You are on page 1of 10

!

ir\l/\

lvtLJruL}X^afd

A F!F

J\F

*^

ti

*F!

J}.\!\jt* l: l l

;F

tr

ffiffiffifuffiffi ffiffiffiwffi

ffiffiffiffi

pt}xk

zogi byv tylko jednym z epizodrv


w bogarym ycirr Christiego, cho
apwne na,jwaniejszym i najbardziej znaczcym, ktry prz,vnis mu
najrviksz saw na wiecie,co ciekawe, gr-

nie poza granicami rodzinnych Stanl. Zjednoczonl.ch. Dlatego ul,pada chyba zacz od
przypomni eni a yciorlsu rego ll,ysoce trtalentowanego mechanika i konstruktora.
Urodzi si rv niewielkim miasteczku Ner.v

Millord w przemysowvm stanie Nerv Jersey


6 ma;a 1865 r. ( rvieku 16 lat podj prac
jako robotnik w firmie Delamater lron Works
z Nowego Jorku, produkujcej koty parowe i oprzyrzdowanie rlo marzyn parorych,

glwnie na potrzeby przemysu okrtowego.

Zaoycieltej firmy, Cornelius H. Delamater,


pomagal Johnorvi Ericssonowi zbudolva
synn1, okrt pancerny Unii, USS Monitor.
Pracujc w fabryce metalurgicznej, J. 7alter
Chlistie (u,rva drugiego imienia) jednoczeniekoczl znany nowojorski college, Cooper
uniol-r for the Advancement of scie nce and
rt. Nie byo si atwo do niego dosta, ale
(.hrisrie ukoczyl go na wydziale technicz-

John Walter Christie by utalentowanym amerykaskim konstruktorem motoryzacyjnym, ktrego opracowania mia spory wpyw na rozwjczogw w niektrych
pastwach, w czasie ll wojny wiatowej. W swojej ojczynie jednak jako konstruktor czogw nie znalaz uznania. Gwnie dlatego, e jego dziaalnoprzypadaa
na okres wyjtkowego zastoju w rozwoju amerykaskich si zbrojnych.

MICHA FISZER

JERZY GRUSZCZYNSK|

nym, uzyskujc odpowiednik polskiego licencjatu. Po uzyskaniu dyplomu pod koniec


XIX wieku Christie pracowa jako konsultant
techniczny dla rnych towafzystw eglugowych. W 1899 r. zdecydowa si na otwarcie
w Nowym Jorku wasnej firmy metalurgiczno-mechanicznej, Christie Iron'(orks. Tutaj
coraz gbiej poznawa tajniki konstrukcji
mechanicznych.
Na pocztku )C( wieku J. 7alter Christie
zainteresowa si przemysem samochodolr,ym. Y/ 1903 r. zacz$, si okres dziaalnoci
Christiego jako konstruktora ramochodowego.
zbudowa swj pierwsz1, niewielki j donieskomplikorvany samochd, ale z nowatorskim

iridtr"l !? \nr;'
rtl \lV ?y}l'
' F:l
:YtJ{(tL..
LVua
Jt

kny
rozwizaniem polegajrym na zastosorvaniu

po raz pierwszy na wiecie przedniego napdu. Owo rozwizanie J. Valter Christie zgosi w sryczniu 1904 r. do Urzdu Patentor,vego

USA i 7 czerwca 1904 r. zosta mu przlnany US Patent No. 761 657, chronicy ronvi
'r 1904 r. powsta
napdu.
zania przedniego

drugi samochd protorypowy, take z przednim napdem, a] t z nowym rypem chodnicy, umieszczonej poprzecznie za silnikiem,
a przed kierowc. Christie eksperymentowa
z chodnic swojego opracowania, ktra pojawiaa si w kolejnych jego samochodach lycigowych, cho zajmowaa znacznie wicej miejsca. od chlodniry kJasycznej.

&i

*S

;S

}r

*,]'i:

\\ 190) r, powstaa firma Christie Direct


r,;tion \1oror Car Company, ktrej zadaniem
llaa bl, produkcja samochodw z przednim
r:pedem. Wome roku Christie zbudowako,.inr-san"rochd tego wpu nazwalry Blue Fer,
.,ron, konstruktor zdecydorva si wypromowa
plzez udzia lv wy.cigach samochodolych,
,,]

L]

:iate qo, e by to samochd lr,ycigow1,i w pa-

rzierniku 1905

r., wzi z rrim udzia rv wy.ci:ach Vanderbilt Cup, rozgrwvanych rv Nassau


Cour-rw na lyspie Lor-rg Island pod Nowym
]orkiem. Niesteq,, samochd nie trkoc4 w1scigu rv wl.niku zderzenia z samochodenr Fiat
sr,t-tnego'Wocha, Vincenzo Lancia, znanego
z zaoenia firmy samochodor,vej Lancia. Lan-

,IX;

Na pocztku XX wieku zaczsi okres dziaalnoci(hristiegojako konstruktora samo(hodowego. W 1904 r. opa

tentowa on rozwizanie pole9ajce na zastosowaniu napdu predniego w pojazdach mechanicznych.

rv czasie wstpnego

rwcigunie zak"valifikor,val

si do finau Vanderbilt Cup r,v 1906 r., ale nie

zrazio rc ambitnego konstruktora.


\fl 1907 r. powsta zuperrie no\\y samochd wl,cigotw z przednim napdem, r.v kt_
rln jego konstruktor sprborva szczciaza
oceaneln, r.e Francji. Tirtaj wzi udzia lv drtrgiej edlcji slvnl-rego Gland Prix de l'Automo-

:,:.

,lohn Walter Christie (1865-1944)


ynier, wizjoner

- amerykaski in,

wynalazca.

cia po rwpadku zainteresorva si nierypow,vm


niezalenym zar,vieszeniem przednim na indlrvidualnych anroltvzatorach sprynorych,
a nastpnie podobne zawieszenie pojal,iosi
r,r, jego konstrukcji, Lancia Lambda...
\Walter Christie nie
da za rlgran i do kolejnej edlgi wycigu zbudowa no\\y samochd z potnym czterocylindror,vym silnikiem bet-rzynori,ym o mocy 100 KM, ktrym
w kwietniu l906 r. ustanowi amerykaski re-

Christie na sanrochodzie rry.cigor,l.m rvasnej


koll.Lrtlkcii. z przcdnim n.pa.ni. Nic.ten:
z por.vodrv techl-ricznych Chrisrie rnusia si
trr colac po al\\ arryln okrenitr i rym ..tnlr rn

nie zosta sldasl.fikolvanv na mecie. Zlwciz,c,.1


r, 1907 r,. zosta \Woch Felice Nazzirfo start].l,
jc sarnochodern Fiat,

Valter Christie nie dal jeclnak

za \\T/gr:ln"

bile Club de France, rozgr}a\ranego lvrvczas

Zbr,rdorva l-roli,1. samochd r,l.cig6li1,,7 c2lg-

rv departamencie Sarthe, nieco na poudrrie od

rocr.lindrorr,rn silnilricm uoonl.m poprzecz,


n_ie, z mocllo nach-iorrvnri krr n4orvi cylindla-

Nornrandii, Orve

r,r1.,cigi, do

1991 r. bl4y rozgl,\vane na drogacl-r publicznr.ch, a pniej nir


spec,jalnym torze Magny-Cours, Przez r,vikszoswego istr-rierlia do 2008 r. (od 1968 r,

jako Granc{ Prix de Frarrce) suyvFormtrle ].


Onliokrotnie zwycizc lrancuskiego Grarrd
Prix by Niemiec Michael Schumacher z teamu Ferrari, a szeciokrotrrie Frarrcuz Alain
Marie Pascal Prost, jedcvlv rnrrch teamach: Renault, Mclaren, Ferrari i \(/illiams,
Mao kto jednak pamita, e rv l907 f. w rpn
wanie lrJ,cigu w-vstartolva John Walter

rni. Silnik mia pojenlnoprzeszo 20 litrrv


i dr,vamoc rrieco;lonad 100 KN,I. Oczlvicie
napdzal koa przednie. 1 konstrukcjJ. \XlhJ_
ter Christic r, kocu zrr.civrv r,ricigu
sanrochodor.vym r,r. Gross Pojnte rv stanie Michigan, lv 1909 r,. W tym sam],,n rol<u rv jego
firmie por,sta te protonp sarnochodu taksrvki, ale by to jego ostatni, dziesity samo-

chd. ( 1910 r. J. 'Walter Christic zakoczy


sli.oj prgod z motoryzacj cl,iln,z nicspeniorryrni nadziejami na zrervolucjorlizorva-

kord prdkoci dla samochodr,, osiga,jc nim


16' km/h. 'W trakcie prb przed eliminac_jami
we wrzeniu 1906 r. doszo jednak do uszkodzenia przedniej posi, a po naprawie w czasie
testu samochd zosta doszcztnie rozbiry przy

zderzeniu z supem telegraficznym. Okazao


si, e nikt nte zalway wczeniejszego pknicia drka stefujcego skrtem przednich
k, co doprowadzio do utraty kontroli nad
samochodem,

J, Valter Christie mia jednak jeszcze jeden samochd wasnej konstrukcji. Bi4 to
zwylrly szeciosoobowy samochd uyLkowy
wpu kabriolet zbudowany rwnolegle przez
Chrisriego. w kJasycznym u]<adzie z rypo-

w chodnic, ale oczyr,vicie z przednim napdem. Silnik tego samochodu rozwija moc
rylko 50 KM. Jak si mona byo spodziewa,

ffiW

1906 r. Christie ustanowi amerykaski rekord prdkocidla pojazdw mechanicznych osigaj( na specjalnie

zbudowanym w tym celu 5amo(hodzie wasnej kon5trukrji (z potnym (ztero(ylindrowym

silnikiem benzyno-

wym o mocy 100 KM)'l65 km/h.

jl l,:;-

,;

'; f
jt
";,.'

",'.
]:

*,*

itt*

&;&S

P&*

nie przemysu samochodowego przednim napdem i innymi rozwizaniami (na przykad


niezalene zawieszenie). Rok pniej swoj
firm otworzl. m.in, Szlvajcar, Lorris-Joseph
Chevrolet, kierowca-rpval Christiego z pierwszego llycigu z 1906 r. Firma Chevrolet Motor
Car Company i wiele innych, odniosy znacznv sukces, ale John'Walter Christie nie znalaz
si wrd wielkich amerykaskiej motorlzacj i,
mimo rriervtpliwego talentu konstruktorskiego. Jego fabr,vka Christie Direct Action Motor

bic te mgby blc czasem okrelanyjako ,,artillery tractor", mimo e amerykaskie wojsko
przl|o oficjaln nazw,,prime mover" dla cignikw artyleryjskich i innvch. Potocznie jednak nada1 mwi si ,,tractor".

\(

istocie ,,trak-

tory'' Christiego bl, po prostu ciarrvkami


ze spec,jal isryczn zabudor .

Zwylre prolvadzenie firmy i powielanie


wci tego samego nie leaow naturze in-

nowatofa i konstruktora Christiego, I wojna


wiarowadala mu impuls do opracowania rvie-

ter Christie odmwi, nvierdzc e rvszelkie


zmiany rylko pogofsz charakterisn,ki pojazdw. Niewtplilvie Christie nie unlia nadskakiwa swoim potencjalnym klientom. br- arogancki i nie przebiera w sor,vach. Dlatego nie
doszo do zamwienia na cigniki arn,lerljskie
J.'Waltera Christie.
Mniej rvicej lvrymsamymczasie.

lr, 1916r.,

US Armv podja prace nad samobienln-r dziaem przecir,vlotnicz,vm kal. 75 mm

Model 1916.

Pienvszy ryp powsta na bazie dziaa polo.vego


tego kalibru, ktre po prostu zostao zamontowane na przecir,r4otniczej podstawie, na ciarr,vce firm1, 'White. Dzio z podstaw r,ayo4,3 ton,v. Jednoczenie podjto prace nad

efekryvniejszym uzbrojeniem przeciwlotniczym kal. 75 mm, powstaym na bazie dziaa


morskiego. Dziao przeciwlotnicze oznaczone
M 1917 miao wiksz szvbkostrzelno i lepsz
balisryk, ale wayo okoo 7 ton. Vwczas nie
b14o na rynku odpolr.iedniej ciarwki o ta-

,\

kiej nonoci,zwrcono wic ur,vag na cikie


,,traktory' Christiego, budowane na potrzeby
stray poarnej. Konstruktor zdecydowa rq,korzpta podwozie lvczeniej zbudowanego cignika clo clpracorvania dziaa samobienego, przenoszcego na platformie za kabin armat prze-

,:!

]*.r*

ciwlotnicz M1 917. W grudniu 1 9 1 6 r. J. Walter Christie podpisa z US Army kontrakt na


dostaw prototypowego podrvozia pod zabudow dziaa, w zamwieniu okrelono nazw
Self-propeLkd wheeled mount for
dziaa jako
3-inch anti-ircr grn,motlel of 1917.

W 1 91 1 r. (hristie zaoyfirm samochodow Front

Drive Motor Company, ktra przez oiem kolejny(h lat pro-

dukowaa tiarwki, przede wszystkim wykorzystywane jako podwozia do transportu sprztu ganiczego.

Car Company zbudorraa jedynie dziesi

sa-

rnochodr, jego konstrukcji, po czymw 1910

r.

lu kolejn,vch nowatorskich pojazdw, tym fazem przelnaczon,vch dla wojska.

zostaa zanrknita.
J. \(alter Christie zwrci jednak uwag na

'i7 ry*

czasie wikszo zespolv stray poarnej rvci d,vsponowaa rvozanow1. biznes.

o cigu konnym, na ktrl,ch montowano


pomp1, wodre o napdzie paro\lTm, drabin1,
n-ri

straackie bd inny sprzt ganiczy i ratownic Na pocztku )O( wieku amerykaska stra
poarna zacza si masowo motoryzowa i tu
Christie dostrzeg swoj nisz.'!V'sppracowa
on gwnie z nowojorsk stra poarn * New

York Ciry Fire Department, sprzedajc jej koowe spalir-rowe cigniki (ciarwki) do transportu sprztu, oczy-viciez przednim napdem.
Dziaalnota bya z sukcesem konry,nuowana
przez wiele kolejnych lat. Nowe pojazdy byy
\\jtwarzane przez kolejn wywrni zaoon
przez J.'Valtera Christiego, Front-Drive Motor
Company, ulokowan w miasteczku Hoboken
w stanie New Jersey, Firma dzi aaaprzez osiem
lat, od zaoenia na pocztku 191 1 r. do koca
okoo 600 samo19i8 r. cznie
"budowano
bienych podwozi dla sprztu ganiczego z r-

nych miast. Podwozia te zwano ,,traktorami",


ale w amerykaskiej odmianie jzyka angielskiego slowo ro ma znacznie szersze znacznie
ni polskie ,,traktor", czyli potocznie cignik
rolniczy. Na przyldad Star 660 holujry hau-

fu
#

,.1

l:

::|.:

;.

1ii1

:u;li'

'1,
\: .;:j:|i':::

;,,r;. ;;: jll i il,:.. :'i';i!, :: i :l

n:i t. . ;ia !|,.

.j

wej 10 903 cm3. Silnik mia moc 60 KM przy


1200 obr./min. Jednostka napdowa bya cho-

.,=

i,]:

czasie I r,ojn1. wiatowej,cho Stany Zjednoczone dugo nie bray w niej udziau, podjto pewn rozbudow amerykaskich si zbroj-

nych. Rozrastaa si te arryleria cika, ale


holowanie cikich dzia przez kilka par koni
byo nieprakryczne i nie dawao cikiej arrylerii dostatecznej mobilnoci,'V'obec szybkiego

rozwoju motorlzacji, wojsko wkrtce zaczLo


rozwa zmotoryzowanie jednostek arrylerii
ciIle1 za pomoc odpowiednio siinych koowych cignikw arryleryjskich. 7 1915 r. swj
projekt piciotono\Mego cignika arryleryjskiego zgosi te John \X/alter Christie. By to pojazd zbudowany na bazie podwozi do maszyn
straackich, wl,twarzanych przez w}twfni
Front,Drive Motor Company. Wojsko odebralo czrery sztuki rych wozw, a nasrpnie uyo je w marcu 1916 r. w czasie wyprawy gen.
Johna J. Pershinga do Meksyku, przeprowadzonej w celu stumienia rewolry i schwy,tania
jej pt,q,wdcy, Pancho Villa. fszystkie cigniki spisl,waly si dobrze. ale US Army Ordnance
zadadostosowania ich do wymaga stawianych pojazdom wojskowym, Jednakze J. Wal-

NUMH pEcJALNv 5,2&13

Zbudowane podrvozie miao konstrukcj


opart o ram, z napdem na wszysrkie cztery
koa. Z przodlpoprzecznie umieszczono silnik
konstrukcji Christiego, czterocylinclrowy, cztefosuwowy, benzynor,w, o pojemnoci skoko-

dzona wod, chodzon z kolei w dwch chod-

nicach umieszczonych jedna za drug, przed


silnikiem. Przednia oznajdowaa si za silnikienr. Pojazd nie mia kabiny, a jedynie miejsce dla kierowcy i pasaera za oson silnika.
Maksymalna prdko pojazdu sigaa 24 km/h.
Za miejscami dla kierowcy, rra obnione,j u, tym
obszarze ramie, zamontowano dziao na podstawie przeciwlotniczej. w pozycji transporro-

wej ustawiane luf do ryu i blokowane specjalnym uchrytem. Obok dziaa umieszczono

cztery opuszc7ane podpory. urrzymujce statecznow pooeniu bojowym. Z q,l, za dzia,


em, znajdowa si jaszcz amunicyjny dla przewoenia czcijednostki ognia dla dziaa. Masa

caego pojazdu wraz z dziem w pooeniu


bojow1,11 sigaa 1,4,4 tony, dugowynosia
4,43 m. Dononodziaa w pionie wynosia
a w poziomie 11 600 m.
1917 r. rozpoczy si prby prototypu Christie oraz konkurenryjnego rypu na bazie traktora firmy Holt. Prby rypady zadowalajco i US Army w 1917 r. zamwia
u Christiego kolejne cztery pojazdy, ktre mia-

8200 m,

y zosta dostarczone w 1918 r, Jednake oczekiwane due zamwienie nie nadeszo, Po prostu pojazdy z dziam M19I7 okazay si za

e*ru**re&'
cikie i zbl,t nieporczne. Mogy si jedynie
porusza po utwardzonych drogach, nie mial1 adne.j zdolnocipokonpvania terenu. gr7zy narvet na polnych drogach. Amerykaski
Korpus Ekspedyryjny gen. Johna J. Pershinga
wysanv do Europy w 1917 r. zabra jedvrrie lejsze dziaa przecilvlotnicze kal. 75 mm
M1916. US Arn-ry otrzymaa co prawda 112
podwozi i 102 dziaa M1917, ale rylko pi
z nich byo na podwoziach Christiego (pierwszy Pfotoryp i cztery zamwione w 1917 r,),
przeznaczono je do obronv dul,ch miast amerykaskiego rwbrzea Adannku przed ewentualn1,1ni nalotami niemieckich sterowcW
co zfeszt nigdy nie nastpio. Wszystkie
pi dzial samobienych na podr,voziu firmy
Front-Drive Motor Company trafio do Strev
Kanau Panamskiego i tarn byv ul.tkolvane
jeszcze przez kilka lat, po czym zostay rlcofane z eksploatacji.

Christie nie rezvgnowa jednai< z zamlvie


wojskowl.ch. V czasie I wojny wiatowej por-rownie uwidoczniy si niedostatki amerlaskiej artylerii cikiej. Doszo do tego, e odporviednie dziaa zamwiono za granica. Do uzbro-

jenia przyjto brynjskie haubice kal. 203 mm

lirmv Vickers (dla arwlerii armii) i il,ancuskie


armar,v kal. l55 mm GPF (dla arnlerii korpu-

su armijnego). \Wkrtce zdeq.dorvano te o bu-

dowie ich samobienvch wersji, ktre mog\,v


zmienia stanowiska ogniowe, a qrm samym
unikn zniszczenia przez ogie lvroga, a take
Jlzvl\ c wojr[66 rv nararciu,
Amerykaska firma Midvale Steel and Ordnance Companv z Nicetor,r.n pod Filadel195 dzia Mk M
fi w Pensylrvanii ronaa
ka1. 203 mm na licencji firniy Vickers, najlejszego modelu z zakupionvch od tej firmy hauto\\

bic kal. 203 mm. Czz nich wyeksportowano do'lfielkiej Brytanii, ale czmiaa zosta
zamontowana na samobienych podrvoziach.
Br4o oczlviste, e koow,e podwozie bc{zie
za cikie, naleao w znaczcy sposb obnilc nacisk na gfunt, zwaszcza e dziao miao
operowa w dowolnl,m terenie. Mia wic porvsta pojazd gsienicowy, ale J. 7alter Christie
rvpad l-ra bardzo ciekawy pomys - podwozia
koowo-gsienicowego. V zamyle pojazd mial
si porusza w terenie na g,sienicach, na drogach za- po zdjciu gsienic - na koach, b-

: &,ru*:ffi

i5 l wojna wiatowa daa Christiemu impuls do opracowania wielu kolejnych nowatorskich


przeznaCzony(h

dla wojska, Na zdjciu samobiena armata przeCiWlotnicza

pojazdw,

tym razem

75 mm M1917,

drych zarazem koami nonymi po zaoeniu


gsienic. Skonstruowane przez Christiego pod-

wozie mialo posta niskiego kaduba, na dachtr


ktrego mocowano odkrvt haubic na larve-

rviksz rednicz por.vodu solidniejszycl-r bandal.gumorlch znajdujcvch si na nich, pe-

cie, bo bokach zaza-tnontcxvano kcla none,


napdowe i napinajce, Napd pojazdu stanowi szeciocylindrowy silnik t,idlasry o mocy
120-125 KM prz,v 1200 obr.imin, ustawiojak zwl,kle u Christiego - poprzecznie. Jego
''alter
Christie.
konstruktorem by take J,
Silnik mia pojemnoskokow 76 357 cm3
i by czterosuwolrym silnikiem benzynowvm
z ganikiem Zenith, umieszczono Bo z przodu, gdzie za porednictr.emsprzgie i skrzyni
biegw napdza koa przednie. Koa przednie,
podobnie jak q4ne koo napinajce, byv lekko
uniesione do gry. Na gsienicach pojazd spo-

n1.

c,rva wic tylko na trzech parach k nonych.


Koa napdowe z przodu i ostatnia, trzecia para

k non,vchmiay nieco rviksz rednic od


pozostaych. Pierwsza i druga para k nonycl-r
miaa zarvieszenie zalene, na wsplnvm waczn, z amorqrzatorem sprynowvm orazz me,
chanizmem umoliwiajcym podniesienie tego
wahacza.'Wahacz podnoszono do zdjcia (zaoenia) gapienic oraz do 1azdy na koach. Przy
jedzie na koach wz spoczyr,va wic rylko na
koach napdowych, ktre teraz dorykay ziemi i na ostatniej parze k nonych, ktra bya
zaruem skrtna. Dwie pierwsze pary k nonychi koa napinajce byy uniesione do gry

nie doryaygrunfu pfy jedzie na koach,


Dlatego koa rrapdorve i skrtne miay l-rieco

nicl.ch funkcj penych opon do jazdy na koach. Na koach wz osiga prdko25 km/h,
na gsienicach by znacznie wolniejszrr
Koa skrtne do jazdy na koach (trzecia
para k nonych do jazdy na gsienicach) mia-

lv indyr idualne. niezalene zawieszenie ne resorze sprynowym poczonym z ich krtkim r.ahaczem.'Wszl,stkie koa byy zdwo j one,
tak e pojedynczy grzebie wodzcv gsienicy
przechodzil pomidzy nimi, pomidzy przednimi koami napdowymi znajdoway si poprzeczl<l chwytajce za grzebienie gsienicy,
w celu przekazania na ni napdu. Poza picioma wspomnianvmi parami k bya te szsta pafa u gr,v, penica rol k podtrz,vmujc,vch gsienice. N4i one tak sirm rednic
jak dl,a przedrrie koa none i koa napirra,jce, co nadawao pojazdowi charakteryswczny
qvgld v pielwotnej postaci bl,y mniejsze).
umieszczona na dachu kaduba haubica miaa
kt ostrzau w pionie rv zakresie od 0' do +50'.
Haubica miaa donono9800 m.
Protowp wozu zosta dostarczony US Army
latem 1 91 8 r. i do jesieni trway jego prb.v na
poligonie Aberdeen Proving Grour-rd. fl czasie
prb w pojedzie nykly,to wiele usterek, gwrrie z polvodu powtarzajcych.si awarii r-

;W czasie lwojny wiatowejfirmaMidvae gteeland 0rdan(e Company uru(homia li(encyjn produkcj brytyjskich haubir 203 mm,

ftristie odpowiedzia samobien haubic 203 mm M191B, ktrej U5 Army zamwia 50 sztuk, ale zrezygnowano z ni(h w zwizku
ru*&,ffi

ktflch
z

Cz

miaa bYzmechanizowana.

zakoczeniem wojny.

pfrJ&Y

l*l

ffi

:.#
:&

l., 1 lb\]; "::

J.,,

.),i;\t]

,I

[.;,\l.

z najbardziej widocznych zmian byo zastpienie dwch przednich k nonychtfzema pa-

rami k o znacznl.e mniejszej rednicv, przy


czym wszYstkie zawieszono na wsplrrym rva-

haczu, do ktrego mocowano teraz po dwa


amofryzatory sprl,nowe, Do jazdy na koach, podobnie jak w poprzednim rozrvizaniu, caobya unoszona do grv, Mimo to
nie udalo si l.yeliminor,va wszystkich lvad.
\Wojska Ldowe
'W rezultacie amervkaskie
zakupiv niewielk Iiczb dzia samobienlrh
kal. 203 mm, ale na podwoziach cignikw
Holta. Mimo to Christie dosta jednak kolejne zamwienie - na opracowanie podwozia
pod armat samobien kal. 155 mm dla arrylerii korpunej. \( zasadzie r,lystarczfo jedynie zaadoptowa poprzednie podrvozie do
montau nowego uzbrojenia, ale Christie postanor.vi zaprojektowa je od nor,a, lorzystujc dowiadczenia z opracolvania poprzedniego modelu.

Konstrukcja podwozia lrancuskiej arma-

ry CPF kal. ]i5 mm

byla znacznie upro\zczo-

na w stosurrku do podwozia 203 mm haubicy.

Kadub mia podobny ksztalt, ale wz mia rylko cztery pary k w miejsce szeciu. Teraz n4ne koa byy napdowe, a przednie, zawieszone

Kolejnym samobienym dziaem przygotowanym dla U5 Army bya armata francuska155 mm M1919. Tym razem
Christie postanoWi po raz pierwszy zastosowa w nim awangardowe podwozie koowo-9sienicowe.

nych mechanizmw, ale mimo to US Arnry zanrwia a 300 wozr,v tego typu, w rym 200
z haubic1 kal. 240 nrm, 50 z haubic 203 mm
i 50 z arnrat kal. 155 nrnr. Niestety, wraz z zakoriczeniem I rvojny wiatorvej w listopadzie
1918 r, zamr.vienie zostao anulowane, potrzeba bowiem przestaa by pilna, a amerykaskie r,vojska przechodziy na stop pokojo-

],s po zakoczeniu pfb prototypu M1919

w. Teraz przed zoeniem zamwienia, posta-

nowiono pojazd dopracowa. Prace nad ulepszeniem protorypowego dziaa samobienego


J, 'Valter Christie podj na wiosn 1919 r.
Bv to jego pierwszy po,jazd kolowo-gsienicowy i jako pionierska konstrukcja by obciony rvieloma ivldami. W czasie prac zmieniono rviele rnych rozwiza podwozia, jedn

ftristie otrzyma zamwienie

na trzy zmodernizowane samobiene dziaa

M1920, w ktrych miay by usunite wzystkie wczeniej wykryte usterki. Zmodernizowane dziao uznano o9lnie za udane, ale pomimo to nie zdeqdowano i na uru(homienie jego produkcji seryjnej.

*
ffi

W..

f;t;{\tFl $$*{_**At_Ny } 3*|3

niezalenie - ,krtne (przy poruszaniu :i na


koach). Oba koa byy jednoczenie nonymi
do poruszania si na gsienicach, Przednie koa
byly te wyposaone w mechanizm napinania
gsienicy. Dodatkowo pomidzv nimi znajdoway si dwie pary k nonych,zarvieszone na wsplnym wahaczu (wzku), podparq.m
amort}zatofem sprynowym. Do jazdv na koach wzek by lekko unoszony o grv i koa
nonenie miay wwczas kontaktu z grllntem.
Przy jedzie na gsienicach osie rvszvstkich
czterech par k znajdoway si na jednvm poziomie. Napd pojazdu stanov,i podobnr- szeciocylindrow,v, benzynowy siln ik czterosulvo\T o mocv l0 KM. ustarrionr poprzecznie
lv rylnej czcipojazdu i rrapdzajcr, za porednictwem ukadu przeniesienia moci, n,lne koa.
Interesujce, e rvz mia czten- bieqi
i

s.przd

czter! biegi \\Jteczn o nieco nlIliei.z\ m Prle-

oeniu, r,ic teoren-cznie nia nierviele mniejkm/h) li, stosunku do


sz prdkorv w

(li

e*ru*eex
prdkociw przd (18 kmih). Podobnie jak
w poprzednim pojedzie, ten mia dr,va oddziel-

projekt zakada zastosowanie czterech k do

Dziao oglnie byo sarysfakcjonujce, ale ostatecznie w orv,vm okresie nie zdecydowano si
na zamrvienie dzia samobienvch, po zako,
czeniu I wojny wiatorvej bowiem US Army
ze skromn,vm budetem przestalvia si ju na

ne ukad,v sterowania, z bocznymi drkami ste-

rujcymi do poruszania si na gsienicach i kierownic do poruszania si na koach.


Uzbrojenie wozu stanolvila armata M 19 18
produkowana w Stanach Zjednoczon1,6[ na |rancuskiej licencji, mocowana rv przednie,j cz-

ciwozu, z luf skierowan ku ryowi, Dziao


to miao lu o dugoci38 kalibrr,i way-

o blisko 4 ton,v. Jego maksymalna donono


sigaa 16 200 m przy prdkoci pocztkowej pocisku 735 mls. Lufa armary moga by
podnoszona w pionie w zakresie od 0' do 35',
w poziomie zanaprowadzana 7'w prawo i 6"
w lewo. C pojazd way19,96 tony.
Pierwszy zamwiony prototyp pojazdu na-

zwany pftez Christiego M1919 r.lyszed na


prby zakadowe na pocztku 1919 r. \}/ ich
toku po.jazd pokona odlego444 km z Ho,
boken do Waszyngronu rr czarie nieco po-

poruszania si

i i:. i ].;'t'

i ;l iji

y si napinajc,vmi, dziki specjalnenru meclranizmowi wmontowanemu w ich zawieszenie.

Dodatkorvo ponridzy przedni a n,ln par


k planowano umiecirylko jedn par k
nonych, podnoszonvch do gry w przvpad,

ku poruszania si r,ozu na koach. W ten s;lo,


sb pro,jektorvalr1. czog mia mie rylko sze
k, po trzy zkade1 strony, plz}r czyl-n wszyst,
kie koa dotykaly gruntu \\, trybie jazdy na gsienicach. Jec{nake jeszcze lv lazie projektorvania Christie lvprorvadzi popralvl<i, vynikaj ce

Christie zainteresowa si konstrukcjani czogw ju w kocu l9l7 r., ale kolejne zanrwienia lvojskor,e doprorvadziy riajpierw do
zbudowania koowo-gsienicoqvch dzia samobienl,ch. Niemniej jednak, ry.korzvstujc

J.

umieszczorrych

gsierric przednie koa byv blokor,ane i star,a-

1-.}

srvoje dor,viadczenia na rym polu

po drogach,

w rogach kaduba, przy czym tylne b,vy napdor.ve, a przednie skrtne . \W przvpadku ul,cia

stop poko,jow. Nie pomaga te temperament genialr-rego konstruktora, ktry wdawa


si w ktnie z oficerami z US Army Ordnance
Department, zralc do siebie vielu, a nar.vet
lobic sobie wrogw. Jednl,nr z nielicznl,ch
practo Christiego rv US Arn-ry bl podpu
korvnik karvalerii, George S. Pattor-r.

i.

p&frffim*ffi

z dowiadcze z dzlaami samobienyn-ri i za-

stpi jedno koo none o takiej samej redrricr. jak pozostae, dwoma znacznie mniejszymi,
zawieszonymi na amortyzowanym i podnoszo,

nym wzku. \flszystkie kola by,v zdwo,jone,

Walter

WW
.
:Wl

is

jego uzbrojenie tworzYa


W tym samym czasie Christie zaproponowa Us Army zbudowanie czogu koowo-9sienicowego. Pierwszy model otrzyma oznaczenie Tank M'l 919, a
57 mm armata i sprzony z ni karabin maszynowy

nad 51 godzin. Przazdwykonano

na koach.
Pniej wz przekazano wojsku, gdzie prze,
chodzi prby na poligonie Aberdeen Proving
Ground. Po ich zakoczeniu w marcu 1920 r.
US Army zamwio trzy kolejne wozy, ktre

Christie oznaczy| M 1 920, Oficjalne oznaczenie


wojskowe to (odpowiednto): Christie 155 mm
Se?ropelled Mount M1919 i 155 mm Motor
Gun Carriage (Christie) M 1 920.Ulepszonymodel z ]920 r. mial midzy innymi nowe srelae do przewoenia gsienic, umoliwiajce
zmian trybu z koowego na gsienicowy bd
odwrotnie w czasie 15-30 minut, a taze inne
drobne ulepszenia, w tym rne szerokoci gumowych banday na koach, okazao si bowiem. e ulegaj one nierwnomiernemu zul.ciu. Dziki innym zmianom mas pojazdu
udao si zmniejszy do 18,14 tony.
Kolejne trzy pojazdy przechodziy p,
bv wojskowe do koca l 9 I r, W 1 92 r. jeden z nich rrafil do finny Fronr-Drive MoLor
Company. w ce]u dokonania rnych poprawek. ( wyniku obnienja burt i odsunicia
steiay na gsienice udao si zwikszf zakres
naprowadzania dziaa w poziomie do t12',

,62 mm (drugi karabin znajdowa si w obrotowej wieyczce na zasadniczej wiey czogu).

Christie pod koniec 1919 r, zaproponowa


US Army zbudowanie czogu koowo-gsienicowego o dobrych wasnociachzarwno w terenie, jak i na szosie. Jesieni 1919 r, dziao
samobiene jego konstrukcji byo demonstrowane w Camp Meade w Maryland, siedzibie

by mc prowadzi pomidzy ninri pojedynczv


rzd zbw gsienicl
odrnieniu od dzia samobienych
pierwsz1, czog Christiego mia okrg wie.
Znajdor.vao si r. niej cae uzbrojenie rvozu,

w postaci dziaka kal. 57 mm i sprzonego z

ni

wczesnego Thnk Corps National Army (czyli korpusu czogw wojsk ldowych stacjonujcych w USA), gdzie zainteresowali si nim czogici.\( zenvcu 1919 r. US Army Ordnance
Department (Departament Uzbrojenia) zdecydowa o budowie czogu redniego dla ci-

karabirru maszynowego kal.7,62 mnr. Drugi


taki karabin maszynowy znajdowa si w obrotowej wievczce na wiey, speniaa ona funkcj wieyczki obserwacy,jnej dowdcy pojazdtr, Opancerzenie wozu wahalo si od 25 mm
do 6 mnr, zogabya zoona z trzech osb,

gle istniejcego Korpusu Czogowego (Tiznh


Corpl, Ilerowanego wwczas przez gen. bryg.
Samuela D. Rockenbacha. Po rozwaeniu propozycji Christiego, zamwiono w jego ffrmie
Front-Drive Motor Company protoryp koowo-gsienicowego czogu rediego.22 listopada 1919 r, podpisano stosowny kontrakt
i christie nada nowemu wozowi oznacznie
Tank M1919 (nie myli z dziem samobienym M1919).
J, flalter Christie zaprojektoiva czog

dowdca i celowniczy zajmowali miejsce rv rviey, a kierowca z przodu kaduba.


\W styczniu 1921 r. czog przeszed prby fabryczne, a miesic pniej zosta dostar-

o rozwizaniach bazujcych na konstrukcji jego


wczeniejszych,dzia samobienych. Pierwotny

czony na testy na poligon Aberdeen Proving


Ground. Pod koniec hvietnia l92I r. prby zostay przerwane na prob;|. Waltera
Christiego, ktry zamierza dokona pewnych
usprawnie. ( czasie wczeniejszych testw
czog porusza si glwnie na koach, na gsienicach prze|echano rylko okolo 50 km. Na koIach czolg osignl prdko2l km/h, na gsienicach za- 11 km/h. Masa czogu wynosia

r*j\*

p*d.Y

,i

***&ft

,&

p&tffi

13,5 tony, dugo5,54 m, szeroko2,59 m,


a wl,soko2,67 m. Zasig na koach siga
120 km, ale na gsienicach w terenie wynosi

Zdanie to podziela stojcy na czele Szefoswa Piechory gen. mjr


Charles S, Farnsi,orth.
c si swojego ognia obron.

(/ nowym wariancie rv czogu zlikwidorva-

zaledr,vie 56 lrm.

Zmiarry proponowane przez Christiego by-

y bardzo radykalne, ale zostaiy zaaprobowane Przez US Arm1, Ordnalce Departament.

czogv usur-rito wie,, a uzbrojerie przeniesiono do kadluba, do jego przedniej czci.Tl,m


sam}rm wz zamienil si w cow rodzaju dzia-

Nie bya to jedl-rak zmiana dzlwaczna, jeli rvzi pod uwag, e zmienir. si
a szturmor,vego.

V czenvzostaa podpisana ustar,va, r, kt-

no wie, by obnil sylwetk wozu i zwikszl jego odpornona trafienia, a cae uzbro,jenie przeniesiono do kaduba. Centralnie
w przedniej czciwozu znalazo si dziao kal. 57 mm, na przednich rogach kaduba
zazamontowano dwa karabiny maszynowe
kal. 7,6 mrn. Uzbrojenie to byo obsugir,ane przz dwch celowniczych, siedzc,vch obok
siebie. Nieco z ryu i wle,j za,jmor,a miejsce
dowdca rvozu i kierowca, w ten sposb zaoga

jednoczenie rv,vmagania co do wozu.

cu 1920 r.

ffi ru

newrowe)
1e usterek

a ponadto wystpuje w nim wietechnicznych, powodujcych liczne

arvarie, Ostatecznie, w

lipcu 1924

r., wz trafi

do muzeum przv poligonie Aberdeen Proving


Ground.
ff

{:t

T{"-3

{,! ?'

*.

$& #] sj

$_ ,

]fi_,

F{#
fl ffi.

{,}_

il,4

fi i

' #

lu.,i

{',',

{j.:.j

fi,

r. +.13,1,1;

Po odrzuceniu prototypu czogu M1919 przebudorvanego na M 1 921, a rv US Army nanvanego oficjalnie T1, firma Front-Drive Motor

Company popada w wielkie trudrroci fi-

\fl poowie lat 20. ulega likr,vidacji, ale wkrtce w 1928 r. .|. V/alter Chrisde
zaoynow firn, US \Xreel ack Laver
Corporation, ulokowan rv Rahr,vay, r. stanie Ner,v Jerse,v. 'Wlorz,vsta do tego r,lypaty uzyskane z q,tuu swoich prar.v patentonanso\.e.

na rne rozlvizania techniczne. Tutaj


Chrisrie zabr..rI sie energicznie za opl,ato\anie
szybkobienych podlvozi czogorych, nie rozumiejc, e na rym etapie wojsko nie szuka
tego rodzaju pojazdw. Czogi lv or.wn okresie w ogle miay niski priorl,tet, ale poszukiwano raczej proswch w konstrukcji, niezbr.t
szybkich wozw do wsparcia piechory z moIiwie dobrym uzbro,jeniem i opancerzeniem.
r,wch

ffiJeszcze nie dobiegy koca poligonowe prby wojskowe

M1

919, 9dy Christie zaproponowa amerykaskim siom zbrojnym radykalnie zmieniony model czogu

wiony wiey, z obnion sylwetk wozu (w celu zwikszenia odpornoci na trafienia)

Tank Corps (Korpus Czogv),


rvszptkie istniejce jednostki pancerrre i suby przeszy pod zarz Szelostwa Piechoty.
re,j rozr.izano

Zgodnie z t ustaw piechota bya gwnym rodzajem wojsk, arryleria, kawaleria, wojska saperskie i wojska cznocizami wspiera
piechot. Taki status miaa te otrzyrna slu,
ba powietrzna (US Army Air Seruice), ale ostatecznie take staa si gwnym rodzajem broni,
jak piechota, afq4eria i karvaleria, ktry jednak

podobnie jak dwie pozostae - mia wspiera


piechor rv ivalce. Nowe dowdznvo rridriao
czolgach iedynie bro u iparcia piechory. r ic
przeistoczenie si czogu w de facto dziao szturnlowe. nie stanowilo problemu. W owym czasie
rn

nie istniaa w Stanach Zjednoczonych doktryna uycia czogw, piechota awidziaa w czo
gach kolejn bro wsparcia przy przeampvaniu
pozycji obronn),ch przeciwnika i wzmacniajffi
ffi
s]&
,&
ffi:

ffiW-

i:_j

f
f

lV:li
rft:E3
Ll {

Ml9l,pozba-

caym uzbrojeniem przeniesionym do kaduba.

czogu (czy te racz teraz dzia sztufmowego?) zwikszfa si do czterech osb. Grubo
pancerza kaduba wr..nosia od 18,5 mm do
8 mm. ne koa napdowe pozostay bez
amorryzacji, ale w przednich skrtnych (przy

Czas szybkich czogw dziaajcych samodzielnie r. lvielkich zgrupowaniach pancefno-zmechanizowanych po prostu jeszcze nie nadszed rv Stanach Zjednoczonych.
1928 r.

\(

jedzie na koach) otrzymay due amorryatory sprynowe niezalenego zawieszenia, Masa

ustanowiono co prawda w Fort Meade eksperymentaln jednostk zmechanizowan Experimental Mechanized Force, ale po trzech

i szeroko nie ulegy zmianie, ale wl,sokopo-

nio gwnie z powodu... braku odpowiednie-

1azdu zmniszya si do 2,16 m. Podstawowe


palametly ruchu nie ulegy zmianie .

Konstrua Christiego
spnila si i kiedy bya ju gotowa, nie byo
ju Experimental Mechanized Force i wszystko
wrcilo do poprzedniej posraci,
J. \i'alter Christie ztozlmia, e dla zwik-

cakowita wozu wzrosa do 14 ton, dugo

Po tej radykainej przebudowie pojazd


wrci na testy na Aberdeen Proving Ground
w koricu marca l 922 r. i rrwa}y one do drugiej poloiny pazdziernika tego roku. Christie
po przebudowie oznaczyl sr,j wz jako Tank
Ml92 1. lrb1 konrynuowano w Camp Meade do marca 193 lW trakcie testw orzeczono, e pojazd ma zbyr slabe wlasnocima-

mtrn
lAi if
a
Jr LksHL
} ,'1{
J.,*U ! *

miesicach jednosrka zosraa rozwizana, o irogo sprztu pancernego!

szenia mobilnoci kluczem bdzie silnik o znacz-

nie wikszej mocy. Dlatego w kolejnym opracowanym Przez siebie pojedzie postanowi za,
stosowa sprawdzony dwuna.tocyI indrow7 ri lnik benzynowy Libert1 o mocy 338 KNf przy

*{3**ffi
1400 obr./min. Silnik ten odznacza si te stosunkowo lysok niezawodnoci, co dodatkowo zvikszyo r.vartowozu. Protoryp rrie
zosta zamwiolly przez US A.r,my i _|. Valter
Christie wykonal go na rasny koszt.
Nol1. pojazd oznaczonv przez Christiego
M1928 r,a rylko 8,6 ton,v, ale rnia te lviele innych rervolucljnych rozwiza. Kadub
b14 zarvieszony na czterech parach kl nonych, ktre nri indyr,idualne zarvieszenie,
z wielkirni amolqrzatorami sprvrrorvi podpierajcvmi krtkie rr.ahacze. Orve amortyzatory bl1, ukllte r,v zagbieniach burt kacltrba. Amorryzatorv przedniej osi br1. uoone
poziomo, wewntlz kadtrba. Sprrty miay skok 28 crn liczony od normalnego ugi-

&:i

p&&fi &

ilPo odrzuceniu prze U5 Army prototypu M1919, przebudowanego na M1921, bezwieowy(h wozw bojowych
M1928 i M1931, Christie kolejny klasyczny (zo9 wieowy, przedstawi dopiero na pocztku lat trzydziestych,

cia rvahaczy lv pozvcji stan.cznej. Przednia para

k nonychbya skrtna do jazdv na koach.


Z przodu kadr-rba znajdou.ar. si mniejsze kola
napinajce uniesione nieco r,vej ni. koa none,z n u ztr- para k napdonrych, rr.vnie
podniesiona do grlr Poniewa ,lne koa rrapdorve do jazdy na gsienicach nie dorykay
ziemi, to do jaz.cly rra koach napd przekazvr,vano specjaln przekadni acucl-rorv na n4,

n paf kl non,vch. \ffz mg porusza si


zarrvno na koach, jak i rra gsienicach, osigajc na prbacl-r fabry-cznvch fantasry,czn
prdko112 km/h r-ra koach i 68 km/h nrr gsienicach. Blo to jednak samo podrvoz,ie, bez
wiey i uzbrojenia, a ponadro Christie dopucipodlwszone obrow silnika do 2500 obr./
min, osigajc moc 378 Kr\I. , nolmalnej
eksploatacji silnik mia bv jednak ograniczony

do 338 KM pr, 1400 obr./rnin, co oczwicie


wizalo si z okoo 407 zmniejszeniem prdkoci maksynralnej. Pancerz rvozu mia maksynraln grubo tylko 16 rnm, dla zaper,nienia
ochrony przed broni strzeleck i odamkami
pociskrv argvleryjskich, prz1, jedrroczesnvm

maksymalnvm obnieniu nrasy.


19 listopada 1928 r. pojazd M1928 zosta
zademonstrowan1,

Boa w Fort

Komisji Czogow (Titnk

lv{eade.

\(

czasie testw prze-

prowadzono prbrr jazd do Getrysburga


i z powrotem, przy cz\lm podr ,,tam" odbya si na koach, a powrotna na gsienicach,
rednia prdkona trasie caego przejazdu

kr;'lh, a chu,ilan' i czog osiga


prdko ponad 110 km/h rra koach i ponad
65 knrh rra gsienicach, co nrusiao zrobi odporviednie wraenie. Jedr-rake wojskor.vi prz1gotor,vali szczegor.ve rr.ymagania co do rvozu,
ktry crcieli zakupi, a z ktrymi Christie jak
zwvkle si rrie zgadza. Dugie dyskusje trwar,r,rriosa a 45

v do 1930 r. i dopiero

r,vr.vczas poclpisar'o

kontrakt na dostarv prototvpu, oznaczonego


przez konstruktora M1931. Pierr,szv egzemplarz tego rvozu zosta dostarczony na poligon

kocu nrarca 1931

r., bv

65 lcn/h rra koach i 40 km/h na gsienicach, co


i tak b14o doskonayrn lq.nikiem. Sl,z,vnia biegrv miala cztery przeoenia do jazd1, w przd
i jeden bieg do jazdy w ry4. Masa pojazdu
z uzbrojet-riem rynosia10,5 tony.

Siedem czogr,v

T3

zostao dostarczo-

nycil na poligon Aberdeen Proving Ground

Aberdeen Pror-il-rg Glound rv poor.vie stycznia


1931 r., czten, miesice po terminie ustaionyn-t
r,r. korrtrakcie. Prb1, ujatvni,v liczne usterlri
r,ozu, ktrv zosta zrvrconl, korrstruktoror.vi
r,v

rvl-tosiood 16 do 12 rnm, ale przednia pl,ta


pancerna bl,a rnocno pochylona do ryu, zwikszajc odporno na trafienia. Aby podnieniezar.vodnoci, moc silnika zostaa ograniczona do
338 KM i prdkoczogu maksymalnie sigaa

rv okresie od 9 padziernika 1931 r. do marca 1 932 r. Po pozyvnvch prbach r, poowie


t932 r, trzv czogi zost przekazana do Fort
Bent-ring rv Georgii, gdzie lvlczono je w skad

dokona odpolvied-

nich poprarvek. Rwnoczer.ie jeclnak tnvay


negocjacje na temat zamrvienia pfototvp\,
czogw na bazie podrvozia M 1 93 1 , 111,posa,onych lv obrotol, rvie z uzbrojer-riem. Po dugotrwaych dvskusjacl-r z J. (alterem Christie,

Kornpanii ,,F" 67. Pulku Czogl. piechot1,,

pozostae czteI zaodebraa Kawirleria. Do


Fort Benning traliy pojazdy o numerach 2, 6
i 7, ktre nazwano (odpor,iednio): Ibrnarlo,

\(/r,vczas czog zosta oficjalnie oznaczony


jako T3. \( czogu zamontowano okrg wie,
, rv lrtrej zna|azo si uzbrojenie lv postaci
dziaka kal. 37 mm 1V{19]6 oraz sprzonego
z nim karabirru masz\1o\,\iego kal. 7,62 mm.
Zaoga czolgu skadaa si ryiko z drvch osb,
kierowc,v i celolvniczego lv rvier., bdcego jed-

Hurricalle l Clclone. Pojazd1,, ktre skierorvano do Kar,alerii, to rvoz1, o numerach 1, 3, 4


i 5. Przed przekazaniem zostay one przezbrojone rv r,km kal, 12,7 mm w miejsce dziaka
kal. 37 mn, sprzony km kal. 7,62 mm po,
zosta bez zmian. Poniewa zgodnie z ustaw
Karvaleria nie mogla dysponowa czogami,
rvic przcd dosal,czeniem rrouy pl,zemianowano na Combat Car Ti, czyli na samoclro-

noczeniedolvdc czolgu. Opancerzenie lvozu

dy pancerne...

stosor,n,v kontrakt podpisano 12 czerwca

93 1 r.

Nowy czog, ktry otrzyma oznacenie T-3, mia w wiey 37 mm armat sprzon z karabinem maszynowym 7,62 mm. Zbudowano siedem takkh wozw, z.hrYch aterY
przekazane w 0kre5ie pniejszym dla kawaleriiw.miejsce armaty otrzymay wielkokalibrowy karabin maszynowy 12,7 mm (karabin 7,62 mm Pozosta bez zmian). Poniewa
zqodnie z amerykaskim prawem kawaleria nie moga dysponowa czogami, przed dostaw przemianowano je na Combat Car T1, czyli samochody pancerne...

{-i&tr

p*J&Y

/x#1 *

ffi*
ffiffi

:ti1{ }nl

l ,i i J\t. ]

Po prbach w kocu 1931 r. i przez cav


1932 r. komisja Departamentu Uzbrojenia US
fumy orzeka, e wz nie nada,je si do wsparcia piechory jako czog redni, Pod lvzgldenr
swojego uzbrojenia i opancerzenia bardziej
wpasorywa si w kategori czogw lekkich.
rmia pot rzebori ala r ozu lepiej opa ncerzonego i silniej uzbrojonego, prdko zanie odgrpvaa a tak wielkiej roli. Jednak prba zasugerowania tego Christiemu skoczfa si
niepor.vodzeniem.

Konstruktor

br zaintere-

sorvallv rozr.vijanienr rozwiza konstrtrjnlch zapewniajcvch lvozorvi bardzo lv,vsok

J jhi:

." Jl.,|"

wi oddania czagu, dopli nie tostanie caoci


90 000 dolaru za licencj. Tuierdzil, e Polacy
chc zabra czog i sleopioaa jego leonstruhcj.
m san. ru Amerlkdnin zama wsEkie posta-

nouienia umow1. Kilka ruiesic1 pnlej chcia


wznowj as?prac, ak polshd homisja uznaa
honstruktom za osob niegodn zaufania.
Od autorlv warto doda, e poprawione
rvozy dla Polslri r,wersji elaportowej nosily pono oznaczenie T3E1 i rv taki sposb zmodyfikor.ano pojazd,v o numerach 6 i 7. Jak lviemv
oba trafiy do US A.r,ml., amerraskie rda za
z kolei podaj problem1., na jakie Poiaw natrafili

bie ponad 720 sztuk... Produkcja czogrv BT


w ZSRR bl4a prorvadzona nsicami, ale to ju
temat na oddzielny temat.
,1i|,;,:1::)
':;'

l! 1.

|::.|.:j

J i,,

!i17;,:,, .._ .;

; 1,;

jj'.\.''i,!:i .,;;
;a,

,'.::", i:,'.:::'', :;!', tj;

':,'.:

Rrvnolegle z pracarni nad czogiem rednim


J. Valter Cl-rristie prowadzi prace nad kolejnr m modelm dziala,amobienego. D nl ralem

dh dr,ltizji piechory. Plallorvano zaslosorr lnie


l-raubicy kal. 105 mm i armatv kal, 75 mm,
przy czym amerykaska arryleria zayca sobie lvz z uzbrojeniem o kcie ostrzau 360"
lv poziomie, czli polazd musia mie obroto-

kw ostrzau l,v piol-rie


+65'. Poniel.a dotd arn4eria tego
rypu miaa cig kor-rn,",, obecr-rie planorvar-ro dokonanie lwboru pomidzv cigien-r mechanicznvm oraz pojazdami sanrobienr.mi drvch
typ\\. - na traktorach firn-rv Holt oraz na podr,voziach koorvo-gsienicoln,ch, zamrvionr.-ch
rv lal.et. \(/r,,magar-re

od

-5'do

u Christiego. Ten ostatni skonstruolva ujednolicone podr.ozie dla uzbrojenia obu n,pw. Bvo ono lejsze od pojazdu, na ktrr.rn monto-

wano cikie uzbrojenie. Oba r.ozr. miar. n,lko po cztery koa na rogach kaduba, przednie
skrtne do jazdy na koach i napinajce do jazd,v
na gsienicach, a qvlne napdor,e. Napd stanorvi ten sam silnik o mo, 120

KM,

zastoso\\rany

w wozach z cikim uzbrojeniem. Oba pojazdv

Christie oznac jako M1920. Dononoar-

ii

mary kal. 75 mm rwrrosia 13 800 m przv prdBezwieowyczogMl932,bykolejnympoprawionymprojektem,ktrymChristiebezskuteczniechciazainteresowa US Army, wci nie rozumiejc, czego tak naprawd oczekuje od niego wojsko.

koci pocztkowe1 663 m/s, haubicv zakal,


105 mm
rvej

10 800 m przy prdkoci pocztko,

4)7 m/s. Armata kal. 75 mm ]v{1920

rva-

r.a563,5 kg, a haubica kal. 105 mm N{l920

mobilno i nie chcia godzi si na jej obnienie, bv zrvikszf opancerzenie i lvzmocni


rrzbrojenie, Po dugich i bezor,ocnych dr.skusjach zamrvienie na poprar,viony model trafio ostatecznie do firmy American-La France
and Foamite Corporation z Elmir1. rv stanie
Noly Jork. Firma ta zbudowaa pi prototy-

rv Slubie Celnej

USA, ktra nie chciaa udzieli

zezrvolenia na rrrvz ze Stanl- Zjednoczonvch

sprztu r..ojskolvego, Znacznie lepiej poradzili


sobie Rosjanie, krrzy livielidl.a podrvozia
rego wpu czogr, do ZSRR jako ,,sprzt rolni-

i71,) kg. Oba rvoz,v r,avypo 8,2-8.i tonv i uzlskir,aly prdko na kolach 49 km/h
i 26 lan/h na gsienicach. Dugopojazdu rwnosia 3,66 n, szeroko2,29 n-r i rllsoko
1,93 m. Uzbrojenie umieszczono iv n,lnej cz-

cry'. B14,v to drva dodatkov.e podr.vozia czogrv


T3, o numerach 8 i 9, ktre w ZSRR nar.vano

.ci pojazdu na obrororvej l.tneci,


Prbr. proli.adzone w 1920 r. t,l,kazav

pw rvozu T3E2 z wiksz, dwuosobow wie


i innymi licznymi zmianami.

te BT. Historia ta zostanie szczegowo oporvie-

\W
rym miejscu warto wspomnie o lvtku
polskim. Wl.dzia Broni Pancernych Departamentu Inynierii Ministersnva Sprar, Wojskor,wch zainteresor,a si konstrukcl i do stanw
Zjednoczonych skierowano komisj pod kierunkiem kpt. Mariana Ruciskiego. Christie
zademonstrowa kornisji wz M1928 bdcy

nieprakwczno zastosor,ania nlko drr.ch par


k. W tej sl,tuacjiJ. Valter Christie zmodrl1-

padzierniku |936 r. pojazdemT3 zainteresowali si te Bryq.jczyc,v, ktrzy zamierzali r,wkorzysta jego rozlvizania do budow1,
wasnego czogu,,krorvniczego" (szybkie-

teraz jego wasnoci.Polacy zainteresowali si.

Jak napirano rv arrykule ..Pancerna picmarszaka migego: czogi 1 OTP i 14TP" na stronie

http l l

19

39.plluzbrojenie/polskie/pojazdy/

I}tp-l(tpl: W lutym 1930 r, kohjna komiya

pk. Tizcleusza Kosabowsbiego zamwia u Christiego jeden ?gz(nplarz ulepszonej wersji Ml928.
?oac1 za komphtry izog z uie, ale bez uzbro1enia zapacili 30 000 dolaru (1 0 000 zaliczki,
resztaprz,y odbiorz. Rdpokhi cbcia x kupi

pftfull licenryjfte za 90 000 dokrw, jeeli uma,


e konstrukcja jest udana, Wkrtce sltuacja si
skomplileowaa. G lbkq zosili s po odbir zamwionego egzemplarza, Christie odm-

fJUhHffi
:

pf,JALsY

dziana przy innej okaz,ji.

go), przeznaczonego dla samodzieln,vch jed-

nostek pancernych, prowadzcl.ch natarcie


przez ugrupowanie przeciwnika. Negocjacje
nawiza jeden z dyrektorw firmy Morris
Car Company, bdcej wasnociWilliama
R. Morrisa, lorda Nuffield. Firma ta zakupila
nastpne podwozie Christiego opalte na rozwizaniach konstrukcyjnych czogu T3. Byo
to podwozie zbudowane na koszt Christiego
pod oznaczeniemMI932. Kilka lat wczeniej
J, 'alter Christie usiowa bezskutecznie zainteresowa US Army poprawionym projektem,
r.vci nie rozumie,jc, czego oczekuje wojsko.
Teraz wz zosta sprzedany Brytyjczykom.
Tutai posuyljako skarbnica rozwiza rechnicznych, ktre wykorzystano pfzy budowie
czogu szybkiego A13, zbudowanego w licz-

3,?{3J 3

kowa oba

r,voz1,, rvprorvadzajc mniejsze koa


none,po jedrrej parze na pr.zku (r.ahaczu)
rv przypadku armarv kal. 75 mm i po dr-a kola
none na wzku rv przvpadktr ciszej haubic1,
kal. 105 mm. Thk jak przv rvczeniejszej korrstrukcji, do jazdy na koach byr,rrnoszone do

gry. Zmodyfikowane wozy zostal. oznaczone


przez Christiego jako M1921 (odporviednio
75 mm Gun Motor CarriageM7921 i 10 j mm
Howitzer Motor Carriage M1921). Prbv prowadzone w 1921 i 1922 r. rykazay, e traktory Holt maj gorsze charakteryswki mobilnoci, s wolniejsze, ale jednoczenie o r.iele
bardziej niezawodne. Uznano, e jednak obie
konstrukcje s mao przydatne i bardzo niedopracowane, trapione wieloma ustefkami. Nie
zderydowano si na dalsze zakupy adnl,ch
z nich, a artyleria chwiiowo pozostaa przy cigu konnym.,. Dopiero u pfogu iI wojny rviatowej zostaa stopniowo zmototyzowana przz

ciniki

kolowe,

r**&* & p,&ru*ffi

y Puerto Rico.'(z po modyfikacjach by na-

\rvany przez Piechot Morsk GC2, co byo


skrtem od,,Gun Carriage" - nosiciel uzbrojenia. \fl czasie prb pojazd by transportowany
na pokadzie okrtu liniowego USS \Yloming,
a nastpnie ustarviany dwigiem na pokadzie

okrtu podr.odnego. Kiedy okrt podwodny zblia si do rvybrzea, zanttrzl si, a po1azd b14 t metod wodorvanv. Nasrpnie

GC2

pynsamodzielnie do brzegu. Mimo e prby qvpady pozyq,rvnie, taki pojazd nie zosta
zamwiony wwczas przez Korpus Piechory
Morskiej. Zainteresor.vani e plvajcymi r,r.ozami desat-rtowl,mi r.rcio dopiero 15 lat poniej. tr progu TI rvojny (riiarolej.
Po 1931

192'| r. Christie przygotowa na zamwienie US Marine Corps,,pywajcy czog", ktry w istocie by dziaem
9amobienym kalibru 75 mm umieszczonym z przodu odkrytego podwozia. Mimo, e jego kilkuletnie prby, po-

marcu 1920 r. zamrviono u Christiego


podwozie dla cikiego dziaa przeciwlotniczego ka1. 120 mm. Dziao M1920E miao donono17,7 km w poziomie i prdkopocztkow pocisku 792 mls. Christie zaprojektowa
kolejny wz koowo-gsienicowy, nazwany oficialnie 4,7 inch AntiaircraJi Motor Gun Car,
riage M192l. Silnik tego samego rypu o mocv
120 KM umieszczono z ryu pod specjaln
oson przed miejscem kierowcy znajdujcym
si cakiem z ryu rvozu, na dugim paskim
kadubie. lvlne koa byy napdowe, a przednie skrtne do jazdy na koach, bdnapinajce do jazdy na gsienicach. Pomidzy nimi
umieszczono par kl nonych na |vpowym
podnoszonym izku Chrisriego. l amort\zatorem spr,vnorym. Pojazd mia mas 19,2
tony i dugo6,90 m, a szeroko 3,05 m.

\( pozygi

transportolve,j dziao byo obrcone

lu do ryu. Pomimo pomvlnychprb pojaz-

du, samo dziao M1920E zostao ocenione ne-

gatpvnie i nie zostao przyjte do uzbrojenia,


wic Arq4eria Nadbrzena (Coastal Artillery,
ktra wwczas odpowiadaa za jednostki arrylerii przeciwlotniczej US fumy) zdecydowaa
o uzbrojeniu wozu w sprawdzone lekkie dziaaoprzeciwlotnicze kal, 76,2 mm. Jednake
w 1923 r. zfezygnowano z tego pomysu, zadowalajc si wvkorzystaniem jako podwozi mniej zawodnych traktorw Holt i Christie
znw pozosta z pojedynczym dostarczonym
protorypem,
( czerwcu 1921

r.

J.

John'Malter Christie nie sprze-

jednego pojazdu. Jego uporczlve prace konstrukcvjne trr,vay nadal, za rasne pienidze
zbudor,aon wiele kolejnych protoprv, marzc o s4kich czogach dla\Wojsk Polvietrzno-

czone z wprowadzeniem szeregu zmian, wypady pozytywnie nie zosta on przyjty do uzbrojenia,

(/

r.

da ju amerykaskim Sionr Zbrojnym ani

$W

Desantorwch.'W' 1932 r. opracou.a on projekt


,,latajcego czogu" z doczepianvmi skrzydami, ktry nie wyszed jednak poza faz projektorvania. Zbudorva jednak ca seri protoqpr,v podrr.ozi pod rne uzbrojenie dla

pojazd zmodyfikor.vano, montu,jc par dodat-

kowych k nonychpomidzy koami skrtnymi a napdorrmi, ktre b,vy podnoszone


do gry do jazdy na koach. lvlna para k napclowych bya zawieszona na rvsplr-rym wz-

ku. 'Wszystkie koa, z wyjtkiem rylnej pary

\X/ojsk Powietrzno-Desantol,ch

nowe, rylne koa napdowe byy nieamorryzowane. Pojazd l,todzie porusza si dziki
zamontorvanej r,v rylnej cianierubie, \( listopadzie 1923 r. dodatkowo podniesiono
burry pojazdu, by popralvi rasnocipllvania wozu. Oficjalnie naz\Nano go Land and
Water Motor Gun Carriage (Christie) Ml922.
Jego uzbrojenie stanowio dziao polowe kal.
75 mn-r Ml Model 1897. Masa \\,ozu yllo,

kal, 75 mm (protonp sprzedano do \(ielkiej Brl,tanii w 1936 r.), podobny N{1937,


ale bez uzbrojenia, M1938, ktry osign

kl napdowych. miaty amorrvzatory

spry-

sia 6,35 tonr,, by on napdzanv benz,vnor,wm


silnikiem Christiego o mocy 90 Klv1. Prdko
maksymalrra lynosia48 km/h na koach,
29 km/h na gsienicach i 12 km/h w wodzie .
Po raz pielwszy wz zosta zademonstro-

wany publicznie 5 grudnia 1922 r., wzbv


dzajc pewne zainteresowanie. Gwne prby
wojskowe, ju wozu zmodyfikowanego, zostay przeprowadzone w czasie kompleksowych
wicze US Naw i US Marine Corps w okresie grudzie 1923 r, - lury 1924 r. u wybrze-

i MlC)JsB. Ml9jtl

uzbrojony

M1935A

armat

130 km/h na koach, M1942 podobny nieco

do ,,spaszczonego" Hetzera, uzbrojonv r, armat ka1. 37 mmz przodu. (e r,i,szystkich l,vpadkach.|. (alter Christie rykorzysvaimitacj uzbrojenia, jako e nie mia dostpu do
lzeczll,iste,j broni. \(szystkie te wozt, zbudo-

rva za pienidze uzyskane z

r,vczenie,jszvch

kontraktrv oraz za pienidze $.p},ryajce z q,1941 r. sfrutuu praw do jego patentw.

\(

stfowany konstruktor, nvrca tak rvielu prototlpw pojazdw pancerrrvch, z ktrych aden
nie trafi do produkcji seryjnej w jego zakadach, zaprzesta konstrukcji rvozw i przeszed
na biedn emefytur. Zmar rriemal bez rodkw do ycia r,l, domu lv Falls Chuch rv statrie

Wirginia.

ll

srycznia lq44 r.. przewv\7y pra-

wie 79 lat. ffi

\Malter Christie uko-

czf budow pojazdu pywajcego na zamwienie Korpusu Piechory Morskiej. Namano


go ,,czogiem p.wajcyrn', ale w istocie byo
to dziao samobiene kal. 75 mm umieszczone z przodu odkqrtego podwozia. By to pojazd z kadubem o ksztacie cna, z przednimj koami skrtnymi i dwoma rylnymi parami
k napdowych, pruy czym napd z silnika by
przekazywany na oryln, a z niej - za pomoc przekadni acuchowe_i - na pfzedostatni
par k. Tiadyryjnie wszystkie koa byy zdwojone, by byo mona pomidzy nimi ulokowa
pojedynczy rzdgrzebieni gsienicy.

1923

r.

ffi W

,l932

r.

ftristie opracowa projekt,,latajcego

czogu" z doczepianymi skrzydami, ale nie wyszed on poza faz

pojektowania (na zdjciu budowa makiety czogu naturalnej wielkod).


,**

:w
,jrvXfi Pf;eJSiLNY 2$13 :-W