You are on page 1of 9

Dodatnie Sprzężenie Zwrotne

Poczynając od tego numeru, co jakiś
czas w Elektronice dla Wszystkich
pojawiać się będzie rubryka,
zatytułowana właśnie “Dodatnie
sprzężenie zwrotne”. Rubryka ta
powstała pod wpływem Waszych
listów. Okazało się, że nie wszystkie
nadsyłane problemy i pytania uda się
poruszyć w Poczcie, ponieważ
niektóre wymagają szerszego
umówienia i wyjaśnienia.
Otrzymujemy także sporo próśb
o opracowanie i zaprezentowanie na
łamach EdW różnych układów
elektronicznych.
Według naszych planów, rubryka
“Dodatnie sprzężenie zwrotne”
będzie zawierać zarówno materiał
opisowy, wyjaśniający problemy
techniczne, jak też w jej ramach
będziemy przedstawiać projekty
opracowane w redakcji, niejako na
Wasze zamówienie.
Pierwszym tematem, który
bierzemy na warsztat, jest sprawa
ładowania akumulatorów. Listy
z prośbami dotyczącymi tego
zagadnienia nadesłali ostatnio
Dariusz Stępień, Stanisław Opoka,
Bogusław Łącki, Andrzej Adamczyk,
Andrzej Hoć.

Akumulatory, część 1
W naszej codziennej praktyce spoty−
kamy się z różnymi typami akumulato−
rów.
Od dawna znamy akumulatory oło−
wiowe, stosowane powszechnie we
wszelkich pojazdach samochodowych
oraz w systemach alarmowych.
Do najróżniejszych przenośnych urzą−
dzeń elektronicznych wykorzystuje się
powszechnie akumulatory kadmowo−ni−
klowe (oznaczane w skrócie CdNi lub
NiCd). Od kilku lat na rynek pomału
wchodzą akumulatory niklowo−wodorko−
we, oznaczane w skrócie NiMH. Coraz
więcej słyszymy też o akumulatorach li−
towo−jonowych (Li−Ion), a różne firmy
prezentują kolejne rozwiązania, oparte
na coraz to innych materiałach czynnych.
Obecnie najpopularniejsze są akumu−
latory ołowiowe, dlatego zajmiemy się
nimi na początku. W dalszej kolejności
poznamy bliżej akumulatory CdNi
i NiMH.

Akumulatory ołowiowe
Przed laty dostępne były jedynie aku−
mulatory ołowiowe przeznaczone do po−
jazdów samochodowych. Po zakupieniu
takiego akumulatora należało zalać go
przygotowanym samodzielnie elektroli−
tem o odpowiedniej gęstości i przepro−
wadzić pierwsze ładowanie. Od tego
pierwszego ładowania, zwanego formo−
waniem, zależały późniejsze parametry,
między innymi pojemność. Elektrolitem
był roztwór kwasu siarkowego w wodzie
destylowanej − stąd potocznie akumula−
tory takie nazywa się kwasowymi.
Na stacjach benzynowych można było
kupić aerometry − szklane przyrządy, któ−
re pozwalały sprawdzać gęstość elektro−
litu (powinna wynosić 1,26...1,28 g/cm3).
Przygotowanie elektrolitu wymagało
sporo ostrożności ze względu na żrące
właściwości kwasu siarkowego. Praw−

66

dopodobnie pamiętasz jeszcze z podsta−
wówki starą chemiczną rymowankę: jeś−
li nie chcesz zrobić szkody, zapamiętaj:
kwas do wody. Próba wlewania wody do
dużo gęściejszego kwasu może się
skończyć rozpryskiem kwasu i poparze−
niem.
Obsługa takich akumulatorów była
uciążliwa, bowiem należało kontrolować
poziom elektrolitu w poszczególnych ce−
lach akumulatora i co jakiś czas dolewać
wody destylowanej. Jedyną zaletą ta−
kich starych akumulatorów był fakt, że
można było w prosty sposób sprawdzać
stan naładowania akumulatora, mierząc
aerometrem gęstość elektrolitu.
Spektakularnym objawem pełnego
naładowania akumulatora kwasowego
jest tak zwane gazowanie elektrolitu
(elektroliza wody). Właśnie ono jest zna−
kiem, że akumulator jest pełny i ładowa−
nie należy przerwać.
Nie musisz znać i rozumieć reakcji
chemicznych, jakie zachodzą w akumu−
latorze, musisz jednak pamiętać o pew−
nej podstawowej zasadzie: w pełni nała−
dowany akumulator ma maksymalną
(nominalną) gęstość elektrolitu. Podczas
rozładowania gęstość elektrolitu maleje.
Można powiedzieć, że w akumulatorze
rozładowanym do granic możliwości,
elektrolitem jest... woda. Powinieneś to
zrozumieć i zapamiętać raz na zawsze.
Mówiąc w dużym uproszczeniu, pod−
czas rozładowania siarka z kwasu prze−
chodzi na płyty, a podczas ładowania
wraca z powrotem do elektrolitu. Można
to ująć nieco dokładniej − w czasie rozła−
dowania na płytach tworzy się siarczan
ołowiu, słabo przewodzący prąd. Pod−
czas ładowania siarczan w wyniku reak−
cji chemicznych zamienia się w kwas
siarkowy. Gdy “cała siarka” przejdzie do
elektrolitu, akumulator jest w pełni nała−
dowany i dalsze przepuszczanie przez

E LEKTRONIKA DLA WSZYSTKICH 10/96

prąd 0. zwartej budo− umiejące odpowiedzieć na zadane pyta− wie. co akumulator towa. Nie zna− niczne firmy. przyję− to określać pojemność nominalną przy rozładowywaniu takim prądem. nie nu ołowiu. Dla ułatwienia. ale wyobraź Innym sposobem było dodanie do płyn− sobie. a dzwo− i wymagają odmiennych siarczeniu. ale z czasem zacznie się Na początek dwie uwagi. 1. jaka jest pojemność nomi− nalna C takiego akumulatora. Charakterystyki rozładowania. nie udało kadmowo−niklowe pracują na odzyska pierwotną mi się zdobyć sen− zupełnie innej zasadzie. a jeden rozmówca twierdził właściwości akumulatora. Rzeczywiście. a płyty pokryte są siarcza− laretę − żel. Tak oto doszliśmy do akumu− nem ołowiu. Prąd płynący przez głęboko rowych UPS−ach. lub 20 godzin (mniejsze akumulatory). iż stosunkowo tanie akumulatory ołowiowe można by− łoby stosować o wiele szerzej. naładowania takiego zupełnie rozładowa− Obie ostatnie grupy to akumulatory nego akumulatora? Dołączysz napięcie. tylko w odniesieniu do po− jemności nominalnej C. na przykład głęboko wyładowany akumulator nie w systemach alarmowych czy kompute− chce ruszyć. Definicje Najważniejszy parametr to pojem− ność akumulatora. że wowych źródłach zasilania. Można więc po− wiedzieć. aby peł− ne rozładowanie trwało 10 godzin (aku− mulatory samochodowe). mają pojemność. sealed). pojemność akumulatora nie jest stała (!). akumulator Niestety. zalecające mi lekturę sta− wania “wyrwać” z płyt i w konsekwen− rych książek. 20Ah. Niektóre mogą praco− napięcia akumulatora. Szczegóły w dalszej części artykułu. cji od krajowych pro− inne charakterystyki że płyty ulegają za− ducentów. że tyczą akumulato− innych typów akumulatorów. wych dostarczo− Informacje na temat uzyska sensowną nych przez zagra− akumulatorów ołowiowych nie wartość. jak i Pozna− przestaje spełniać nia − po prostu tra− swoją rolę. a prąd przez aku− wać w dowolnej pozycji. stąd pojem− ność podawana jest w amperogodzi− nach (Ah) lub miliamperogodzinach (mAh). część siarcza− fiłem na osoby niekompetentne. po takim nietypo− rów nowoczes− wym. materiałach firmo− czy nawet dniach. Takie akumula− mulator (czytaj: wodę destylowaną) wca− tory powszechnie stosuje się w rezer− le nie chce płynąć − praktycy mówią. Ale dopiero pojawienie się tzw. a jego szybkość zależy od warun− kich kwalifikacjach personelu czarno wi− ków pracy i ładowania: między innymi od dzę przyszłość rodzimego przemysłu.1C wynosi 0. których po wlaniu elektrolitu nie trzeba było specjalnie formować. szczelnych. 67 . A teraz parę słów o najważniejszych parametrach. zależy bo− wiem od prądu rozładowania. Nie wiemy jaką war− tość ma mieć prąd ładowania. z podanych informacji nale− ży wyciągnąć ogólne wnioski i zrozu− mieć istotę problemu. rzędu metrów akumulatorów kwasowych. szczelne (ang. długim łado− nych.1 x 20 = 2A. akumulatorów suchoładowanych. E LEKTRONIKA DLA WSZYSTKICH 10/96 Po drugie. Gdy po− jemność nominalna C wynosi. Na przykład na− potykamy zdanie: ładować przez 14 go− dzin prądem 0. nu ołowiu jest odwracalny. po prostu nie da się w czasie łado− nia techniczne. Przy takim podejściu do odbiorcy i ta− wych. że nie może mi udzielić żadnych dzieć.Dodatnie Sprzężenie Zwrotne niego prądu powoduje już tylko elektroli− w których płynny elektrolit niejako uwię− zę wody (gazowanie akumulatora). wypełniając wnętrze akumulatora W zasadzie proces tworzenia siarcza− odpowiednim materiałem włóknistym. hour). że podawana w katalogach no− minalna pojemność akumulatora C jest pojemnością dziesięciogodzinną (albo dwudziestogodzinną). że przy totalnym wyładowaniu nego elektrolitu pewnych substancji. podane dalej informacje bazują na kilku godzinach. przez niłem tak do Pias− sposobów ładowania. ubytek wody wskutek gazowania jest na tyle niewielki. Na sownych informa− pewno słyszałeś. że w przepisanych warunkach pra− cy. Popularne akumulatory waniu. dopóki nie dowiemy się. oznaczana literą C. rozładowany akumulator z początku A teraz przechodzimy do analizy para− rzeczywiście ma znikomą wartość. mikroamperów. stopnia rozładowywania itd. iż nie trzeba usta− wicznie kontrolować poziomu elektrolitu i dolewać wody. o krystalicznej. odsyłano mnie od Annasza cji następuje stopniowe pogorszanie do Kajfasza. Jak się za chwilę okaże. Co się stanie przy próbie latorów żelowych. czas w godzinach (ang. Otrzymujemy ją mnożąc prąd rozładowa− nia I przez czas rozładowania t: C = Irozł x trozł Prąd wyraża się w amperach. że proces zasiarczania zachodzi informacji bez zgody dyrektora naczelne− we wszystkich akumulatorach kwaso− go. temperatury. ziono. “elektrolit” to w rzeczywistości woda które zamieniły go w swego rodzaju ga− destylowana. Teraz już znasz podstawy działania akumulatora ołowiowego. Po pierw− pomału zwiększać i niekiedy dopiero po sze. gdyby nie istniała groźba wylania żrącego elektroli− Rys. akumulatorów bez− obsługowych oznaczało duży postęp. W sumie ich bezobsługowość polega na tym. i do− są użyteczne dla użytkowników czy to jednak. powiedz− my. tu. Powróćmy do historii. Musisz wie− nawet. Powstały więc nowe konstrukcje. Żeby łat− wo porównać różne akumulatory. Z czasem okazało się. a nie oczekiwać szczegółowych odpowiedzi typu: “jaką maksymalną temperaturę może osiąg− nąć elektrolit?”.1C. prądy ładowania i roz− ładowania podawane są nie wprost w amperach. nie grożące wyla− nawet znacznie wyższe od nominalnego niem elektrolitu. Kolejnym kro− kiem w rozwoju było wyprodukowanie tzw.

O ile akumulator mógłby pracować w temperaturze +20°C kilka lat.05C) do napięcia końcowego 10. że w wyższych temperaturach akumulator ma większą pojemność. W wyższej temperaturze reakcje che− miczne przebiegają szybciej i powoduje to wzrost pojemności akumulatora.3V/ogniwo. E LEKTRONIKA DLA WSZYSTKICH 10/96 .4C. W niższych temperaturach pojemność radykalnie maleje − znajdź na rysunku 2 punkt Y. które powodowałyby znaczny wzrost temperatury akumulatora. Tematem tym zajmiemy się szczegóło– wo za miesiąc. Zależność pojemności od temperatury. Zależność trwałości od temperatury. I oto doszliśmy do metod ładowania. Po pierwsze zauważ. Ale to nie jest najgorsze.75V/ogniwo. gdy w temperaturze −20°C pobieramy z aku− mulatora prąd rzędu 5. a także dużych prądów ładowania. W wy− ższej temperaturze akumulator szybko traci swoją energię − po sześciu miesią− cach przechowywania w temperaturze +40°C w pełni naładowanego akumula− tora. Akumula− tor 12−woltowy składa się z sześciu cel. (red) Rys. 68 A teraz przeanalizujmy rysunek 2 2. że nominalne napię− cie jednego ogniwa. przy prądzie 2C pojem− ność wynosi tylko 2C x 12minut = 2C x 0. Po trzecie z charakterystyk można się dowiedzieć. Popatrz na rysunek 4 4. o tyle w temperaturze +60°C straci pojemność już po kilku mie− siącach! Nie pytaj więc drobiazgowo o szczegóły − zapamiętaj.. 3. 4. nawet do 1. gdyby akumulator miał współ− pracować ze stabilizatorem lub bezpo− średnio zasilać układ czuły na zmiany na− pięcia zasilającego. bo przecież rozładowany akumulator można zawsze podładować. że nominalną pojem− ność uzyskuje się przy rozładowaniu prą− dem dwudziestogodzinnym (0.75V/ ogniwo. Na rysunku 1 1 przedstawiono charak− terystyki rozładowania.Dodatnie Sprzężenie Zwrotne Rys. przy większych prądach może być mniejsze. do jakiego napięcia końcowego można rozładowywać akumulator − gra− nicę tę zaznaczono czerwoną linią prze− rywaną. Bardzo podobne parametry mają akumulatory ołowiowe innych dobrych firm. przedstawiający zależność pojemności akumulatora od temperatury pracy.36V/ogniwo! Po drugie. Krzywe samorozładowania. Masz więc częściową odpowiedź na pytanie. Pokazuje on zależność szybkości samo− rozładowania od temperatury. że wysokie temperatury pracy są dla akumulatora ołowiowego wręcz zabójcze. pozostanie w nim jedynie 45% pierwotnej energii.10C. Przed chwilą cieszyliśmy się. 2. Przy rozładowaniu prądem 1C w temperaturze 0°C rzeczywista pojem− ność wyniesie tylko 35% pojemności nominalnej! Teraz rozumiesz kłopoty z rozruchem samochodu zimą. czyli rzeczywista pojem− ność wynosi w tych warunkach tylko 40% pojemności nominalnej. lub jak częściej mó− wimy − jednej celi − wynosi 2V. czyli 1. i to przy rozładowaniu do napięcia 1. z rysunku 1 można odczy− tać. jak w czasie rozładowania obniża się napięcie akumulatora. Natomiast podane wiadomości są zupełnie nieprzydatne użytkownikom akumulatorów kadmowo−niklowych. Znajdź na ry− sunku 1 punkt X.2h = 0. Z rysunku można odczytać szereg cennych informacji. Przy mniejszych prądach jest to napięcie 1.. Nie ma się z czego cieszyć − popatrz na rysunek 3 3. jaka może być maksymalna temperatura elektrolitu: w miarę możli− wości należy unikać wysokiej tempera− tury. któ− re sprzedawane są w sieci firmowej AVT. Na pewno wiesz. Ale przy większych prądach roz− ładowania użyteczna pojemność jest zdecydowanie mniejsza. Charakterystyki Wszystkie zamieszczone dalej rysunki dotyczą nowoczesnych akumulatorów ołowiowych brytyjskiej firmy Yuasa. Po− kazuje on przybliżoną zależność czasu pracy od temperatury.5V. Jest to istotne. Rys.

aby uniknąć przeładowania. żeby tętnienia prądu ładowa− nia nie przekraczały wartości 0. uszko− dzenie nie powinno nastąpić.3V/ogniwo. Wykorzystanie prostownika Najczęstszym sposobem ładowania akumulatorów kwasowych jest użycie transformatora i prostownika w układzie rysunku 5 z rysunku 5. Po przeprowadzeniu kilku cykli po− wolnego ładowania i rozładowania. Jednak po dołą− Rys. takiej me− tody nie powinno się stosować. 9. 6. należy kontrolo− wać czas ładowania (ewentualnie stan naładowania akumulatora). Oczywiście nie uda się uzyskać pojemności nominalnej −  całkowite rozładowanie zawsze nieko− rzystnie odbija się na właściwościach akumulatora. W ten sposób przez akumulator płyną znaczne prądy ładowa− nia i rozładowania.Dodatnie Sprzężenie Zwrotne Rys. Dlatego do ładowania akumulatorów można z powodzeniem stosować prosty rysunku 7 układ z rysunku 7. Należy jednak zauważyć. Wykres ten nie niesie istotnych informacji. W przypadku akumu− latorów rozruchowych o pojemnościach rzędu kilkudziesięciu amperogodzin i prądzie ładowania rzędu kilku ampe− rów. Prąd ten maleje zresztą dość szybko do war− tości około 1C. 5. żeby reanimować całkowicie rozła− dowane i zasiarczone akumulatory ładu− jąc je kilkadziesiąt godzin niewielkim prą− dem. zresztą nie wszystkie akumu− latory je wytrzymują. wykorzystuje się tu prostownik jednopołówkowy. prosimy o listy −  chętnie je opublikujemy na łamach Fo− rum.25C. 7. 69 . Na rysunku 8 8 pokazano przykładowy przebieg zmian w czasie prądu ładowa− nia i napięcia akumulatora. Rys. nie większej niż 0. szczelnych akumulatorów zaleca się. czyli prąd ten zależy od stanu na− ładowania akumulatora. ale jak dotąd nie znamy żadnego producen− ta. prąd ładowa− nia maleje ze wzrostem napięcia akumu− latora. naj− lepiej w ciągu kilku minut czy nawet se− kund. Generalnie akumu− latory nie lubią dużych prądów ładowa− nia i jeśli to możliwe należy je ładować prądami rzędu 0. Mogłoby to spowodować prze− grzanie i uszkodzenie akumulatora. pokazuje tylko. Dobre wyniki uzysku− je się. stosując tu transformator bezpie− czeństwa 220V/24V. nawet ekspresowe ładowanie trwa oko− ło godziny. Parametry transformatora i moc żarówki decydują. prądem rzędu 0. bowiem konstrukcja akumulatora ogranicza mak− symalny prąd do wartości około 2C. jaka to będzie wartość. a średni prąd ładowa− nia jest niewielki.1C! Jeśli ktoś z Was ma praktyczne doświadcze− nia w tym zakresie. Sprawa reanimowania zasiarczonych “trupów” to oddzielny temat. Firma zaleca. General− nie należy wtedy stowować rodzaj stabi− lizowanych zasilaczy. Jest to sposób znany i zalecany w literaturze amatorskiej. Prąd ładowania i zmiany prądu ładowania takiego pros− townika są trudne do określenia. Od− notuj więc ważny wniosek: warto kont− rolować prąd w pierwszych chwilach ła− dowania i stosować niewielkie prądy ła− dowania. Ale w przy− padku małych akumulatorów o pojem− ności do kilku amperogodzin. Można jeszcze zadać sobie pytanie: dlaczego obecnie dąży się do skrócenia czasu ładowania? Przyczyną jest wyłącz− nie nasza niecierpliwość − w dzisiejszym zwariowanym świecie każdy chciałby na− ładować akumulator jak najszybciej. taki prosty sposób może być uza− sadniony z uwagi na koszty. czeniu napięcia do rozładowanego aku− mulatora. że wykres z rysunku 6 dotyczy sytuacji.3V/ogniwo. aby ciągły prąd ładowania nie przekraczał 0. Przy takim sposobie. aku− mulator odzyska znaczną część swej no− minalnej pojemności. ale zobacz. ale nieco mniejszym prądem. Ogólnie rzecz biorąc. W jednym półokresie akumulator jest ładowany. w pierwszych chwilach łado− wania prąd może osiągnąć dużo większą wartość. i jak zmieniać się będzie prąd ładowania w zależności od napięcia aku− mulatora. dostarczających prądu o małych tętnieniach. W praktyce napięcie to może być większe. że wskutek istnienia rezystancji wewnętrznej prostownika. E LEKTRONIKA DLA WSZYSTKICH 10/96  dla małych. w drugim − rozładowywany. W przypadku wyrobów wspomnianej fir− my. Póki co. Dlatego współczesne akumulatory są tak konstruowane. ładowanie pulsacyj− ne.1C.1C. Niektórzy zalecają wtedy tzw.1C − niewątpliwie wy− jdzie im to na zdrowie. 8. Wprost przeciwnie − Rys. który zalecałby taki sposób ładowania swoich wyrobów. Akumulator jest ładowany prądem tętniącym. Z grubsza biorąc. zależą głównie od wydajności prądowej użyte− go transformatora. Nie mam dokładniejszych danych do− tyczących akumulatorów rozruchowych. korzystniejsze jest ładowanie dłuższe. Żarówka umiesz− czona w obwodzie uzwojenia pierwotne− go transformatora ogranicza prąd łado− wania do pewnej wartości. i wtedy istnieje groźba uszkodzenia lub przynajmniej zmniejszenia trwałości akumulatora. gdy dołą− czono napięcie ładowania o stałej war− tości 2. przy napięciu 2. Wniosek taki znajduje potwierdze− nie w praktyce − często słyszy się zalece− nia. Pokazano to na rysunku 6. Rys. jak wygląda to w przypadku szczelnych akumulatorów firmy YUASA. żeby można je by− ło ładować względnie szybko.

Jak wskazano przy omawianiu rysun− 70 Rys. Warto zauważyć. problem ograniczenia prą− du zwykle nie jest tak ostry.04C! Czy to ma jakieś znaczenie? Tak. Ale po częściowym naładowaniu napięcie aku− mulatora wzrasta do nastawionego na− pięcia ładowania i potem prąd zaczyna się zmniejszać.0..Dodatnie Sprzężenie Zwrotne Rys. Taka metoda władowania określonej ilości amperogodzin jest może i dobra. Zmiany prądu i napięcia przy takiej metodzie pokazane są na rysunku 9 9. 12. że przy takiej metodzie nie występuje problem przeła− dowania − po naładowaniu do określone− go napięcia.25C.25. 10. ponieważ sam transformator zasilający ma ograni− czoną wydajność. praca buforowa ang. by napię− cie na akumulatorze stale miało jednako− wą.015C. 11.25C. i należy ustawić nieco wyższe napięcie ładowania − 2.1C. Przebiegi napięć i prą− dów podczas ładowania pokazano na ry− sunku 10 10. Przy głębokim. Porównaj teraz rysunek 11 11. a raczej przy stałym prądzie. że na początku ładowania. ku 6. albo jako akumulatory rezerwowe w układzie z ciągłym doładowywaniem (tzw.2. Bez większego kłopotu można też skon− struować układ czasowy odmierzający potrzebny czas ładowania.. Urządze− nie ładujące powinno mieć możliwość regulacji tego napięcia w zakresie 2. Ładowanie prądem o stałej wartości Wydawałoby się.4. E LEKTRONIKA DLA WSZYSTKICH 10/96 . W takim wypadku można stosować prąd ładowania w zakresie 0. Kiedy jednak akumulator ma praco− wać w urządzeniu. prąd ładowania sam zmniej− sza się do bezpiecznej. nie wolno ustawiać tak dużego napięcia ładowania. gdy na− pięcie końcowe zostało zwiększone do 2. Rzeczywiście.5V/ogniwo.25C to 10A). i to duże! Pamiętaj bowiem... gdzie będzie ciągle doładowywany.5V/ogniwo. ale prąd ładowania po długim czasie ustabilizuje się na znacznej wartości rzę− du 0. można skonstruować nie− zbyt skomplikowany układ elektroniczny z tranzystorami czy tyrystorami. przy 40Ah prąd 0.. porcja ładunku okaże się za mała dla pełnego naładowania.4V/ogniwo i prądzie maksymalnym 0.1. że dla uniknięcia przeładowania. Liniami przerywanymi zazna− czono charakterystyki przy ładowaniu akumulatora rozładowanego tylko częś− ciowo.1. Z rysunku widać. przy stałym napięciu.2.. co skutecznie zapo− biega nadmiernemu wzrostowi prądu (np. Dlatego sposób ładowania prądem o niezmiennej wartości nie jest polecany przez producentów.0. ściśle określoną wartość. przez ściśle określony czas (np. nie jest to ładowanie przy stałym napię− ciu. który niezależnie od napięcia akumulatora do− starczałby prądu o określonej wartości.. Przy pracy Ładowanie przy stałym napięciu Okazuje się. na początku ładowania prąd mógłby znacznie prze− kroczyć zalecaną wartość 0. Przykładowo rysunek 10 przedstawia charakterystykę ładowania przy nastawionym napięciu 2.25C. Elekt− roniczny regulator troszczy się. Do jakiej wartości zmniejszy się prąd ładowania... dotyczący sytuacji. małej wartości.5V/ogniwo. W przypadku częściowego rozładowania − zbyt duża dawka ładowania może nie− korzystnie wpłynąć na jego parametry. Dlate− go przy ładowaniu akumulatorów o mniejszych pojemnościach zaleca się ładowanie z ograniczeniem prądu do wartości 0. gdy akumalator stale dołączo− ny będzie do urządzenia ładującego? Zależy to od napięcia nastawionego w urządzeniu ładującym. gdy akumulator jest roz− ładowywany w kontrolowany sposób. float mode lub standby mode). Przy pracy cyklicznej zależy nam na pełnym i szybkim naładowaniu akumula− tora. Jak widać akumulator nała− duje się w tych warunkach nieco szyb− ciej. W przypadku aku− mulatorów o pojemnościach rzędu kilku− dziesięciu Ah. że pewniejszym i bez− pieczniejszym sposobem jest ładowanie przy stałym napięciu akumulatora.1C). najlepszym sposobem jest ładowanie prądem o ustalonej war− tości (powiedzmy 0. że akumulatory pracują generalnie albo w sposób cyk− liczny (ładowanie i rozładowanie). że po długim cza− sie prąd ładowania ustabilizuje się na wartości około 0. całkowitym rozładowa− niu.15 godzin). Zastosowanie ograniczenia prądowe− go powoduje. ale tylko wtedy..

Przy tak małym prądzie.. że wzrostem tempera− tury rośnie szybkość reakcji chemicz− nych.. Dla akumulatorów stale będących pod napięciem.+40°C kom− pensacja temperaturowa nie jest ko− nieczna.. 12.2. 10 i 11.5V/ogniwo skróci kilkakrotnie czas je− go służby. nale− żałoby ładować znacznym prądem. 14. a ściślej biorąc. co całkowicie wystar− czy do uzupełnienia strat wynikających z samorozładowania. Jak wiadomo. ilości cykli i głębokości rozładowania. co wydatnie skróciłoby czas pra− cy akumulatora. 15. 12. Niektóre urządzenia ładujące mają obwody takiej kompensacji termicznej..5V/og− niwo należałoby zmieniać −4. Można tu mówić o współczynniku zmia− ny napięcia ładowania pod wpływem temperatury. Ładowanie dwustopniowe A co zrobić. że tempe− ratura elektrolitu jest praktycznie równa temperaturze otoczenia. rzędu Rys.0. gdy akumulator pracuje buforowo. Jak wi− dać. Nie jest to błahostka −  upewnia o tym rysunek 12 12. analizując rusunek 15.4. Na zakończenie rozważań jeszcze sło− wo o napięciach. utrzymywanie na akumulatorze napięcia 2...5mV/°C. Rys.14 można wyciąg− nąć ważne wnioski: czas życia akumula− tora ściśle zależy od temperatury pracy...2. Tu widać.−3. 13. i po rozładowaniu trzeba go szybko naładować? Jak zauważyłeś z rysunków 6.2. Bardzo istotne informacje pokazuje rysunek 14 14. gazy powstające przy pełnym naładowaniu na bieżąco rekombinują na ujemnej elektrodzie zamieniając się w wodę − akumulator nie traci pojem− ności wskutek wysychania. warto stosować akumulatory o pojemności większej.33V/ogniwo) przeciętny czas życia akumulatora przy pracy buforowej wyniesie około 5 lat. Przy pra− cy buforowej można przyjąć. Jak widać.2. trwałość wyniesie tylko nieco ponad 100 cykli.. Na rysunku 15 podano temperaturę otoczenia. Ale przy dużych prądach ładowania należałoby wziąć pod uwagę temperaturę elektrolitu. 10 i 11)..Dodatnie Sprzężenie Zwrotne Rys. Gdyby jed− nak akumulator pozostawał stale pod na− pięciem 2.. U=2.22°C.0005. że z uwagi na trwałość.. Producenci akumulatorów podają. należałoby od− powiednio zmieniać napięcie ładowania. współczynnik ten wynosi około −3. prąd dołado− wania byłby dużo większy (porównaj rys. niż wymagana pojemność minimalna. buforowej należy ustawić napięcie rzędu 2. to trwałość wyniesie ponad 1000 cykli... a także od napięcia ładowania.23. Z rysunków 4. Przy rozłado− waniu i ładowaniu. iż w zakresie temperatur +5. Is− totne informacje o utracie pojemności w funkcji czasu przy pracy buforowej po− kazuje rysunek 13 13.. powiedzmy − nomi− Rys. aby przy ładowaniu ze stałym napięciem szybko uzyskać pełną pojemność.004C.−5mV/°C. Dlatego przy znacznych zmianach temperatury otoczenia. nalnym. A w optymalnych warunkach (T=20.. Dlatego w praktyce należy określić średnią temperaturę pracy i na podstawie rysunku 15 ustawić odpo− wiednie napięcie ładowania.30V/ogniwo (nominalnie 2.. E LEKTRONIKA DLA WSZYSTKICH 10/96 71 . Łatwiej to zrozu− mieć. Natomiast przy pracy cyklicznej miarą trwałości jest nie czas tylko liczba cykli ładowania/rozładowania. temperatury elektrolitu..25. trwałość ogromnie zależy od stop− nia rozładowania. Jeśli mądry użytkow− nik będzie ładował akumulator po jego częściowym rozładowaniu. Dla małych akumulatorów ołowiowych pracujących w sposób cyk− liczny wymagane napięcie 2. Przy takim napięciu ciągły prąd doładowujący będzie miał wartość rzędu 0.5V/ogniwo.275V).4....

A w ogóle wartość prądu zwarciowego nie niesie jasnej in− formacji o możliwościach akumulatora. Akumulatory tej firmy sprzedawane są również w sieci handlowej AVT. zmieniający poziomy na− pięcia ładowania. należy zastosować aku− mulator o pojemności 15Ah lub więk− szej. W za− stosowaniach. a potem po okresowym wzroście. akumulator szybko straci pojem− ność. przez pomiar na− pięcia akumulatora (bez obciążenia). do jakie− go można rozładować akumulator. należy raczej skorzystać z rysunku 1. Do momentu przełączenia napięcia.02C. gdzie aku− mulator podczas ładowania jest połączo− ny bezpośrednio z obciążeniem. Na rysunku 19 pokazuje to punkt oznaczony U. można z dość dużą dokładnością ustalić zależność napięcia (bez obciążenia) od stopnia rozładowania. Rozwiązaniem jest ładowanie dwu− stopniowe: Najpierw akumulator jest ła− dowany prądem 0. w akumulatorze zdąży się zgromadzić około 80. Podane informacje oparte są na mate− riałach japońsko−brytyjskiej firmy YUA− SA. 2.5V/ogniwo. że ta podawana często w katalogach rezys− tancja wewnętrzna dotyczy prądu zmien− nego. 18. Rys.66C. Dodatkowe informacje po− trzebne do dobrania właściwego akumu− latora typu NP firmy YUASA zawarte są na rysunku 19 − wystarczy znać pobór prądu i czas. że dla akumulatora o pojemności C = 15Ah jest to prąd 1. Istotne informacje zawiera również rysunek 18 18. Należy jednak mieć na uwadze. 0.90% pojemności nominalnej. Na przykład jeśli komputerowy UPS przez 10 minut pobierałby prąd o wartości 25A. Dlatego nie ma sensu obliczanie maksymalnego prądu stałego przez po− dzielenie napięcia akumulatora (np. Dane z wykresów są prawdziwe dla podob− nych szczelnych akumulatorów ołowio− wych innych wiodących firm.. i że dane z rysunku 19 zgadzają się z rysunkiem 1. Przy akumulatorach o innej pojemności wartość rezystancji zmienia się odwrotnie proporcjonalnie do pojem− ności. W prak− tyce nie pozwala on do dokładne okreś− lenie dostępnej pojemności.2.25C. szybki i bezpieczny sposób ładowania akumula− torów ołowiowych. Ponadto nie powinien być używany w systemach. Jednak przy tak wysokim napięciu bufo− rowym. 16. ponieważ rozrzut napięć między poszczególnymi egzemplarzami jest dość znaczny i błąd oszacowania sięga 30%. 72 Inne ważne charakterystyki Na rysunku 17 pokazano wykres umożliwiający orientacyjne ustalenie stopnia naładowania. Nie jest jednak popu− larny ze względu na większą złożoność aparatury ładującej. Należy zwrócić uwagę. Po przełączeniu zasilacza na niższe na− pięcie. 17. prąd gwałtownie spadnie do zera. Przy określaniu pojemności. ustali się na bezpiecznej wartości rzędu 0. Rys. warto stosować akumulatory wersji NPH przeznaczone do takich właśnie celów. E LEKTRONIKA DLA WSZYSTKICH 10/96 . gdzie wymagany prąd jest większy niż 1C..Dodatnie Sprzężenie Zwrotne Rys. 12V) przez tę rezystancję.45. Gdy napięcie na nim wzrośnie do wartości około 2..5V/ogniwo.25C i ustawić napięcie 2. Jak wi− dać rezystancja wewnętrzna z początko− wej wartości 40m<234> rośnie do około 200m<234>.3V/ogniwo. Wykres powstał na podstawie licz− nych pomiarów i doświadczeń. Jest to więc bardzo efektywny. elektroniczny układ sterujący zmniejszy napięcie pracy urzą− dzenia ładującego do ok. która musi zawierać układ progowy. W prak− tycznym zastosowaniu należy jeszcze uwzględnić minimalne napięcie.. Przebieg napięcia i prądu ładowania po− kazano na rysunku 16 16. Jednak po przeprowadzeniu kilku pomiarów z kon− kretnym egzemplarzem akumulatora. przez jaki ma on być pobie− rany. pokazujący zależność napięcia i rezystancji wewnęt− rznej (mierzonej przy prądzie zmiennym 1kHz) od stopnia rozładowania akumula− tora 12−woltowego o pojemności nomi− nalnej (20−godzinnej) równej 6Ah. jaką musiał− by mieć akumulator do konkretnego za− stosowania.

ale dzięki temu wartość napięcia wy− jściowego jest zależna od temperatury (porównaj rysunek 15). P1 całkowity współczynnik cieplny napięcia wyjścio− wego wynosi około −8mV/°C. Inne rodzaje akumula− torów (w tym popularne kadmowo−niklo− we) mają zupełnie inne charakterystyki i muszą być ładowane innymi metodami. 20. co jest rozwiązaniem lepszym. R4. Układ przedstawiony na rysunku 20 zawiera 3−amperowy stabilizator LM350. D1. R4 i P1.. Również tranzystor pomiarowy T1 dobrze byłoby przykręcić do niewielkiej aluminiowej blaszki i umieścić jak najbliżej akumula− tora − jego zadaniem jest przecież dosto− sowanie napięcia ładowania do tempera− tury akumulatora. R2. O tym za miesiąc.5. R3. proponowany przez firmę Linear Technology. że wszystkie podane informacje dotyczą akumulato− rów kwasowych.− 5mV/°C − jak widać inne firmy podają nie− co odmienne parametry ładowania. przy pracy cyklicznej 14. nie świeci także kontrolka łado− wania − LED D1. Napięcie złącza baza−emiter tranzystora zmniejsza się z temperaturą o około 2mV/°C. W układzie zastosowano dość rozbudo− wany układ regulacyjny z tranzystorem T1.Dodatnie Sprzężenie Zwrotne Rys. popularną 1.. Przy braku napięcia na wejściu. T1. 19. Za pomocą potencjometru P1 należy ustawić napięcie ładowania odpowied− nio do podanych wcześniej wskazówek: przy pracy buforowej 13.8V. Wskutek obecności dzielnika R3. nie płynie przez rezystor R5 prąd bazy tranzystora T2. Dioda D2 zabezpiecza układ scalony przed uszkodzeniem w wypadku zaniku napięcia zasilającego. Jest to tro− chę więcej niż podawane wcześniej −3. R2. Napięcie ładowania jest wyznaczone przez elementy R1.0V..15. Tranzystor T2 jest więc zatkany. Podobnie tranzys− tor T2 zabezpiecza przed rozładowaniem akumulatora w obwodzie R1...5−amperową kostkę LM317. T1. E LEKTRONIKA DLA WSZYSTKICH 10/96 73 . Należy jednak pamiętać.4.. T2. Być może dla uzyskania takiego zakresu regulacji za pomocą potencjometru P1. Zapew− nia on ładowanie metodą stałego napię− cia. W układzie można zastosować dużo tań− szą. trzeba bę− dzie skorygować wartość rezystora R4.13. Oczywiście w każdym wypadku stabilizator powinien być umieszczony na odpowiednim radiatorze. A na rysunku 20 możesz jeszcze zo− baczyć prosty układ ładowarki akumula− torów ołowiowych 12V. niż układ progowy opisany w EP11/95. Układ z rysunku 20 został zaczerpnię− Rys.

Dodatnie Sprzężenie Zwrotne ty z literatury i nie był testowany w re− dakcyjnym laboratorium. Jeśli Czytelnicy EdW byliby zainteresowani ładowarką akumulatorów ołowiowych. że za− leca się ładowanie ich prądem o wartoś− ci 70mA przez 15 godzin (ang. chętnie op− racujemy i opublikujemy stosowny pro− jekt. (red) * Napis na akumulatorach kadmowo− niklowych 15HRS 70mA oznacza. Czekamy także na listy z praktycz− nymi doświadczeniami i opiniami na te− mat akumulatorów ołowiowych. hours). 74 E LEKTRONIKA DLA WSZYSTKICH 10/96 .