You are on page 1of 64

Prilog poznavanju

ranovizantijskih naselja na
visovimaIstočne padine Kopaonika i
Jastrebac

Kasna antika, odnosno vreme od
sredine III veka, do u IV vek,
donosi nagoveštaje promena u
načinu
života
u
rimskim
provincijama na Balkanu. To je
vreme kada počinju upadi
susednih naroda preko granica
carstva, preko rimskog limesa, u
primamljivu, bogatu i uređenu
rimsku državu.

U novim okolnostima menjaju se
administrativne granice
provincija

• Goti i njihove pretenzije na delove Rimskog
carstva su u sukobima 375-378 godine,
konačno poremetili rimski način života pod
strogo uređenom državnom upravnom i
vojnom kontrolom.
Međutim konačni
raspad tog sistema usledio je nakon provala
Huna 441. godine

Naselja su preseljena na poznate, stare
lokacije nekadašnjih utvrđenja, iz
predrimskih vremena, odnosno iz
perioda mlađeg gvozdenog doba.

Utvrđenja i nalazištaKopaonik-Istočne padine
Kopaonika-Župa
Aleksandrovac

• Konfiguracija terena je logično igrala
odlučujuću ulogu kod odabranja mesta za
podizanje naselja, na sličan način kako je to
bilo neophodno i u praistoriji. Naravno da je
zbog zaštite bilo važno da je reč o
brdovitom predelu, tako da u nizinskim
delovima
gotovo
i
ne
nalazimo
ranovizantijska utvrđena naselja.

Jastrebac

Utvrđenja
u okružju
Jastrebca

Rezultati istraživanja nam govore
da su ranovizantijska utvrđenja
bila utvrđena naselja, odnosno
utvrđena sela, na prilagođenim
visovima.

Koznik, kod Aleksandrovca, praistorijsko,
ranovizantijsko i srednjovekovno utvrđenje

• Bedmi koji okružuju i štite naselja,
prilagođena su konfiguraciji terena
na visovima.
• Nepravilnog
su
oblika
i
jednostavnog načina zidanja

Zidovi
bedema,
Gradac
Riđevštica

Zidovi
bedema,
Gradac
Riđevštica

Zidovi
bedema,
Gradac
Riđevštica

Ostaci zidova “Grad” u Гlatarima

Ostaci zidova “Grad” u Гlatarima

Ranovizantijska naselja, bez obzira
da li su smeštena u planinskim
vrletima ili po brdima na ivicama
plodnih dolina, pokazuju sve one
karakteristike koje nosi ruralni način
života.

Gradac kod sv. Petke na
Jastrebcu

Stanovništvo ranovizantijskih
utvrđenja bavi se stočarstvom i
zemljoradnjom, a u okvirima
ranovizantijskih utvrđenih naselja
naslućuje se postojanje razvijenog
zanatstva.

Naselja su živela u skladu i u
ovisnosti o okolnim ruralnim
područjima, u istoj meri kao i
rimska naselja u dolinama,
napuštena u ratnim okolnostima
pralaza IV u V vek.

O poljoprivredi u
ranovizantijskom periodu jasno
svedoče nalazi koji potiču sa
ranovizantijskih utvrđenja.

• Raonik pronađen na nalazištu Gradac kod crkve
sv. Arhanđela u selu Petina

Nalazi
poljoprivrednog
oruđa govore
sami za sebe

Srpovi, kose,
kosiri, GradacGornji Levići

• Gradište Puhovac, Raonik

GradacGornji
Levići
GradištePuhovac

Čukar-Boljevac, Gradac-Petina,
Gradac-Gornji Levići

Brojni nalazi zvonaklepetuša upućuju na
stočarstvo, uzgoj
koza, ovaca i krava.

Zvona-Gradac
(Dubci), Gradac
(Strmenica)

Gradac Petina
Gradac Dubci

Stočarskim zvonima se obeležavaju
predvodnici stada, te stoka u zaprezi. Po
zvuku zvona pratilo se kretanje ili udaljavanje
pojedinih grla iz stada.

Gradac Petina, Čukar Boljevac, Gradište Porodin

Gradac Petina
GradišteLjubinci

O stočarstvu govore i lanci za borbu
ovčarskih pasa protiv vukova-Velika
Grabovnica

a

Gradac u Dubcima

р ишт
и
р
иц

р ишт
Ли ђ

Može se pretpostaviti da su
ranovizantijska utvrđena naselja
bili su pravi radionički centri, sa
kovačkim radionicama, odnosno
radionicama koje su obrađivale
metal, drvodjeljskim radionicama,
odnosno radionicama koje su
obrađivale drvo.

Predmeti za obradu drveta kao, “mačeta” (Gradacsv. Petka) i dleta (Gradac-Sv. Arhanđel)

GradišteKukljin
(sekira) i
GradacGornji Levići

• Kovačka klešta Gradac Petina
• Ingoti gvožđa Gradište Ljubinci

Gvozdeni ingot i
šljaka, Gradac
kod sv. Petke

Razni
oblici
gvozdenih
kresiva

Brojni svakodnevni
predmeti, za
pretpostaviti je, da
su bili predmet
trgovine, ali i
predmeti, koji su se
mogli proizvoditi u
lokalnim kovačkim
radionicama

Gvozdeni ključevi

Brava iz
Dubaca

Metalni
predmeti sa
lokaliteta
Gradište u
Porodinu,
smeštenim
pod Malim
Jastrebcem

Odlomci olova, Gradište Ljubinci

Indikativni, za prisustvo vojske, su nalazi
više umba štitova na ranovizantijskim
utvrđenjima, Gradište Strmac 2, Velika
Grabovnica 1, Puhovac 1

Gradište uz Batotsku reku prema
manastiru Strmac

Koplja i strelice uklapaju se u
sliku prisustva vojske u
utvrđenjima

Nalazi konjskih
žvala govore o
kontinuitetu života
na lokalitetima
utvrđenja

Gradac
Gornji Levići i
Gradac Dubci

Delovi konjskih žvala, Ljubinci i
Dubci

Objekti ranovizantijskih
utvrđenja zidani u blatu
Gradac u Gornjim Levićima

Gradac u Gornjim Levićima

• Zidari su bili očito izuzetno
aktivni ne samo kod zidanja
bedema već i crkvenih i civilnih
objekata.

Gradac u Gornjim Levićima

• Ideološka osnova opstanka
ranovizantijske države bilo je
hrišćanstvo. Nalazi ostataka
crkvenih objekata sa nalazišta
ranovizantijskih utvrđenja, su
praktičan dokaz.

Gradac Gornji Levići

Nebeske stolice-Kopaonik

Nebeske stolice-Objekat sa
crkvom na Kopaoniku

• Na žalost nalazišta ranovizantijskih
utvrđenja uglavnom su potpuno neistražena
i naša znanja svode se uglavnom na slučajne
pojedinačne nalaze. Na neke od lokaliteta
nikada nije stupila noga arheologa, pa tako
ni autora ovog pregleda.

• Naša istraživanja na Kopaoniku i Jastrepcu
omogućili su pored, Zavoda za zaštitu spomenika
Kulture iz Kraljeva i pojedinci Kruševljani:
Ljubiša Milenković iz Zdravinja, Radislav–Raša
Aksentijević iz Kaonika, Ivan Tutulić iz Kruševca,
Zoran Janićijević iz Smilovca, Dragan Bakić iz
Kruševca, Aleksandar-Aca Čolić iz Kruševca,
Oliver ilić iz Kobilja i Saša Ristić iz Rutevca,
kojima se ovom prilikom zahvaljujemo