You are on page 1of 54

Definicija

:

ZAVARIVANJE

Zavarivanje je tehnološki postupak za spajanje istih ili sličnih metala
koje se ostvaruje uz pomoć visoke temperature koja izaziva topljenje
dodatnog i osnovnog materijala na mestu spoja.
Rastopi osnovnog i dodatnog materijala (elektrode ili ţi ce za
zavarivanje) se meĎusobno mešaju i dolazi do nijhovog fizičkog i
hemijskog sjedinjavanja.
Nakon hlaĎenja dolazi do očvršćavanja, čime se stvara šav, kao fizički
kontinuitet materijala.

OSNOVNI POJMOVI
Osnovni materijal je materijal od koga su izraĎeni elementi (delovi) koji se
spajaju zavarivanjem.
Dodatni materijal je materijal (načešće ţi ca za zavarivanje ili elektroda) koji
se, pri zavarivanju, topi i meša sa rastopljenim metalom osnovnog materijala,
a nakon hlaĎenja i očvršćavanja, formira šav.

Spoj odreĎuje meĎusobni poloţa j delova koji se spajaju.
Šav je materijalizovano mesto spajanja, odnosno materijal dobijen topljenjem
dodatnog i osnovnog materijala na mestu spoja.

Zona uticaja toplote (ZUT) je zona u osnovnom materijalu neposredno uz šav
u kojoj je, usled visokih temperatura (preko 600oC) došlo do strukturnih
promena.

Ţljeb je prostor predviĎenza deponovanje dodatnog materijala
prilikom zavarivanja.
Kod sučeonih šavova ţl jeb se formira obaranjem ivica elemenata
koji se spajaju
Kod ugaonih šavova ţl jeb formiraju ivice elemenata koji se spajaju.

Ţljeb kod sučeonih šavova

Elementi zavarivanja

Zavar je deo šava dobijen topljenjem dodatnog
materijala u jednom prolazu.
Šavovi se izvode sa jednim ili više zavara
Zavar koji se prvo izvodi naziva se koreni zavar.
Ostali zavari mogu da se izvode paralelno sa osom
ţl jeba, (slika b) ili upravno na osu ţl jeba (slika c).

Postupak izrade šavova: a) iz jednog zavara; b) iz više zavara
paralelnih sa osom ţl jeba; c) iz više zavara upravnih na osu ţl jeba.

Zavarljivost je sposobnost materijala da moţe d a se zavari.
Osnovne prednosti koje nudi zavarivanje u odnosu na mehanička spojna
sredstva su:
- materijalni kontinuitet kojim se omogućava pravilan tok sila iz
jednog u drugi element veze,
- redukcija ukupne teţine konstrukcije, zbog smanjenje teţine veza
i nastavaka,
- izbegavanje slabljenja elemenata rupama za spojna sredstva
(napr kod zavrtnjva),

Veza zavarivanjem
Veza zavrtnjevima

Kao najvaţni ji nedostaci zavarivanja mogu se navesti:
- potreba za kvalifikovanom radnom snagom,
- neophodan proces kontrole kvaliteta u radionici i na gradilištu,
- posebni zahtevi u pogledu klimatskih uslova prilikom zavarivanja
na gradilištu,
Radi izbegavanja grešaka koje mogu nastati pri zavarivanju
treba se drţat i sledećih principa:

Poloţen šav

- veze i nastavci moraju da budu što jednostavniji sa stanovišta
izvođenja,
- poloţa j veza i nastavaka, ukoliko je moguće, treba da budu izvan
zona maksimalnih uticaja
- izbegavati teške poloţaj e zavarivanja (npr.iznad glave),.
Iznad glave

-Klimatski uslovi koji vladaju na lokaciji na kojoj se vrši zavarivanje su od
velikog značaja za kvalitet izvoĎenja zavarivačkih radova
Donja granica temperature za normalno zavarivanje čelika kvaliteta Č0361
iznosi 0 oC, a za Č0561 + 5 oC

Vrste spojeva
U zavisnosti od meĎusobnog poloţaj a elemenata koji se zavaruju,
razlikuju se sledeće vrste spojeva:
- sučeoni spojevi,
- ugaoni ili T – spojevi
- preklopni spojevi.

Tabela 2.28 Pregled uobičajenih vrsta spojeva i šavova.

Sučeoni spojevi su spojevi kod kojih elementi
koji se spajaju leţe u istoj ravni.
Mogu da se koriste za spajanje elemenata iste
(slika a), ili različite debljine (slika b ).

Sučeoni spojevi elemenata: a) iste debljine; b) različite
debljine

Ugaoni spojevi se izvode izmeĎuelemenata koji meĎusobno zaklapaju
odreĎeni ugao, različit od 180o(najčešće 90o)

Ugaoni spojevi sa sučeonim i ugaonim šavovima: a) pravi, b) kosi

Krstasti spojevi predstavljaju poseban vid ugaonih spojeva kod kojih elementi
koji se spajaju obrazuju krst
Ovakvi spojevi su nepovoljni, jer zbog nagomilavanja šavova na jednom mestu
dolazi do koncentracije napona.

Zbog toga se krstasti spojevi izbegavaju kod limova tanjih od 7 mm.

Krstasti spojevi: a) sa ugaonim šavovima; b) sa sučeonim šavovima; c) sa
umetnutim kvadratnim ili okruglim čeličnim profilom

Preklopni spojevi su spojevi izmeĎupreklopljenih elemenata koji leţe
u dve paralelne ravni. Postoje dve vrste preklopnih spojeva:
direktni preklopni spojevi i
preklopni spojevi sa podvezicama.

Preklopni spojevi: a) i b) direktni i preklopni spojevi; c) preklopni
spojevi sa podvezicama

SUČEONI ŠAVOVI
Sučeoni šavovi se izvode u prethodno pripremljenim ţl jebovima, na jednom ili oba
elementa koji se spajaju.
Oblik ţl jeba zavisi od debljine elemenata koji se zavaruju.
U zavisnosti od oblika ţl jeba razlikuju se sledeće vrste sučeonih šavova:
I-šavovi koji se izvode izmeĎuelemenata debljine 1-5 mm bez obrade ivica za ţl jeb.
V-šavovi koji se izvode kod limova debljine 5-15 mm.
X-šavovi koji se izvode kod sučeonih spojeva limova veće debljine (12-35 mm).
K-šavovi se izvode kod ugaonih spojeva limova debljine > 10 mm (uglavnom 15-30
mm).
U-šavovi koji mogu da se primenjuju za zavarivanje limova veće debljine (>25 mm )
umesto V-šavova;
J-šavovi ili 1/2U-šavovi koji se primenjuju za zavarivanje limova veće debljine (>15
mm), uglavnom kod ugaonih spojeva.

Vrste sučeonih šavova
a) I- šav, b) V-šav, c,d) 1/2V-šav,
g) U-šav, h) J-šav

e) X-šav , f) K-šav,

Tabela 2.29 – Veze izmeĎu vrste sučeonih šavova i oblika zljebova

Tabela 2.30 – Osnovne dimenzije ţl jebova sučeonih šavova

UGAONI ŠAVOVI
Ugaoni šavovi se izvode kod ugaonih spojeva i spojeva na preklop.

Dimenzija koja odreĎuje nosivost šava je debljina šava (a) koja je
jednaka visini najvećeg jednakokrakog trougla koji moţe d a se upiše u
poprečni presek šava (slika b)
Ugaoni šavovi mogu da budu kontinualni i isprekidani.

Ugaoni šavovi: a) osnovni elementi ugaonog šava; b) odreĎivanje
debljine ugaonog šava

POLOŢAJI ZAVARIVANJA
Prema JUS C.T3.001 razlikuju se sledeći poloţaji zavarivanja:

Poloţa ji pri zavarivanju: a) horizontalan ili poloţen ; b) horizontalnovertikalan; c) vertikalan; d) iznad glave i e) nagnut.

OBELEŢAVANJE ŠAVOVA U TEHNIČKOJ DOKUMENTACIJI

Šavovi se u tehničkoj dokumentaciji (radioničkim crteţi ma) prikazuju
pomoću posebnih oznaka. Oznake šavova su definisane u JUS-u
C.T3.011/86.
Tabela 2.31 Osnovne oznake šavova u crteţi ma

POSTUPCI ZAVARIVANJA
A Izvori toplote
Pri zavarivanju konstrukcija koriste se:
-

Elektrotermički izvori toplote
Termohemijski izvori toplote
Mehanički izvori toplote i
Ostali (različiti) izvori toplote.

Elektrotermički izvori
- električni luk,
- električni otpor i
- drugi električni izvori
Elektrolučno zavarivanje sa obloţenom elektrodom
Kod ovog postupka uspostavlja se električni luk
izmeĎutopljive elektrode i osnovnog materijala.
Temperatura luka je od 3000oC – 4000oC

Uloge obloge:
- da dovede u električni luk gasove koji pomaţu jonizaciju i
stabilizuju električni luk,
- da oslobađanjem gasova zaštiti električni luk od atmosferskih
uticaja, i spreči prodor azota i kiseonika u rastop.

- da rastop prekrije troskom koja zadrţava toplotu i usporava
očvršćavanje rastopa
- da u rastop uvede legirajuće elemente.

Šema ručnog elektrolučnog zavarivanja
Primena:
-za sve poloţa je zavarivanja i za debljine limova 3-50
mm.

Elektrolučno zavarivanje pod zaštitnim prahom (EPP)
Koristi se ţi ca za zavarivanje prečnika od 0,5-10 mm koja je
neobloţen a (gola) i odmotava se sa kotura .
Napon u spoju iznosi 30-70 V, a jačina struje od 100A do 450A.

Šema EPP – postupka zavarivanja
Zavarivanje je moguće
horizontalnom poloţaju ..

samo u radioničkim uslovima i to u

Elektrolučno zavarivanje elektrodnom ţic om u zaštitnoj atmosferi
inertnog gasa ( MIG)
Ovaj postupak je sličan EPP – postupku
Razlika se ogleda u načinu zaštite šava od okolnog vazduha i
postizanju metalurških efekata u rastopu.
Ţica za zavarivanje u sebi mora da sadrţi elemente za dezoksidaciju i
metalurška poboljšanja zavara.

Izvodi se ručno, poluautomatski i automatski u svim poloţaji ma
zavarivanja.

Elektrolučno zavarivanje elektrodnom ţi com u zaštitnoj atmosferi
aktivnog gasa ( MAG )
Postupak zavarivanja i oprema su isti kao i za MIG-postupak.
Razlika je samo u tome što se u boci umesto inertnog gasa – argona
nalazi aktivni gas CO2.
Ovim postupkom mogu da se zavaruju samo niskougljanični i
niskolegirani čelici.

Gasno zavarivanje
Gasno zavarivanje koristi se za zavarivanje tankih
limova tanjih od 4 mm i šupljih profila (cevi) debljine do
6 – 8 mm, izvor toplote je sagorevanje gasova- mešavina
koseonika i acetilena, odnos C2H2 : O2 = 1: 1.1)

Šematski prikaz gasnog zavarivanja

DODATNI MATERIJALI ZA ZAVARIVANJE
Elektrode
U zavisnosti od oblika i strukture, elektrode mogu da budu:
-obloţene ,
-neobloţen e (gole),
-punjene,
-u vidu elektrodne ţic e.
Ako dodatni materijal ima samo funkciju topljenja i popunjavanja ţl jeba pri
visokim temperaturama nastalim usled već uspostavljenog električnog luka ili
plamena, on se naziva prema svom obliku: ţi ca, šipka, štap, prah i td.

Obloţene elektrode
Obloţene elektrode (na slici) se koriste pri ručnom elektrolučnom
zavarivanju One se sastoje od:
Metalnog jezgra (1) i obloge ili plašta (2).
Jezgro elektrode je uglavnom od metalne ţ ice

Obloga ili plašt je smeša praha mineralnog ili metalnog porekla

Obloţena elektroda

Obloga elektrode ima višestruku funkciju u procesu zavarivanja:
- Vrši jonizaciju gasa u stubu luka. Ovu funkciju obavljaju
kalijum, kalcijum, litijum, barijum i dr;
- Stvara zaštitnu atmosferu oko luka i rastopa.
- Isparavanjem obloge stvara se gasni omotač od inertnog gasa
(zaštita od nepoţ eljih elementa-kiseonika i azota)
- Stvara trosku iznad ţlj eba spunjenog rastopom (sprečava se
naglo hlađenje rastopa, a nečistoće i gasovi imaju vremena da
iziđu iz rastopa)
- Legira rastop dodatnog i osnovnog materijala, (mangan, titan,
aluminijum, silicijum i dr. )

Obloge elektrode se dele prema hemijskom sastavu troske i
metalurškom karakteru na:
- Kisele

- kiseli materijali su oksidi silicijuma, titana i mangana.

- Kiselo – rutilne kod kojih se, pored kiselih materijala, dodaje i titandioksid (TiO2) ili rutil.
- Rutilne – glavni dodatak je rutil. Ove elektrode su pogodne
za zavarivanje u nepovoljnim poloţaj ima;

- Bazne – bazni dodaci su oksidi kalcijuma, mangana i
aluminijuma, karbonati kalcijuma, magnezijuma , kalijuma i dr.
Označavanje obloţnih elektroda za ručno elektrolučno
zavarivanje je definisano standardom JUS C.H3.011.

Elektrodne žice

Elktrodne ţi ce su kontinualne elektrode namenjene za
Poluautomatske i automatske postupke zavarivanja.
One mogu biti: punjene ili pune
Punjene elektrodne ţic e su slične obloţenim elektodama. Oblogu čine
metalni cilindar (1) , a jezgro (2) je od metalnog i mineralnog praha.

Pune elektrodne ţi ce se izraĎuju u obliku hladno vučene ili hladno valjane
ţi ce punog poprečnog preseka. Isporučuju se namotane u koturove.
Najčešće se koriste za MIG, MAG i EPP postupak zavarivanja.

GREŠKE U ŠAVOVIMA
Greške u šavovima mogu da se svrstaju u dve grupe:
- dimenzionalne greške ili greške oblika i
- strukturne greške ili greške kompaktnosti.

Posledice grešaka:
- kod dimenzionih grašaka: smanjena nosivost šava zbog
smanjenja bruto površine, poprečnog preseka šava i pojava
ekcentričnog naprezanja u spoju, usled neravnomerene
debljine šava

- kod grešaka kompaktnosti dolazi do formiranja prslina
(usled koncentaracije napona).
Posebno su osetljive dinamički opterećene konstrukcije i
konstrukcije koje su izloţ ene dejstvu niskih temperatura.
Dimenzionalne greške šavova su vidljive golim okom i mogu da se otkriju
jednostavnim priručnim pomagalima i da se otklone.

KONTROLA KVALITETA ZAVARENIH SPOJEVA
Obim i vrsta kontrole kvaliteta šavova zavisi od intenziteta i vrste naprezanja
šava, kao i od značaja tog šava za celu konstrukciju.
Najznačajnije su sledeće metode kontrole bez razaranja:
-vizuelna kontrola,
-radiografska kontrola,
-magnetska ili elektromagnetska kontrola,
-penetracijska kontrola.
Vizuelna kontrola se obavlja detaljnim pregledom šava, od strane kvalifikovanog
lica,pr čemu se vrši:
- provere kvaliteta izvođenja,
- provera potrebnih dimenzija šavova,
- kontrola postojanja neravnina, zareza,
neprovarenog korena, površinskih pora i naprslina.

Radiografska kontrola (Re) se sastoji u snimanju šava radiografskim putem i
moţe d a se vrši u radionici i na montaţi .
Postupak kontrole (se sastoji u postavljanju filma sa osetljivom emulzijom koji
se nalazi u posebnoj foliji ( od olova) Sa druge strane spoja postavlja se
lokalizacija šava kroz koju prolaze rendgenski ili gama zraci iz rendgenske cevi

1.
2.
3.
4.
5.
6.

Rendgenska cev
Blenda
Lokalizacija šava
Zavareni spoj
Film sa osetljivom emulzijom
Folija (olovo)

Šematski prikaz radiografske kontrole

Radiografija se primenjuje za debljine elemenata do 50mm, a za veće debljine
primenjuju se izotopi (na primer kobalt) i ultrazvučna kontola.
Kontrolisani šav dobija radiogram kao dokument koji sadţi oznaku snimka,
broj filma, oznaku mesta šava u konstrukciji i debljinu materijala.
Dobijeni radiogram se uporeĎuje sa etalonima iz kataloga grešaka i konstatuje
se vrsta i intenzitet greške.

Ultrazvučna kontrola

Ultrazvučna kontrola je metoda ispitivanja bez razaranja pomoću koje
mogu da se odrede vrsta, mesto i veličina grešaka kompaktnosti u
šavovima.
Ukoliko na putu ultrazvuk naiĎena metalni diskontinuitet, odnosno na
grešku u šavu, on se odbija ili produţ ava dalje oslabljenim intenzitetom,
u zavisnosti od talasne duţi ne .
Razlikuju se dve metode ispitivanja, odnosno kontrole šavova, koje se
zasnivaju na merenju brzine longitudinalnih ultrazvučnih talasa:
- metoda prozračivanja ,
- eho metoda .

KVALITET SUČEONIH ŠAVOVA
Prema JUS-u U.E7.150, u zavisnosti od kvaliteta izrade i stepena izvršene
kontrole, definisana su tri stepena kvaliteta sučeinih šavova:
Specijalni ili S – kvalitet, ( JUS –ISO 5817 B kvalitet)
I – kvalitet i

( JUS –ISO 5817 C kvalitet)

II – kvalitet

( JUS –ISO 5817 D kvalitet)

Šavovi S – kvaliteta moraju da zadovolje sledeće uslove:
- da su vizuelno ujednačenog kvaliteta, jedri, bez naprslina,
- da nemaju grešaka na počtku i na kraju šava,
- da su eventualna nadvišenja i zarezi obrušeni i to u pravcu toka sila ,
- da je koren šava dobro oćišćen i ponovo zavaren,
- da je radiografska kontrola izvršena na čitavoj duţini šava (100%).

Šavovi I – kvaliteta treba da zadovolje uslove kao i šavovi S – kvaliteta,
s tim što kod njih nije potrebno da se obruse eventualna nadvišenja, a
dokaz kvaliteta se ostvaruje radiografskom kontrolom na 50% duţi ne
šava.
Šavovii II-kvaliteta treba da zadovolje uslove I- kvaliteta , ali se od njih
ne zahteva primena radiografske kontrole.

Najveće naprezanje u šavu javlja se u ravni pod uglom pribliţn o 450 u
odnosu na ravan spoja. Ta ravan se naziva merodavna ravan spoja.

Naprezanaja u čeonom ugaonom šavu

PRORAČUN ZAVARENIH SPOJEVA
Nosivostu zavarenih spojeva moţe da se sprovede ili po teoriji graničnih stanja ili
po teoriji dopuštenih napona (kod nas je sada u upotrebi).
1.Proračun sučeonih šavova
Pri

proračunu

sučeonih

šavova

polazi

se

od

sledećih

predpostavki:

- lokalna koncentracija napona se zanemaruje,
- sopstveni naponi se zanemaruju,
- naprezanja u sučeonom spoju su jednaka naprezanjima
u osnovnom materijalu.
Nominalne (proračunske) dimenzije sučeonih šavova su jednake dimenzijama
osnovnog materijala. Računska debljina (visina) šava je jednaka debljini tanjeg
elementa u spoju
a t
min

pod uslovom da je ţl jeb dobro ispunjen, a koren šava pravilno izveden.
Računska duţina šava ( lw ) je jednaka duţi ni na kojoj je postignuta
projektovana visina šava.

Naprezanje u sučeonim šavovima se odreĎuju kao i u osnovnom
materijalu. U zavisnosti od vrste unutrašnjih sila odreĎuju se
komponentalni naponi prema izrazima iz Otpornosti materijala:
-Normalni napon:
My
N Mx
  

A Wx
Wy

gde su:

- Napon smicanja

 

V Sx
Ix a

N - aksijalna sila,

A - površina sučeonih šavova u posmatranom
Mx, My

Wx , W y

- momenti savijanja oko ose x  x

poprečnom preseku,

odnosno

y y

- odgovarajući otporni momenti sučaonih šavova,

V

- smičuća sila,

Ix

- moment inercije sučeonih šavova oko x  x

Sx

- statički moment posmatranog dela poprečnog preseka,

a

- debljina sučeonog šava.

ose,

Sloţeno naprezanje

Ukoliko se u spoju javlja sloţeno naprezanje (najčešće ravno
naponsko stanje), onda treba odrediti uporedni napon u šavovima
prema hipotezi deformacionog rada na promeni oblika, odnosno
Huber-Henki-Mizesovoj (Huber-Hencky-Mises) hipotezi:

 u   2   2   2  2  3  2   2
gde su


i

 

,

odnosno



i

 

normalni i smičući naponi u dva ortogonalna pravca .

Ako su sučeoni šavovi S-kvaliteta (sa izbrušenim svim nadvišenjima i bez
grešaka) dopušteni naponi u njima su jednaki dopuštenim naponima za
osnovni materijal.
Ovako strogi zahtevi postavljaju se kod dinamički opterećenih konstrukcija
gde je obavezna radiografska kontrola.
MeĎutim, kod statički opterećenih konstrukcija u spojevima koji se ne nalaze
na mestima max. naprezanja, moţe d a se izostavi njihova radiografska
kontrola.
U tom slučaju se računa sa smanjenom nosivošću šasvova:

 w ,dop  k  dop
gde su:

k
 dop

 w,dop

- dopušteni napon za sučeone šavove

- koeficijent kvaliteta sučeonih šavova
- dopušteni napon za osnovni materijal.

 k  1

Tabela 3. 36

Vrednosti koeficijenata kvaliteta šava

k

Dokaz nosivosti spojeva sa sučeonim šavovima se iskazuje uslovom da je
računski napon u spoju manji ili jednak od dopuštenog napona u šavu.
 

My
N Mx


  b ,w ,dop  k  dop
A Wx
Wy

 

V Sx
 k  dop
Ix a

gde su:

i

normalni i smičući naponi u šavu usled spoljašnjeg
opterećenja

Proračun ugaonih šavova
Osnovne dimenzije ugaonih šavova koje se koriste pri proračunu su
debljina šava a
i duţi na šava l w
Debljina ugaonog šava je jednaka visini najvećeg trougla koji se moţ e
upisati u šav

Ova visina se uvek meri upravno na stranu trougla iz lica šava.
Ugao izmeĎu elemenata koji se spajaju se kreće u rasponu od
60-1200. Ukoliko je ugao veći od 1200, ugaoni šavovi se ne
smatraju podobnim za prenošenje sile.
Debljina ugaonog šava ne treba da je manje od 3.0 mm.
Najveće debljina šava zavisi od debljine najtanjeg elementa u
spoju ( tm in ) i iznosi najviše a  0.7 tmin

tm in

TakoĎepostoje ograničenaja u pogledu duţi ne ugaonih šavova.
Prema vaţeći m propisima maksimalna duţi na ugaonih šavova :

l  100 a , a minimalna duţi na je

max w

min l w  6 a

ili 40 mm

Kao i kod sučeonih šavova, iz istih razloga, i kod ugaonih šavova pri
proračunu treba uzeti u obzir efektivnu, računsku duţi nu šava.

l w'  l w  2 a
Maksimalna naprezanja u ugaonom šavu se javljaju u merodavnoj
ravni.

Stoga se pri analizi naprezanja prema vaţe ćim standardima u ugaonim
šavovima merodavna ravan rotira u ravan spoja, ACA'C', tako da se u
ravni spoja javljaju sledeće komponente napona:

n - normalni napon koji deluje upravno na ravan spoja u koju je
merodavna ravan šava oborena

V  - napon smicanja koji deluje u pravcu šava u tavni

spoja u koju je merodavna ravan šava oborena i

V

- napon smicanja koji deluje upravno na šav u ravni spoja u koju
je merodavna ravan šava oborena.

Uporedni napon u ugaonom šavu se odreĎuje kao vektorski zbir ovih
komponenata napona:
u 

n2  V2  V2   w,.dop

Komponente napona a) u merodavnoj ravni b) u ravni spoja

Dopušteni naponi u ugaonim šavovima  w, dop se
odreĎuju u zavisnosti od čvrstoće na zatezanje osnovnog
materijala  f u  i od koeficijenta sigurnosti v 
prema izrazu:

 w, dop  0.5 f u v

Dopušteni naponi za ugaone šavove

 w, dop

[MPa]