; επιχειρήσεις. t i n από μεγάλε; ιδιωτικές επιχει­
ρήσεις πληρώνεται το 20-25^ τοι* προϋπολογισμού ως «μπαξίσι· στα διευθινηχά στελέχη που μεσολαβούν.
Επίσης για να καλυφθούν τυχόν ελλείψεις και ατέλειες πάντα πρέπει να
δωροδοκηθούν οι υπεύθυνοι, t i n πρόκειται για κ α ν ό ν ι; ασφ αλεία; και
υγιεινή; tin για αποιεσδήποτε άλλες υποχρεώσεις. πον πρέπει να καλυ­
φθούν.
Η καλύτερη απόδειξη γι αυτά ι ιναι οι αποκαλύψεις. που έγιναν όχι φυ­
σικά για τα συμφέροντα της εργατικής τάξης και του λαόν, στην Ιταλία
όβτοί' πρώην υπουργοί και πρωθυποιργοί συνδέονταν μι τη μαφία και δ ι­
ευκόλυναν το έργο της. ή πολιτικά κόμματα λαβώνονταν, για να κλε ίνονν
a rraipw; συμβόλαια μι το κράτος. Ανάλογα φαινόμενα υπήρχαν και στη
Γαλλία που οδήγησαν μάλιστα και στην αυτοκτονία του πρώην πρω θυ­
πουργού Μπερεγκαβουά.
Τελευταία αποχαλϋφτηχε τεράστιο σκάνδαλο στο Βέλγιο. Σύμφωνα μι
την κατηγορία τέσσερις πολιτικοί παράγοντες (ανάμεσα στους οποίους
ένας αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και ένας υπουργός) πλαστογράφησαν
το έγγραφο για την χατακύρακτη τον διαγωνισμού και εμφάνισαν ω ς καλύ­
τερη την ιταλική προσηορά της εταιρίας «Αγκαύστα».

Η «Αγχούστα· έστειλε ένα ίμ&ασμα ύψους 200 εκατ. βελγικών φρά­
γκων (U δια δραχμές) στην Τράπεζα Κρήτης στην Αθήνα, η οποία μέσω

Λουξεμβούργου το προώθησε στο Λονδίνο στην «Κόμερς Μπανχ», σε κοι­
νό λογαριασμό των τριών σοσιαλιστών ηγετών και τον δολοφονηθέντος
Αντρέ Κόολς.2
Στην Ιαπωνία, απ’ το 1987 μέχρι σήμερα, έχουν παραιτηθεί και κατηγορηθτί για σκάνδαλα τέσσερις πρωθυπουργοί: ο Νομπάρου Τεκεσίτα, ο Σοασύκε Οίνο, ο Κίσιμο Νακαμούρε χαι ο Μοριχίχο Χοσαχάουα,3
Μεγάλε; δωροδοκίες έχουν αποχαλυφθεί χαι στις χώρες του Τρίτου
Κόσμου για τους χροστατευομένσυς των ΗΠΑ, όπως το Σουχάρτο στην
Ινδονησία, το Μομποϋτο, το Ζαΐρ χλπ.

I mjrUMM (NtlJH IHAN1KH t[JN I mrUM C* U O

<v

Οι Ελληνις 11***1 πείρα γ» «οτίΛογα mutrkuji ι λ , / «<■< w t *#
ιην Γραπεζα Κρήτη; xai την πώληση τη; ΛΓΙ.Τ <*την K/uti
(On
in πιριιργο είναι 0ti τη στιγμή s<*’ ο ένας κατηγοριι i.r,
,vn<
Λαλα λαδώνεται για vw £i im λήσι ι τ·»ν
juiatu *j(Λ·\<χ»; *».
ιπριπηγικη; σημασία ι πιχε μιησι χς Λιο»; η ΑΓΕΙ Μπαινο» >j <*, « «ι *«1
iVOvumnipr 1W1 to λάδωμα iivui »π ε ε γ γ ι λ μ α τ ι ν η t>/v<nwv *>
λιακών.
ψιχίικα to φαινόμενο α π ό (uv περείφίζιίαι m «φκσμεα; y/m> z·^·*;
Min έκθεση τη; I TT. για τη δραιττηριότητά τη: ‘*την Ευριωεη *jju ό
ποσοστό ι πί τοτν πωλήοεων, για λαδωμ/αα στη Δ t> v ,τη *
Γιιι το ndoo διαδομέντ; είναι m t / ; ο» μ /β Λ * ι>ιχον··ω*« · rrtj* + t
των ιίναι χαρακτηριστικό το ι £η; Ενα: αμερικανός «ιΗηνητη; .*■
σκε το μάθημα: «Επιχειρήσει; και ηβική*. ρωτηθην» ατό έν»ι τηλι o*tu&
κανάλι, το CBS. τι πισττύουν οι σπουδαία/; τ>«· γό ιπτά to < >..«·,, μμι
εγκλήματα. Και ετπάντησε άτι -πάνω από το 5 ί/ί τη: τεΰη: ί / . * · τ/ι «ιτ»
όη ξέρουν κάποιον που το έχει 6υοφά£τι. ή Ηα ηΜτάο- να το Au«<vuinv
και ιμ ίδιοι» «Κάποιος άλλο; θα το κάνει. αν ιγω δεν το κανό, «α .ταραμείνω or χειρότερη θέση», δτιλώνουΥ οι μαθητές τον/
Συναφές rival και το πρόβλημα τη; φοροκλοπής και τη: ηορηαπαΛλαγης, όπου τεράστια ποσά εισοδήματος διαφεύγουν απ' τη φορολογία
Χαρακτηριστικό είναι το διάγραμμα που παρατίθεται
Αυτό σημαίνει ότι για να καλυφθούν τα ελλείμματα του προυπολιγι
σμοΟ επιβάλλονται πρόσθετοι ηόροι ιπην εργατική τα5η. για την οποίο
έχουν φροντίσει. ώστε να μη φοροδιαφ εύγει ούτε μια δεκάρά
Η φοροδιαφυγή, ουσιαστικά. ευνοείται από την άρχουοα ταϊη Κι ιηπό
γιατί έτσι διαφθείρονται οι μικροί και μεσαίοι επιχειρηματίες και γίνονται
σύμμαχοι με την αστική τάξη.
Επίσης πολλοί σκάνδαλα σΐΎδ/ονται με τη διαχείριση των χσνδυλίων τη;
ΕΟΚ. Έτσι δεν υπάρχει μόνο το σκάνδαλο με το «ελληνικό καλειμποκι*.
Το Ελεγκτικό Συνέδριο της Ευρωπαϊκής Ένωση; στην τελευταία ΕχΗιση
το»» αποκαλύπτει ότι στο γεωργικό τομέα οι χώρε; μέλη με τα περισοστΓρα
κρούσματα απάτης είναι η ΟΔ Γερμανίας, η Μ. Βρετανία, η Ιταλία*
Αλλά δεν είναι μόνο αυτό το σκάνδαλο με την ΕΟΚ. Τεράστια ποσά των
κοινωνικών ταμείων για την εκπαίδευση των εργαζομένων διατίθενται,
χωρίς να γίνεται ουσιαστικά εκπαίδευση. Μάλιστα για να διευκολυνθεί η
διάθεση κονδυλίων σε δημόσιους και ιδιωτικούς υπαλλήλου; τέθηκε και
ειδική διάταξη, το άρθρο 15. στον Κώδικα Βιβλίων και Στοιχείων.
Η παρακμή εκδηλώνεται και με την καταστροφή προϊόντων, τροφίμων
π.χ. το περίφημο θάψιμο τοτν προϊόντων στα πλαίσια της ΕΟΚ. Με στόχο
να κρατήσουν τις τιμές των τροφίμων σε υψηλά επίπεδα -που είναι σε βά­
ρος της εργατικής τάξης- καταστρέφουν τεράστιε; ποσότητες προϊόντων,
τη στιγμή που εκατομμύρια άνθρωποι στην ΕΟΚ τα έχουν ανάγκη και στις
χώρες του τρίτου κόσμου κυριολεκτικά πεθαίνουν από την πείνα

ΚΩΙΤΑΙ ΚΑΠΡΟΙ

ή ,ά γ ρ σ ^ ΐΗ ™

J g g f.'

_

neon* η/ΛΙΠ

UdUioi _ _
towjUa! .
fr*u»r^
fbewolio
* ώ π > ί ___
Ίλ Φ ο '
Γ<Β<ο*1β! , , , ' n
n
feU toP
1 ΟΙΛβΛα [
In
ΙμαβΜΟ .
1n
Hf»l
In.
tawli Γ Ί 1\
EUWo ■ j n
-- ----- ------------

21%
n
m
in
m

1

Hryf fns 21194
Επιοη: η .νΐνΌκμη ιχόηλί'Λ'Παι και (it n ; xt(xicrtl£; αμοιβές, π ον παίρvow IH aouxuoi fy.HHX'u.HH τη: (ΐρχ,ΗΌΐι; χαζή;. Σΐι» CVpuiailixd Koiννβονλιο a ■/ u xiitii |« n } jrn j: π α π ρ ά π π yvpuj o u t h,5 Γχαχομμύριιι xo
μίνα για ιποίημίοκη, ο όοπινοιά , £κτό; ίι\ κ ι; . ίξοίκι γραμματέων και
Ί\κι?ιίων (B’juo. ’7.J 94) Κι α π ό γίντται όταν η m»vxc>eTrixtj π λ ίΊο νη τία
xuv βοι λτ viao 5tv πι»χ**ϊΐ'ΐι καμιά ντηριοΰι. Ααχολοννχαι ιχννήβως μΓ
γχνμαχα. .χαρτί. ό ιϊιύ ο ι ι;. χιΰιόιιι χλ,τ
II Λιιιμ(ίορά ιχ ιι «r/καλιύαι ι χολν m o βαθιά τον; πολιτικόν; εκπροοώ.1 01 ·; τη: uinixrj; τάίη: Π!ναι χαρακτηριιττικό xo γτγιινός am i έγραι,Μν οι
ιΐ{ημιρι<ν; im ; 92V4 μι τίτλο: -Λ νχρχόμίνο; (lovArvxtj; των Τ όρις |1ρέμηχχ ντ*4 »>; «no ο.τίχι τοι· ιμ νώ νχα; ςαρτιέρχ;»,' T o γΓ γονό; «ντο rival
χιιριιχτηριιπικό και Λ»ν ιίναι κάτι μτ μονωμένο. ϋ χ ι; πιμιοοοτΓ ρν; π ίρ ι.τχώοιι; μόνο αν u'vui xavci; ανίκανο; η ό α η ά α ρ μ ιν ο ; ανέρ χετα ι ο ιη ν
πολιτική ιιριιρχιπ.

Αχόκι ι χαι πέρα νχάρχοννία ακάνόαλα χνπον Watergate κλπ. Υπάρχει
προα^ατη πείρα και ιτχην Ελλ/'ιΛα. Οι χνβι ρνώνχι ; παρακολονΟονν μό\ν
μαχιχτηλέηωντι μίοιιι χη: Εθνική; Υπηρτοΰι; Πληροφοριών (ΕΥΠ). Αλλά
όίν Ιον; (yxovii από. αιγκροχονν και ι ιόικέ; ομάότ; μτ απάσχρατον; ον-

ΙϊΚΧΙΑΚΗ (ΝΩΙΗ IHMTCN IDΝ ΙΥΤΩΠΛίκΩΝ ΛΑΩΝ

ι y?

νήθως αξιωματικοί’;, «ου παρακοίκηΌσνν τα τηλέφωνα &/, μύγ0 twv αντι­
πάλων ταυ;. αλλά και πολιτικών προσώπων, που ανήκουν σω ιΛυι κόμμα.
Αλλά υπάρχει βέβαια και γενικότε ρ<> in'μα μι τη
τη τ,,<ν μαπαών
υπηρεσιών. Κατ' αρχήν ούτε οι δαπάνι; του;, ούτε η δρά<η tw ; ελέγχεται
από κανόναν. Πέρ' απ' αυτό διαθέτουν ευρύ δίκτυο un; άλλι ; χώρε; μι τη
ονμμπαχή και ντόπιων ποντικών παραγόντων. Είναι χαρακτηριστικό ιι
έγραφε η II Ttmpo im ; 26 Ιανουάριου 1976:
«Το 1972 με τι; αμερικάνικες ειδικέ; υπηριικις στην Ευρώπη σινιρεάζονταν:
Σαι Βέλγιο 3.200 πρόοωπα, συμπεριλαμβανομένων 87 στρατιωτικών, 22
πολιτικών παραγόντων και 17 δημοσιογράφων.
Στη Γαλλία 2.330 πρόοωπα. συμπεριλαμβανομένων 125 στρατιωτικών,
12 πολιτικών παραγόντων και 12 δημοσιογράφων.
Στην ΟΔ Γερμανία; 7.350 πρόοωπα. συμπεριλαμβανομένων 4U) στρα­
τιωτικών, 4 πρώην υπουργών, 2 υπουργών, 3 πρεσβευτών, 19 διπλωματών
και 23 δημοσιογράφων.
Στην Ιτειλία 3.728 πρόσωπα, συμπεριλαμβανομένων 268 στρατιωτικών. 4
υπουργών. 8 αναπληρωτών υπουργών, 3 πρεσβευτών, 23 πολιτικών παραγόντων και 31 δημοσιογράφων.
Στην Ισπανία 1.270 πρόσωπα, συμπεριλαμβανομένων 138 στρατηγών
και συνταγματαρχών, 3 γενικών διευθυντών εταιριών, 1 υπουργού και 12
δημοσιογράφων.
Στην Ολλανδία 562 πρόσωπα, από του; οποίου; 3 πρώην υπουργοί και 3
πολιτικοί παρειγοντες».**
Αν πάρουμε ω; πρόπ’πο τη CIA μπορούμε να πούμε ότι οι στόχοι των
μυστικών υπηρεσιών είναι: Η διεθνή; τρομοκρατία, δολοφονίες μη ηι)ι·
κών πολιτικών προσώπων, οι υπονομευτικέ; ενέργειες σε κυβερνήσει;,
που δεν είναι τη; αρεαζείας του;, η οργάνωση πραξικοπημάτων και η
ανατροπή νομίμων κυβερνήοεων -όπως στην Ελλάδα το 1967- οι παρακο­
λουθήσει; οργανοκτεων και ατόμων, που αντιτάσσονται οτην εξάρτηση και
τον ιμπεριαλισμό κλπ.
Τέλος υπάρχει το θέμα τη; εγκληματικότητα;, που δυναμώνει στις πε­
ριόδους των κρίσεων και τη; ανεργία;. Η υποδαύλιση του εγκλήματος
μπορούμε να πούμε ότι είναι έμφυτη μέσα στην οικονομική πειρατεία του
καπιταλιομοέ’. Τα μαζικά μέσα δημιχιιότητα; και ιδιαίτερα ο κινηματο­
γράφο; και η τηλεόραση εγκωμιάζουν, κείθε μέρα, κάθε ώρα. κάθε στιγμή
το έγκλημα, τη βία. τη διαστροφή. Μ πορνογραφία έχει πάρα τεράστιε:
διαστάσεις. Επεκτείνονται iu scxshop που πωλούν διάφορα είδη για ιχανοποίηιτη σεξουαλικών διαεπροφών.
Τα ναρκωτικά ενώ τυπικεί εεπαγορεύεται t| παραγωγή χαι διακίνηση
του; φτάνουν μέχρι την τελευταία γειτονιά και το τελευταίο σχολείο, μιαί­
νουν ακόμη και cm; φυλακές. Συχνά είναι τιι κρούσματα α.τινυλαχκ>η;
εμπόρων ναρκωτικών. Σ’ αυτό συμβάλλτι η διάβρωση των μηχαιωνυι

KTUTAS ΚΑ1ΊΠΟΙ

ICO

6<υ£η; τον εγκλήματος. τη; αστυνομίας. τον οω η ρονιστικοό συστήματος,
τον δικαστικού σώματος.
Μέσα στα πλαίσια του αποπροσανατολισμοί* τ η ; νεο λ α ία ς, με στόχο την
παραίτησή τη; από την ταξική πάλη. χρησιμοποιείται ο οα τα νισ μ ός, η μανμη μαγεία. οι θρησκείες παν απευθύνονται όχι στο λα γικό αλλά ιττο Ολ'μιχό, τα συναίοΛήματα. Είναι χαρακτηριστικό ότι ένας; μ όνο εκδότη ς ιττην
Αθήνα έχε ι εκδώσει .34 βιβλία .τον έχουν στόχο την π ρ ο ώ θη σ η α ντον του
μέσου ηπιντοκκητιτιντομοι· Απο την α π ο γ η αυτή είν α ι χα ρ ακ τηρισ τικό
και το γεγονός ότι το περιβάλλον τον ΙΙρ αίθυπ ουρ γοΰ Λ ν δ ρ έ α Π α π α νδρέυν χρη»κμ*ιποαί μάγους ναι εκημολάγους/' Τ ιι μ έσ α κ α ι σι μ έθοδοι αυτε'ς χρησιμοποιούνται κύρια ενάντια σε π ρ ω το π ό ρ ο υ ; ν έ ο υ ; γ ια ν α μην τιtv
λιτικα'ΤοιηΟοί’ν. η αν έχουν πολιτικοποίησε ί γ ια να σ ταματήσουν ν α π α ίρ ­
νουν μέρος mo .*τιχχ·6ευτικό κίνημα
Έτσι είναι ς α ν ιρ ό οτι ο π α ρ α σ ιτισ μ ό ;, η f u a q θ ο ρ ά , το ο ικ ο ν ο μ ικ ό
έγκλημη είναι η έκφραση τη; ιόεολσγίας τον καπιττιλισμοτ' κ α ι ι {ναι α π ο ­
ρία; άξιο .τα»; η αστική τα ΐη εχει .τοινικοποιησει α υ τές τ ι; π ρ ά ξ ε ις - την
«ιδεολογύι· της.

ΣΗΜΕΙΩΣΕ1Σ
1 Β 1 Λίνιν; ,Τ-.ητυ. ti'v- 2~, οι λ 403-4ΘΙ, εκδ. Σύγχρονη Εποχή.

2 ££χρες. 22 I Ί-Ι, οελ 4
3. llr.i-l, I? 4 <*4. « λ . Α36
4. VMof FVrlo Suprrprvfi:}

Cruet: US Modem CapUainm, σ ιλ . 187, εκδ.

IricrnjiK-aj] PtMisbcrv, Ncx Υοτλ

5. Ό π .σ ελ IM
f> *ρές. 5 244, σι λ 3
7. AVu. V294
8 Ms. Ζαμσοι Γο.ΐι·; <3t*ja>;;-Ji roof Ευρώπη, a t λ. 118-119, εκδ. Δ ιε θ ν ε ίς
Σχίαε ις, Μόσχα (στα ρωσικά)
9. fUtvth (νπτπιίτ, 1Μ.94.

Η εργατική τάξη
είναι ο φ ο ρ έα ς της επανάστασης

Meta την κυριαρχία της αντεπανάσταση; σχεδόν παγκόσμια, πολλοί
κομμουνιστές αναρωτιούνται αν η εργατική τάξη είναι πρωτοπόρα, αν εί­
ναι τάξη για τον εα π ό της. Kind συνέπεια επιβάλλεται η εξέταση του ζη­
τήματος. Πρέπει να πούμε όμως ότι ο ρόλο; τη; εργατική; τάξη; χαίτου
κόμματος είναι καθοριστικός και αναντικατάστατος για την επαναστατική
διαδικασία. Kmci συνέπεια πρέπει να κλείνουμε τ’ αίτιά μας ιπις κάθε εί­
δους διαστρεβλώσεις τη; πραγματικότητας.
Και οι διαστρεβλώσει; είναι πολλές. Έτσι αν περιοριστούμε στα τελευταία τραιντα χρόνια θα δούμε ότι ιπη δεκαετία του 1960 δημοσιεύτηκαν
μια σειρά με/^τες έρευνες που επεδίωκαν ν’ αποδείξουν ότι, τουλάχιστον,
στις αναπτυγμένες χώρες δεν υπάρχει εργατική τάξη. Κι από, όπω; υπο­
στηρίζουν, γιατί η εργατική τάξη έχει αστικοποιηθεί.1 Την άποψη αυτή
υποστήριξε στην ελληνική Βουλή και ο Κωστή; Στεφανάπουλος. Είτε συ­
γκεκριμένα: «Οι εργέπες που άλλοτε ήταν προλετάριοι υπό την έννοια των
οικονομικών τους δυνατοτήτων έχουν γίνει αστοί».Με τον όρο «αστικοποίηση» εννοούν, μας εξηγεί ο καθηγητή; Ηλία;
Karooόλης, την υλική και κοινωνική βελτίωση της θέσης του εργάτη. Τη
σύγκλιση των τρόπων συμπεριφορά; και αξιών της εργατική; τάξη; προ;
την αντίστοιχη συμπεριφορά της αστικής τάξης. Τη δημιουργία σχέσεων
«των χειρώνακτων εξαιτίας των νέων τεχνολογιών που προσομοιάζουν
προς τις σχέσεις των υπαλλήλων, των τεχνικών, των μηχανικών κλπ. Την
απώλεια σταδιακά “της ταξικής συνείδησης"».3
«Την αστικοποίηση» της εργατικής τάξη; διέψευααν μερικώς αρκετέ;
εμπειρικές έρευνες. Έτσι είχαμε στην ΟΔ Γερμανία; την έρευνα του
Kern/M Schuman: «Industricarbeit und arbeiterwnbtscin», στη Γαλλία την
έρευνα του Λ. Toyrainc: «La concicnce ouvriert».4 Ιδιαίτερης σημασίας εί­
ναι οι έρευνες των J. Glodthorc. D. Lockwood κ,ά. που δημοσιεύτηκαν το
1968-1970 και αποδεικνύουν ότι καθοριστική επίδραση στη συνείδηση,
σας στάσεις και αξίες της εργατικής τάξης ασκούν οι υλικοί όροι διαβίυιτη; και εργασίας της.5
Πιο εντυπωσιακά είναι τα αποτελέσματα έρευνας, που δημοσιεύτηκε
ιττην εφημερίδα Die Zeit το 1975, από την καθηγήτρια Elizabeth Noelie-

162

*ω ιια } vjam oi

Neuman ϊύμηω να μ την έρ» υνα a m } αν .πάρουμε tin ·; r ρ γ ά ιι ς, που χ(ίvow χι ι^ν.ιναχιιχή δ υ υ λ π ά xui εργάζονται or όλη την έκταση της βιυμηjmviaj,
διαπιστώνεται καμία ta t τη αστικοποίησης. A v n U n u εμ η α ν ιζιTt« ·τ«»ιη διάβρωιτης των αστικών. αξιών και σύγκλισης tuiv υπαλλήλων
προς tin·; εργάτες.

Χυγχε κριμε να η ίρε ννα έδειξε ότι:
α) Από ι«) 1967 μέχρι το 1972 το ποσοστό των εργατών «ου πίστευε ότι
πρέπει να προσαρμόζεται ιηην τάξη πραγμάτων περιορίστηκε από 5507 οι
45%,
[1) Από το 1964 μέχρι το 1971 το ποικκπό των εργιττών, «ου πίστευε ότι
υπάρχει άδικη κατανομή πουλήματος, αυξήθηκε ιστό 51% Of 62%.
γ) Από το 1959 μέχρι τυ 1971 το ποσοστό των εργατών που πίστευε ότι
δεν πρέπει να ιτέβεικιι την ιδιοκτησία της επιχείρησης, που δουλεύεις, αυ­
ξήθηκε ιαό 10% οι 18%.
δ) Από το 1963 μέχρι το 1972 το ποοοοτό των εργατών, που πίστευε ότι
μπορεί ο εργάτης να βελτιώσει π; θέση του, στα πλαίσια του καπιταλιστι­
κοί.' ανιττήματος. μειώθηκε από 55% οε 51% .
ε) Από το 1950 μέχρι το 1971 το ποσοστό των εργατών που θεωρεί βλα­
πτική την ταξική πάλη επεσε από 45% οε 32%.6
Κατά συνέπεια, αν λάβουμε υπόψη ότι την περίοδο που έγιναν οι έρευ­
νες η ΟΔ Γερμανίας ήταν αναπτυγμένη καπιταλιστική χώρα και μόλο; της
ΕΟΚ γίνεται η«νερό ότι ιττη σημερινή εποχή, την εποχή των ολοκληρώσε­
ων δεν υπάρχει τάση αστικοποίησης τη; εργατική; τάξη;.
Παραπέρα στη σημερινή εποχή οι νέες τεχνολογίες, η αυτοματοποίηση,
η πληροφορική, η βιοτεχνολογία κλπ, περιορίζουν’ σε μεγάλο βαθμό την
πνευματική εργασία ενός μόρου; των εργαζομένων και την μετατρέπουν σ'
ένα βαθμό σε χειρωνακτική εργασία.
Από την άλλη μεριά οι νέε; τεχνολογίες, κυρίως τα τηλεοπτικά μέσα, δί­
νουν τη δυνατότητα στην άρχουαα τάξη να παρεμβαίνει αποφασιστικά στη
διαμόρφωση τη; συνείδηση; της εργατική; τάξης. Δεν είναι υπερβολή, αν
πούμε ότι η αστική δημοκρατία διολισθαίνει σε τηλεοπτική πλουραλιστική
δικτατορία. Πολύ σωστά ένας γερμανός κοινωνιολόγος έγραψε ότι ο
Γκαίμπελς ήταν ένας αθώος ψεύτης, μιας και διέθετε μόνο ραδιόφωνο.
Μια άλλη βασική αντίληψη, που διαδόθηκε ιπη δεκαετία του 1960, είναι
ότι με την επισιημονικυτεχνική επανάσταση. τις νέες τεχνολογίες και την
αυτοματοποίηση περιορίζεται ο ρόπ>; τη; εργατική; τάξης στην παραγω­
γή και παύει, ουσιαστικά να όσα ο νόμος της αξίας.
Βασικός φορέα; αυτής της ανάληψης ήταν η Ακαδημία Επιστημών της
Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας της Τσεχοσλοβακίας που. με επικεφαλής τον
Ράντοβαν Ριχτά ιπα πλαίσια της αντεπανάστασης το 1967, επεξεργείστηκε
αηή την αντΰ.ηψη και δημοσίευσε το βιβλίο Ο ζο)αηομόζ στα οται/ροόρομ>. Το βφλώ κιv jjw w it at πολ)/ς γλώσσες. (Στα ελληνικά κυκλοφόρη­
σε το 1976 από τις ι /Α. Ράππα).

1

I rr<yW*H I nni>t t u r n n o n j ( n /nxYUjt i n

IM

i t o βιβλία U ll6 «νιι(( ί(>ιΐ[ΐι Ι1«ίμΐι«· ιπ ι, m jj,
.1 1 .» π ,Η.ατοπ.κ>.η
.ϊώ - ΐυ ,,, τη μ/Ο .
uni,,;
„„
ίτητικοιν εργατ««ιν y jn αργότι ρ«ι και τ,,ν y ,u Mn„n ur..,„ . ’ u
TUIVπαραδ«χη<ικ<„ν νχη Ο τ,Ο ,η κ/.τ nr μ,ι, .r.<o . r ^ t
ijul.
φ ορ ίς ικτιμήσιις φτάνιι m Mi'.·; ·Αι'; (n,
Μ επιστήμη - .τι·π*·(ΐ>τ>( o r λιτγική βώιη. μι τη
, \ m>. . Uy.N u u
αλγορίθμων, u t σύν«<U>της παραγωγική; AuiMyunui;, „»,'«
>Urfi\
»·>
τέ).ιις, και έτσι την προι τικμάζι ι για την ι ιοαγωγτ, τη; π, γ/ τ,- ,. ; ·ι κ^ατοπαίηοης. 1 1 r πιστήμη σαν άμι «τη τκιραγ-,/γ./η δύναμη. ,Η7:;, ι !γ ,λι να
οι' καθολική κλίμακα και ολόκληρη η βιομηχανία γναται μ.α τι γ. /ι··
γική εφαρμογή της ιπιιττήμης. Ηριιεκόμαιπε μπροττα «πη μιταιρο-τη τη;
παραγω γική; διαδικασίας, από διαδικασία απλής ι ργαοΰις οι bnuVauwi
επιστημονικής εργασίας» (σε/. 45).

«II επιστήμη εισδύει m o σύνολα της παραγωγικής δια,'νκασύι; και γίνεχαι βαθμιαία η κεντρική παραγωγική δύναμη της κοινν.Λ·ί<.ις και οι>>ωστι­
κά ι> αποφασιστικός παράγοντας της ανάπτυξης των παραγωμνών δ.-.αμεων». (σε λ. 37),
«Η επαίτημονικοτ εχνική επανάσταση... τείνει προφανώς ., προ; την
πραγμάτωση μιας νε'ας αταξική; κοινωνικής διαρΟρυκίης, τελείως, ενκίνητης και που το περιεχόμενό της 1)α είναι η αμοιβαία ανάπτυξη τον ανεν» ’>■
που από τον άνθρωπο», (οελ. 65).
Από τα αποσπάσματα γίνεται φανερό ότι ο Ριχτά και οι συνεργάτες του
ευιοστηρίζουν ότι το προτσές εργασίας μετατρέπεται στη σημερινή εποχή
σε επιστημονικό, άρα παύει να δρει ο νόμος της αξίας και ότι η ETU *>ι
οδηγήσει σε αταξική κοινωνία. Κατά συνέπεια χαρά; ευαγγέλια για τους
κ,κ. αστούς, θ α εξαφανιστούν οι απεργίες και η ταξική πάλη’.
Ot ισχυρισμοί αυτοί είναι εντελώς αστήρικτοι και το μόνο που επιβεβαι­
ώνουν είνα ι ότι η λεγάμενη «άνοιξη της Πράγας» ήταν προπομπός τη;
αντεπανάιτεασηςτη; περεστρόικα.
Κατ’ αρχήν πρέπει να πούμε ότι δεν έχουμε μείωση του αριθμού των μι­
σθωτών εργατών και υπαλλήλων (η αστική στατιστική δεν δίνιι χωριστά
αριθμό εργεπών και υπιιλλήλ,ων), Έ τσ ι ιπις 24 χώ ρε; π.χ του ΟΟΣΛ από
209377,3 χιλιάδες, που ήταν οι μισθωτοί το 1970 έφτασαν στα 281.846,7 τυ
1990 δηλαδή αυξήθηκαν σε μια εικοσαετία κατά 34.6'ά.' Στον αριθμό uvτό των μιοΟωτεύν, βέβαια, περό-αμβάνονται και οι μάνιιντζερ και εκ πρόίοτάμενοι το>ν τμημάτω ν (λογιεττηρίων, πωλήσεων, δημοσίων σχέσεων
κλπ,), που τυπικά εμφανίζονται ως μισθωτοί, ενώ αμείβονται από τα κέρδη
και δεν ανήκουν στην εργατική τείξη. Ο αριθμός, όμως, των μάνατζερ ναι
των προϊσταμένων είναι μια παράμετρος λίγο πολύ σταθερή. Κατά συνέ­
π εια, έχουμε σημαντική αριθμητική αύξηση της εργατικής τάξης, στην
οποία περιλαμβάνονται κ α ι οι υπάλληλοι σύμφωνα με τη μαρξιστική uviiλι«η.
Π έρα α π ’ αετό, δημιουργείται το ερώτημα: αφού μειώνεται ο αριθμό;

164

ΚΩΙΤΛΙ ΚΑΠΡΟΙ

ίη; εργατική; ιοί»};, γιατί οι ηγέτες των ιμπεριαλιστικών χωρών έθεταν
επιτακτικά μέχρι το 1989 στις σοσιαλιστικές χώρες το θέμα της ελεύθερη;
μετανάστευσης των πολιτών τους, που ήταν μια πηγή, εξαιτίιι; και της

εξειδυαυσης, ζωντανού πλούτου; Γιατί, τέλος πάντων προσφεύγουν ντε ει­
σαγωγή εργατική; δύναμη; ακόμη κι από τη Φορμόζα και το Πακαττάν;
Ακόμη δεν είναι κατανοητό γιατί, αφού καταρύθηκε ο νόμος τη; αξίας,
ο* αστοί οικονομολόγοι διδάσκουν ότι η τιμή ενός προϊόντος προσδιόριζε ται από τη συνάρτηση ν=α+βχ, όπου y >1τιμή τη; ζητούμενης ποοότητας,
β η ελαστικότητα της ζήτησης, χ η ζητούμενη ποσότητα και α ματ παράμε­
τρος. που δεν είναι άλλη ατό την αξία. Αϊτό και μόνο, κατά την εκτίμησή
μας. τα λεϊι όλα.
Αλλά δεν χρειάζεται να επικαλεστούμε τίποτε απ’ όλ* α ιτ ά Έ χει φρο­
ντίσει να μα; διευκολύνει ο ίδιος ο Κ. Μαρξ.
Έτσι διαβάζουμε α ια Α .τ υ τ ε λ ίο μ α τ α τη ς ά μ α χ η ς ό ια ό ιχ α α ία ς τ η ς παρα­
γωγής: -Το προτσές εργααίεις εμφανίζεται μόνο σαν μέσο του προτσές
αξιοποίησης. ακριβώς όπως η αξία χρήετης του προϊόντος μόνο σαν φορέ­
ας της δικής του ανταλλακτική; αξίας. II αιτοαξιοποίηση του κεφαλαίου
-η δημιουργία υπεραξίας- είναι άρα ο καθοριστικός, ο κυρίαρχος και πά­
νω απ’ όλα εντεινόμενος σκοπό; του καπιταλιστή·.*
Στα G runJrisse διαβάζουμε: «Η παραγωγική διαδικασία (προβάλλει)
όχι σαν υποταγμένη στην άμεετη επιδεξιότητεε του εργάτη α>λά σαν τεχνο­
λογική εφαρμογή τη; επιστήμης. Αρα η τάση του κεφαλαίου είναι να δίνει
επιστημονικό χαρακτήρα ιττην παραγωγή και η άμεση εργασία υποβαθμί­
ζεται σε απλό συνθετικό στοιχείο ειιτή; της διαδικασίας».9
•Εξαφανίζεται η άμεση εργασία και η ποσότητά της σειν η καθοριστική
αρχή της παραγωγής -τη; δημιουργίας αξιών χρήσης- και υποβαθμίζετειι:
τόσο ποσοτικά -μειώνεται η αναλογία της- όσο και ποιοτικά, σαν απαραί­
τητο. βε'βαια. αλλά δειτερεύον συνθετικό στοιχείο απέναντι στη γενική
επιστημονική ερ/ασία, την τεχνολογική εφαρμογή των φυσικών επιστη­
μών·.15
•Το κεφάλαιο χρησιμοποιεί τη μηχανή μόνο στο βαθμό που αυτή επιτρέ­
πει στα.· εργάτη να δουλέγει μεγαλύτερο με'ρο; του χρόνου του σαν όχι δι­
κό του. να δουλέγει περισσότερο για κάποιον άλλον».11 «Απ’ όσα ειπώθη­
καν φαίνεται καθαρά ο παραλογισμός του Λοντερτέιλ1-, όταν' θέλει να
κάνει το πάγιο κεφάλαιο μια ανεξάρτητη από το χρόνο εργασίας αυτοτελή
πηγή αξία;*.13
•Το γεγονός ότι τα μηχανήματα είναι η πιο πρόσφορη μορφή της αξίας
ΧΡή^ί w παγίου κεφαλαίου, δεν σημαίνει καθόλου πω; η υπαγωγή στην
κοινωνική σχέση ((παραγωγικές σχέσεις) σημ. Κ. Κάππου] του κεφαλαίου
είνω η πιο πρόσφορη και η τελευταία κοινωνική σχέση παραγωγής για την
εφαρμογή των μηχανημάτων».11
Ετσι είναι φανερό όιι ο Κ. Μαρς έχει κάνει «αναθεώρηση» έναν αιώνα
πριν από τον Ρίχτα και τον; άλλους συγγραφείς, που έχουν διατυπώσει
παρεμφερείς σντιληγεις.15

imywkK i » o i H

ιη λ η τ ο ν

τω ν

ι rm ru & s*

iti

Σ υνοπτικά π ρ έ π ι i vu πούμε ότι m x iy y ji,,, μ Λ ^ / ιι r π »/., ,,Λ^ ν
χο |u m / ) j i ο ρ γά ν ω σ η ; τη; rpyuiw u; που απασ*» n ^ O v ■ *■; (ir·, μ .
ρ ο ς) Iκ α ν ο ύ ; να ε λ /γ χ ο ΐ'ν και vu ί νσ<.#μαΐωγο'*ν fvu κ« >α· μ γ ύ ι ι ι ^ ,
xX iU hil δ ία ν ο η Τ ΙΧ ώ ν λίΐΤ Ο νρ γίΙιΐν α π ’ lirv .TU^k|,% «κ/ t x i i p r ,TTl 0 ΐρ,Ό ζή-

μένος π ρ έ π ΐΐ vu είνα ι ,τολι'λειτουργικά; y/n μ» τα /α νη ν * ·; <έ rv-ι
ρο φ άσ μ α ερ γα σ ια κ ώ ν καθηκόντων w m
v u
i t v u i σι i i u t , v-ι t x j
ξ ΐρ γ ά ζ ιτ α ι ένα α να β α θμ ισ μ ένο ιτύνολο π λη ρ *p <pujv. γ ..* w. ,-* Λιξ^ιτητων για να π α ρ ιμ β α ίν ι ι πρω τόβουλα και όυ>ρθ>ιΛΐκά. To κ<φα/ο.ΐΜ »ννιιπ ιχ ά αναιπΎ θέτει το σπάσιμο τη; γνώ ση; και τη; υπο/ι ιμι >ι.#στητα; τη;
εργασίας γ ια να την π ρ ο σ ετα ίρ ισ α ί και να την κινήσει π ρ »; το α .ν η /( · «
του και να εκμεταλλι π π στο έππ κ ρ*>όλη τη δημιι» ργικοτηιά τ η ; 14
Τ ώ ρα όσ ον α φ ο ρ ά την κατάργηση τη; ταξική; ,τόλη; .Tpi-Tr ι να ιτημίνώσουμε ότι έχοιτν μ ετριασ τεί οι αγώ νες αλλά or χαμηλότερα επίπεδα συν*.
χίζονται. Τ ε λ ίπ α ία είχαμε απεργιεικές εκδηλιί*σει; or μια σειρά
όπως π.χ. τη Γαλλία. τη Γ ιρ μ α ν ία , την Ιταλία κλπ Εν τω μεταξύ συνεχώ ν
νται τα μ ίτρ α ενάντια cm ; απ ερ γίες. Στην Αγγλία νηφυπηκι υ νόμος. τον
προβλέπει ότι α ν η α π ερ γία κρίντται παράνομη από τα δικειστηρυι (όλες
οι α π ερ γίες μ π ο ρ εί να κριΟούν π α ρ ά νο μ ες| αποζημινοννιαι »u εργοδοτε;
από τα «ποθεματικέι τω ν ασφαλιστικών ταμείοΛ’ Στη Γερμανία αναθεωρή­
θηκε το ά ρ ϋρ ο 116 του νόμου γ ια την π ρ ο ^ ω γ ή τη; εργασία;. που τιρυο·
ρίζει ασφ υκτικά ττγ δυνατότητα απεργιακώ ν κινητοποιήσεων Στην Ελλαδα
μετά το άρ θρ ο 4, που καταργήθηκε ουσιαστικέ! από ten·; ίδιους τους εργα­
ζόμενους, ψηφίστηκε ο α ν τια π ερ για κ ό ; νόμος, που μετατρέπει το πρ.νν_>
πικό α σ φ α λεία ς ο ε προσ ω πικό εργασίας.

Αλλά με την ευκαιρία πρέπει να ξεκαθαρίσουμε ότι ο νόμο; τη; ταξιχής
πάλης ανακαλύφτηκε πολύ πριν τον Κ. Μαρς. Ο Κ. Μαρς οε γράμμα του
στον Βαντεμάγιερ στις 5 Μαρτίου 1852 σημείωνε: « - Οσο για μίνα, δεν
μου ανήκει η τιμή ούτε ότι εγώ ανακά).ι·η·α Π|ν ύπαρξη των τάξεων στη
σνγχροτη κοινωνία σίτε εγώ ανακάλυψα την πέιλη ανάμεοά τους Πολύ
πριν από μένα αστοί ιστορικοί είχαν περιγράφει την εξέλιξη «οπή; τη; πά­
λης το)ν τάξεων και αστοί οικονομολόγοι την οικονομική ανατομία των
τάξεων».17 Α π ό βέβαια που ε'καναν οι Μαρς και Λίνιν είναι να μελετη­
θούν επιστημονικά την πάλη των τάξεων και να καταλήξουν στη ίκαπίστωση ότι νομοτελειακή εξέλιξη της πάλη; των τάξεων είναι η σοσιαλιστική
επανάσταση κιη η δικτατορία του προλεταριάτου.
Πολλοί ιστορικοί υποστηρίζουν άτι την ταξική πάλη στην εξέλιξη τη;
ιστορίας την είχε «ντιληφθεί ο Θουκυδίδης. Σε ενίσχυση αυτή; τη; ανπΰηή*ης Οα παραθέσουμε δυο αποσπάσματα ιστό την Ιστορία του: «Η καλύτε­
ρη ‘ίη δοκίμαζε και τις συχνές αλλαγές κατοίκων... Γιατί επειδή ήταν .·ι >λι;σια η γης μερικοί δυνάμωναν περισσότερο και npcTxaJxuH’ruv εσωτερικές
επαναστάσεις, που απ’ αιτές καταστρέφονταν, σι>νάμα δε τον; έβαζαι· στο
μάτι κι άλλες φυλές».Is «Αρχισαν τώρα να λογαριάζουν περισσότερο πώς
θ' αποκτήσουν περιουσία και ζούπαν με πιο μόνιμο τρόπο... Γκαί επειδή

______ _ _ ___________________________________________ Μ

Ι Μ

ϋ Ι Λ

Μ

Τ

iwUm χεθιμιηναν τα κέρδη. « κατώτεροι ιπόμεναν mu δούλευαν τους
Mgppadg, » into· πηλι μ» τη δύναμη και τα πτρίοοια χρήματα Tins <·πόιmX*(T TtCμιχρότίρΐ; Λόλβίί—- 1*
Κατά o n t e u δεν μπορεί σήμερα μ π ά σχεδόν 2500 χρόνια να δαπmwvrtai αβασάνιστα η κατάργηση της ταξικής πάλης. Αλλωστε στην
Ελλοδπ ο μακαρίτης ο Κ. Λασχαρης, η ιο η η ά ς της Ν. Δημοκρατίας, που
ίκιικηρυξε on δεν θα r πι τρύγε ι "Ιν ταξιχή πάλη, διαψτύστηκε απύ τη ζωή
και γελοιοποιήθηκε. Και πρέπει να riv a l καθα ρά άτι μτ νόμους,
Ναταγματα και διακήρυξης δεν χαταργούνιιι· οι κοινωνικοί νάμιχ. Ας to
έχε ι i-πόγη τη; η κυβέρνηση τιη' ΠΑΣΟΚ που επιχτιρτί να χαταργήστι την
πάλη Tun· τάξεων μτ τον κοινωνικά διάλογο και το κοινωνικό συμβόλαιο.
Μια άλλη κατηγορία αντιλήγεων υποστήριξη ότι ο πρωτοπόρο; ρόλος
έχει .τιράση από την εργατική τάξη στ άλλα στρώματα ή ομάδες.
Ετικ ο Μαρχουζτ, στη δεχαετίά του ΙΥόΟ. μτ τα Έρως και παλ/εική20
και .U unAatm nof άιάρωπος*1 υποστηριξτ άτι ο πρωτοπόρος ρόλο; επην
ανάπτυξη της κοινωνίας έχει πτράστι στους διανοουμένους χαι τους φοιτ-

ψ·;
Οι αντιληγεις ιειπές έχουν ανακρουστεί μτ επιτυχία, -τον καιρό που ήτ­
αν μαρξιστής- στο έργο του Γ. Φαράκου Επιστημυηχνττχ%·ιχή επανάστ­
αση xiu ιιγιίτιχή τάξη. —Εχτινο που θέλουμτ να παρατηρήοουμτ είναι ότι
οι διανοούμενοι δτν αποτελούν τίιξη αλλά ένα διαταξικό στρώμα. Ένα
μύρος ανήκτι στην τργαιιχή. ένα άλλο στα μεσαία στρώματα και το
υπόλοιπο ιττην αστική τάξη. Ετικ δτν τχουν διχή τους πολιτιχή σνντίδηση
ούτε μπορούν να σχηματίσουν διχό του; πολιτικό φορέα. Δτν υπάρχτι
προηγούμτνυ σχηματισμού πολιτικού φ ο ρ έα α π ό το στρώ μα των
διανοουμένων
Οικιν αφόρα του; φοιτητές πρέπει να πούμε ότι όλη η ντολαία δτν
αποτελεί ιδιαίτερη ξεχωριστή τάξη, δτν έχει κειταετταλαγμένη ταξιχή
συντίδηση Οι εςοετητές ανάλογα με την προέλευσή ταυ; (ειπό εργεττική,
αγροτική ή αστική ο ικ ο γέν εια ) ή τ ι; ε μ π ε ιρ ίε ς τ η ; ζω ή ς (νέοι
t μγαξόμεντχ) έχοιν μια ταξική προδιάθεση.

Κιιτά συνέπεια ούτε οι φοιτητές μπορούν να σχηματίσουν πολιτικά
φορέα και να παίξουν πρωτοπόρο ρόλο στην κοινωνική ανάπτυξη.
Σε ανάλογη χεετεύθυνση κινείται και ο γ άλλος μελετητής Andre Gorz
πιη· το IVK0 κυκλοφόρησε το βιβλίο Αντίο .τρίΜτεεερεαε». Συγκεκριμένα
υποστήριζα on το προλεταριάτο δεν μπορεί να πάρε ι την εξουσία «Πάνω
από έναν αιώνα, η ιδέα του προλεταριάτου κατόρθωσε ντε κρύβει τη μη
πρεεγμειτικότητά της. Αιτη η ιδέα τίντα σήμερα τόοο ξεπερασμένη, όσο και
το ίδ ιο το προλεταριάτο, γιατί στη θέση του συλλογικού παραγωγικού
εργάτη γεννιέται μια μη-ταξη μη-εργιετών, πιη· προεικονίζουν, μέθα στους
**»·"*» της σημερινής κοινωνίας μια μη-χεκνωνία. όπου « τάξεις θα κεετοργηθούν με^ί μι τήν ίδια την εργιεινε χαι όλε; τις μορφές χυραιρχίας.
•Αϊτή η μη-τάξη. αντίθετα από την ιργεετοεή τάξη, δεν έχει παραχθεί

o m u tw n e w in v ito * in n <r m u k a t >*crt
(1X0 TUV Ν(ΙΧ1((ΐλκ^(ά, S t V f y t | | 4i ιτημίιλι Τη;

167
(u i HJIKlfilAllVTI-

χών ιιχίοεων Παραγωγής Ejll Χαριτχβτ t από την κρίση Kir wunnuj.
ομιη>. xrnui από την επίόραιιη νίοιν ττχνιχων παραγωγή; Η αρνητική ,»w
ση. που Κίπα τον Μιιρξ ίχρτπτ η ιργατιχη ιαςη να ιινω α q.yi.i; της.
6»ν #χπ 6rOUw εξικρεηιττι ί Εχιι μιτιηινηότι κι* οΟ.πιιστι/,ιπ,,ιγι,ι
ο’ ένα Wo πεδίο...
•Λυτή η μη-Τ<ι£η των μη-εργατιύν ενώνει. πράγματι. inm·; χοκηαιις Γη:
το σόνολο των ιπόμωΥ. ΗΟυ του; πεταξαν ίξιο αχό την πιιριιγω/η μι τη
όιαδιχαοία κατάρτιση; τη; εργασία ή υπικιπιιιτχιιύιΐΥΜι η ικσνντηιι;
nn'C μτ τη βιομηχανοποίηση (δηλαδή τον ιητομιπιομο και την πληρφηκ
χή) τη; διανοητική; εργασίας. Ενώνει o m ( κόλπους ιη; to σύνολο πυτων
των υπεράριθμων τη; κοινωνική; παραγωγής am· πνιιι οι ιίημιροπκ an
αυριανοί αντργοι. προσωρινοί και μ«ίντμοι. μιμική ή υλικά. Emu ο *<ιρ
πός της αποσύνθεση; τη; παλιά; κοινωνίας, που στηρΰττια στην τργιονι.
στο κοινωνικό κνρο;. την αξιοποίηση, την κοινωνική χρηιΗμοτητιι την
επιθυμία για εργασία...
•Η κληοήηηίπ τον πληθυσμόν ανήκπ σ' ιπτο το μεταβιομηχανικό. νι οπρολεταριάτο των ανθρώπων χωρί; νπόστικτη κικνωνιχη κιη χως»; ηιςη.
που απασχολούνται or αβέβαιε; Βίιτεις βοηθού. ανηκαταιπάτη. ευκαιρια­
κού ιςτγάτη, αναπληρωματικόν. μερική; απασχόληοη;·.^
Αν εξετάσουμε τον αριθμό των διαρκώ; ή γω ένα μεγιιλο χρονικό Να·
στημα ανέργων, που θτωρτί ο Andre Go π ως μη-τα|η. μη-εργατων. θα
διαπιστωθούμε ότι έχει αυξηθεί σημαντικά τα ττλειταιιι χρονιά.
Το ζήτημα τιναι ότι αυτή η κατηγορία του πληθυιηιυύ δεν <a n n u l τιίίη.
Αντίθπα αντή η κατηγορία τίναι ένα υποβαθμισμένο κοινωνικά στρι.ιμα.
που βαθμιαία οδηγείται στο πτριθώριο. Ο αριθμός αϊτών των μηιργίΓΤιιν
αποτελούν ένα πολύ μικρό μέρος στ σχέση π.χ. μτ την εργατική τάξη.'
Κατά συνέπεια Λεν μπορεί να υποστηριχθεί σοβαρά ότι μπορούν νιι
παίξουν πρωτοποριαχό ρόλο.
Από όοα αναφέρθηκεΐΥ είναι φανερό όη οι αντιλήγι ις. που αμητοβη■Φυσικά υπάρχουν πάλλε; ιητιλήνιις .κιλιί; χαι αιτ<; *«’ιιμηωβηιυυΥ οι *οη
xui ίο ρόλο της εργατική; Τάξη; Kpivoiyi σκόπιμο»' innuji
·ηηγ ιιμηνβητη
ιη ατό πολλούς τη; θέση; του Κ. Μαρς για την απόλυτη ι'αΗλωοη της ιρμπικη; WΤο θέμα αυτό είχε η θ τί ιοτό τον Έντουαρντ Μπερντηών Πρώτο; απάντηικ (ιτιά
ήταν μαρΧιοτή;) ο Κ Κιίοιτιηιι ότι ο Κ. Μαρς Ν υ iumniunr nupoinvi Α «pin Ο ΒI
Λέην ξεκιτβιίριοε το ζήτημα ορίζοντα; Τι τίναι ιξιιβλώκΐη Ετι» όρο* on ιπόρχικν
όυο ΓΪΑη ίςα&λΰικτη; η ηυαιχή xiu η χοτηνηχή Αιουτή τζαΚλόικη rival όηιν ο ιρμι·
της «Υύατιιι κραγματιχά φτωχότιρις οπή πριν, τίναι ιτοχρτνκιενο; νιι ζτι χιιρυιιρα.
να τρίφττιιι Χιγόττρο. να υκοοιιίζεται χτρωσότιςκι. να οτιγόζπαι mu ικητιο ηη
mi; οοιμττ;·.-4 Αϊτή τίναι η τάση αλλά ύπαρχο και η αντίρρακη τώη λόγω τη; niji
κής πάλη; του χρυλεπιρτάτου Και οιμχληρώντι n Β.Ι. Λίνιν: ·Η ιιβλκιτψιι βικωιι
όχι μι τη ηυοιχή αλλά με την κοινωνική Iwm a τη; αναντωακχία; οναμονι mo
αντρχάμενο τκίχτόο των αναγκών της αστική; ιάϊη; και των ιιναγχω» ολόκληρη;

καΡΛίχΛπηοι

m

ηκν τον ιητηχο ρολη πχ τργατυιής τάξης. rival uonjpoar;. Μίντι ιτνοι
«κί μ θέμα nw μόλον της τργαηχής τάξης ίων αναχτιημύνων χωρών, και
τι* αϊτός όιιιμυρφιιινίται cud την ύπαρξη και τη Λραση τη; τργαηχής
αραττοχρατάις.
II ιργιτηχή upunoxpatici κατ' ιιρχήν rival ένα κομμάτι της ιμγιπιχτχ
ιτιξης των ιμχτριιιλιοηχών χωρών, χον χονλούν την (ργιιτιχή τους δύνα­
μη χάνω αχο την αξία πχ. αχοοχώντας ονυιασηχά έν α μ/ρος and τα
ι·χι ρκίρόη των μοναχωλύτν.
Το ζητημιι rival ιλαύτρης οημασϊας τξιητάτς τοι> γυγονότος άτι οριομξντ» μαρξαπ/ς υχοσιηριζοί'ν χως η ιχαντηπαοη θ α ξτκτΥήοπ αχό τις αναχτιγμίντς χωρίς. Και γίννώται το τρωτημα χώς rival Award rind, dtav η
τργιιτιχή «ιξη o ' ανώς πς χωρίς rival ΑσηΟαρμίνη, οχως υποστηρίζουν
μτριχοί μαρξιστής.
0 Γκινντχ Τιίλιος ιηο βιβλίο Χιγγρσνος Κ ιι,νταΑ /ομ ός θ έ χ π έ μ μ ια α αοτο το ζητημιι γμαςοντας ότι Ατν ήχουν τμςιηπιππ «Γχαναυταηχής χιπαότάοπς· οης «ναχτνγμ/νι; χαχιπιλιοηχής χιόρτς.34
Ο Β.Ι Λίντν, το 1*17, οτο ίργο τοι· Ιμ.ιτ(Η αλισμός ν τά τα το σ τά ό ιο τον
χα-ΤιταΙαγιυτ τΛιιξι ότι ο ιμχιριαλιομός μχ τα ιγηλά μονοχωλιαχά χίρΑη
•Αημιοκργη την οικονομική δυνατότητα για την ίξαγορά των «νωτήρων
στρωμάτων τοο χρολπαμιάτου χαι ήτοι τρήητι. διιιμορψώντι. δυναμώνπ
τον οπορτουνισμό · ”
Ο Λος ο Β.Ι. Λίνιν. or πρόλογο χου Typayr στο ίδιο ήργο για τη γαλλι­
κή και γτρμονικη ήχδοση, «ανήρχίται στο θ έμ α χαι οημτιώνπ: «Αυτά το
στρώμα ίων ασιαχοτημήντιτν τργιαων ή τη; "ίργατιχής αριστοχρατίας”,
χοο πναι χήρα ως χήρα μιχςχκιστιχό μις χρος τον τρόχο τη; ζωής του. το
μήγιΒυς των απολαβών τον και την ολη χυσμοβίωρια του. rivui το χόριο
οτηριγμιι τη; II Διτβνυυ; χια οτι; μήρτς μας το χόριο κοινωνικό (όχι
σιραπωηχό) στήριγμα τη; αοτΜή; τάξη;. Γιατί χρόχτιται για αληθινούς
xpdxTopr; Π); «στιχή; τάξη; μήσα στο ιργαπχό χίνημα. για ίργατιχοΰς
ιντολοδοχου; της τάξη; των καπιταλιστών.. για αληθινούς αγωγοί'·; τοιι
ρτςορμιομοό χιιι του σωβινισμού»,*
Ο Β.Ι. A rm , το 1UK. σημίίωντ όπ -η «ανάσταση θα χ τρ ά ο π ίσως βασττνιστιχή; χτριόΑηις. γιατί μχορτι να νιχήση οριιττιχά μόνο or δαθνή
χλιμαχα χιιι μόνο μι tic x«W ; xponsaBrir; ίων ι ργιπιύν όλων των χω­
ρών·.-'1
0 Φρ Ενγχτλς ίγρπη ι το INS5 -druv ιίχτ σχίδόν διιιμορηωθπ ο ιμπτριαλιιημίς- τα ίξτχ. ·0 ο ο χαιρό διαμχοιτη το βιομηχανιχό μονοπώλιο

Γ μ κ ιιν ν ω ία ; ι η ο

τη ι ν η

μ ίς κ χ χπι ο ι » β ιο τ ικ ό ι χ ί χ τ δ ο τ ω ν ι ρ γ ι ι ζ ο μ τ ν ω ν μ α ζ ώ ν α χ ο

τοαίλσ»3
Κατά Λ-νΤχτια rxnvo χυνιΜίβαίνη οτην χραξη. και μαχροχρόνω. τινπι η κοινωνι­
κή ιίαβίίω η ινώ η ντνχχή ιξαϋλιω,η rival τάση χαι λαβπίντι χωρά σι ιηκομίντ; χ ι.
ρω ιί; μι χιρωραηάνη Ικαρίαω

rrran^trruH tHwnoH ran frrauKtiH Λ**,
τη> Αγγλίας. t| αγγλική εργατική κιξη αιηιμετείχι■ υ ; h a .ρ·.ημνυ βωήιό
inn οφέλη cnnoi" του μονοπωλίου Τα οφέλη uimi |iu « a b m » *ολ»· ( m «
ανάμεσιι atm ·; εργάτες. Η προνομιούχα με ιονηην· tolxam v. ητγιιάτι pu μέρος. ιιλλα ακόμη wu η μεγάλη μάξα ίπαιρνε. τσυλάρσκιν χοα-χοο
και παροδικά. τα μερτικό τη; Και αυτή m iu η uinn » * _ οεην Λγγλύι
δεν είχαμε άλλα οοοιαλιομΰ*.30
Είναι φανερό Οτι οι χλαακοί ihvnv Α ια π ς ο βάρος mogOMitiy; ηηα
ηχής αριστοκρατίας στο σύνολο τη; εργαταιής τάξης wu η ζωή τ·»-ς»τι
βεβαίωσε. Πουθενά. όμως. δεν υποστηρίζουν On η εργατική τάξη τmn
ιμπεριαλιστικών χωρών rival διεφθαρμένη στο σύνολό της
Υπάρχουν ι μ χ ι ρ υ ιί ; ίρευνις. που δείχνουν On οι χι ιμτναχπ ς ιργιπι;
απορρίπτουν ΟΙ μεγάλο βαθμό τις αστικέ; οξύ Χαρακτηριστικέ ; ι ιναι ικ
έρεννε; της καθηγήτριας Elizabeth Noelle-Neuman τον έχουν αναφερθεί
ήδη. Επίσης από τις ίδιες έρευνες προκύπτει Οτι οι υπάλληλοι, που δι θκορούνται από τους αστούς μελετητές εργατική τάξη. » ΐ(ο ιιΜ ν )ΐν τάιη\
προσέγγισης μτ τουςχιιρώ ναχτες εργάτες.
Πέρα απ’ αυτά Ομως τίχαμτ επαναστάτη ις στ ιμπεριαλιστικέ; χώρε;
Είναι χαρακτηριστική η επανάσταση στη Γερμανία to 1918. και η ιπανάσταση στην Αυστροουγγαρία to 1918. Για την τελευταία πρέπει να σημειώ­
σουμε Οτι ο ιστορικός Ν. Ψυρσόχης γράφει Οτι η Αυστροουγγαρία «πάτελοιτνταν από έθνη που ανήκαν στην «αποικιοκρατική μητρόπολη- και ότι
στη χώρα αυτή τίχτ διαμορφωθεί «εργατική αριστοκρατία·
Τέλος είχαμε τη δημιουργία επαναστατικής κατάστασης στη Γαλλία το
Μάη του 1968 όπιο; έχουμε αναφέρει παραπάνω. Πολλοί υποστηρίξου»
On ήταν μια έκρηξη της νεολαίας και ιδιαίτερα των φοιτητών Λεν ιίναι
όμως τα πράγματα έτσι. Τ ο γεγονός Οτι. Οπως έχουμε αναφέρει, σας 18$
ο αριθμός των απεργών ήταν 2 τκατ.. στις 21V5 ήταν 6 ιχατ. xui στις 24 $
ήταν 10 εκατ. λέει πολλά. Και τους αριθμούς αυτού; πρέπει να τους οιάχετίοουμε με το σύνολο της εργατικής τάξη;, που ήταν γύρω στα 15 nun
Επίσης πρέπει να συνεκαμήοουμε το γεγονός On είχε ππραλύσιι όλο; ο
κρατικός μηχανισμός και το συνδικάτο των αστυνομικών είχτ δηλώστι On
δεν πρόκειται να χτυπήσει τοι*ς εργάτες. Έ χ ει σημασία ν' αναφερθεί On
σοβιετικοί μελετητές θεωρούν ότι υπήρχε επαναστατικήκατάστοση-':
Κατά συνέπεια δεν μπορούμε να αποκλείσουμε τη δημιουργία επανα­
στατικής κατάστασης στις ίδιες τις ιμπεριαλιστικές μητροπόλεις.

Πολλοί κομμουνιστές, όμως αναρωτιούνται και πάλι αν η τργατιχη τάξη
είναι τάξη για τον εαυτό της. Βλέπουν Οτι επικράτησε η αντεπανάσταση
στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης χωρίς χαμαί αντίστα­
ση. βλέπουν τους εργάτες να χειροκροτούν τη προώθηση μικροαστών και
διανοουμένων σε καίριες θέσεις των κομμουνιστικών κομμάτων και να
αποδοκιμάζουν την προώθηση εργατών, βλέπουν π.χ στη Ρωσία το συνδι
κάτο ανθρακωρύχων να υποστηρίζει τον Γιέλτεπν.
Το ζήτημα είναι ύφιστη; σημασίας για το επαναστατικό κίνημα. Συν-

X

κ ω γ ϊα

Ι

κλτπ ο ι

Vrrvx λ to
ο.*οόομηι*κ w ΛχπαλκηΐΛ·. μι to <*'μα της συνηδη
; tv f^ m x v τάξης Το θέμα τη; οικοδόμησης είναι θίμπ-κλειδί και
α*»τει αησαλη ιξετα^ Εδώ θα περιοριστούμε cno θέμα της ταξικής
m n t m τ ν ιρππιχης τάξη;
0 Κ. Vk*x ' \ ν ί ' την ταξική συνείδηση τη; εργατική; τάξη; ως ίξή?:
•Λιν \y v n T e ηα το τι χαθτ φορά σπάζεται οαν σχαπό τον αυτός ή
n u ι * ς ο προλετάριος η ακόμη χαι όλο το πραλτιειριάτο. Πάλι· περιοσότι (ο 3(*nuiTui για το τι rivut. και η είναι ιστορικά αναγχαομτνο να χάντι
tbfarx σ' αυτό to Είναι·33
Η ταςιχη π>*ιτιχη Λ*νειδηση για να διαμορφωθεί πρέπει να περάσει
»αο μω Λίρα φάσεων Πρώτα-πρώτα. πρέπει να ύπαρξη η αντοσννείδηΛ| τλ ,νλπαριατον. δηλαόη να απόκτηση συνείδηση ότι α π ο τ ϊ« ί μια
Λααιρη or σχέση με τι; άλλες τάξη χα» να απόχτηση εμπιστοσύνη στις
in r u n ; τον. Λεύτερο. ντι συνειδητοποιήσει τι; ανειρήνευτε; αντιθέσεις
και την αναγκαιότητα οργάνωση; τη; ταξική; πάλη; Τρίτο, να κατανοήσει
ίο ταξικό χαρακτήρα τον πολιτικού «νοήματος χαι ιδιαίτερα τον κράτους.
Τιταρτο, να κατανοήσει τη δυνατότητα να ξεπεραστεί το χαπιταλιστιχό
ικνπηιια και τέλος να κατανοήσει την αναγκαιότητα ύπαρξη; επαναστατιΚ(χ< κόμματός.
Γι' αϊτό νπαρχονν οι προϋποθέσεις. δεδομένου ότι «απ' όλες τις τάξεις,
παν τ«χτη τη στιγμή βρίσκονται αντιμέτωπε; με την αστική τάξη, μόνο το
προλεταριάτο ηναι τάξη αληθινά επαναστατική. Οι άλλες τάξει; χάνονται
και εξαφανίζονται από τη μεγάλη βιομηχανία, ενώ το προλεταριάτο είναι
τι» πιο χαρακτηριστικό προϊόν τη;».34
0 Φρ Ένγχελ; σημείωνε σχετικά; «Η ιστορική καθοδήγηση πέρασε
στα χέρια τον πραλεταριάτον. τη; τάξης πον σύμφωνα μ' όλη την κοινωντχή τη; θέση, μπορεί να απελευθερωθεί μόνο με την κατάργηση κάθε ταξι­
κή; χνριαρχία;. κάθε δονλεία; και κάθε εκμετάλλευσης-.35
Οι μαρξιστές θεωρούν προοδοπιχό τον καπιταλισμό -όταν κοινωνικο­
ποιεί την εργασία και im βάζει την παραγωγικότητά της, όταν σπάζει την
νπιηαγή αυτού τον εργαζόμενον στις ντόπιες βδέλλε; και δημιουργεί την
νποταγή στο μεγάλο κεφάλαιο. Η υποταγή αυτή είναι προοδευτική σε σύ­
γκριση με την άλλη, παρ' όλη τη φρίκη της καταπίεσης της εργασίας, τον
αργό θάνατο, την αποκτήνωση, το αακάτεμα το»» οργανισμού των γυναι­
κών χαι των παιδιών χτλ. γιατί ΞΥΠΝΑ ΤΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΕΡΓΑΤΗ, με­
τατρέπει την υπόκωφη αόριστη δυσαρέσκεια, μετατρέπει τη σκόρπια, μι­
κρή. χωρίς νόημα ανταρσία σε οργανωμένη ταξική πάλη για την απελευθέ­
ρωση όλου τον εργαζόμενου λαού, σε πάλη που αντλεί τη δύναμή της από
τις Λιε; τις συνθήχε; ύπαρξη; αυτού τον μεγάλοι· καπιταλισμού, και γι*
αντό μπορεί να ι-πολογίζει αναμφισβήτητα σε ΣΙΓΟΥΡΗ ΕΠΙΤΥΧΙΑ».36
Η ταξική συνείδηση είναι αδύνατο να δημιονργηθεί από την ίδια την εργατιχή τάξη. Και αντό γιατί όπως σημείωνε ο Κ. Μαρξ: « Οπως στη θρη­
σκεία ο άνθρωπος κυριαρχείται από το δημιούργημα του κεφαλιού του.
λ

imyuAw inrun ιναμπομ ran i m ru m o t

171

7ΤΛ οτην κεφαλαιοκρατική παραγωγή **ν»νϊ.'*»ι .«Λ tu ie-uAvnew
του χ ΐ ( « » του, ότμ-πδή to χ ιφ ίλ α » ·.* 1
' ' """
Ο Β.Ι. Λ ίνιν οημειωνι. -Η αιττιχη ιδι ολογια nv,„
ιιή τη; πολύ πιο παλιά ecu» τη οοοιαλιαηχη ιδεολογία. Γιατί«mu %u, Λ>
λυπλινρα δ ο υ λ ιμ ίνη και γιατί διαθέτει ασύγκριτα , HnlKWtv>l ¥j oa
διάδοσης» Σ ιχ ν α λ ίνι -Η rφ α τικ ή τάξη τεινίι ω -θή^ην,
1ο ,ν>
σκιλισμό. Α π ό ιίνα ι ολότελα ι>ι*πό. μι την ίνν<μι 4η ν*"*ω.χΓ’Τι*ι\ *κωρία καθορίζει πιο βαθιά και πιο αωοτά από χάθι ή)λη ιι<. ^*η » ; UlTl, των συμφορών τη; r φ α τ ικ ή ; τάξης. και γι’ α π ό ικ ι^ ^ π ι; την αψπμυιι».
νουν1τόσο εύκολα. αρκεί μόνο η θεωρία αυτή να μην τα διπλώνΐι *.··Λ. ,ηα
στο αυθόρμητο, αρκεί μόνο να υποτάσσει η ίδια το <π·θόρμη-..)..’·
Π αραπέρα ο Λ ίνιν υπογράμμισε μτ κατηγορηματικό τρόπο on η cn-vii
δηση θα «μπει» ιττην εργατική «ίΞη απ' έξω. Συγκι κριμι να ιτ ίδ ιιϊι -Την
ταξική π ο ντικ ή συνείδηση μπορούμε να τη φέρουμε ιτταν εργάτη μονο ολ
έξω. δηλαδή έξω από την οικονομική πάλη, ίξω από τη ιχριίρα των σχίσε
ών τους «νάμεοα ιττους εργάτες και τους εργοδότες. Ο μοναδικός τομέα;
ειπό τον οποίο μπορούμε ν’ αντλήσουμε αυτή τη γνώση είναι ο ταμίας twv
σχίσεων όλων των τάξεων και των στρωμεαων προς το κράτος και την κυ­
βέρνηση. ο τομέας των αμοιβα ίω ν σχίσεων ανάμεσα σ’ όλες τι; τάξι ις· ν*
«Δεν μπορεί να γίνει λόγο; για ανεξάρτητη ιδεολογία. επεξεργασμένη
από τις ίδιες της εργατικές μάζες στην πορεία του κινήματος του». «Αυτό
fit σημαίνει, βέβαια, ότι οι εργάτες δε συμμετέχουν στην επεξεργασία αυ­
τής της θεω ρίας. Συμμετέχουν, όμως, όχι ως εργάτες αλλά ως θεωρητικοί
του σοσιαλισμού*.40
«Το αι»θόρμητο στοιχείο», σημείωνε ο Β.1. Λίνιν παραπέρα, ·δεν απο­
τελεί στην ουσία τίποτε άλλο π αρ ά εμβρυακή μορφή του ουνε Λητοί··.41

«Η διδεεσκαλία του σοσιαλισμού», παρατηρούσε επίσης ο Β.1. Λίνιν,
«αναπτύχθηκε από τις φιλοσοφικές, ιστορικές και οικονομικές θεωρίες,
που τις επεξεργάστηκαν οι μορφωμένοι εκπρόσωποι των εύπορων τάξεων,
η διανόηση. Οι θεμελιωτές του σύγχρονον επιστημονικού σοσιαλισμού ο
Μαρξ και ο Ένγκελς ανήκαν και οι ίδιοι, ως προς την κοινωνική του; θέ­
ση, στην αστική διανόηση».42
Στην πορεία, λοιπόν, του κινήματος έχουμε τη διαλεκτική αντίθεση τον
αυθόρμητου και ταυ συνειδητού. Το αυθόρμητο, η οικονομική πάλη για τη
βελτίωση του ε ισοδήματος και των συνθηκών δουλειάς, είναι το μέρος και
η συνειδητοποίηση της αναγκαιότητας της επαναστατικής αλλαγής της κοι­
νωνίας, το όλο. Η πάλη για το μέρος είνιιι ουσιαστικά αστική πολιτική και
μόνο η σύνδεση με: το όλο είναι επαναστατική πολιτική.42 Αν π.χ. δεν έχει
καθοριστεί το σοσιαλιστικό όραμα και δεν υπάρχει συγκεκριμένος στρα­
τηγικός στόχος, οποιαδήπστε οικονομική πάλη δε βοηθάει το επαναστατι­
κό κίνημα.
Ο Ν. Ψυρούκης γράφει συμπερασματικά: «Μα μονάχα -μέσα στη διαδι­
κασία της ταξικής σύγκρουσης- όταν συνειδητοποιείται από τις αντίθετες

-a * 0
0^*5 W !
xmvwvio, η fcow jenxij (*ση Τθυ_
,^χπσνηθετα
W μ««ιχα w f wvn&paiowtfv την ^
-.ητσκ To j»An xaBt τά|ης. o' α π \ την περίπτωση. nca'wv να δ ^ .
k v i - aw w rv ΛΊΟΧΊ (ητίμίΛτ τΛ-ς και οργαηύνονται ποίατιχά, γιο ν·
από ω κ ν την αντίπαλη ταϊη 1" αιτη την περίπτωση ε{_
vat χα-εν; yw w εαντό tew?*.44
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1 Η-·.-": ΚίΓΓΛΑ·«}ν frflto Aaire Got* Α ιτώ XQainaQidτο. οελ. 11.
1 i7juxT«nd
20.4.1984, oca. 1715*1717,
3 Oa 1
4 O-T. ιΗΑ. 11
5. jobs Goldhorpc, David C ocbuxvl Front Bcchhoier, Jennifer Plait: The
AffUnu Workrn Police-I Attitudes ar.J behaviour 1965, 1969. 1970. εκδ.
C iz b n iii at the Unmruty Press.
6 EKczn: So 25 x o 25 και 2h 1975.
7. ΟΟΣ-VLit* * Forte S izu Z ci 1970-1ΆΜ).

v A jo u A io ^ c io ε«;ς amor;; Αια&ιχασΐας της παραγω γής, σελ. 161 εκδ.
Ασννΐχϊΐα.
9 Κ. Μ ν Σ Grindruxe. τόα 2 Of λ. 533. εκδ. Στοχαστής Αθήνα
1C. Ο λ , λ λ 534
11 Ο λ , σ τ λ 535

12 ΟMm μοΰτ/ος σνγχρσγυς τον Κ. Μαρξ.
13 Ο -ν twJ. 535
14 O jl , οελ. 534

15 Μλπ I'u it Κεφά: Εχέστήμη. Τιχχιχή χαι Κιςάλοίο, σ£/„ 53, εκδ. Ασννίχεια,
Αθήνα.
16. θ Tix xm^rjc. Θιοαζ So 32 σελ. K/J
17 Μαρξ-Ένγκελς- Αιαλτχτά Έργα. v^ l 2 nr λ. 530.
li. Θ>»'«ΛΛα· hroQia, ο»2 63, εκδ. Γκιήϊόστη
19 Οπ_.σ«λ67
2ο X Μάρκον^ '£(».< χω .vjutoo}. vA . Κάλλος. Αθήνα 1970.
2J X Μαρκ. v2r: M w A a m u t'K ό ι^ - τ α ς . ε*4. Παπαζήση Αθήνα.
" ^ Φαράκο; Κ ζιοζην'/πχ'Η τχηχή ιχα γά ο νισ η χαι ιρ γ α ιιχ ή τάξη, εκδ.
ΣνΤϊΐΡ’νη ΕΛιχή

;

μ.

ηΛ™ “· **■Ζ7·< * * ■ t A . ςο•Τίρανη Εποχή.
Οπ,; σελ. 314

29. Ο χ , τόμ. 36, σελ 335.
^ *«*«. τόμ. 2 σεί. 456, εκδ Γνώσεις.
f^ r v r ; στην εποχή τον καπιταλισμού, χόμ. 2, σε). 431,

iHOlH IHAN7QN TON [rPOn ^ y ,

J2. Μ*· K<5|Vi>.: E.iun.imurMnf Λπρα tm ,
IVS7 ((n u tHuOi>«i).
33

' ----‘

UjWkj’ o iK ^

K. Μαρξ:Λ)*« O o u iy fm a ,

34. K- Μαρξ-Φρ. Ε ^ ,ικ : -Κυμμοννε,π,κό
or)- 31. rxf> Γνώοί ις.

^

J« 4 , n , ,

0 - t . τόμ 2. or)- 1443.
36. B.I. Arviv: Λ .τ.ιπα, τόμ. ], 0 ι)_ 239-240. r * 6 χ
3 7 . K. Μαρ?: K tq iila to . τόμ. 1. or)- 643. εκό
E*°Srt35. Β 1 Λίνιν: A n n a . τόμ. 6 . or). 41-42, εκ* I v w L Τ ' ^

We· ‘V l.

35

3 9 . 0 -1

- o r)-60.

40 . Ό..1-. or)-

^ Οθόνη Ελ ^

39-40.

41. Ό -ΐ·. or)- 29-30.
42. Ό - ΐ- οε>-30-31.
43. Γ χτόργ^ Λσΰκατς: laroQia χα , τα ξ,χή σινί& ηοχ ΓχΑ

ολ .

,

44. Ν- Ψοροι-χη;: Κιοαιοιχιομόζ, ot)„ 169-194)
rvA “c ^ι^κίτηια
U<K'ooiu;·
,w *1X0

θ α πανηγυρίσουν και
γ , α το τέλος της πραγματικότητας;

•Οι
λαϊκόν iin t; ι,της αστικής παραγωγής) π ναι οι ίδιο»
ςινχχο» ιο***- « Ί ξαρτητα από την επίδραση τον χρόνον. Είναι
Λ aavvux ' iVi'i τον τιχ.τπ να χιγερνούν χάνια τη κοινωνία.
λ

\ τ ν ΐ · ' k*JK>v η
(*»* Arv ν π α ρ χ ι ι πια. Υ πήρξε η unoQ ia,
ι·πηρξα> οι <ρίσν<ίκϊρχιχσι θεσμοί και γιατί μέσα σ το ν ; if f ονίχφ χιχσ υς rfcw oc ί\κσκοι·με ολοτελα 6ui<j>\»rrixfc π α ρ α γω γικ ές
σχεστι; ακο t x / o f ς της αστικής xiHVWAOy Κον οι οιχονομ ολόγοι
•♦ί ν'-.-, ιμ T a p o iT Jia iW ι \ η ςπ νηχές και συνακόλουθα α ιώ ν ιε ς·.

Κ. Μαρξ. Α&ίιυττμα η^ς quUKhxfta;
Ο θ ρ α νιν Φσυκστ-οαμα στ άρθρο τον. πον δημοσιεύτηκε το 1989. χαι
or fcv—\ που χνκλοφαρησε το 199;ΐ. νποστηρίζει cm μετά την· ήττα παοσττρσ τον ςοιχονον χαι τελευταία τον σοσιαλισμού. η ιστορία τελείωσε
χα. Ίτοδειχτηχε on ο καπιταλισμό; είναι αιώνιο σύστημα.

•Το « ώ ; τη; ιστ·.\κας μπορει να σημανει το τέλος των πολέμων χαι των
ι-»τοχ>ι_Λ επαιαστασεων Σνγχλίνοντας στους στσχονς τον; οι άνθρωποι
δ* θα ίγ ο ο πλέον στοχαστικούς λόγους. για να πολεμούν μεταξύ τους. θ α
απορούν να ικανοποιούν τις αναγκε; τους. μέσω της οικονομικής δραστη­
ριότητας. χωρίς να ύπαρχει χαμια ανάγκη να διακινδυνεύουν τις ζωές τονς
οτη μάχη·. (σελ. 40?|
Σί άλλο σημείο αναφέρει: «Η φιλελεύθερη δημοκρατία μπορεί ν’ t o o
τελεί το ”ακροτελευταίο σημείο της ιδεολογικής εξέλιξη; της ανθρωπό­
τητας" και την τελική μορφή τη; ανθρώπινη; διακί'βέρνηση;" έτσι ώστε
να σννιστά το τέλος της ιστορία;·, ί σελ 13)
Και αναφερόμενο; στην αντύ.ηγη τον Χέγκελ γράφει: «Δεν πίστενε (ο
Χε-οαλί on η ιστορική εξελικτική διαδικασία θα συνεχιζόταν επ’ άπειρον.
ttjjh θα έφθανε σ ένα τέλι; με την επίτευξη ελειθερων xoivomaVv στον
πραγματικό κόσμο θ α υπήρχε, με άλλα λόγια, ένα τέλ>; της ιστορία;·,
(σε λ. 1CW)
Ο Φουκουγιάμο ιποθετεί την αντίληψη τον Κόζεφ ότι το «τέλος της ιστο­
ρία, -δεν σήμαοε μόνο το τέλος των μεγάλων πολιτικών αγώνων και σι*-

fy f0 n**H

fON f r n o r t u ^ tAOH

T V * * 0 " " ,ιλλΛ *“ l to , Λ " « « κ « ο λ ,* * ^ ,.

n,t.i αποτελούσε την αρμόζου,χ, Urim,*-. S ‘H·· η
™ .C (...-- 1C*.

171

V . - ' S T K'™ '

ooov αφορά niy τελευταίο άνθρωπο _
** *«*»o αγώνας r«« αναγνώστη, η πρόθυμέ vaT ‘/ ^ ' v^ . ,
του. η παγκόσμια ιδεολογική σ ύ γ * ^
^
* ^ « "ι
Ο -» *
W
την «τ,ρμ,,νη ^
νοποιηση ζ η τ η μ έ ν ω ν καταναλωτικών
***
Στο βιβλώ Y‘“ τον τελευταίο άνθρωπο
* ,Β,>"" 24'7IL
ο, μ.« κοινωνία. στην οποία δι Ha
λήξ« να μοιάζει μΓ τη ζωή ενός σκυλωϋ. ΛοκχΟ ” ^ s"^ ** *» <m„
ήλω Ολη την ημέρα, με την προϋπόθεση ότι <«.
° * 'vu ’“"♦«nm .«ον
ftfv αισθάνεται ανικανοποίητο χυτό «»^ό π*η· tivm V ^
«*. ί* ^
αν κάποια άλλα σκυλιά τα καταφέρνουν χαλάτε»,, ν Γν°*λ' ίται <«ά τ,,
Ν«ά όλων «ναών των αξιών θεωρεί ποοββνΧ ~ Τ * ‘ (,* λ **·7,
ντάγωνο χαι τη Wall Street, που όπως civm γ ν ^ ? '
το Π,,
γανώνουν στρατιωτικές επεμβάσεις χαι δ.χτατ1κ ^ Γ Τ ° α ° 1***« 'V
το 1967- για να εξασφαλίζουν το τΛος τη; ιστορίας' ~0πως σΒ|ν
Ο Φ. Φοεοιουγιάμα στο άρθρο του. το 1989. έγραφε: -Το τί),< ΤΟν ^
ξισμον-λτνινιαμοΰ πρώτα στην Κίνα χαι ύστερα στη Σοβιετική Ενωση ση.
μαίνει το θάνατό του ως ζωντανής ιδεολογία; παγκόσμιας ιστορικής σημ«
σίας... Και ο θάνατος αυτής της ιδεολογίας σημαίνει την έναρξη χαι ανά­
πτυξη της “κοινής-αγοροποίηση;" των διεθνών σχέσεων και τη μείωση των
πιθανοτήτων μιας σύγκρουσης ευρείας κλίμακας μεταξύ κρατών.
Από τότε, βέβαια είχαμε τον πόλεμο στον Κόλπο, με τους βάρβαρου;
βομβαρδισμούς της Βαγδάτης σε βάρος αμάχων και το διαμεαομό τη;
Γιουγκοσλαβίας, ενώ είναι έτοιμοι ΗΠΑ και ΝΑΤΟ, με την κά>Λ·νη τον
ΟΗΕ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, να επέμβονν και στρατιωτικά στη
Σερβία.
Υποστηρίζει ακόμη ότι οι αστικές επαναστάσεις «κατήργηοαν τη διά­
κριση ανάμεσα σε κυρίαρχο και κυριαρχούμενο και καθιέρωσαν τη καθο­
λική και αμοιβαία αναγνώριση, σύμφωνα με την οποία κάθε πολίτη; αναγνωρίζει την αξιοπρέπεια και την ανθρώπινη οντότητα κάθε άλλον πολίτη
και αυτή η αξιοπρέπεια αναγνωρίζεται με τη σειρά της από το κράτος μέ« υ της παραχώρησης των πολιτικών δικαιωμάτων·.(οελ- 21)
Ο Φ. Φουκυυγιάμα παίρνει ένα από τα χαρακτηραττικά κριτήρια για τον
ορισμό των τάξεων, «τη διεύθυνση της παραγωγής» και παραγνωρίζει το
κριτήριο της κατοχής των μέσων παραγωγής και του τρόπου είσπραξης τσν
εισοδήματος ως μισθού ή ως κέρδους. Μιλάει για αναγνώριση της αξιο­
πρέπειας και της ανθρώπινης οντότητας, στην εποχή που τα μονοπωλώ
επιβάλλουν τη δικτατορία και την καθνπόταξη των εργατών και υπαλλη>Λΐν στους τόπους δουλειάς. Αυτό μπορούμε να το καταλάβουμε, αν σκι
’Ρποόμε ότι στην Ελλάδα, στη συντριπτική πλχισψηφίσ των επιχίιρησεων.
οποίος απεργεί απολύεται, πετάγεται εν ψυχρώ ο™ δρόμ°·

,- τ τ α » - (* ο

>

(H A t o n

on

,Α Λ

77

Π\«*" πρ·*α 0 · 'O rirri; το.· για v. χω**.*·, t * ---- rrfn;« « * « ri*\v (VTiMj; I xm.i'Turx«; No η γρΊφΐι inn
, j .L» m /o p t
ήταν η fem pli»l τη; « "O in u i; ti n rnwy λ *λ j , ^ j, vii* * χνΗΤ -, *
in tandCor**w H oorn « nMvm η ς ζ ·^ ; v * r „ .................

,u>v\ ΤιΗ·ίΐχ«τν»*xom\u<n.nwfcitiM(<j^0 t ,. ^ irfn, , .
,, j ,.; d
| kl(.I)MTo Λ ·»ηίζιι -Οι T.i ; iaj ; fv !^. <_<;··· ' ~H' / ·-. - ' ·'·(*’
\ t ; l l« i v f 'f : Πολιτείες ym M^wA.-.yi sni^m ai n^«a( »n :
μ ; τσι· i.icrt\κ · n>\s· «η :· (ο. a. Invi
Em u καθαρό «το το παραπον·*» απ.«'-ΐιμημπΊ ότι Φ ψ > ’’ ''·*'
χρηΛμοποιι l για τον προ·τόΐι·ρι<:ΐμι:ι ti ιν τοϊι w δι ιπερετ nrtn xyrpwi
ovn iwv κυρίων οικονομικών χυριεκτηριστικίιΛ (κατοχή η <η tt 's · f"^κιγωγής. αεση διενθι·ντική η ι κτελ-εστικη ιττ>· οΐΊΤΤημο τη; ■«. . λτχής -τα
^ γί Γ-η: αμοιβή μι μισθό η μι κέρδος). π··" χρησ,μ. -ι *-ι ι καολ» *
ΤΛ* μαρξισμού Ετλ ιττη συνέχεια απυφαίνεται -μ/Tor M m fi Το κα"'
στώς ισότητα; ι»τη σύγχρονη Αμερική ανταποχρίνηαι ιτπς βο·»χέ; ο»7 <:
τη; αταξική; κοινωνία;. ."τον οραματίσθηχε n Μαρξ» (Βήμα. 24 V ' t ·Η
φτώχεια των μιινρνΛ· στις Ηνωμένε; Π λιτείε; διν tivui 1771 νι; . ν ’'"*
τον φίλ-ελενθερισμσν ιιλλά "μάλλον η ΧΛηρονιιμια τη; δοτλιια; και τ·« ρα­
τσισμόν". Tin· εξακολονθονν να επιμένονν γιο μεγάλο διάστημα μι τα Λ
την επίσημη κατάργησή τον;· ΐΒεμεα 2-4 9A4|
Μέσα cno πλαίσια αυτά οραμεπιζετίϋ «κοινωνία τη; αφθονία;·. τη σττγμη παν το 1 3 τον πληθυσμόν ση; αναπτυγμένε; χώρε; ζει κάτω α* τ·>
όριο τη: φτώχειας.
Παραπέρα προσπαθεί να αναιρέσει τη θεωρία τον Κ Μαρξ γιο το
ιστορικό υλισμό, αφού τη όιασιρέβλ.ώγτι: - 0 Μαρς μα; χληροδότηστ ι;·
άλλον την ατυχή τάση να ,ιροοφεύγουμι μσνίμως στ υλακές η πρακτικές
τρμηντίες τιαν πολιτικών και ιστορικών φαινομένων, να marry ra t ·ηην
αυτόνομη δύναμητων iftroo·- (Βήμα. 24.VΚ<4)
Από 6 τν rival ouimri. Ο Κ. Μαρς ατό το 1Ν43 i/t 1 γράητι ·Το άτΑο
τη; χ^ΝΤίχή; διν μ.τι>ρΓί, βέβαια ν' ιητικαταστηιΐπ την κριτική τον 0 τ/λ ·,
και η νλιχη όνναμη τρέ.τπ ν' ανατραττί ι.τίιτη; μτ ν/μχή Βιτομη Μα και η
Οιωρία γίνεται ν/ακή Βνναμη μό/α; κατακτήσει τι; μ α 2 ε ‘ 0 Φ Ενγκε>;
έχει εξηγήσει ότι δίνεται αιτή η εντντωση. γιατί ιττην ,το/τμικη ενάντια
στοι·; ανππάλονς τον ο Κ. Μαρξ ήταν ιτοχρεωμένο; να νπιηραμμϋιι ότι
το κοινωνικό είναι τροσδιορίξει τη σΐ'νείδηση και όχι το αντίθετο Και σε
γράμμα τον προ; τον Μπλσχσης 21-22Λ-Ί8*4ϋ έχει τονάτιι: -Η οικονομική
κιπάσταση είναι η βάση, αλλά τα διάφορα στοιχεία τοτ· ετικκοδομημιπη;
m πολιτικές μορφές τη; ταξική; πά>.η; και τ' αποτελίσμισά τη; -τα σι·ντά*ηκπα. πσ.' τα καθορίζει η νικήτρια τάξη νοτερά από τη μάχη ποι· κέρ­
δισε κλπ - οι νομικέ; μορφές κι ακόμη περισσότερο οι αντανακλάσει;
ήέμμν αντών των πρα'ηαετικών α·^ώνων στον εγκέφαλο αντών, πι*ν σιμμι τέχοι·ν στην πεί>.η, οι ποντικές, νομικές, φιλοσοφικέ; θεωρίες, ικ θρηιτκη··
τικέ; αντιλήψεις και η παραπέρα ανάπτνξή τον; σε σινπημισα Νγμισωι

1.1

• fU M J x x / n o ;

,κη,χ-« >ι .ητα την iTu\xk*| too; πάνω ιπην Vi \ hui των οποριχ.,ιν ιιγνο
, . , ....,« ι,<*Λι; npiTtu«ki;.muxivi<.>; χ ι μ ί ζ ο υ ν τη μιη>ηη IWC· *
I ,..u >ΉΙ1«·« λντσ» u i tii ατ iUil (M il vn UMWpgMlu ι'ΛιΧικιΛη.ΐιΐΐι
μιi j τητη; ilo IS μα Τον ρολού ΐηί βθιΐη; Kill till' f TiHXikV«ρημαΤο;;
IW> in i \ xi την ιιινιτη'ζη Twv χνηχιιν του Τρίτου Κικηιου ι»ημι m i .
K.kti-ι ι .τ.Ίΐ\ατηκτη χυηχι inov ΤχΧΤΟ Κοσμο ft»» μτ·nvi ι or μι u rn χτι
.η μ»,η. .αλί* ιππδη ζιχινηοι τη iW 'otu.'in ιιναττνζη; μι in την F.i\«u>
τη. .VU μπ.ηνυν ιν χιιΟιιραμΤιι; βιυμηχιινιχτ; δυναμι ι; i n ι μποδίσουν
την ιιναττυξη χαποοι; άλλη; ( ι η ι ι ; μι την προυποθι ιΐη οτι αυτή η χωριι
τοιζι ι μι ΐιν ; χάνοντ; τουοιχσνυμιχοό ηιλτληη)ΐ(Ηιηιυυ- (στλ. 152)
ϊ ι άλλο ιx»iito γράρετ: ·Γιιι πολλι; χ υ ς ι ς το πρόβλημα πντιι ιιπλω;
οι ιηαρμάοονν την χαταλληλοττρη τολιτιχη οικονομία; τη; α γορα;».
μηλ .M2)
Από τιι αΐιχνπΐιημιτιι ιιιτα προκύπτει ότι 6cv ιινιιγνμιρίζίΐ πως υπάρ­
χουν ιΐιτιχι ιμτνιχιχ \\ηιο» για την αναττνςη τη; οτχονιηιιας χιιι άλα λύνοvim από την αγορα 11 Αγια Αγορα! ΊιΗ' ISi αναηωννιυοτ χαι ο Κ Μ αρ;
Λε; χοι Λτυ υπάρχει ιτγορα ιη ι; χιυρι; τον Τρίτου Κοσμον. ιη ι; οποί»;
5U) ΤΧΙΠ Ονθρ*ΛΐΧ ιΐνημιΤυιΐΜΧ'ν Τρομτρό πρόβλημα ILTti τον ΙΜΟΟΙΤΙ-

<ν>
Οσον αμορα τον ιμΛίρυιλιομο χιιι τον πολτμο σημειώνει ιΐτο βιβλίο:
■Η ίσγιχη τη; ειναγνιύριση; οδηγηοι τελιχό στην τπιθυμια τη; π ιιγχόομια;
•ινιΓΛνηΗιτη;. δηλαδή ιΐτον ιμπτριαλιομό» (στλ 250). Και στο άρθρο tin·
υπογραμμίζιι · 0 πόλεμο; ουσιαστικά x iv iltu i απ ό την επιθυ μ ία γι«ι
αναγνώριση».
Ετιη ο ιμπεριαλισμό; δτν οηιϋ,τται ιπην υπερσυοοωρευση χιηαλαίου
χιιι στην ανάγκη ανασυγκρότηση; τον συστήματος για ντι μην ΧαίαρρτνΟΤΙ. Οιπι ισχύει η Οίιΐη άτι ο πόλεμος οηελτται στο μυιραιίμα χαι ιπο ξα·
νιιμ,κρασμα τον χοσμου yiu την εζασηαλιση αγορών για τιι πριχοντα τυιν
ιτναΊΤΤ'/μίνων καπιταλιστικών χωρών χιιι την ιοποθε τηση-f ζαγωγή χ ιη α -

λαιων
Ατο τα παραπανω yivriui ςαΥίρό ότι ο Φ. Φυυκιιυγιάμα αχιντιται πω;
ηηχτχοΐΛ ιΐΥΐιχημτνιχοί ιχχονομιχίΜ χιιι χικνωνιχοτ νόμοι, που Μ π α ιν
την (ΐΥαττνςη ιη; ιχχιινομιιι; χαι τη; χιχνωνίιι;.
ϊτο βιβλίο ιιντιητόιι ότι ·η πΐΓ(τιόομιιι ιυτο^ΰι ί»ιν iivui παρά ίντι όιανοηηχο ipyvAiio. Λτν μπορτί να νποχατασιήοπ το θ π ί. η^τνοντιι; την
πχχχν,ι,τιχη λπνχιχιη γιιι χιιΗτνα από τα Οτ'ματα τη; ιστορία;», (στ). 186)
Ιτο άρθρο στο Βημιι γράητι -Αιπο» όμω; που πιστΓύοι*ν ότι το μέλλον
.τρτ'πι ι ιινίΓ^χιμπιχιί να ιίνιιι σοιπαλιστιχο. τπ'νουν ντι τίναι πολύ πτπαϊχιιωμιννχ χιμ νι^Ηωριαχιχ για τον πραγμτπιχό πολιτιχό >&(ο τη; Γ.τοχή;
χι u τη; xoivumo; τον;·.
Το χιιΟΐιΠιο; τι«· μοννκτιιιίχαχοΐ' καπιταλισμού, που αμηισβηττι τη όημοχρατυι ικ όία tu ι πατίκι, το o w / n οτ νι«> τη; δημοκρατία;. Έ τσ ι δε λαβιιινιι υπόγη οττ μι μονοπώιιι υποβαθμίζουν τιι ιιντιπροσωπτυτιχά όργα-

Η η > Μ ·Η / ·« υ " * Ν Λ Μ ’ * » . O n ι ι ι , ι ΐ ϋ Ι Λ

'Λ ,*

>·« I ’ X III tunvafViOMn) και luvm-vAm-u v O lA u- r .,(*(*&> **> γρΊ
-II ιπιιΐίημονιχη Τριυνιι μπαρτΙ νιι
* , μ,,, .
tji»tt ,isv
Μιροι; «ιιι Τλιυβιρη; Νιι«ινη.ιη; ta n ιΛ».·η. (,ut 11/ 1 ) Kin ιηι·ι My»
ναιι rttuv μονιι hi μονοπώλια u m n / ^ Ι · η ι η I u ·(.. ryv ι , η . . ι ι. λ
χρηιιχωγ αργανιομιιν χαι ^ « n w i rtiuv μι<ι ιινιιχιοι*,·η Λ«ν ι .■.χμίΛίζίΐ
ΧίρΛη ill v μπαΐνι ι Οι ι <|·ι«·μ·r/η
•0 u c m ilU iim ; tun i) Λημον/χιπιι yivnui n .III I w - . j ; ο *ι »ί «-νΛι
Λ ιμ ίν ι;·. γραητι στο (ίι|’·/.ΐΜ tuv (ο ιλ 2U2> Κα» n 'l u » yovrm iHrnr ■»
ι ΛιM|Vlitttc. Ill .πραξιχοπημαΐα. m AixtiiTu(iu ; t>u ») /ι·« ιχ η ».nmn.i/»|
>11

fcHiixoYliii ι»την ημιρηοκι όαπιιξη

ClViil ηανιρΟ III XuMl ΧρικακαχΟ αναγνώιτιη |««·<κ*ν·ιι «a In· |V{Ui
m· ini ο Φ Φουχυΐ'/ιαμα Λι v προχωραι' ·*«
ΐΓ*»ύι«ιη τη: t<.rftiiit.
χοτητα; xiii dry αποχαλυπτι ι τη |1αΜι·τιρη ιιινχα ι un h«hvi>ij υ · ·οι t···;
νομιχ·; κίνηση; τη; ιστορίας (Ιιρυιρίζ· μ ι ·ιμ ς«ιο«Ηο να >·" «,’»·ι ■
’ ··'
λτ; ΐ|«\ΐι;, ιΜως in χιιρουοιάζη η ιμπ» imujiTTi/η m· .rt<ry<t. V IA . in
ριιιξη η USIltfMιξη tuv Κ Μιηι; on uv το ιριινομινα ιαυτΟΎΤΟ"» μι up
πριίγμαΙΙΧΙίΓητα. ft·' Ull Xl’l m.inirv χιιμιιι ι .ΤιιΤΤημη
Αλλ(( ftrv άρχουν (ΐιτιι
Ο Φ. Φνιυχουγιώμα Ητωρτί ίΜχαιου; τοι·; πολ/μ»υ;. .tin· ryivav ■·,»,(
σ ηχιίγιιι την χιπιίχτηση άλλων χωρων. mn- Λι ν tiV u ·*>ημ·ιχρατιχ/ : l a m
χαριιχτηριιτηκά m iu JUH· πριχιναηίρΟηκιιν ym την j i ^ i tinv ftn> m i ·
Tiilurv αιώνων. Αλλα ftrv πτριοριξτται μιΛ-σ o' αυτό Δϋΐχηροχ’ι ι χσάηχι
out |h(Uao το μ κ χιιφ ι ώομο Ιου: -Ο ι α ρ χ ι; τη: ΐιίστητα; tun τη: ι/«ιΊ·ι
ρύι; μπικ^ρΟ ηχιιν τόττ ιττην υπόλοιπη Ευρώπη οπό τα νιχηφοριι σιρα
ιπ'μιπα του Ν ατολτοντα- (o rλ. 270) i r άλλο ιίη μ ιιο γ ρ α η π on -ι« tfuj ■
λτύΟτρτ ; δημυχριιτιι; υπαχρτώόηχαν « ι υιοΟττήοουν οτιιτιωτιχι; σιρατη
γιχ/ς. omits ιι βομ)ΙαρΛισμο; τη: ΔρΤοΛη; τη; Χιρινχμα. που οι καπίκι ;
Χφοηγοϋμτντ; rjltty /; Λ | μπορούσαν νιι Τίχιιν χιιραχτηραιτι ι γινοχτο-

νίτ;».(στλ 35)
Ο Φ. ΦιιυΧιη7 Κΐμ<ι όμο>; X(X7."V" x,u 01 μ11· οιιχχι Λιαιηρι (Ολχπιλ
Ετοι τιητΛπ τη ρωοιχη τπανάσταοη του Ι^ ρ χαι την χιν^ιχη ιχαναοταοη μι τις Οη(ΐκιώΐΓ; του ναζιομοιν ·η ^κικχν.η χαι χιντ*ιχη ι xnvinnnirq
χαι ιχ v u su n ix i; ιπι^χιμτ; οτη όιιηιΧΓΐιι του Β Πιυριιχιμίιιυ ΠυΜμου
Ειινιίητίχιν... την (Γ|\χοτητιι«(0 Γ>- 41). Το ιόιο χιίντι χαι μι την ι.τιινιιοτιιοη lutv Σιιντινιοτας οτη Νιχαράγουα: «Ουττ ο οτρατηγό: Πινικιττ τη:
Χι).η; ιμ'τγ οι Σκνηντιπιι; ιττη Νιχαραγουα χτριμηπιν να χάιχιυν π; rxjjtγιχ/ς ιιναμττρήοπ:».(οτ>- 53) Δηίχιόη ται*τί2ττιιι μια γνήσια αι-Ηιντιχή.
«ιιχή τπανάιτταοη μτ τη ηαοκττιχή <ηχτ(γτι\ χιι οτη Χιλή
Θτω0τι τις προ)ίταριαχ^ς τηαναοτάοτις ως -μία- αοϋίντιιι τη: μτκ-Λ
λιϊη; «μια ηαθο)μτ/ιχή χαταιτταιτη. που προίρχτται από τις ιιώι/.ι: πο>4Τΐ·
χί; χαι χυινίιΐνιχτ ς ουνβήχι ;. που προύποβίττι το π^κιομα των -/ωρών
από ίνα συγχτχριμίνο οτιιόιο κοινωνιχικιιχανομιχή; ανάπτυξη;· (οτλ
183)

110

KQI1A1 ΚΑΠΠΟΙ

Π<ρόπτρα κροχωραει και « αλλε; διαστρεβλώσεις: Γραφή στο βιβλίο
γραμμές της γερ
μάνικάς φράξιας Ερυθρός Στρατό; ή ιπις Ερυθρές Ταξιαρχίες στην
Ιταλία. αλλά «ντο· δεν αντιπροοωπεναν παρά μια κατηγορία λίγων απερί­
σκεπτων ανθρώπων. που μπόρεσαν να δράσουν με τη βοήθεια του σοβιετιJtov μπλοκ* (orλ. 439) Και αυτά λέγονται όταν εχει ιντοδειχθει ότι πίσω
από τι; Ερυθρές Ταξκιρχιε; όπως έχοιησ ιιναφε ρπ βρισκόταν η CLA, Λοι·
Νεύετε μίοα στην Ιταλία -3.728 συνεργάτες ανάμεσα στους οποίον; 268
στρατιωτικούς. 4 υπουργούς 8 αναπληρωτή; υπουργούς. 3 πρεσβευτές, 23
πολίτικοι1; παράγοντες χαι 31 δημοσιογράφους·.1
Επίσης οτο βιβλίο οποχαλεί την Κούβα «άξεστη δημοκρατία», επε ιδή
δεν «τστασσεται στους γιάνκηδες. Αναφέρει παραπέρα τι; εξελίξει; στις
χώρε; τη; Κεντρική; χαι Ανατολική; Ευρώπη; ως κατάρρευση τον υπαρ­
κτοί' σοσιαλισμού. rvui (ίναι καθαρό πω; πρόκειται για αντεπανάσταση
(πνιιι όμως προσεχτικός χαι δεν αναφέρει λέξη για τον; δήθεν νεκροί1;
οτη Τιμιιχκίρα).
Αναφέρεται επαινετικά στη γκλάσνοστ και την περεστρόικα, που ουσια­
στικά ήταν ελευθερία οτοι<ς μαυραγορίτες και ιπον; μαφιόζοιν; για να ξεθεμελαύσοιη· τη σοβιετική οικονομία χαι κοινωνία. Και τα λέει αντά παρά
το γεγονός ότι ο ίδιος οτο βιβλίο τον αναφέρει ότι το 20*τ τον Ακαθά­
ριστου Εγχώριον Προίοντο; πριν από τον Γχορμπατοόφ «παραγόταν ή
διερχόταν με\χι τη; μοιρη; αγορας. εντελώς εκτός ελέγχον τον κεντρικοί1
ικκοινμικιχ· σχεδιαομσυ» (Ο ι λ»66)
0 Φ. Φιπποηγιάμα ισχνριξεται ότι m κομμουναττές δεν έκαναν αυτοκρι­
τική για τα εγκλήματα του Σταλιν. Αντό δεν ανταποχρίνεται στην αλήθεια.
Το κομμουνιστικό κίνημα ανίΓγνώρίΟΓ τα σφιιλματα τον Στάλιν αλλά και
τη ιτΐ'μβοι.η τον. Εμείς ξηταμε να χάνει το ίδιο η αοπκή τάξη για τα εγκλή­
ματα παν έκανε π.χ. ι»τη διάρκεια τη; «λ-εγόμενη; πρωταρχική; συσσώ­
ρευσης*. Είναι γνωστό οτι στη διάρκεια τον δουλεμπορίου Αφρικανών
ατό τοι·; Ευρωπαίους χαθηκαν τοί'λάχισταν 4Θ εκατ. νέγροι". Όσον αφό­
ρα στις συνθήκες ιΞανδραποδιαμικ'' των νέγρων, είναι χαρακτηριστικό το
έργο που προβλήύηκι τον Αύγουστο Tin· IW3 από το MEGA με τίτλο Οι
Ρίζες. Τέλος ο Φ. Φουκοιγιάμα γίνεται απολογητή; και των φασιστικών
δικτατοριών. Να τι γράφει στη σελίδα 75 του βιβλίου του: «Καθώς έσβηνε
η αναμγηοη τη; συγκεκριμένη; κατάστασης, που είχε νομιμοποιήσει τη
σκληρήκι-βέρνηση (έτσι λέγονται tn φασιστικές δικτατορίες) αυτές m κοινωνίε; μπορούσαν όλο και λιγότερο να ανέχονται τη στρατιωτική διακυ­
βέρνηση·. Σε άλλο σημείο του βιβλίου τον γράφει: «θεωρητικά μια εκιτνγχρον,σμένη δοαιπορια μπορεί να rivui πολύ πιο αποτελεσματική απ'
άτι μια δημοκρατία στη δαιμορφοκτη των κιχνωνιχών συνθηκών, που θα
επιτρέφοι-ν και την καπιταλισηχή οικονομική ανάπτυξη και, με τον καιρό,
την έλευση μιας βιώσιμης δημοκρατίας, (οελ. 172-173) Επίση; γίνεται
απολογητή; της ανεργίας. Γράφει στο βιβλίο του ότι «κάθε απόπειρα προλη>on ·νπι)ρξαν φανατικοί νεαροί .τον εντάχθηκαν ιπις

fr r r y u k H

ιν ω ζ η ιν λ ν τ ιο ν t o n i υ γ ο ο λ Ικ ο ν λ α ώ ν

Ι·ι

imurtn; των εργαζομένων από την ανεργία ή των ιπιχτιρήοεων από τη
χρεοκοπία Iki σημαίνει λιγότερη ελευθερία». (οε λ. 3X4)
Ακόμη γίνεται απολογητής της επεκτατικής πολιτικής. Γράφιι στο βι­
βλίο του ότι «ακόμη χι αιματηροί πόλίμοι, όπως εκιίνικ uni Ναπολέιεντιι.
μπορούσαν να ερμηνεπούν από τους φιλκτόφους ως κοινωνική χρόο6ος...
επειδή ενίοχυαν χην εζάπλωοη δημοκρατικών κυβερνήσεων. (o rλ 32y
Δυο τελευταίες παρατηρήσεις. Ο Φ. Φουκουγιάμα συχνά χρησιμοποιεί
αποσπάσματα χαι απόψεις του Φρ. Nixot χωρίς να χις ανακρούει. Αντίθεχα τις αξιοποιεί. για να δικαιολογηθεί χην εκμετάλλευση χία τον ιμπερια­
λισμό. Η δεύτερη παρατήρηση αφ ορά τη χρησιμοποίηση δηλώσεων τον
θλιβερόν Μπορίς Γιέλτσιν. που από ηγέτης του ΚΚΣΕ έγινε ηγέτης της
αντεπανάστασης. Εμείς διαβάσαμε δηλώσεις τσν με την ευκαιρία της επί­
σκεψής του στην Ελλάδα, που αν άμε ο α σχα άλλα ανέφερε όχι ο σημερινός
ρώοος πολίτης πρέπει να ενδιαφέρεται «για τη δική του πρκκτωπική ευτυχία και καλοπέραση... Για να μεγαλώσει και να σπουδάσει χα παιδιά τ ο ν να δημιουργήσει μεγάλη οικογένεια».1* Κ αι αυτά τα είπε στους Ελληνες
που εδώ και δι>όμισι χιλ ιά δ ες χ ρ ό νια π ερ ίπ ο υ έχοχ«ν δ ιδ α χ θ ε ί από τον
Θουκυδίδη ότι: «Μόνο εμείς θεωρούμε όποιον δεν ανακατεύεται σ’ αυτά
(τα πολιτικά πράγματα) όχι σαν ά νθρ ω π ο που κοιτάζει τη δουλειά τον,
αλλά σαν άνθρωπο άχρηστο» 10
Απ’ όσα ανπφέρθηκαν παρ απ ά νω είνα ι φ α ν ερ ό ό α οι ισχυρισμοί του Φ.
Φουκουγιάμα είναι εντελώς «βάσιμοι. Α ναιρούνται α π ό την ίδια την π ρ α γ­
ματικότητα, τις εξελίξεις κ α ι τα γεγονότα .

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Φράνεκς Φουκουγιάμα: Το τέλος της ιστορίας και ο τελευταίος άνθρωπος, εκδ.
Νέα Σύνορα.
λ Β.Ι. Λένιν: Απαντα, τόμ. 26, σ ε λ 362, εκδ. Σύγχρονη Εποχή.
3. Εφημ Βήμα 21-27 1993, σ ελ Α5.
4 . The Pacific C o m n u n iiy.A n o u tlo o k , Progress Publishers, Μόσχα 1988.
5. Ακαδημία Επιστημών της ΕΣΣΔ: θεω ρία του Ιστορικού Υλισμού, σ ε λ 222, εκδ.
Γνώσεις.
6. Μαρξ-Ένγκελς: άιαλεχτά Έ ργα, τόμ- 2, σ ε λ 572, εκδ. Γνώσεις.
7. Μ. Ζάριτσκι: Η Θέση δ ρ ά σ η ς - ά ν τιχ ή Ευρώπη, σελ. 119, εκδ. Διεθνείς Σχέσεις
1984, Μόσχα (στα ρωσικά).
8. Παγκόσμια Ιστορία Ακαδημία Επιστημών της ΕΣΣΔ, τόμ. 5, σ ελ 520.
9 Βήμα. 4-7-93.
10. θσνκυδίδου Ιστορία, σ ε λ 251, εκδ. Γκοβόστη.

Το επαναστατικό κίνημα πρέπει
να απαντήσει στις ολοκληρώσεις
με τη δική του ολοκλήρωση

.Vr όσα ιινα^ερόηχιιν παραπάνω όημιοοργεύαι το ερώτημα »ν ο ιμπε­
ριαλισμό; βρίοχι ται ιπη ι*'ΐση τοί’ χρατιχομονοπωλιαχον καπιταλισμού
(Κ Μ Κ I ή όχι. Το χ ι \ η ο χαραχτηρισηκτό το»· Κ.Μ.Κ. ΐίνα ι η σνμητοη
ίο" αστικού εθνικού κράτους μι κ ι μονοπώλια όηλ. ίο εθνικά κράτο;
παιρνι ι μέτρα για τη ΛιατηρηιΠ) τοι> μονοπωλιακού καπιταλισμού ως σύνο­
λο.
Στη ιριση Των ολαχληριύοϊΐΐΛ· περιορίζονται fWioixa ιχ παρεμβάσεις to r
εθνικού κράτους ιΐτην οικονομία, Ετοι. σταματούν οι κρατικοποιήσεις
ι πιχε ιρησ» ων που η πιηχτγιιγη τον; rival αναγκαία για τη λειτουργία του
Λίπηματο;. Ταυτόχρονα γίνεται προιίπάθεια να ϊεπουληθούν οι κρατικές
επιχειρήσει; ιτοι γ » π γ να εξασφαλιστεί οτα μονοπώλια φτηνό σταθερά
κεφαλαίο (μηχανήματα, οικόπεδα x.u.). Στόματα χαι α π ό ; ο στοιχειώδη;
ελαστικός οικονομικό; προγραμματισμό; που εδινε προνόμια ιττα μονοπ"ΐλια αυςανοντα; το ποσοστό χ/ρδου; or κλάδους που επρεπε ν« ανα*
πη·χΐΚχ·ν.
Η ανιργια δε γίνεται προσπάθεια. όπως ισχυρίζονται. να περιοριστή'.
Αντίθετα. παίρνονται μίτρα για να αυξηθεί χαι να χρησιμοποιηθεί ω ;
στρατηγικό μέσο για να μειωθούν ιη μισθοί χαι τα μεροκάματα, για να
αφαιρεθούν καταχτήσει; τη; εργατική; ταζη;. για να χτυπηθεί το σ π δ ικ α λιιπικο κίνημα. Για το τελεπαίο ίητημα οι Ιταλοί επιστήμονες έχουν υπο­
λογίσει οτι μια αι·ξηση τη; ανεργία; κατά 1*7 σημαίνει πτώση των μελών
τι ιν ικνδικάτων κατά 4.4rt 1* Καταργήθηκαν οι εθνικέ; επιδοτήσεις για
την ανάπτυξη τη; παραγωγή; στην αγροτική οικονομία και αντικαταστάόηκαν απο επιδοτήσεις τη; ΕΟΚ που έχουν στόχο να διαλύσουν τα μικρά
και μεσαία αγροτιχιί νοικοκυριά. Ο κρατικός προϋπολογισμό; δεν ανειδιιενέμει μι εθνικά κριτήρια τα έσοδα προ; άφιλος του μονοπωλιακού κε­
φαλαίου. αλλά κινείται »κ>μφωγα με τι; συνταγές τη; ΕΟΚ.
Κότα σννεπιία. το κύριο χαραχτηριιτπχό τη; τ.ιοχή; μα; είναι ο περιοραηιο; των παρεμβάσεων του εθνικού χράτσυ; χαι το δυνειμωμα των παρτμβοσεων των υπερεθνικών ι^γανων τη; αντίστοιχη; ολοκλήρωση;. της
.τα; υπερεθνική; οντότητα;.

f >*y\A kH

IN O W (H AN flO N

fix

l rm n A k O N

AAON

183

Ενδεικτικό του γεγονότος on ·· ιμπεριαλισμό; «Λινή 111 νέιι φάση είναι
και tn on η ΙΙμλ,,(Ι T,n’ Κίινς, που Ηεμελίωοι την Λο^ίμβιητη ιου κράτους
>m|v οικονομία. ιιιπκιιιττιχά τη ίτνμφυιτη tot· κράτους μι τα μονοπώλια,
τχι ι ξεπεριίιπεί.
Ami π viιι φανερό αν ιτκι φτουμι ι'πι η βασική θέση nn' Κίινς τρ<ιν οτι η
πληθωρισμός είναι αποτέλεσμα τη; πλισνάζοιινις ενεργού ζήτφιη; ζ/ιι η
ανεργία αποτέλεσμα τη; ανεπαρκούς ενεργού ζητηιεη; Τώρα όμως ίχονμι και πληθωρισμό και ανεργία πράγμα που σημαίνι ι Γιτι υπάρχι ι και πλε
οντιζονοα και ανεπαρκής ενιργιίς ζήτηση Αρα η θεωρία του Kevncv είναι
εξωπραγματική2 για την επιτχή μας.
Πέρα απ’ into ιηη σημερινή φάση ανάπτυξης τον ιμπιριαλιομσύ και *ιδι κότερα ιττη διάρκεια τοι· καθοδικού κύματος Λι ν υπάρχιει*ν περιθώρια
για παραχωρήαεις-μεταρριΌμίσεις απ' το κεφάλαιο προς την ι φατική τα
ξη. Κιιι fluid γιατί το πικκκττό κέρδους είναι χαμηλό και ο ρυθμός ανάπτυ­
ξη; της οικονομίας πολύ μικρός. Έτσι δεν υπάρχου περιθώρια για μιταρρνθμίοεις. Αϊτό οημαίνει ότι το κεφάλαιο για να ανεβάσει το ποσοεετό
χέρδοι*; είναι αναγκασμένο να αφαιρεί κεκτημίνα δικαιώματα να περιο­
ρίζει t o o ; μισθού; και το μεροκάματα. «Ο μεταρρυθμισμό; Λεν έχει πλέον
πολλές επιλογές βρίσκεται or βαθιά κράτη, η πλήρης υποταγή στι; νεοφι­
λελεύθερες επιλογές του κεφαλαίου είναι η μοναδική τον επιλογή» σημει
ώνει εύστοχα οε άρθρο του το περιοδικό Αριιττερή Ανασύνηιξη.'
Γι' αυτά ακριβιίες ο ρεφορμισμός και στο σια-δικαλαπικό και ιττο ποντι­
κό επίπεδο βρίσκεται οε αδιέξοδο. Δεν είναι τυχαίο, απ' αυτή την άποψη,
ότι η οΐΎδικίίλιιττική παράταξη που ακολουθεί το ΠΑΣΟΚ υιοθέτησε για
τη νέα συλλογική σύμβαση τις θέσεις των βιομηχάνιυν και το ΠΑΣΟΚ ως
κυβέρνηση εφαρμόζει ουσιαστικά το πρόγραμμιι της Νέας Δημοκρατίας.
Ακόμη ενδεικτικό γΓ αυτό είναι το γεγονός ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση με
βάση τη «Λευκή Βίβλοι προβλέππ την ανάπτυξη τη; ανταγωνιιττικότητας
των προϊόντων της οε αχίση με τα άλλα κέντρα τον ιμπεριαλισμοί'
(NAFTA και Ιαπωνία) ιττη βάση της ιτυγκράτησης και ουσιαστικά της μεί­
ωσης τιον μισθών xtn των μεροκάματων. Οι κομψές διατυπώσει; τις
«Λε\»κής Βίβλου» δεν μπιερσύν να κρύψουν την πραγμίΐτικότητα. Ανάμεσα
στις γραμμές διαβάζουμε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει ν’ αυξήσει την
ανταγωνιστικότητα με τη ληστεία του εισοδήματος της εργατικής τάξης.
Ακόμα στην εποχή μας το κεφάλαιο δημιουργεί τις ολοκληρώσεις που
είναι διεθνείς tov κεφαλαίου, των πολυεθνικών εταιριών που επιδιώκουν
να ανασυγκροτήσουν το καπιταλιστικό σύστημα και να εξασφαλίσουν τη
συνέχεια του σε βάρος του προλεταριάτου. Επίσης η δημιουργία των ολο­
κληρώσεων αποτελεί συνένωση της δύναμης των πολυεθνικών με τη δύνα­
μη των κρατών που μετέχουν στην ολοκλήρωση. Έτσι δημιουργείται μια
νέα οντότητα με τεράστια δύναμη. Αυτό δίνει τη δυνατότητα ν' αντιμετωπί­
ζεται η αναπτυσσόμενη, σε εθνικό επίπεδο, ταξική πάλη αποφασιστικά με
τη δύναμη της νέας οντότητας. Το ξέσπασμα οποιασδήποτε επαναστατικής

miiAi KAtnoi

1*4

" »*>·· <wi> *>; i<A*v "K

lt" ηρακαλέιΗΐ οπιυιίδή

1ΛΙ tv .ivn\»k*i| luit όλων ιων άλλων «ν»πων πον μΜέχουν o' αιτην II

,τω,ηη «■ ιχιγιινωΟτι παραπέρα ι" στραηυηιχά σκιλος Γη; Ευρωπαϊκή;
I n*x£.1 Λυηκικ ιχνιταιχή Ενιικιη μπα Π| διαλυ>·η τον Συμφώνου τη;
Κηχνβω;. ιφ ώ π α ι βικκκα ιΠηγ τ.Τιόιωϊη ιξουδιτίρωιτη; ιιπιχιιιΐόη.πυ
ιι Ιαχή; iMunmxj; Τέλος η κιιταργηιΐη καν οι·ν\\χυν αναμιιχι unit κοκί­
τη w μιαχυυν ι<ι μια υλιίχληρυκιη, ιννν (ΐφπ\«ι Γην ιινιμπΟδίιπη διιοιιιη>η ιμι.χχΐ'μιΐΐιιΛ, οημωνιι On οποιιιδηποιι απτργιιιχη τκδηλωιτη fa
rrotiyi γΛί απο Π| μιτιιφυρα i«Wv προϊόντων cutο τις θυγατρικές τη;
ΛιΚ «βλινθνιχη; που rivw τγχατι στημίνι; οι ιιλλις ( u \n ; της ιηητχτχριμίνη; ιίλοκληρωιΐη;. Λυτό, |'r|Vn<i. .τρίτιι vn συντκτιμηΟιι μτ την ττραitiui ανάπτυξη «η; βιομηχανία; μ ο ιη ιη ιη . μτ TU τμπυρτυματοκιβωτιο
χλπ
Πιρα απ' m-τα οι ταγκινήιΐι) τπιπτδο, το χι φαλιιιο τπιδιώχπ νιι χάντι
iiuviVm ι; λ χωρίς τον >η μιΛλχ και τα μτραηαμαια rival χιιμηλιχ χπι η
ιρμτηχη τάξη ανοργάνωτη.
Kata ουνέχιια. m τθνιχα τμημιπα της (ργιπικης τάξης πρέ.κι να « ν ·
rvwcvTiu ιηυμτσα τους. να συντονίζουν τη δράση too; χαι να τίναι αλληλέγγικι αναμπαξυ τους.
Emu φαντρο λοιπον ότι τα κομμουνιστικά κόμματα 6τν μπορούν να
δρουν μονο οι τθνιχό ΙΛΧίίΧ'.
Τα κομμουνιστικά χομματα πρέ.τπ να δρουν αχό κοινού οτ πρώτη φάση
στο ιπιπιόο της ολοκλήρωσή; Μτ άλλα λόγια η δημιουργία διτθνσύς τίναι όχι μονά ιστορική αναγκαιότητα αλλά αχοχτατι χαι τπιίγσντα χαρα­
κτήρα Αλλωσττ τα αάτιχά κόμματα διν αρχούνται στην, ίτιχ ή αλλιώς,
δαθνη « κρατικό τπίπτδο Εχουν προχωρήοτι χ.χ. στην Ευρωπαϊκή
Ενωση χαι « συντονισμό τη; όραση; too; οι χομματιχό τπίπτδο. Έτσι
τχαρχτι το Ευρωπαϊκό Λαιχό Κόμμα δηλαδή το χόμμα των Χριστιανο­
δημοκρατών Υ.τορχιι η Σοσιαλιστιχή Ομάδα. που μΓτασχημαηζτται οτ
rvuno κόμμα, το Κομμά των Ευρωπαίων Σοσιαλιστών. Η ττλτνταία, μάλι­
στα. διακήρυξή του κόμματος αυτού. που τ χδόθηχτ στη Χάγη το Νοέμβρη
τον 1«1 ορίζιι on θα λταουργτί χαι μτ βάση την αρχή της πλ/ιοιρηφίας
που σημαίντι ιξαφανιση των ιθνιχών κομμάτων. Αχάμη δρα η Διτθνής
των φασιστών. Ολτς αυτές οι όιτθντί; έχουν μορφοποιηθη χαι οργανωτι­
κά Συνέρχονται μτχρι και τπίπτδο αρχηγών και ανταλλάσσουν γνώμτς,
και παίρνουν απόφασης. Στα πλαίοω. βέβαια, τον Ευρωπαϊκού Κοινο­
βουλίου δρα χαι η κυινοβουλιυτιχή ομάδα του Συνασπισμού της Αριστιράς Η ύπαρξή της. όμως, χτρωρζπαι μόνο στα χαρτιά αφού το μόνο που
χάντι ιίναι να χστανέμτι το χρόνο που θα μιλήστι το χάθτ τθνιχό τμήμα
«χ· ουμμιτέχιι. Αλλά συμβαιντι πολλές φορές να συζητούνται χαι προ­
βλήματα της τργιιτιχής τάξη; χωρων. χου τα χομμοι-νισηχά κόμματα δτν
τχπρυσωχυυνται « ο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο χαι έτσι δτν αχονγτται η
φιπνή τιπς Ο Συνασπισμό; της Αρισιτράς δτν έχτι την αναγκαία υποδομή

titnukH main μκνκμ mu im u * n * m o *

its

urn οργάνωση i« m vu μποριι vu υπιριιαπίζι tm . ιστω ιταιιχηωδύς. m
ιημη!puvni τμημάτων τη; εργατική; τάξη; » » ' ft· v i κπρηοωπιηνιαι Olo
κοινοβούλιο.

Kiim συνέπεια, ta πομμοΐ’νιιπικά κομμτπτι f u r linu At in run νιι μην ui
βλί.τοιη όλα umo wit νιι Λρ>uv μόνο in ιθντχά i.tu ifti Km μόνο to γτ·
γιινο; ότι til κομμουνιστικά κόμματα Αιν έχπητ πρ<εχιινή>Μ' «·» ·πγκρ«)τη·
ιΐη Λιι όνους ιιιιη> η τη; άλλη; μι\«|ή;. Λείχνιι τσυλάχισοιν αν»πορκειπ
luiv κοίλιδηγητικων ιφπόων. Βέβαιο η τυχόν <n
>Τ1>τη ινυωκ· χιιμμυto; ιπιι πλαίσια τη; Ευρωπαϊκής Ενωση; fttv λύνιι to θέμα Λντιθιτο to
περιπλέκει. Κι από yum υπιιρχικητ σοβαρέ; Αοίφορέ: ανάμιικι mu χομ
μΟνντΟΤηά χόμμιπιι κιιι η οργανωτική ενότητα Hu ιτημανι ι την παραλιντη
της rπαναοτιπιχής Αροσης και των χσμμουναττικων κομμάτων Χον χινσύντοι οτ τοπο ή τον άλλο βαθμό ο» επαναστατική χιπη'θννση.
Είναι, λοιπόν, επιτακτική ανάγκη νιι Αημιουργηθεί διεθνής, τουλάχιστον
ιχ πρώτη φάση. mo περιφερειακό επίπεδο της κάθε ολοκλήρωσης. που Ηα
λειτουργεί m νέα βάση και θα εξασφαλίζει αυτοτέλεια των κομμάτων οι
εθνικό επίπεδο Οι διεθνείς αυτές πρέπει να έχουν πρωταρχικό καθήκον
να οργανώνουν και να καθοδηγούν την ταξική κύλη. να σιντονίζουν τις
προσπάθειες για την ανάπτυξη της μαρξιστικολενιντσπχής θεωρίας στην
εποχή μας, να «Αιαμορφώοονν» το σοσιαλιστικό όραμα μηά την αντεπανάοταση σπς σοσιαλιστικές χώρες. Αναμφισβήτητα αντί; οι επιμέρους
διεθνείς μπορούν να αποτελέοουν τον χυρήνα για τη δημιοιργία διεθνούς
οτ παγκόσμιο επίπεδο.
Οι ολοκλήρωσης ανηκημτνυιά οδηγούν και στ νέες μορφές οργάνωσης
και μεθόδους πάλη; των συνδικάτων. Η οργάνωσή τους, οπωσδήποτε. πρέκιι να εκφράζεται στ διεθνές επίπεδο. Στις αναπτυγμένε; χώρες. όμως,
ικικραπί ο ρεφορμισμός και η κοινωνική συναίνεση των λεγάμενων .εταί­
ρων», τον κεφαλαίου και τη; εργαοίας. Αυτά tivai γνωστό από τη δράση
της Συνομοσπονδίας των Ευρωπαϊκών Συνδικάτων, που τξαντλτί όλη της
τη δραστηριότητα οτ κάποια «τπτττιακή· τκδήλωση, όπως αυτή της 2ης
Απρίλη 1993, τνάντια στην ανεργία.
Γι' αυτό πρέπει να εξασφαλίζεται στα τθντχά τμήματα αυτονομία και
ισοτιμία Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια ότι πρέπει να υποβαθμίζεται η ανά­
γκη του συντονισμού της δράσης των συνδικάτων στα πλαίσια των θυγα­
τρικών επιχειρήσεων της ίδιας πολυεθνικής.
Στόχος της οργάνωσης των συνδικάτων σε επίπεδο ολοκλήρωσης πρέπει
να είναι η μελέτη των προβλημάτων, η χάραξη τακτικής για την υπογραφή
συλλογικών συμβάσεων, η αποτροπή μεταφοράς παραγγελιών από εργο­
στάσια πον εξελίσσονται απεργιακές εκδηλώσεις σε άλλα της ίδιας πολυε­
θνικής. η υλική και ηθική συμπαράσταση στα εθνικά τμήματα που βρίσκο­
νται σε αγωνιστικές κινητοποιήσεις.
Είναι φανερό, λοιπόν, ότι η δημιουργία των ολοκληρώσεων θέτει σε
πρώτη γραμμή το ζήτημα της συγκρότησης διεθνούς σε περιφερειακό επί

1*6

XOJTAJ KAnno

t »\v t.v IV1 λαμ|ίπνει ι·Λθνη τη σημερινή πραγματικότητα και (hi ίχ (
ιιναλογη n»'V*H ·«" οργβνμκιη. Η παραπίρα διεΗνοποιηοη
m».n-.v«>0Kζ.·η;εχιιμεριι \W*<« »ηυπροσκήνιο και τηδπΟνοαίΜηαΐ]
τη; >.ι«νΛη,η>^Κ τη; Τ.ΰιχη; «Ιλης.
Fva ιτΑενταίο ζητημα. πικ’ οχετίζεται αμεικι μι τι; ινλιτχληρωιίεις. είναι
m «ηρ-ι ι η Ηε«ιη του Β.1 Λίντν on η επαναιπαιτη είναι δΐΎατη «ιττην αρχή
ο. wy« ; η οχομιΐ χαι ο» μια μονπχα, χωριιηά παρμένη. καπιταλιστική
χυ^χι-*
Emu γνν*»το ότι ο Β 1 Λ/ yiv Hr μι λιώσε αυτή τη Η/<τη «η«> γεγονός «in ο
καπιταλκηιός WOooi οι ντο ιπαδιο ανάπτυξης. τον ιμπεριαλισμό. α.-τοί'
txryt τη; ««ςυν.νη; τ«λ· αντιθέσεων χαι τ«.»ν στρατιωτικών ιινι ιμετρηοεων
w.t«ν*ι να δημιουργήσουν «αδύνατοι κρίκοι» so»’ μπορεί να οδηγήοουν
>ηη νίκη nj; πρ.'λτταρυτχη; επαντκττιιση;.

Το ζητημα αποχτάιι επικαιρ«ιτητα γιατί σήμερα υπάρχουν πολλοί του
απ«^ρίπτουν την παραπανω ΗΤοη τ«*υ Β I. ΛενινΑιτο το οτηρίζίΛ’ν or /να πριχτχεδιο τ««· Kouuoivunixov Λ/απ^/στου
osov ο Φ Ενγχελ; γραηε ι xuHupa οτι η επανάσταση δι ν μπορεί να
νιχηοι ι ι«ε μια μονο χιορα Στο οχε διο αυτό ανάμεοα «πα τίλλα αναμερεται
«νη -η χομιιοΓΥΐιττιχή ε.ταναοταοη Λι Ηα ιιναι μια επανάσταση χαΗαρα
rrtv-ιχη Η<ι είναι μαι επανάσταση που Ηα επικρατήσει ταυτόχρονα or όλε;
η; πολιτισμένες χώρε;. λ χ, <πην· Αγγλία, ιττην Αμερική, οτη Γαλλία και
«ττη Γτρμανιιι»/'
Καταρχήν Λεν είναι σωστό να στηριζόμαστε και να βγάζουμε
«τι-μπίροσματα απο /να «τχείχο εργαοια; τον ο «τυντακτη; του δε Μίλησε
να το δημικ»οπο«η«πι (ΕκδοΗηκε το ιτχεδιο αυτό στο Σικάγο για πρ«ότη
qapu to 1425 ( Αλλά και όσον αηορα την ουσία τον ζητήματο; δεν είναι
δυνατό να γίνει η προλεταριακή επανα«ηαση ταυτόχρονα λόγω τη; Λράοη;
Tin· ν\’α·Η· τη; ανιοομετρη; «χκσνομίχής χαι κοινωνικής ανάπτυξης. Όπιι»;
αναπτύξαμε οτο κειριλπιο για την ανιοομετρη ανάπτυξη. ο νόμος αυτός
δρα χ<ιι «ιναμεοα στις χώρε; που συμμττ/χουν «ττην ίδια ολοκλήρωση.
Από την ιτνάλιση που χιτναμε νομίζω ότι είναι ήανερό ότι ο σύγχρονος
χ«ιπιταλι«ηιός είναι ιμχεριαλιομό; και κατά ονν/πεια ισχύουν όλα τα
βασιχα σνμπεραομ.ττα του Β I Λ/νιν. Παραπέρα η ίόια η πείρα τη;
επανάσταση; «ηη Ρωσία και or άλλες χώρε; δείχνει ότι μπορτί να νιχηοτι
η ιπαναιπικτη ακόμα και or μια χαΜυιττερημίνη χωρά Αλλο. βέβαια,
ιιναι το πρ«.βΑημα τη; οιχ««δομηι»η: Του σοσιαλισμού. ποι> 6τν μπορεί να
εξεταιπε ί οτα πλαίσια αυτής τη; τργα«τία;.
Οι ασηχοδημ«*χρατιχ/ς επαναοτάοεις τοί’ 1K4H-4V οτη Γαλλία και οτη
Γερμανία, «η»; οπικε; /χάνε αιοΗητη την π<ιρ«η·οια του το προλεταριάτο,
έόωοαν τη δυνατότητα να γίνει βαΗυττρη επεξεργασία του διεθνούς
χιιραχττιριΐ τ*>υ κινήματος του προλεταριάτου. Έτοι ο Κ MapS στο έργο
τ«’υ Ταςιχιν ftywvt; οτη Γαλλία π«η> τχδοΗηχτ το 1850 υπογράμμιοτ με
fWnn) την πείρα τη; Γαλλική; επαναιηαιτης:

ί* η ι*

ιν λ μ γ ο ν

in n n n y u i t n ^

λαο*

\% 7

.(h u t; iH i (TfCt1l : !Uim IMIVmi μπορσύΠίεν να χι ιραη f τηθιιυν IMU'.lilAl
την ιΐιηικη τα;η. ετοι ηηιιζαν mi ttu μπορπυιίαν ν»ι πραγματαπικ ήσουν
μν,ι ,τρολι ταριαχή ι.τιινασταση μι on mu ittviwi τι ιχη τη; Γαλλίας. πλπι

αιττικα ίΐΚη Mn in γαλλικέ; σχέσεις παραγωγής κ<μερίζονται
αΊΟ 10 (CulllpιXo
Της Γαλλίας. (tXu ΤΤ| θέση τη: οτην τ<εγκόσμια
,ryiyu χαι απο τους νομοί·: τη: Πμ»: Η·* έιπιιζι η Γαλλία τ«η·; νι^ιους o n
,Μ·: χωρίς έναν ηνυιβίαίχο ι παναστατιχό πάλι μη .too Μα ιτχογταητε mo
δεσπότη τη; παγκόσμιας αγοράς, την Αγγλία;Ι ιύι πως ο Κ Μαρξ θε ωρ» ι ότι η προλεταριακή ιπανασταση δι ν μπορι ι
ui sipuyimri a t ι θνικα πλαίσια αλλά np/nr ι να επεχταΗεί και στις αλλι ς
χ. V· * x,u *«\πα mi; Λμ ι αναπτυγμένι; Την ίδια περίοδο. χαι μι fVimj την
ι τανασταση οτη Γερμανία. ο Κ. Μαρξ σε πρησηι ινηση προς την Ενωση
ι«»ν Κομμουνιστών τόνισε: ·Ενω οι δημοκράτες μικροαστοί θέλουν να
ιιπστελίΜίισηυν την επανάσταση οσο το δυνατό πιο γρήγορα... συμφέρον
Νχο μ«; χιιι καθήκον δικό μας rival να κάνοι·μι την επανάσταση Λιαρχη
ώσπου ολτ; οι λίγο πολύ ιδιοχτήτριις ταϊπς να χοιτν απωθηθεί ιστό την
icmaiu, ώσπου να έχει κατακτηθεί η κρατική εξουσία από το προλετ­
αριάτο, κι ώσπου η σΐΎένωση των προλετάριων όχι μονάχα or μια χώρα
«τλ>χ· σι όλες τι; κυρίαρχες χ ώ ρ ε ν α έχει προχωρήσει τόσο που να έχει
σταματήσει ο συναγωνισμό; ανάμεσα στους προλετάριους αϊτών των
χωρών χι ώσπου vu συγκεντρωθούν στα χέρια των προλετάριων
τουλάχιστον οι αποφασιστικές παραγωγικέ; δυνάμεις ·.Ειναι η«νερό ότι ο Κ. Μαρς θέτπ το θέμα της διαρκούς επανάσταση;
χιιι με την έννοια ότι η αστικοόημοχρατικη επανάσταση πρέπει να μετατ­
ροπή or σοσιαλιστική χαι να επεκταθεί σε άλλες χώρες.

μι

Στη Ρωσία, για το θέμα της διαρκούς επανάστασης, υ Β.Ι. Λένιν μίλησε
από το ΙΚ94. Να τι γράηει το 18V4:
«Όταν οι πρωτοπόροι εκπρόσωποι τη; τάξης αυτή; αφομοιώσουν τις
ιδέες του επιστημονικού σοσιαλισμού. την ιδέα τον ιστορικού ρόλου των
ρωσων εργατών, όταν οι ιδέες ο π έ ς διαδοθούν πλατιά, και μέικι στους
ιργάτε; δημιονργηθυύν στέρεες οργανώ σεις, που να μετατρέπουν το
σημερινό μεμονωμένο οικονομικό πόλεμ ο των εργατών οε συνειδητή
ταςιχή πάλη. τότε ο ρώσο; ΕΡΓΑΤΗΣ μπαίνοντας επικεφαλής όλων των
δημοχρατιχών στοιχείων, θα γκρεμίσει την απολυταρχία κειι Ηα οδηγήσει
το ΡΩΣΙΚΟ Π ΡΟ Λ ΕΤΑ ΡΙΑ Τ Ο (δίπ λα στο π ρολετα ριά το όλων των
χωρών) από τον ίσιο δρόμο τη; ανοικτής πολιτικής πάλη; στη νικηφόρα
κομμουνιστική επανάσταση».ν
Μετά το 1JSSMμέχρι το ΙΘ05 ο Β.Ι. Λένιν. όπως προκύπτει από το θεματ­
ικό ευρετήριο των Απάντων. αναφέρθηκε πολλές φορές στην ουσία τη;
μετεξέλιξη; της αστι χοδημοκρατική; επετνάστασης σε οοσιαλιεττική.
Τον Ιούλιο τοι* 1 9 0 5 έκδοσε στη Γ ενει*η την μπροσούρα « Δ ι ό ταχτικές
της σοσιαλδημοκρατίας· όπου υπογραμμίζει με έμηαση:
•Το προλεταριάτο πρέπει να οδηγήιίει τη δημοκρατική επανάσταση ως

to TIA.Sf-i **

μ,:. του τη μαΜ π* * 1 *™ % για ν« τσακ**» μ, „
.«ολυταρχιά; χαι "* f 5 ^ fTi0 ^ f · την αστάθ* U4
To.v'AitcH'*^·* ·ν*π»1"* -^Η«γμίπο.π*Ηήιΐτ. τη oooltl.

^ " ' Τ ' λΓ ^ ' ’’] .«TOKn.muC μ.*:» tm · Π, μάζα Των μ ι . ν ^ ι , ^ , , ^ ,
τ Η·πληεηνμου Υ“» W Λ-viiHVfi Mf " 1 βκι ιη ν αντίσ τα σ η της
* " Χ1 ^ χ ϊ Κ i u u u i ε*οι*ετερώσ<« την α σταθεια της α γ ρ ο τιά ς κ.ι» Ιω ν
n ‘j ; . Λ , 0 το «ΛΟΛίασμιΐ πυτο είνα ι φ α ν ε ρ ό ότι ο H.I. Acviv
* * * ^ \ ~ (l τη μιτεξέλιξη της α σ τ ικ ^ η μ ο κ ρ α τιχ η ς επ α ν ά σ τα σ η ς ο* ,Κ).

νίλι πιχή μια; » “ ΤίΙ ••'4>'λΓΤίΙ0αιτο *rrf4lttl ιΤΤην Γπθχΐ*αιτι*n l> «Wixo‘ " U ix .r επανάσταση; χαι
m ^rnrui ενδιαηέρεται να φτάσει
j L , το τέλι*. δηλαδή μεχρ. ") σοσιαλιστική επανάσταση.
1

ν η>Ιί0<ι η tifooia τη; διαρκούς επανάστασης αποδίδεται στον Λ.
TV
Ο uSuV στην εισαγωγή τη; μπροσούρας «Διαρκή; επανάσταση,
γράφτι οτι διατύπωσε αυτή τη 0m**a πριν τ»» Μ 5 .11
Απο τα αΐικηάΛ*«τα που προαναφέρθηκαν Πναι φανερό όμως ότι η
^ χ ή - ^ανάσταση -τόσο όσον αφορά την επέκτασή Π|ς διεθνώς, όοο χι
C.OOVαφορά ως προς την μετεξέλιξη τη; ασπκοδημοκρατική; σε οοσιαλιcmxri- είχε δαιτυπωθείπολύ πριν <«ό τον Κ. Μ«ρξ και τον Β.Ι. Λενιν.
OvH»v αφόρα την ίδια την επανάσταση .του πρέπει να μεταμορφώνεται,
ui είναι «διαρκή;·. όπως λέει ο Λ Τρότσκι, είμαι τη; γνώμη; ότι είναι αυ­
τονόητο για τη σοσιαλιστική επανάσταση. Αυτό είναι καθαρό αν σκεφτυύμε ότι οτο σοσιαλισμό δεν πρέπει να υπάρχουν τάξεις ή στρώματα που τα
συμφέροντα του; να ανατίθενται στην προσαρμογή των παραγωγικών
ιτχέοεων και an· εποικοδομήματος στι; αναπτυσσόμενες παραγωγικές δυ­
νάμεις. Η αντιληνη αυτή. όμως. είναι και επιζήμια. Δεν πρέπει να ξεχνάμε
ότι ο Μ. Γχορμπατσόφ την περεστρόικα, την αντεπανάσταση τη χαρακτή­
ρισε ως «επανάσταση μέσα στην επανάσταση».
Κατά συνέπεια το ζήτημα τη; διαρκούς επανάστασης είναι βασικό στοι­
χείο τη; μιιρξιστικαλενινιττικής θεωρίας.
Σήμερα βέβαια στην εποχή των ολοκληρώσεων ο διεθνής χαρακτήρα;
τη; επανάστασης έχει πάρει επιτακτικό χαρακτήρα τουλάχιστον για τις
χώρε; που μετέχουν σε ολοκλήρωση.
Εκείνο που συζητιέται εοτιι το θέμα αν μπορεί το επαναστατικό κίνημα
μια; χι\χις. που μετέχει σι ολοκλήρωση να θέτει υ>ς στρατηγική επιδίωξη
προσοσιαλιστικσ στάδιο, δηλαδή αγτιμοναπωλιακό ή αντιιμπιριαλιστικό.
Κατ' αρχήν έχουμε πει ότι η απάντηση των κομμουνιστών στην ολοκλήε»ωιτη είναι οχι επιστροφή στην πριν την ολοκλήρωση εποχή αλλά ο οοσιαλιομός. Κατά συνέπεια δεν μπι\»εί το εργατικό κίνημα να θέτει ως στόχο
ανταμπεριαλιστικό ή αντιμονοπωλιακό στάδιο που σημαίνει διατήρηση τη;
εκμετάλλευσης ανθριίιπου από άνθρωπο. Λυτό δε σημαίνει σε καμιά περί­
πτωση ότι το εργατικό κίνημα στην πάλη του δεν πρέπει να θέτει αντί ιμπε­
ριαλιστικά αντιμσνοπωλιακά αιτήματα,
ίίερα απ αυτό, στην εποχή των ολοκληρώσεων, η διεθνοποίηση της πα-

tr fO T H A H I H U H f NANTlON I O N Ι Υ Κ ίΠ Λ ίΚ Ο Ν Λ Α Ο Ν

1 8 9

(Ίίγινγη; δηλιιδή η κοινωνικοποίηση ί χ π φ τάαπ στον υ ,ιίρ ια ω |ViU|ui και
i] εργατική ταξί), ω; ποσοστό ιττον οικονομικά ινεργό πληθυσμό ξεπερνά
tt*5l)'.r. Οι συνθήκες λοιπόν γ ια σ ο σ ια λ ισ τικ ή ι n u v a im u n i f iv a i
νπίριύριμις. Γιιπί λοιπόν το εργατικό κίνημα ϋ« Ο ίτ η σ τά δια (« ντιΐιονοπωλιαχό ιιπιιμπεριαλιστικό) που σημαίνουν ουσιαστικά (((Μίγματα,
ίμπόδια στην πάλη για το σοσιαλισμό.
To γενικό συμπέρασμα λοιπόν π να ι ότι το εργατικό κίνημα των χωρών
τον μετέχουν or ολοκλήρωση πρέπει να Ο ίτη υποχρεω τικά ω ς στρατηγική
Γ.τιδιωϊη τη σοσιαλιστική επανάσταση.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Capitalism, the Technological Revolution and the Marking Class, σ ε λ 146,
i xtS Progress Publishers, Μόσχα.
2 Γ. Κυτοολακος. καθηγητής Πανεπιστημίου, αδημοσίευτο κ είμ ενο,
3. Κ. Μπατίκας: ΑριστερήΛχνισι'παξη, Ο κτώβρης-Δεκέμβρης 1993, σ ε λ 51.
4. B.J. Λί'νιν: Απαντα, τόμ, 26, σε λ. 362, εκδ. Σ ύγχρονη Ε ποχή.
5. Ριζοαχάσνχ ti.ll.91, Αιεθι-ές Π ερισκόπιο, οελ. 5, 1993.
6. Φρ. Ένγκελς: Οι « ρ χ ίς το ν Κ ο μ μ ο υ ν ισ μ ο ύ , σ ελ. 41-42, ε κ δ . Γ ε ρ .
Αναγνωστίδη.
7. Κ. Μ«ρ?-Φ. Έ νγκελς: Δ ια λεχτά έρ γ α , τόμ. 1, σελ. 160, εκ δ . Κ εντρ ική
Επιτροπή του ΚΚΕ.
8. Ό.π„ σελ 114.
9. Β.Ι, Λί'νιν:Λ.ταττα, τόμ. 1. σ ε λ 310, εκδ. Σ ύ γχρ ο νη Ε π οχή .
10. Ό.π., τόμ. 11. σ ελ 90.
11. Λ. Τρότσκι: Δ ιαρκή; Ε πα νάστα ση, σ ε λ 10, εκδ. Α λλ α γή .

Επίλογος

Πολλοί ρωωϋν, μετά τη νίκη τη; αντεπανάστασης m i; σοσιαλιστικές
χΰρτ». uv εχειμελλογ το χομμοννίιπιχό κίνημα. Λν δηλαδή μπορεί και με
ποα; προνποϋ/σει; ν* «να.τη,χΙίπ το επαναστατικά κίνημα, «ν μπορεί το
προλεταριάτο να πάρει την εξοι-σία απ* την αστική τάξη και ν«
οικοδομήσεt το σοσιαλισμό και μετά τον κομμουνισμό.
Οι ιδεολάγυι τοι* ιμπεριαλισμού μαζί και ο Φ. Φουκονγιάμα ηλναρονγ
για •τε'λο; τη; ιστορίας·.
Οι κομμουνιστές θεωρούν on ο καπιταλισμός δεν μπορεί να είναι
αιώνιο σύστημα. Η μισόωτή δουλεία και ij εκμετάλλευση, η ανεργία και οι
οικονομικέ; κρίσεις, η ληστεία των χωρών τον Τρίτον Κόσμον και η στ­
έρηση απ' αυτές του δικαιώματα; τη; ανάπτυξης. οι ιμπεριαλιστικοί
πόλεμοι με τα εκατομμύρια τον; νεκρόν;, η καπιταλιστική βαρβαρότητα,
με λίγα λόγια, Λεν μπορεί να είναι το μέλλον τη ; ανθρωπότητας.
Οπωσδήποτε, βέβαια. η οικοδόμηση τον σοσιαλισμόν είναι iv u πρυιτοςανί; ιιλμα ί να δύσκολο εγχείρημα γιατί επιδιώκει να οργανώσει την
κοινωνία μι βάση την κοινωνική ιδιοκτησία όταν εδώ και πάνω από
δυόμισι χιλιάδες χρόνια η κοινωνία είναι οργανωμένη και λειτουργεί με
βάιΓϊ) την ιπομική ιδιοκτησία. Είναι ησνερό λοιπόν ότι για να πι τΰ /π το
εγχείρηοα α π ό χρειάζονται βαθιές αλλαγές ιδιαίτερα στη ιτννει'δηοη των
λαώγ, xoUoV; και συσχετισμό δυνάμεων καταϋλιπτικό σε βάρος των
δννάμεων τον κεφαλαίου, σε βάρος τοι» ιμπεριαλισμού.
Παραπέρα ο σοσιαλισμό; πρέπει να υικοδομηΙΙεί με fkiin] μοντέλο που
(Ηι ΐ;ΐισΐ{αλ£π τη συνεχεία και την επαναστατική ανανέωση τον σνστήμαΐι C
Η ταξική πάλη ανάμεσα ιττην εργατική και την αστική τάξη ιίναι im ικειμενικό; νόμο; τη; κοινωνίας που ανακαλύφτηκε από διανοητές που
έξηυαν πριν απ" ιον Κ. Μαρξ. 11 δρύ« ιη τοι* νόμον αυτού πηγάζει από την
εκμπέιλλε ι·ση τη; εργατικής τάξη; από την «αττική, δηλαδή απ* το γεγονός
tin ιπη διαδικασία τη; παραγωγή; ηαιπική τάξη αποσπάει ίν α σημαντικό
μέρα; τη; αξία; .του παράγει η fργατική τάξη
Η ταξική πάλη, όπως προκύπτει από την ιστορική πείρα, αναπτύσσεται

ftfiyuxN ihcj: h ιναα/γον row ε>« via /·,ο *

λαόν

)<?ι

χ·κα χύμιιιιι που ιιλλπτε έχουν ΙΎΠ^-Π ένταση vuu ο δη γο ύ ν o r ιπ α ν ιιιπ α η ι { -, κρηξιις χ ι μ άλλοτε χαμηλή ένταση. I Ια ρ α π έ ρ α οι i π α ν ιιιπ α σ ι ις είν α ι
ιιντιχιιμενιχό προτσές π ου iivir/ κ ι tm iv.u ο δ η γ ε ί την κ ο ιν ω ν ία o r v i a ποιόti|ta π.χ η Γαλλική Ε πανιϊιπαιρη του Ι7Κ*ί ο δή γη σ ε την κοινω νία, α π ' τη
ι,ίυυδαρχία στον καπιταλισμό μι β ία ιο κ α ι α π ό το μ ο είλμα. Σ το σ η μ είο αυ·
τό σφαλούμε να οημι θύσουμε ότι ά λ μ α τα π α (χιτη ρ ο ά ν τα ι ό χ ι μόνο ιττην
κοινωνία άλλο και στη φύση και im i σκέιμη
ν ,|- μ ίμ ις μας βρισκόμαστε ιττην ιπ ο χ ή τω ν ολο κ λ η ρ ώ σ εω ν που είν α ι
ς,,,ιτ) ανάπτυξης του ιμπεριαλισ μού. Δ η λ α δή και τώρει σ ι ν ε χ ί π α ι η ιξ ιιγωγη κεφαλαίου r itr ω ς ά μ εσ ες επ ε ν δ ύ σ ε ις είτε cue δ α ν ε ια κ ό κ «(< ϋειιο.
Έχουν γίνει βουνά τα χρ έη τω ν χω ρ ώ ν του Τ ρ ίτο υ Κ ό σ μ ο ι1. Ο ξ ύ ν ο ντα ι οι
αντιθέσεις των μητροπολιτικώ ν χ ίν τρ ϋ ΐν κ αι τω ν α ν α π τυ σ σ ό μ εν ω ν χω ρ ώ ν.
I I κ ιπ ά ιΓ Γ ίιιτ η οξύνεται π ιιρ α π έρ α α π ’ τη χειρ ο τέρ ευ σ η τω ν ό ρ ω ν εμ π ο ρ ίο υ
■μα τι; αναπτυσσόμενες χώ ρες.
Οι αντιθέσεις παραμένουν α γ ε φ ύ ρ ω τες. Ο ξ ό ν ο ν τα ι ο ι α ν τ ιθ έ σ ε ις α ν ά (ιγ,κι ιττην εργαοία και το κ εφ ά λ α ιο κ α ι α ν ά μ ε σ α σ τις ιμ π ερ ια λ ισ τικ έ ς χ ώ ­
ρε; κιιι τις εξαρτημένες. Δ υ ν α μ ώ ν ο υ ν ο ι α ν τ ιθ έ σ ε ις α ν ά μ ε σ α σ τα τρ ία
ιμπεριαλιστικά κέντρα. 1 1 ανάπ τυξη τω ν κ α π ιτα λ ισ τικ ώ ν χ ω ρ ώ ν μ α ζί κ α ι
των αναπτυγμένων γίνεται α νισ όμ ετρ α , με α π ο τέ λ εσ μ α χ ώ ρ ε ς που π ρ ο π ο ­
ρεύονται στη βιομηχανική π α ρ α γω γή ή στην ε ξ α γ ω γ ή κ ε φ α λ α ίο υ ν α μ έ ­
νουν πίσω και χιόρες που υστερούν ν α π ρ ο ω θ ο ύ ν τα ι π ρ ιις τα μπρος. I I αλ>-ετγτί του συσχετισμού τω ν δ υ ν ά μ ε ω ν ο δ η γ ε ί σ ε α λ λ α γ έ ς σ τις σ φ α ίρ ε ς
επιρροής. Το μυίρασμα τοι> κόσμου δ ε ν μ π ο ρ ε ί ν α γ ίν ε ι με άλλη βά ση έξω
από τη δύναμη και με άλλο τρ όπ ο έξω α π ό τη βία . Κ α ν είς δ ε ν π α ρ α ιτείτα ι
από τα προνόμιά του. τις σ φ α ίρ ες επ ιρ ρ ο ή ς μ ό ν ο ς του. Γ ι' α υτό έχο υμ ε τις
αντιπαραθέσεις και τους πολέμους. Λ υτό έ χ ε ι ε π ιβ ε β α ιω θ ε ί α π ό δύο π α ­
γκόσμιου; πολέμους και δ εκ ά δ ε ς τοπ ικ ούς.
Το εργατικό κίνημα δεν π ά ει με κ α ν έ ν α α π ' τα κ έν τρ α το υ ιμ π ερ ια λ ι­
σμού. Παλεύει εντόπια κ α ι στους τρ εις π ό λ ο υ ς κ α ι χτίζει το δ ικ ό του, τον
πόλο τη; εργασίας, της π ροόδου κ.αι το υ σ οσιαλισμού.
Ο μιλιταρισμός και ο α ντιδρασ τικός χ α ρ α κ τή ρ α ς τω ν ο λο κ ληρ ώ σ εω ν ε ί­
ναι ηανερός όπως και η π αρακμ ή και το σ ά π ισ μ α του κ α π ιτα λισ μ ο ύ, Ε ίνα ι
γνίικπό ότι πρώτα αποφάσισε η Ε υ ρ ω π α ϊκ ή Έ ν ω σ η ν α βο μ βα ρ δισ το ύν οι
θέσεις των Σέρβων ιττη Β οσνία κ α ι μ ετά το Ν Λ Τ Ο . Τ α σ κ ά ν δ α λ α είν α ι
στην ημερήσια διάταξη α π ' τΐ|ν· πριίση μέχρι τη ν τελ ευ τα ία καπιταλιστική
χώρα. Οι εφημερίδες ιτχεδόν κ α θη μ ερ ινά ηιλ,οξενούν δελ τίο ιτκανδάλω ν.
Και για να πούμε τα πράγματει με τ' ό ν ο μ ά το υ ς δ ελ τίο λησ τειώ ν δημόσιου
πλούτου απ' τους αστούς πολιτικούς. Η π ερ ίπ τω ο η της Ιτα>.ίας δ ε ν είνα ι
κάκτο μεμονοιμένο. Μ εμονω μένο είνα ι ότι ε κ ε ί αποκαλ.ύφΟηκε η ληστεία
σε όλη τη; την έκταση.
Λυτό; ο κόσμος λοιπόν δεν μ π ο ρ εί να είν α ι α ιώ νιος, δ εν μ π ο ρ εί ν α είνα ι
το μέλλον.
Τό βιβλίο στέκεται ιδιαίτερα ιττυ ρόλο m e t n w m v J ----

____________________ _____________ ______________ *ασκε *Λ/·«ηο;
μόρφωση της συνείδησής της -too αποτελεί τον ακρογω νιαίο λίθο yu, την
ανάπτυξη Tin* επανιιστισικού κινήματικ. —το θέμα της <n>vt ίδησης ξ ίχ,4.
ε ώ ρ ιζ π σ ι άτι μόνο m κόμματα τη ; εργατικής τ ά ξ η ; μπορούν να λύσουν
α π ό το tie μ» και γ ι' α π ό ο ρόλος τους rivuu καθοριστικός και «vavtuMiιιύπαστιίς. Τώρα το πώς πρέπει να είναι οργανω μένα γ ια να παίζουν το
ρολο lo o ; θέλει αυτοτελή εξέταση. Δε ν μ πορεί όμυες να μη σημειώσουμε
προκαταβολικά ότι πρεπε ι να φ ραχτεί ο δρόμος παν επιτρέπει or οτελίχη
τι:τν κομμουνιστικών και εργατικών κομμάτων -τό ο ο στον καπιταλισμό,
όοο και στο σοσιαλισμό- να ξεκόβουν από τη σννε ίόηση, τα συμφέροντα
και το χώρο της εργατικής τάξης. Δεν μπορεί να συνεχίζεται το καθεστώς
που συμβαίνει or όλες τις κρίσεις τοι· ΚΚΕ. Δ εν μπορι ί δηλαδή or όλες τις
κρίσεις τα πιο πολλά και σημαντικά cm'λί γη να παίρνουν θέση με τις δια­
σπαστικές αντικομμοι-νιστικέ; δυνάμεις και να γίνονται οι μεγαλύτεροι
πολέμιοί του. Και αν α π ό συμβαίνει στο ΚΚΕ καταλαβαίνουμε τι γινόταν
με τα στελέχη στις σοσιαλιστικές χώ ρες που τα κομμουνιστικά κόμματα
ήταν στην εξουσία. Κι α ϊτό γιατί τα στελέχη στις χοίρε ς αυτε'ς και διήνΟνναν την παραγωγή και είχαν απόμερες πολύ μεγαλύτερες από τις απολα­
βές Τοί’ ανειδίκευτοι* εργάτη. Έ τσ ι λοιπόν νομίζουμε ότι είναι αναγκαίο
να οργανωθούν ανάλογα τα κομμουνιοτικά κόμματα ώστε να μην υπάρ­
χουν τέτοια φαινόμενα.
Η εργατική τάξη, λοιπόν, και το κόμμα τη ; είνα ι η μόνη δύναμη που
μπορεί να εξεγιάνει την κοινωνία να την ηθικοποιήσει fir την κ.αλλιέρ/εια
της επαναστατικής συνείδησης και την καθοδήγηση της τα ξικ ή ς π άλη ;
προς επαναστατική κατεύθυνση. Αλλος κοινω νικός ή π ολιτικός φ ορ έα ς
δεν υπάρχει που θα ανανεώσει και θα εξυγιάνει την κοινωνία.
Φ νοικα τα κομμουνιστικά κόμματα έχουν πρώ τιστο χρ έο ς να σιτπονίι ό ο ' τη δράση τους και άμεσα να διαμορφώσουν το σοσιαλιστικό όραμα
με βάση τις μέχρι σήαεοα εμπειρίες και κύρια την αντεπανάσταση στις σο­
σιαλιστικέ; χώ ρες. Το σύνθημα του Εντ. Μ περνστάιν «Ο τελικός σκοπός
δεν είναι τίποτα το κ ύη μ α είναι το παν», έχει α π ο ρ ρ ιφ θ εί α π ό την ιστορική πείρα. Και το όραμα και το κίνημα είναι ισότιμα κ α ι βρίσκονται σε δ ια ­
λεκτική ενότητα. Για να υπάρχει κίνημα π ρ έπ ει να υπ ά ρ χει όραμ α. Και
για να πραγματοποιηθεί το όραμα χρ ειάζετα ι η ανάπτυξη του κινήματος.

Γ λ ω σ σ ά ρ ιο

Αλγόριθμο*: Μια από τι; βασικές έννοιες στα μαθηματικά και τη λογική.
Αλγόριθμο; ονομάζεται η ακριβολ,ογημένη διάταξη για την εκτέλεση,
σύμφωνα με καθορισμένη σειρά, ορισμένου συστήματος πράξεω ν που
οδηγούν ατη λύση όλω ν τω ν π ρ ο β λ η μ ά τω ν το υ δ ο σ μ έ ν ο υ τύπου.
Απλονστιχτα π α ρ α δ ε ίγ μ α τ α α λ γ ό ρ ιθ μ ο υ ε ίν α ι οι κ α ν ό ν ε ς γ ια την
πρόσθεση, την α η α ίρ εσ η , τον π ολλα πλασ ιασ μό κ α ι τη δ ια ίρ εσ η , οι
κανόνες για την εξαγωγή τετραγωνικοΛ· ριζών, ο τρόπο; για να βρούμε το
μέγιστο διαιρέτη για δυο φυσικούς αριθμούς. Αφού ο αλγόριθμος, ως
σύστημα διατάξεων, έχει και το χαρακτήρα των τύπων μπορούμε πάντοτε
στηριγμένοι σ' αετόν, να επεξεργαστούμε το πρόγραμμα των εργασιών για
τον ηλεκτρονικό υπολογιστή και να έχουμε τη λύση του προβλήματος με τη
βοήθεια υπολογιστή. (Μ.Μ. Ρόζενταλ: Φ ιλοοογ(κόΛ ίξιχύ).
Αναπαραγωγή του κεφαλαίου: Ο κειπιταλ.ιστής παράγει προϊόντα τα οποία
πουλάει και τα μετατρέπει σε χρήμα με σκοπό την απόσπαση υπεραξίας.
Στη συνέχεια το χρήμα που παίρνει το μετατρέπει σε μέσα παραγωγής και
εργατική δύναμη για να παράγει προϊόντα κλπ. Αετή η διαδικασία /άγεται
αναπαρειγοεγή τοε> κεφαλαίου. Χωρίζεται σε απλή, όταν ο καπιταλιστή;
χρησιμοποιεί όλη την υπεραξία για ατομική κατανάλωση και διει-ρυμένη,
σε περίπτωση που ένα μέρος της υπεραξίας κεφαλαιοποιείτεει με στόχο να
αυξηθε ί ο όγκος της παραγωγής.
Αναρχία τ η ; παραγω γής: Ο α νθό ρ μ η το ; χ α ρ α κ τή ρ α ; α νά π τυξη ; τη;
Οικονομίας όπου ο καπιταλιστής παράγει με επιδίωξη το μέγιστο κέρδος,
χωρίς να λαβαίνει υπόγη τις κοινωνικέ'; ανάγκες και. κυρίως χω ρίς να
γνωρίζει τι Οα παράγουν οι άλλοι καπιταλιστές. Αετό οδηγεί σε «υπερπα­
ραγωγή». ανεργία και οικονομικές κυκλικές κρίσεις.
Αντίθεση: Γενική έννοια που στη διαλεκτική εκβράζει την εσωτερική πηγή
για την κάθε κίνηση, Η ενότητα των αντιθέσεων των ειντίθετων πλ-ευρών
και τάσεων είναι η κινητήρια δύναμη, για να εξελ.ιχθούν παρ απ έρ α τα
αντικείμενα και τα φαινόμενα.
Αντικείμενα εργασίας: Είναι τα μέσα (πρώτες ύλες, βοηθητικές Ολε ς κλπ.)
πάνω στα οποία δουλπνει ο εργάτη; και τα μετιετρέπει σε προϊόν.

I «4

K C M A J K A IV K 31

ΛπίΜ’βατη: Μ αξία των πάγιων μέσων εργασίας (μηχανημάτων. έγκαταιπασε υν. χτιρίων κλπ.) που μεταβιβάζεται βαθμιαία κατά τη διαδικασία
της παραγωγής στα νεοπαραγόμενα προϊόντα.
Διαλεκτικέ; κατηγορίες: Είναι βασικές λογικές έννοιες που εκφράζουν
τις πια γενικέ; και σνσκιστικέ; ιδιότητες, τις σχέσεις ενός φαινομένου.
Ληλ,αδη αν π.χ. ένα φαινόμενο είναι ττ·χαύ> ή αναγκαίο, ποια η μορφή και
το περιεχόμενό τον χλπ.
Δομή: Είναι η κατασκευή, η διάρθρωση και η ttnui(|}wij μορφή τη·; οργά­
νωσης ενός συστήματος.
Επαναστατική κατάσταση: Είναι η κατάσταση όπου πρώτον ο λαός δεν
θελει να ζει όπως πριν και η άρχουσα τάξη δεν μπορεί να κυβερνάει όπως
πριν. Λείπερον υπάρχει μεγάλη όξυνση των αναγκών too λαού και τρίτον
υπάρχει κινητικότητα των μαζών. Η επαναστατική κατάσταση είνα ι η
προϋπόθεση ·,·ια να γίνει μια επανάσταση.
Εποικοδόμημα: Το πολιτικονομικό σύστημα και οι κοινωνικές μορφές σν*
νείδηση; (ηθική, θρησκεία, τέχνη κλπ.) που ισ ώ νο ν τα ι και εξαρτώνται
από την οικονομική ('«ίση. τις παραγωγικές σχέσεις.
Εργατική αριστοκρατία: Το σχετικά μικρό ανώτερο στρώμα της εργατικής
τάξης που αποτελείται συνήθως α π ' τους εργάτες υ ν η λ ή ; εξειδίκευσης
που έχουν, χάρη στα υπερκέρδη των μονοπωλίων, εξαγοραστεί α π ' την
αστική τάξη.
Εργατική δνναμη: Το σύνολο των σωματικών και πνευματικών δ ΐ’νάμεων
που αναλώνει ο εργαζόμενος στη διαδικασία τη; παραγωγής. Α ξία τη ; ερ­
γατικής δύναμης είναι το σύνολο των προϊόντων και υπηρεσιών που χρ ειά ­
ζεται να καταναλώσει ο εργαζόμενο; για να αναπληρώσει τη μυϊκή και
νευρική ενέργεια που ανάλωσε στη διαδικασία τη; παραγω γή; Τιμή τη ;
εργατική; «δύναμης είναι ο μισθό; ή το μεροκάματο που παίρνει ο εργαζό­
μενο; όταν ισ α σ τ ε ί ορισμένο χρονικό διάστημα.
Κάοντσκι Καρλ: Ηγέτη; τη; γερμανική; σοσιαλδημοκρατία; και μετε'πειτα τη; 0 Διεθνούς. Διατύπωσε τη θεωρία του «νπεριμπεριαλισμού» που
α ν π ικ .ε ιμενικά βοήθησε τον καπιταλ.ισμό. Στα χρόνια του Λ ' Παγκόσμιου
Πολέμου πέρασε ανοιχτά με τι; θέσ ει; τη; αστική; τάξη;.
Καταμερισμό; εργασίας: Είναι η ειδίκευση των αΟροίπων γ ια να π α ρ ά ­
γουν πχκκόντα και υπηρεσίες m uv κείθε κλείδα τη ; οικονομία;. Υ πάρχει
καταμε ρισμό; και στα πλκείσια τη; ίδ ια ; επιχείρηση; για να ."ταραχθούν τα
δαίφεηκι εξαρτήματα του ίδιον π(π ιιόντος.
Κεφάλαιο μεταβλητό: Ί ο μέρα; εκι ίνο το κιφαλαίου που δαπανάται για
την αγορά εργατική; δνναμη;. Το κι φιίλαιο αυτό στη διαδικασία της παραγο/γή; μεταβάλλι ται, αυξάνεται μι την υπεραξία που αποσπά ο καπιτα­
λιστή; χι.·η>ί; να πληρώνει τον ι ργάτη
Κ εφάλαιο σταθερό: Το μέρος του κεφαλ,αίου που δαπανάται α π ό τον κα-

<irtTU, * ίΜΪ/Η ΙΝΛΝΤΟΝ_ (W f v W M A W AAOW

195

γ*<« την απόχτηση μέικι»ν παραγωγή; (κτίρια. εγκατιιστάσης. μηπρώτε; ΐ'λτς. καύσιμα κλπ.). Λέγεται mafli txi γιατί .ττη διιιδιXl|lM„ nj: παραγωγής δι ν μεταβάλλεται η αξία ται> αλλά cutλώς μτταφέρεnu η αξία mo ιπο νπυιαραγάμενο προϊόν.
Ki»;c<i Λλεξάντρ (1902 19δΧ): Γαλλορώαος, ιδ> αλαττή; φιλόσοφος. εκπρόnui.-m; to o ντοεγελιανατμον. Σπούδασε στη Γερμανία και είχε καθηγητή
toy Κ. Γιάσπερς. Tn 1933 έγινε καθηγητή; m o Πανεπιστήμιο τη; Σορβόνηςχιιι π χ ι μαθητή ανάμεσα m o o ; άλλους και τον Ζαν-Πιυλ Σαρτρ.
Κοινωνικό σύστημα ή κοινωνικός σχηματισμός: Είναι η ι νότητα του τρό­
που παραγωγή; με το εποικοδόμημα που υψώνεται και αντιστοιχεί ο' αυ­
τόν. Η απορία έχι ι γνωρίσει πέντε κοινωνικά συστήματα: το πρωτόγονο
κοινοτικά, το δουλοκτητικό, το φεουδαρχικό, το καπ ιχαλιεπικό και το σοοιιιλιιττικό.
Μανιηακτούρα: Στάδιο ανάπτυξης τη; καπιταλιστικής βιομηχανίας που
.τμοηγήόηκε τη; εκμηχανιομένης παραγωγής. II επιχείρηση στο στάδιο αυ­
τό στηρίζεται στον καταμερισμό τη; εργασίας, τη χειρωνακτική εργασία
και την τεχνική του χεριού.
* ιι< ιλ ι« π ή

Μότα εργασίας: Τα μέσα, (μηχανήματα εγκαταστάσεις κλπ.) που χρησιμο­
ποιούνται για να μετατραπούν οι πρώτες και βοηθητικός ύλες σε προϊόν.
Μέσα παραγωγής: Το σύνολο των μέσων εργασίας και των αντικείμενων
εργασίας που χρησιμοποιούνται απ’ τον εργάτη για την παραγω γή των
προϊόντων.
Μέση τετραγωνική απόκλιση: Είναι ο στατιστικός δείκτης που μετράει
πόσο απέχουν οι τιμές μιας μεταβλητή; απ' το μέσο όρο δηλαδή μετράει τη
διασπορέα των τιμών μιας μεταβλητής σε σχέση με το μέσο όρο τους.
Μονοπώλια: Μεγάλη επιχείρηση ποε> ελέγχει σημαντικό κομμάτι της π α ­
ραγωγής ή της κατανάλωσης ενός προϊόντος. Ο έλεγχος α ετό ; δίνει τη δυ­
νατότητα να εξασφαλίζονται μονοπωλιακές τιμές και κατά συνέπεια και
υπερκέρδη.
Μορφή και περιεχόμενο: Είναι διαλεκτική κατηγορία. Τ α αντικείμενα και
τα φαινόμενα έχουν μορφή και περιεχόμενο. Μ ορφή είναι ο τρόπο; εξω­
τερική; έκφρασης του περιεχομένου, ο σχετικά σταθερός προσδιορισμός
τη; σχέση; τιον στοιχείων του περιεχομένου και η αλληλεπίδρασή τους, ο
τύπος, η δομή του περιεχομένου. Π εριεχόμενο είναι το βασικότερο χαακτηριστικό, η βαθύτερη ουσία που δίνει την έννοια στο αντικείμενο ή το
φαινόμενο π.χ. η Ιλιάόα έχε ι ως περιεχόμενο τον Τρωικό Πόλεμο και ως
μορφή την ποίηση.
Μπέρνστάιν Έ ντουαρντ (1850-1932): Ηγέτης της γερμανικής σοοιαδημοκρατίας, θεωρητικός των μεταρρυθμίσεων. Υπερασπιζόταν την ταξική συ­
νεργασία του προλεταριάτου με την αστική τέιξη και αρνιόταν τις βασικές
θέσεις του μαρξισμού.

106

*O U a j ΚΛηηοι

Νομοτέλεια ή νομος. Η αναγκαία ι οωίεριχή σχέση ανάμεσα or πραγμιπα
*,» φαινόμενα χον ιιναι ανεξάρτητη απ' τη θέληση των ανθρώπων. Π.χ η
αναγκαία «ηρα*! αναμεικι ένα εμπόρευμα και την τιμή τον rm u η αξ„,
Αηκοδη η εργυικα πον αναλώθηκε για να πιιραχθεί το εμπόρε ι«μα Η σχέ­
ση tnτη λέγετ<ιι νομος τη; αξίας.
Νομος toi’ μιαον ποσοστού κέρδννς: Η ταιτη να παίρνουν το ίδιο ποσοστό
*ερδοι< ικ καπιταλιστές .τον ι.τι νδνονν of διαφορετικοί·; κλάδους τη; <κ*.»ι\γιο; Λπο μερικοί·; μαρξιστές ο νομι>ς αντός χαρακτηρίζεται και ως
σοσιαλιστικό; νόμος τον καπιταλισμόν
Οικονομικό; μηχανισμός: Είναι το σίιττημα των μεθόδων και τολ· οργά­
νων ρνθμαιη; τον προτσές τη; παραγωγή; μ» βάση τον; ειδικοί·; και γενι*··'>. για το δοσμένο σχηματισμό οικονομική; κικνωνιχής αναπαραγωγή;
νιηιον; |Γιοι'\Η Σισκόφ. βεωρία τηζ περιφερειακής χαΛίταλαπιχής σκοjdifp>mytfz σε λ. 50, f χδ Μιαλ. (ιπα ρωσικά ι)

Οργανική σννβεση τον κεφαλαίου: Το πηλίκο τον σταθεροί· προ; το μεταfV>.*|T0 κεφαλαία <C V> όπου C σταθερό κιιμϋευο και \ ’ μεταβλητό κεφά­
λαιο.
Η βραγογιχες δυνά μ ει;: Ε ίναι τα μέσα π α ρ α γ ω γ ή ; κ α ι οι ά ν θ ρ ω π ο ι με την
παραγωγική τονς πείρα και γνώση.

Παραγωγικές σχίσεις: Το σύνολο tojv οικονομικών σχέσεων .τον διαμορ­
φώνεται ιττη διαδικασία τη; παραγωγής Καθοριστικό στοιχείο των παρα­
γωγικών σχέσεων είναι το ποιος έχει την ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγή;.
Ιΐοαικττό εκμετάλλευσης: Το τηλίκο τη; υπεραξία; προ; το μεταβλητό κε­
φάλαιο (S V) οπον S υπεραξία V μεταβλητό κεφάλαιο.
Ποσοστό κέρδους: Το πηλίκο τη; υπεραξία; πρι>; το συνολικό κεφάλαιο
(SC+V) οπον S υπεραξία. C σταθερό κεφάλαιο και V μεταβλητό κεφά­
λαιο
Πρωταρχική συσσώρευση: -Η λεγάμενη πρωταρχική ιτνσσώρενση δεν εί­
ναι τίποτα είλ>» παρά το ιστορικό προτσές χωρισμόν τον παραγωγόν απ'
τα μέσα παραγισγή;· (Καρλ Μαρξ). Ο χωρισμό; αντό; των παραγωγών
«επ' τη γη και τα μέσα παραγωγή; έγινε απ' τον; αστόν; με τη βία και
«παίξει στην πολίτικη οικονομία τον ίδιο πε ρίποι· ρόλε πον παίζει τυ προ­
πατορικό αμίμητημπ «ττη θεολογία- (Καρλ Μαρξ). Η διαδικασία αιτή τη;
πρ^ιρχικη; συσσώρευσης ι ξαοφάλιοε στους αστόν; να τρώνε το ψωμί
χονς χωρίς να ιδρώνει το πρόσωπο τονς. Ενώ ικ εργάτες πον δεν έχουν τα
ow fxaia μέσα σνντηρηση; είναι υποχρεοιμένικ να πουλάνε την εργατική
τοι-; δύναμη στους καπιταλιστές.
Σουμπέτερ Ζάζιφ: Αυστριακός οικονομολόγο; που δίδαξε στο Γκρατς. τη
Βόννη και το Χαρβαρντ των HI1.V Βασικό τον έργο είναι ικ Οιχσνομοσ*
χχχλοι

Σχίτχοφ Αρβονν; Γερμανός οικονυμυλόγος πον στις αρχές uni 20cn<mu>.
να ασχολήθηκε με τι; οικονομικές χρίσει;.

, ,« » M*W

IHAHKO* fON ί ΓΛΧΙΑΜίΧ ΛΑΟΝ

1V/

1.ιιιιημ«ι*ληβ··νοτμος: ° σ υ νδ ικ ισ μ ό ς K in d την α ν ά π π ·ξη τη; ο ικ ο νο μ ία ς
r»i; πτώσης τη; π α ρ α γω γή ς μι την α ύ ξ η σ η των τιμυ’ιν, τον π ληθω ρισμό

ΪΛ>γκεντρ·*«ίη«Π| τ ο ν K tquX aiov: Η αύξτμτη tm> μ ε γ έ θ ο υ ς ταυ χ ι^ η λ α ΰ η '
μι η) σιγχώνείΗτη η την α π ο ρ ρ ο φ η ση τ .τ ιχ τ φ ή ο ιω ν .
x iq u ia im · : Η α ν ξ η α η τ ο ν μ ε γ έ θ ο υ ς τ ο ί’ x iq a ij x im 1 μέσω
τη; ιηΗκκυρευσης υπ« ρ α ξ ια ς .
Τιμή αντιχατάίτταίΓης: Ε ίνα ι η τιμή π ο υ μ π ο ρ ε ί ν' α γ ο ρ α σ τ ε ί εκ ν έ ο υ έ ν α
εμπάρτυμπ τη στιγμή της π ώ λη ση ς.
Τρόπος π α ρ ν γ ν γ ή ς : Ε ν α ο ρ ισ μ έ ν ο ε π ίπ ι Λα τω ν π«()αγοΓ^ιχών δ υ νά μ εω ν
αΐΐΜΤίί ι^ ια μ ίν τ ς π α ρ α γ ω γ ικ έ ς σ χ έ σ ε ις . Η ενότη τα αυτή τω ν π α ρ α γ ω γ ι­
κών δ ίν α μ ε ω ν και τω ν π α ρ α γ ω γ ικ ώ ν σ χ έ σ ε ω ν α π ο τ ε λ ε ί τ ο ν τρ ό π ο π α ρ α ­
γωγής.
Τ νχβίο και α να γκ α ίο: Δ ια λεκ τικ ή κ α τη γ ο ρ ία . Α ν α γ κ α ίο είν α ι κ α θετί π ο υ
ίχ ιι την αιτία το ν μ έσ α σ το π ρ ο τ σ έ ς , π ο υ π η γ ά ζει α π ό το υ ς εσοετερικους
δεσμούς Tun· πριεγμάτω ν. Τ ι χ α ί ο ε ίν α ι α ε τ ό π ο υ δ ε ν ί χ ο την α ιτία του μέεκι ιττο ίδιο π ρ οτσ ές π .χ. οι τιμε'ς ιττην α γ ο ρ ά έ χ ο υ ν διακι*μ άνσεις γ ια δ «ίφ ορους συμπτω ματικούς λ ό γ ο υ ς . θ α τ ε ίν ο υ ν όμ ω ς υ π ο χ ρ εω τ ικ ά . ανετγκαεττικιί π ρ ο ς την α ξία . Ο ι τιμ ές είν α ι το τ υ χ α ίο x tu η α ξ ία τ ο α ν α γ κ α ίο .
Υπεραξία: Η α ξ ία π ο υ δ η μ ιο υ ρ γέ ίται με τη ν α πλή ρω τη ερ γα σ ίει τι>υ μισθω ­
τού t ργιετη δηλαδή το π ο σ ό της α ξ ία ς π ο υ π α ρ ά γ ε τ α ι κα ι είν α ι π ά ν ω απ'
την α ξία της εργα τικ ή ς δ ύ να μ η ς κα ι τη ν ιδ ιο π ο ιε ίτ α ι δ ω ρ εά ν ο κα πιτα λι­
στής.
Φ ονκ ονγιά μ α Φ ράνσες: A ) J o t t σ τ έ λ ε χ ο ς του Σ τέιτ Ν τιπ ά ρ τμ εντ και τώ ρα
της Rand C orporation . T o 1989 έ γ ρ α φ ε ιττο Π ερ ιο δ ικ ό N a tio n a l tn le n ’M το
άρΗρο «Το τέλ ο ς της α π ο ρ ία ς » π ο υ μ ετα φ ρ ά σ τη κ ε σ τα ελλη νικ ά κα ι δ η ­
μοσιεύτηκε σ το Β ή μ α στις 24.9.89. Τ ο 1992 κ υ κ λ ο φ ό ρ η σ ε το β ιβ λίο Τ ο τ έ ­
λ ο ς της ιστορέας χ α ι ο χ ε λ τ ιπ α ίο ς ά ν θ ρ ω π ο ς .

χ ό ).

£
c
~~

Scanned by CamSca

Υ εγκελ: (1 7 7 0 -1 8 3 1 ) Γ ε ρ μ α ν ό ς ιδ εα λισ τή ς φ ιλ ό σ ο φ ο ς . Ο Χ έ γ κ ε λ «έδω σε
την α νά λυ σ η τω ν σ ο β α ρ ώ ν ν ό μ ω ν κ α ι κ α τη γ ο ρ ο ύ ν της δια λεκ τικ ή ;» 0εμ ελίω αε τις θ έ σ ε ις γ ια τη ν ενό τη τα της δ ια λ εκ τικ ή ς. τη ς λογικ ή ς και της θεω ρ ία ς της γ ν ώ σ η ς , δ η μ ιο ύ ρ γ η σ ε γ ια π ρώ τη φ ο ρ ά στην ισ το ρ ία , τη σ κ έψ η
σ υ σ τή μ εσ ος της εξελ ικ τ ικ ή ς λ ο γ ικ ή ς» (Μ .Μ . Ρ ό ζεντα λ : Φ ιλ ο α ο ς ρ ιχ ό λ / ξ ι -

Παρορτ>α Ι ι ν 3 "ti &κ>5<·.ο«*ος «χνϋγικής ονοηΐυξης

>Γ)ΟΛΣννΛ*Ατοι
£ncACicw-v*To:
ΙΥΌκ'ΟΥΜΣΝίΝ
Iv-VATilvCN
pp-ixEUKAn)

ΠΥΡΗΝΑΣ TOV
εποικοδομήματος

ETIOiCiOMHMA

ΤΟΥ ΜΕΧΛΟΝΤΙΚΟΥ

KOMQNKOY
ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΥ

V
1/

/

/
1

Η

ΟΚΟΝΟΜΛΗ ΒΑΣΗ Hi
1
..
ΠΑ°ΑΓΟΓιΚΕΣ
ί_ ,

ΣΧΕΣΕΙΣ

k

ΤΡΟΠΟΙ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ! Γ"

ΝΟΜΟΣ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΙΑΣ
ηΑΡΑΓΩΓΚΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ
ΣΤΙΣ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΕΣ
ΔΥΝΑΜΕΙΣ

ΠΑΡΑΓΩΓΚΕΣ
ΔΥΝΑΜΕΙΣ

ΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΤΗΣ
ΠΡΟΟΔΕΥΤΙΚΗΣ
ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΟΝ
ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΩΝ ΔΥΜΑΜΕΟΜ
\

____ι _____
ίΥΣΗ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ
ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ

L

Eupeτηρ10

Λνηχπ^η

iivu*i I.M-IW
μιΐχ<χΐ5^Η'βί»νΠ 30-56
μ ί^ ν τ^ Η ι^ ιη 23*29

or χΐ/πος: 27
Α*ι\η(ύι τη: x u 'W W iv 24
AvrraimomiL*)
ιπην Ιοαιινκι 1936-39: 62

Εγκληματικότητα: 159-160
Εγχλι,μιπα τη; ικτιιχη;τάξης: 172
Εθνικά χ^νίτιχ;: 76
Εχιραοιή ιμ-κητοι·: 74
ΕνίΜΟίηοη
(n«LTnMkX»iirviiiY χ<. ^mjv. 118*122

««r.VO

xalh\TTi^")i*f νι*Λ και ανιιπηγμίν» i r 110
•Εν«·#μΐ ν ι; Λολαιιι; τη; Ει\*ώίΤη;·: 10|
Εξαγωγή f μΛΐγπνάτ<Λ·: 124
Χίψιλαιου; 124-115
Εξιιάλά·*ιη ί ^ π ι χ η ; τάξη;: 167-168
ΕΟ Κ .<ποδόγπ\τη I I 102

ΑντιΜοης

F_*UiYY*)4*<mwliui0ivrui: 157

^ΐΗ χηαλκ ττιχίςχώ ρτς: 148

AnucTf(«Yuoui μίΐςκι: 51
Αντι6ημοχ{χιτΐχά; χιφαχπχια; ολοχλιχκ*)·

NrlhruuM OvouS. 92
«ιγάμαχι στις τ^ α ; αλοχληρώοπ;: Ι4Κ*
154
m o fivitrptxd τη; (δια; ολοχλφ^υΰης:
153
Αχοδσχ^ς η ^νφ ο τλ ι ιτών. 158
Ασηχαχοίηοη τη: Γογατιχη; τάξης

im w i: 1Μ

ιμπτιίΗΧίς/οτη*;: 161-162
Βιομηχιΐ'ΐχή τ.τίΓνάστααη: 38-39
GATT: 73
A rm κι am»; τι; αναπτνσοόμ w ; χοϊςιις:
125*126
Aumm^uvu»: 166
Διαρκή; »ΛΓ»ΰιΤΜκτη· 1X6-188
Aui^<X\xi 155-160
Αΐί&ΛΜ'ΐΗηιΤη τη; καΜίτδηγηΟΚ τη: ταςιχή;
χαλης: 183-1X6
ΔιίΟνηΛχηιΤη: 1U1 106-107
Απι«Μ»η\χ^»»η>ή tviKW): V5-W, 100-101

Εωνάηιαι
ιττη Γαλλία το 184* 59
ιττη Γ» μ η τ ά τ ο 1848: 59
Οχτκ^Ηίητή. 61
ιττη Φιλανδία: 61
ΐπηΓιιηκηάι: 61-62
ιττην Α ιντρα: 62
ΟΓην Οιτγιψύι; 62
•ιω» Ya^nijn/Jjjv· ιττη Π*ytiryiduii: 65
Enavuinimxi) κατάιπιιοη 6Η
Ε^ΰΐτ6αι>)ΛΚ>ή^κυυη:: 91
Γ-Τΐιττημηρύλο;: 163-164
Εργατική iyujioxqutul 168
Ε^γιαιχήτάξη 161-173
Ε θ ιγ α :γ(ΥΜΐί: 43
8θλιτ0νιχις 81-VU

Bcugia
λίιιι*νγιχη 75-77
νταλητυιχιγιχή: 77-78
τη: ι-χ ο * πιπάλωοη;: 15-26
%Γνπ^υλ^ττιχή 74-75
θυνχι&ΰη;: 165.176

r<

»

1

* £
1

-

I

5

r
"S w
^
Ή 5
* !
?
s l
g

If

it
.

V*

Ϊ
2
:
s

ε
p
'
t
_ 5

X
X

«
*
§
?

* i ?
a l l ί I
E §
3 4 ί ! l » 5 i
2 j
^ — *r
— *r

£

3

ί

$
2

^

a.

?

N
rr,

i *
s
i >
i T

£

ft .
i3
s
ί
I
£i
5
f

*r\
r-

4
r~

f

C Λ

* ^

*r

a

« a
> 5

?f
Js
ο

f

s J f j
v-rf r?
€ f i i f s

*5

5

I

-

2

I I

a- lc l X
* * X
- ί I ^ -5 I {

c 5
s * C

5

W"

1/

** X·

S

1

s3

C
X

’' i s

ϊ

aί >
>S c i l l
1e -5< 1, f1 ? f
-3

at

5 ί

2 >

< <

H it*

c

|

τ

I

x

g

fV

I

* 1

ϊ

1 ^ I

5 t~
-Li I
h
z z z z z z z

cx
3

5

ϊ

Sy

£

1

5£ = if M '5
£
S 14 Γ
S
I
f
I
*i
g if r ; |
f f * > 5 z^
e

s

#S

i> ?

*

·*■
Cl

-

a

U
ί ϊ
4 4

s

3
I
*5

y

. - - J -if
2 h-

I s=

i

E Is £
2

It
I

i\
Λ Ϊ Ι

i f

}

H

ϊ

ί
5

-2

■5
4

P £ ?K R

s

^

fi X£
flif
- T i

'

Στην εποχή της >pncp οΧ,οτικής νέας τάξης περισσότερο
α<"ό κάθε άλλη

φορά το κεφάλαιο απευθύνεται στο θυμι

κό τα συναισθήματα του ανθρώπου και όχι στο λογικό, με
στόχο να σπείρει την απογοήτευση νο φθείρει τις ηθικές
ο ζ ε ς να προωθήσει το στομιστικό πνεύμα χρησιμοποιώ­
ντας τα μαζικά μέσα δημοσιότητας και κάθε άλλο μέσο
PCo δ αθετεί. Ο · ιδεολόγοι του ιμπεριαλισμού θυμίζουν το
παραμύθι του γυμνού βασιλιά. Ενώ δηλαδή ο βασιλιάς εί·
ναι ν^μνός αυτοί προσπαθούν να μας «πείσουν* ότι φορά
ε «κΟινουργ α στολή*.
Το κεφάλα ο εκμεταλλεύεται κυριολεκτικά το σκοτάδι που
το ίδ ο έχε· σκορπίσει για να διατηρήσει την κυριαρχία
του. Τώρα όμως ο διανοούμενοι έχουν χρέος να φωτί­
σου» το λαό την εργατική τάξη τη νεολαία και ιδιαίτερα τη
σπουδάζουσα. Όταν θα υπάρχει φως τότε όλοι μπορούν
να δουν και μόνοι τους.
ΛΛ;α Γροσπάθε α προς αυτή την κατεύθυνση φιλοδοξεί να
κάνε» κσ· το β β λ ίο αυτό. Αν το πετυχαίνει, όμως, και σε
γο ο

βαθμό θα το κρίνετε εσ είς.

ISBN 9 ό 0 8 5 5 1 9 0 0

Scanned by CamScanner