You are on page 1of 15

Τέχνες Ι: Ελληνικές & Εικαστικές

Τέχνες

Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Τέχνη
ΤΟΜΟΣ Β’

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΤΕΧΝΗ

Περίληψη κεφαλαίου από την Κωνσταντία Γιόρτσιου
Ακαδημαϊκό έτος 2009 – 2010

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Εισαγωγικά ................................................................................................................. 2
Ενότητα 2.1 – Γενικά Χαρακτηριστικά της Μεταβυζαντινής Τέχνης ............................ 3
2.1.1 Η σχέση της μεταβυζαντινής τέχνης με τη βυζαντινή καλλιτεχνική παράδοση 3
2.1.2 Η σχέση της μεταβυζαντινής τέχνης με τη δυτική τέχνη ................................. 5
Ενότητα 2.2 – Η κοινωνική διάσταση της μεταβυζαντινής τέχνης στον χώρο και το
χρόνο.......................................................................................................................... 7
2.2.1 Ο γεωγραφικός χώρος και η σφαίρα επιρροής της μεταβυζαντινής τέχνης.... 7
2.2.2 Ο ρόλος της χορηγίας .................................................................................. 10
2.2.3 Τα μεταβυζαντινά καλλιτεχνικά κέντρα ........................................................ 10
2.2.4 Οι μεγάλες σχολές της μεταβυζαντινής τέχνης ............................................ 11

Εισαγωγικά
1η Ενότητα =>

Χαρακτηριστικά και αξίες της μεταβυζαντινής τέχνης. Η
μεταβυζαντινή τέχνη ήταν η εξέλιξη της βυζαντινής μέσα σε νέες
πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες που
διαμορφώθηκαν με την ξένη κατάσταση. Επομένως διατηρεί τα
κυριότερα χαρακτηριστικά, τις αξίες και το ιδεώδες της βυζαντινής
τέχνης.

2η Ενότητα =>

Κοινωνική διάσταση της μεταβυζαντινής τέχνης στο χώρο και το
χρόνο, εξετάζοντας το γεωγραφικό χώρο και τη σφαίρα επιρροής
της, το ρόλο της χορηγίας στην εξέλιξή της, τα σπουδαιότερα
μεταβυζαντινά καλλιτεχνικά κέντρα, τις δύο μεγάλες σχολές
ζωγραφικής του 16ου αιώνα και την προσφορά της.

ΟΡΙΣΜΟΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ
Με τον όρο βυζαντινή τέχνη εννοούμε την τέχνη των Ελλήνων κάτω από ξένη
κυριαρχία, στη διάρκεια των τεσσάρων αιώνων που ακολούθησαν την ΆΛΩΣΗ Της
Κων/πολης από τους Οθωμανούς Τούρκους (1453) έως την ίδρυση του ελληνικού
κράτους (1830).
ΧΡΟΝΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΔΟΙ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ
1453 (Άλωση)

1527
1700

1527 (τοιχογραφικός
διάκοσμος του καθολικού
της μονής του Αγ.
Νικολάου του Ανάπαυσα
στα Μετέωρα)
1700
1830 (ίδρυση ελληνικού
κράτους)

Σελίδα 2 από 15

Κρητική Σχολή

Εξάπλωση της Κρητικής
Σχολής και της Σχολής τηε
Βορειοδυτικής Ελλάδας
Περίοδος ανάπτυξης και
εξάπλωσης των ζωγράφων της
βόρειας Ελλάδας

Ενότητα 2.1 – Γενικά Χαρακτηριστικά της Μεταβυζαντινής
Τέχνης

2.1.1 Η σχέση της μεταβυζαντινής τέχνης με τη βυζαντινή
καλλιτεχνική παράδοση
Στους τέσσερις αιώνες που αναπτύχθηκε η μεταβυζαντινή τέχνη οι Έλληνες ήταν
υπόδουλοι είτε στους Οθωμανούς είστε στους Βενετούς. Αυτό είχε σημαντικές
συνέπειες για την τέχνη, διότι οι Έλληνες δε ζούσαν πλέον όλοι κάτω από τις ίδιες
πολιτισμικές συνθήκες.
Τουρκοκρατούμενες περιοχές: αρχικά υπήρξε μια οπισθοδρόμηση στην τέχνη. Οι
Οθωμανοί ήταν αντίθετοι στην επιβίωση του βυζαντινού πολιτισμού έτσι ο ελληνικός
λαός αντιμετώπισε πρόβλημα διατήρησης των παραδόσεων του και της εθνικής
ταυτότητας. Οι σημαντικοί φορείς (Αυτοκράτορας, υψηλοί αξιωματούχοι) δεν
υπήρχαν πια, και συγχρόνως σημαντικές πνευματικές και καλλιτεχνικές δυνάμεις
εγκατέλειψαν τον χώρο.
Έτσι, το πρώτο διάστημα μετά την Άλωση η τέχνη παρουσιάζεται με τα βυζαντινά
πρότυπα αλλά με λαϊκό χαρακτήρα.
Βενετοκρατούμενες περιοχές: κυρίως Κρήτη, που από το τέλος του 14ου αιώνα
διέφυγαν αρκετοί Κων/πολίτες ζωγράφοι, η βυζαντινή τέχνη συνεχίστηκε και
εμβολιάσθηκε με νέα ζωογόνα στοιχεία, αποκτώντας νέα πνοή.
16ος αιώνας => άνθηση των τεχνών στις τουρκοκρατούμενες περιοχές, όταν η
οικονομική ευημερία των μοναστικών κέντρων (Άθως – Μετέωρα) δημιούργησε
εκείνες τις προϋποθέσεις για την εκτέλεση μεγάλων καλλιτεχνικών προγραμμάτων,
με συμμετοχή καλλιτεχνών από τις βενετοκρατούμενες περιοχές.
Κάτω από την αιγίδα των ορθόδοξων μοναστικών κύκλων, η μεταβυζαντινή τέχνη
διαμορφώθηκε ως συνέχεια της βυζαντινής καλλιτεχνικής παράδοσης.

Σελίδα 3 από 15

Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 11::
Παράσταση της Βαϊοφόρου (εικ. 1 & 2)
Εικ.

1

=>

βυζαντινή
τοιχογραφία του
1428

Εικ. 2 => κρητική εικόνα του
τελευταίου

τετάρτου

του

15ου

αιώνα
Συγγενείς

στη

δομή

της

σύνθεσης,

στην

κλίμακα

των

μορφών σε σχέση με τα στοιχεία
του χώρου και στην απόδοση της
ανθρώπινης μορφής, ομοιότητες
στα

επιμέρους

εικονογραφικά

θέματα.
Διαφορά:

χρωματική

αντίληψη

των δύο έργων.
Βυζαντινό

έργο

=>

χρώματα

ζωντανά και λαμπερά
Κρητική εικόνα => επικρατούν
παστέλ
πρόσωπα.

Σελίδα 4 από 15

τόνοι

και

χλωμά

2.1.2 Η σχέση της μεταβυζαντινής τέχνης με τη δυτική τέχνη
Δύση

=>

αρχές

15ου

αιώνα,

πολιτική,

κοινωνική,

πολιτιστική

κορύφωση.

Αναγέννηση.
Η μεταβυζαντινή θρησκευτική τέχνη στις τουρκοκρατούμενες περιοχές αντιστάθηκε
συνειδητά και σθεναρά στη διείσδυση στοιχείων από τη σύγχρονη δυτική τέχνη.
Ο συντηρητισμός και η εσωστρέφεια πήγαζαν από την στάση της εκκλησίας, η οποία
ακολούθησε τη θρησκευτική πολιτική ως άλλοτε ποτέ βυζαντινής αυτοκρατορίας,
απορρίπτοντας κάθε στοιχείο πνευματικής ζωής που προερχόταν από τη Δύση.
Στις βενετοκρατούμενες περιοχές, Κρήτη και Κύπρο, ανέπτυξαν διαφορετική σχέση
με τη δυτική τέχνη.
15ος και 16ος αιώνας, οι Έλληνες απολάμβαναν οικονομική και επαγγελματική ισοτιμία
με τους Βενετούς κυριάρχους, ενώ είχαν τη δυνατότητα διατήρησης των
θρησκευτικών και καλλιτεχνικών παραδόσεων.
Μέσω των εμπορικών σχέσεων ήρθαν σε επαφή με ανανεωτικά πνευματικά και
καλλιτεχνικά κινήματα της δυτικής Ευρώπης και διεύρυναν τους πολιτιστικούς τους
ορίζοντες.
Δεν εγκατέλειψαν τα βυζαντινά πρότυπα αλλά ανανέωσαν τα εκφραστικά μέσα της
βυζαντινής καλλιτεχνικής παράδοσης (εικ. 3)

Σελίδα 5 από 15

Επτάνησα => επίδραση του μπαρόκ ιδιαίτερα ισχυρή, οι ζωγράφοι απομακρύνθηκαν
οριστικά, μετά τη δεύτερη δεκαετία του 18ου αιώνα, από τη βυζαντινή καλλιτεχνική
παράδοση.
Δραστηριότητα 1: Παρατηρήστε την εικ. 3 και συγκρίνετέ την με τη βυζαντινή
μικρογραφία του κεφ. 1, εικ. 1. Ποιες ήταν οι συνέπειες της επίδρασης της
δυτική

τέχνης

πάνω

στη

μεταβυζαντινή

θρησκευτική

τέχνη

των

βεβετοκρατούμενων περιοχών;

Βυζαντινό έργο: αφαίρεση και αίσθηση εξωπραγματικού
Μεταβυζαντινή εικόνα: παραμένει πιστή στη βυζαντινή εικονογραφία, αποδίδοντας
όμως τα στοιχεία αυτά με τρόπο ρεαλιστικό. Η ανανέωση αυτή είναι απόρροια των
επιδράσεων της ιταλικής Αναγέννησης στο βενετοκρατούμενο περιβάλλον της
Κρήτης από όπου προέρχεται ο ζωγράφος της εικόνας Μιχαήλ Δαμασκηνός.

Σελίδα 6 από 15

Ενότητα 2.2 – Η κοινωνική διάσταση της μεταβυζαντινής
τέχνης στον χώρο και το χρόνο

2.2.1

Ο

γεωγραφικός

χώρος

και

η

σφαίρα

επιρροής

της

μεταβυζαντινής τέχνης
Σε όλο τον ελληνικό χώρο υπό ξένη κυριαρχία, καλλιεργήθηκε μια καλλιτεχνική
γλώσσα κοινή για όλους τους Έλληνες.
Αυτός ο συμπαγής χαρακτήρας της μεταβυζαντινής τέχνης οφείλεται:
1) ενότητα

της

εθνικής

συνείδησης,

των

αισθητικών

αντιλήψεων,

των

παραδόσεων, των εκδηλώσεων του θρησκευτικού βίου του ελληνικού λαού,
απόρροια της βυζαντινής πολιτιστικής κληρονομιάς.
2) Αδιάρρηκτη επικοινωνία της τουρκοκρατούμενης και της βενετοκρατούμενης
περιοχής και κυρίως στις μετακινήσεις ζωγράφων και έργων τέχνης.
Επίσης,
1) η βυζαντινή καλλιτεχνική παράδοση, πηγή προτύπων, ήταν κοινή σε όλους
τους ορθόδοξους λαούς των Βαλκανίων
2) σημαντικός παράγοντας για την πολιτιστική ενότητα των ορθοδόξων του
βαλκανικού

χώρου

ήταν

το

Οικουμενικό

Πατριαρχείο

στην

Κωνσταντινούπολη, οργανισμός με υψηλό κύρος
3) στο Άγιο Όρος συγκεντρώνονταν οι σημαντικότεροι καλλιτέχνες κάθε εποχής
με το επίσης μεγάλο κύρος στον Ορθόδοξο κόσμο. Έπαιξε σπουδαίο ρόλο
στη διατήρηση μιας κοινής καλλιτεχνικής γλώσσας κατά τη μεταβυζαντινή
περίοδο
Η μεταβυζαντινή τέχνης εξαπλώθηκε σε:
1) Σε όλη τη βαλκανική χερσόνησο: Βουλγαρία, Σερβία, Αλβανία, Ρουμανία. Χάρη
στην κατάρτισή τους οι Έλληνες ζωγράφοι δέχθηκαν παραγγελίες, εργάσθηκαν και
εκπαίδευσαν ντόπιους καλλιτέχνες σ’ αυτές τις περιοχές. ζωγράφοι από βαλκανικές
χώρες μαθήτευσαν σε σημαντικές καλλιτεχνικές εστίες όπως στο Άγιο Όρος.

Σελίδα 7 από 15

2) Στην Ορθόδοξη Ρωσία: η ρωσική εκκλησία βρισκόταν σε άμεση πνευματική
εξάρτηση από το Πατριαρχείο.
3) Στην Εγγύς Ανατολή: Αίγυπτο, Συρία και Παλαιστίνη. Μεγάλα μοναστήρια της
Παλαιστίνης και Σινά ήταν εστίες δημιουργίας αξιόλογων έργων τέχνης.
Μονή Αγίας Αικατερίνης στο Σινά, β’ μισό του 15ου αιώνα είχαν αξιόλογο τοπικό
εργαστήριο. Τον 16ο και 17ο προμηθευόταν τις εικόνες αποκλειστικά από την Κρήτη.
Πατριαρχεία Αλεξανδρείας και Ιεροσολύμων συγκέντρωναν εικόνες από Κρήτη,
Κύπρο και Ρόδο.
Συρία + Παλαιστίνη, Άραβες χριστιανοί αγιογράφοι του 17ου αιώνα και 18ου είναι
γνωστοί ως μαθητές Ελλήνων ζωγράφων.
Σε όλες τις χώρες διαμορφώθηκαν τοπικές σχολές ζωγραφικής με ιδιαίτερο η
καθεμία χαρακτήρα και βρίσκονταν σε σχέση μαθητείας με τη σύγχρονή τους
μεταβυζαντινή

τέχνη.

Επομένως,

η

μεταβυζαντινή

θρησκευτική

τέχνη

διατήρησε τον ηγετικό ρόλο που τις κληροδότησε η τέχνη της βυζαντινής
αυτοκρατορίας. Αποτελεί πολιτιστικό επίτευγμα του ελληνισμού τον καιρό της
ξένης κυριαρχίας.

Σελίδα 8 από 15

Δραστηριότητα 2: Συγκρίνετε τις εικ. 4 και 5 από εικονογραφική και
τεχνοτροπική άποψη. Τι παρατηρείτε; Οι διαφορετικές πολιτικές, οικονομικές
και κοινωνικές συνθήκες κάτω από τις οποίες ζούσαν οι Έλληνες ανάλογα με
το είδος της κυριαρχίας στην περιοχή τους (Τουρκοκρατία, Βενετοκρατία)
είχαν επιπτώσεις στην εξέλιξη της τέχνης τους στο πρώτο διάστημα μετά την
Άλωση. Ποιοι ήταν οι λόγοι για τους οποίους τελικά διαμορφώθηκε στη
μεταβυζαντινή θρησκευτική ζωγραφική μια καλλιτεχνική γλώσσα κοινή για
όλους τους Έλληνες;

Εικ 4 => βενετοκρατούμενη περιοχή

Εικ. 5 => Τουρκοκρατούμενη

Παρουσιάζουν συγγένειες εικονογραφικές και τεχνοτροπικές.
Οι διαφορές στον χαρακτήρα και την ποιότητα της μεταβυζαντινής τέχνης ανάμεσα
στις δύο ζώνες δεν πήραν ποτέ μεγάλες διαστάσεις.
Αντίθετα, σταδιακά σε όλο τον ελληνικό χώρο υπό ξένη κυριαρχία καλλιεργήθηκε μια
κοινή καλλιτεχνική γλώσσα για όλους τους Έλληνες. Οι λόγοι είναι πως οι τοπικές
σχολές βρίσκονταν σε σχέση μαθητείας με τη σύγχρονη τους μεταβυζαντινή τέχνη,
και η μεταβυζαντινή τέχνη διατήρησε τον ηγετικό ρόλο που τις κληροδότησε η τέχνη
της βυζαντινής αυτοκρατορίας.

Σελίδα 9 από 15

2.2.2 Ο ρόλος της χορηγίας
Στον τουρκοκρατούμενο ελληνικό χώρο η χορηγία εξακολουθούσε να αποτελεί
σημαντικό παράγοντα, ανάπτυξης της καλλιτεχνικής δραστηριότητας. Έτσι, από το β’
μισό του 15ου αιώνα:
-

μικροί τοπικοί άρχοντες, που απέκτησαν προνόμια από τον οθωμανικό
κρατικό μηχανισμό

-

έμποροι

-

μέλη αυτόνομων μικρών κοινοτήτων

άρχισαν να αναλαμβάνουν καλλιτεχνικές πρωτοβουλίες ίδρυσης και διακόσμησης
μικρών εκκλησιαστικών ιδρυμάτων.
Η ανάκαμψη όμως της καλλιτεχνικής δραστηριότητας έγινε εφικτή μόνο με την
οικονομική συμβολή της εκκλησίας. Η εκκλησία έπαιξε το ρόλο του χορηγού μέσω
των μοναστηριών. Από την αρχή οι Τούρκοι επέτρεψαν στα μοναστήρια να
διατηρήσουν σημαντικό μέρος της ακίνητης περιουσίας τους. Σ’ αυτό οφείλεται η
οικονομική ευρωστία των μονών καθώς και η δυνατότητα ανάληψης πρωτοβουλιών
στον καλλιτεχνικό τομέα. Στις υψηλές προσόδους των μεγάλων μοναστηριών
προστίθενται και οι δωρεές των παραδουνάβιων ηγεμόνων κατά τα πρότυπα των
βυζαντινών αυτοκρατόρων και των αξιωματούχων της αυλής τους.

2.2.3 Τα μεταβυζαντινά καλλιτεχνικά κέντρα
Εκκλησία + αριστοκρατία που επιβίωσε στις μεγάλες πόλεις διέθεταν σημαντικούς
οικονομικούς πόρους. Όμως, ο στενός έλεγχος από την τουρκική διοίκηση και ο
φόβος για τις τουρκικές αντιδράσεις δεν τους επέτρεπαν την ανάληψη σημαντικών
καλλιτεχνικών πρωτοβουλιών. Έτσι, η έλλειψη πολιτικό-θρησκευτικών πυρήνων που
θα απασχολούσαν καλλιτεχνικά εργαστήρια σε μόνιμη βάση, δεν ευνόησε την
ανάπτυξη καλλιτεχνικών κέντρων και ανάγκασε τους καλλιτέχνες να μετακινηθούν. Το
Άγιος Όρος και άλλα μοναστήρια αποτελούσαν εφήμερους σταθμούς και συνέβαλαν
στη διάδοση καλλιτεχνικών τάσεων.

Σελίδα 10 από 15

Βενετοκρατούμενη περιοχή τελείως διαφορετική κατάσταση.
Χάνδακας (Ηράκλειο), Χανιά, Ρέθυμνο μετά τα μέσα του 15ου αιώνα ανέπτυξαν
έντονη οικονομική δραστηριότητα και εξελίχθηκαν σε σημαντικά κέντρα διεθνούς
εμπορίου.
Εύπορη ελληνική αστική τάξη έγινε ο κύριος και σταθερός πελάτης των ζωγράφων
και συνετέλεσε να αναδειχθεί η Κρήτη στο σπουδαιότερο καλλιτεχνικό κέντρο (κυρίως
παραγωγής εικόνων) έως την κατάκτησή της από τους Τούρκους το 1669.
Μετά την άλωση της Κρήτης οι ζωγράφοι κατέφυγαν στα Επτάνησα. Κέρκυρα και
Ζάκυνθος εξελίχθηκαν στο εξής σε καλλιτεχνικά κέντρα με συμβολή στη νεοελληνική
τέχνη.

2.2.4 Οι μεγάλες σχολές της μεταβυζαντινής τέχνης
Βενετοκρατούμενη Κρήτη
Κρητική Σχολή (μέσα 15ου αιώνα):
Γεννήθηκε ως σχολή ζωγράφων εικόνων.
Μετακίνησή τους, το α΄ μισό του 16ου αιώνα, στην ηπειρωτική Ελλάδα, οι ζωγράφοι
ανέπτυξαν δραστηριότητα στον τομέα της μνημειακής ζωγραφικής.
Ηγετική φυσιογνωμία ο Θεοφάνης Στρελίτζας ή Μπαθάς.
Τα περισσότερα έργα μνημειακής ζωγραφικής απαντώνται στα μοναστήρια του Άθω
και των Μετεώρων, που ήταν οι κύριοι παραγγελιοδότες των Κρητικών ζωγράφων.
Κύριο χαρακτηριστικό της μνημειακής ζωγραφικής της Κρητικής Σχολής: ήταν η
εξάρτησή τους από τα παλαιολόγεια εικονογραφικά και τεχνοτροπικά πρότυπα του
14ου αιώνα, που απέδιδε με περισσότερο εύρυθμη και συγκροτημένη οργάνωση αλλά
και με χαρακτήρα στατικό και άκαμπτο.
Ήρεμο κλασικό ύφος.
Τουρκοκρατούμενος ελληνικός χώρος
Σχολή της Βορειοδυτικής Ελλάδας (16ος αιώνας):
Πρωτοεμφανίστηκε στα Γιάννενα, εξαπλώθηκε σε Ήπειρο, Μακεδονία, Θεσσαλία,
Βοιωτία και Εύβοια.

Σελίδα 11 από 15

Η ζωγραφική της χαρακτηρίζεται από δυναμισμό, πυκνότητα στη σύνθεση και τόλμη
στον χειρισμό του χρώματος, εκφράζει μια τεχνοτροπική τάση που τείνει προς το
μπαρόκ.
Αρχηγός της σχολής Φράγγος Κατελάνος.
Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 22::
Σταύρωση (εικ. 6, 7)
Εικ. 6 => ανυπόγραφο έργο της Κρητικής
Σχολής, από την περίοδο της ακμής της.
Στατικότητα, ευρυθμία κυριαρχούν. Μορφές
καλοσχεδιασμένες, με αρμονικές αναλογίες
και ήρεμες, συγκρατημένες κινήσεις. Τα
στοιχεία του χώρου αποδίδονται με έντονη
σχηματοποίηση.

Εικ.

7

=>

Σχολή

της

Βορειοδυτικής Ελλάδας και
αποδίδεται στον Φράγγο
Κατελάνο.

Νευρώδης,

ρευστή

και

υπερβολικά

μεστή

σύνθεση,

όπου

μορφές και στοιχεία του
χώρου

συμπλέκονται

σε

ένα δυναμικό αποτέλεσμα.
Μορφές

κερδίζουν

πλαστικότητα
Είναι

και

σε
όγκο.

εκφραστικές

κινήσεις που σε ορισμένες περιπτώσεις (όπως στον στρατιώτη με τη λόγχη) αγγίζουν την εκζήτηση.

Σελίδα 12 από 15

με

Δραστηριότητα 6: Συνδέστε την τοιχογραφία της εικ. 8 με μια από τις δύο
μεγάλες σχολές της μεταβυζαντινής ζωγραφικής του 16ου αιώνα.

1568, τοιχογραφία της μονής Δοχειαρίου. Συνδέεται με την Κρητική Σχολή. Στο
συμπέρασμα αυτό μας οδηγεί η δομή της σύνθεσης που είναι ευανάγνωστη,
συμμετρική, στατική. Μορφές καλοσχεδιασμένες, με αρμονικές αναλογίες και ήρεμες
συγκρατημένες κινήσεις. Τα στοιχεία του χώρου αποδίδονται με ιδιαίτερη
σχηματοποίηση. Αυτά τα στοιχεία χαρακτηρίζουν τις ζωγραφικές συνθέσεις της
Κρητικής Σχολής.

Σελίδα 13 από 15

Η προσφορά της μεταβυζαντινής τέχνης
Η μεταβυζαντινή τέχνη υπήρξε, παρά τον συντηρητικό χαρακτήρα της, μια
τέχνη ζωντανή ως την ύπατη φάση της. Μέσα στις αντίξοες πολιτικές,
οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες κατόρθωσε να εκφράσεις με επιτυχία τα
αισθητικά και ιδεολογικά αιτήματα του καιρού και του λαού της. Με τον τρόπο
αυτό συνέβαλε αποφασιστικά στη ζωτική ανάγκη του ελληνικού έθνους για τη
διατήρηση της εθνικής του ταυτότητας.

Σελίδα 14 από 15