Trích T Kinh d ch - ð o c a ngư i quân t c a Nguy n Hi n Lê

I. QU THU N CÀN (||||||) N i quái, ngo i quái ñ u là Càn.

䷀ 乾: 乾, 乾, 乾, 乾. Càn: Nguyên, Hanh, L i, Trinh.

D ch : Càn (có b n ñ c – ñ c tính): ñ u tiên và l n, hanh thông, thích ñáng, chính và b n. Gi ng: Văn Vương cho r ng bói ñư c qu này thì r t t t, hanh thông, có l i và t t gi v ng ñư c cho t i lúc cu i cùng. V sau, tác gi Thóan truy n (tương truy n là Kh ng t , nhưng không ch c), cho qu này m t ý nghĩa v vũ tr , Càn g m sáu hào ñ u là dương c , có nghĩa r t cương ki n, tư ng trưng cho tr i. Tr i có ñ c “ nguyên” vì là ngu n g c c a v n v t; có ñ c “hanh” vì làm ra mây, mưa ñ cho v n v t sinh trư ng ñ n vô cùng, có ñ c “l i” và “trinh” vì bi n hóa, khi n cho v t gì cũng gi ñư c b m tính ñư c nguyên khí cho thái hòa (c c hòa) . B c thánh nhân ñ ng ñ u muôn v t, theo ñ o Càn thì thiên h bình an vô s . Tác gi Văn Ngôn truy n cho qu này thêm m t ý nghĩa n a v nhân sinh, ñ o ñ c. Càn tư ng trưng cho ngư i quân t . ngư i quân t có b n ñ c.

Nhân, ñ c l n nh t, g c c a lòng ngư i , t c như ñ c “nguyên” c a tr i. L , là h p v i ñ o lý, h p v i ñ o lý thì hanh thông, cho nên l t c như ñ c “hanh” c a tr i. Nghĩa, ñ c này làm cho m i ngư i ñư c vui v sung sư ng, t c như ñ c “l i” c a tr i. Trí, là sáng su t, bi t rõ th ph , có bi t th phi m i làm ñư c m i vi c cho nên nó là ñ c c t cán, cũng như ñ c “trinh” chính và b n – c a tr i. Nguyên, hanh, l i , trinh mà gi ng thành nhân, l , nghĩa, trí, (b n ñ c chính c a ñ o Nho) thì rõ là ch u nh hư ng n ng c a Nho gia mà ý nghĩa và công d ng c a D ch ñã thay ñ i khá nhi u r i. Tr lên trên là cách hi u c a tiên Nho, các nhà Nho chính th ng. Còn vài cách hi u “m i m ” hơn c a m t s h c gi g n ñây, như phùng H u Lan, Tào Thăng, Cao Hanh mà ph n I, Chương IV, chúng tôi ñã ghi l i r i. Hào t :

T ñây tr xu ng là Hào t , l i Chu Công ñoán v m i hào. 乾 乾: 乾 乾 乾 乾 Sơ c u: Ti m long v t d ng.

D ch : hào 1 dương: R ng còn n náu, chưa (ñem tài ra) dùng ñư c. Gi ng: Ngư i Trung Hoa cho con r ng là th n v t, r t bi n hóa, lúc n lúc hi n, mà l i thu c v lòai dương, cho nên chu Công dùng nó ñ cho ta d th y ý nghĩa các hào – ñ u là dương c - trong qu Càn. Hào 1, dư i th p nh t, cho nên ví nó v i con r ng còn n p dư i v c sâu, chưa th làm mây bi n hóa ñư c, còn ph i ñ i th i. Ý nghĩa r t rõ, Ti u tư ng truy n không gi ng gì thêm. Còn Văn Ngôn truy n thì bàn r ng ra v cách s s c a bâc thánh nhân, ngư i quân t : chưa g p th i thì nên tu ñ c, luy n tài, không vì th t c mà ñ i chí, không c u danh, n, không ai bi t mình cũng không bu n, không gì lay chuy n ñư c chí c a mình. 乾乾:乾乾乾乾乾乾乾乾乾乾 C u nh : Hi n long t i ñi n, l i ki n ñ i nhân.

D ch: Hào 2, dương: r ng ñã hi n Gi ng: hào 2 là dương,

cánh ñ ng, ra m t ñ i nhân thì l i.

gi a n i quái là ñ c trung, như v y là g p th i, tài ñ c giúp ích gi a

cho ñ i ñư c: l i thêm hào ng v i nó là hào 5, cũng là dương, cũng ñ c trung (vì cũng như ngư i có tài ñ c g p th i, nên ki n ñ i nhân).

ng ai quái); cho nên hào 2 có th ví v i con r ng ñã r i v c mà hi n lên cánh ñ ng; mà Văn ngôn: khuyên ngư i có tài ñ c g p th i này nên gi ñ c tín, ñ c th n tr ng trong ngôn, hành, tránh tà b y, gi lòng thành, giúp ñ i mà không khoe công, như v y là gi ñư c ñ c trung chính c a hào 2. 乾 乾: 乾 乾 乾 乾 乾 乾, 乾 乾 乾. 乾, 乾 乾. C u tam: Quân t chung nh t càn càn, t ch d ch như c. L , vô c u. D ch: hào 3, dương: Ngư i quân t m i ngày hăng hái t cư ng, ñ n t i v n còn th n tr ng như lo s . Nguy hi m, nhưng không tôi l i. Gi ng: Hào 3 là dương l i Hơn n a, nó v ngôi dương, như v y là r t cương, mà không ñ c trung. m t ch chông

trên cùng n i quái mà chưa ti n lên ng ai quái, nghĩa là

chênh, r t khó x , cho nên b o là nguy hi m (l ). Nhưng nó v n là quân t , có ñ c t cư ng không ng ng, r t th n tr ng, lúc nào cũng như lo s , cho nên tuy g p th i nguy mà cũng không ñ n n i t i l i. Văn ngôn bàn thêm: ngư i quân t gi trung tín ñ ti n ñ c; s a l i nói (l p ngôn) v ng lòng thành ñ l p s nghi p . . .nh v y mà th u ñư c ñ o lý, gi ñư c ñi u nghĩa làm ñư c s nghi p t i cùng, văn ñ a v cao mà không kiêu, ñ a v th p mà không lo (coi tòan hào 2 乾 乾: 乾 乾, 乾 乾, 乾 乾. C u t : Ho c dư c, t i uyên, vô c u. ph n I, Chương II . .. )L i khuyên ñó cũng t a như l i khuyên

D ch: Hào 4, dương: như con r ng có khi bay nh y, có khi n m trong v c (bi t tùy th i như th thì) không l m l i. (Có ngư i d ch là như con r ng có khi bay nh y trên v c sâu, không l m l i). Gi ng: Hào 4 là dương hào 3 v (ngôi) âm, như v y là b t chính và b t trung; nó l i cũng như ñ a v chông chênh, m i r i n i quái ti n lên ng ai quái, ti n chưa ch c ñã t t mà

thóai thì d dang. Cho nên ph i th n tr ng xem xét th i cơ, nên ti n thì ti n (như con r ng bay nh y) n u không thì ch th i (con r ng n m trong v c), cho nên Chu Công dùng ch “ho c”: không nh t ñ nh. Tuy b t chính, b t trung như nó có ch t cương ki n (hào dương trong qu Càn) nên cũng như hào 3 là b c quân t , bi t gi tư cách, bi t tùy th i, và r t cu c không có l i. Hào này ch khác hào 3 ch nó có th ti n ñư c, còn hào 3 chưa th ti n ñư c. Văn ngôn không gi ng gì khác, ch khuyên ngư i quân t ti n ñ c tu nghi p, chu n b cho k p th i ñ có lúc ra giúp ñ i. 乾 乾 : 乾 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾 乾. C u ngũ: Phi long t i thiên, l i ki n ñ i nhân.

D ch: Hào 5, dương: R ng bay trên tr i, ra m t k ñ i nhân thì l i. Gi ng : Hào 5 là dương v (ngôi) dương cao nh t trong qu l i ñ c trung ( gi a ng ai quái), như v y là có ñ nh ng ñi u t t,v a cao quí v a chính trung. Nó l i ñư c hào 2 dư i ng v i nó, mà hào 2 cũng cương ki n, ñ c trung như nó. Nó là hào t t nh t trong qu , cho nên ví nó v i con r ng bay trên tr i, và ngôi c a nó là ngôi chí tôn (ngôi vua). Ch ñ i nhân (ngư i có tài ñ c) tr c hào 5 l n hào 2: hai ñ i nhân nhau, h p l c v i nhau thì có l i. Văn ngôn gi ng thêm r t rõ và hay v b n ch l i ki n ñ i nhân: “ñ ng thanh tương ng, ñ ng khí tương c u; nư c ch y xu ng th p, l a bén t i ch khô; mây bay theo r ng, gió bay theo c p, thánh nhân xu t hi n mà v n v t ñ u trông vào (…) M i v t ñ u theo loài c a nó” (ð ng thanh tương ng, ñ ng khí tương c u; th y lưu th p, h a t u táo, vân tòng long, phong tòng h , thánh nhân tác nhi v n v t ñ (…) các tùy kỳ lo i dã). 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾. Thư ng c u: Kháng long h u h i. hai hào ñó nên g p

D ch: Hào trên cùng, dương: R ng lên cao quá, có h i h n. Gi ng: hào dương này trên cao c a qu , cương ki n ñ n cùng r i, như con r ng bay lên cao quá, không xu ng ñư c n a, n u v n còn hành ñ ng thì s có ñi u ñáng ti c, vì l

th nh quá thì t t suy, ñ y thì không ñư c lâu, (doanh b t kh c u). Văn ngôn : gi ng thêm: Hào 5 ñ a v r t quí (vì trên cao hơn h t) nhưng không có ngôi, dư i mình mà không

cao mà không có dân (vì hào 5 là vua m i có dân), các ngư i hi n giúp ñ mình (vì hào 3 tuy ng v i hào 6 nhưng l i

n i quái, mà gi a hào 3 và hào 6 có

hào 5 là vua làm ch hào 3 r i) cho nên hào 6 mà h at ñ ng thì t t có ñi u ph i ăn năn. (L i gi ng trong Văn ngôn, tác gi H T truy n d n l i trong thiên thương, Chương VIII, Ti t 9). Tóm l i th i c a hào này là th i không nên h at ñ ng gì c , s m rút lui ñi thì còn gi ñư c tư cách ngư i quân t . 乾乾乾乾乾乾乾乾乾乾䷀ D ng c u: Ki n qu n long vô th . Cát.

D ch: (nghĩa t ng ch ) Dùng hào dương: th y b y r ng không có ñ u, t t. Chú thích: chu Hi gi ng: G p qu Càn này mà sáu hào (dương) ñ u bi n (ra âm) c , t c là cương mà bi n ra nhu, thì t t. Thánh nhân dùng cái tư ng b y r ng (sáu hào dương) mà không ñ u (t c là nhu) ñ di n ý ñó. J. Legge, R. Wilhelm ñ u hi u theo Chu Hi mà không gi ng gì thêm. Duy Phan B i Châu ñưa thêm ý ki n riêng, ñ i ý b o “D ng c u” không ph i là m t hào. “qu n long vô th ” là sáu hào dương ñ u bi n c . Con r ng h at ñ ng khác thư ng là c t không ñ u. Nhưng c cũng nh n r ng ñó ch là m t ch mà gi i thích nghĩa ñen thôi, ch cái “ý thâm di u c a thánh nhân thì sâu xa huy n bí quá” Nghĩa là l i kinh t i nghĩa quá, c không hi u n i. - Cao Hanh hi u khác, b o “b y r ng không ñ u, nghĩa là b y r ng ñã bay lên tr i, ñ u b mây che, nên ch th y mình và ñuôi. ðó là cái tư ng r ng cư i mây lên tr i, t t”. Cách gi ng ñó d hi u, nhưng hai ch “d ng c u” có nghĩa gì ñây, ph i là m t “hào” m i không, thì ông không cho bi t. C theo cách ông gi ng “d ng l c” c a qu Khôn – coi qu sau – cho “d ng l c” là m t hào, thì ch c ông cũng cho “d ng c u” c a qu Càn là m t hào. N u v y thì “hào” này ra sao? Có ph i là c sáu hào c a qu ñ u t dương bi n cái ñ u. Sáu hào dương ñã bi n (ra âm) h t thì không còn hình tích h at ñ ng n a, cho nên g i là r ng

ra âm, như Chu Hi gi ng không ? - Tào Thăng gi i nghĩa khác n a: “C u “ là hào dương bi n; “d ng” là l i d ng, “vô th ” là không có ñ u m i. ð o Càn (qu n long) v n hành, bi n hóa kỳ di u, v n v t nh ñó mà thành công, nhưng cái lý do nó không th th y ñư c (vô th ), h dùng nó h p th i thì t t. V y cơ h Tào không cho “d ng c u” là m t hào, mà ch có nghĩa là cách dùng qu Càn. - Chu Tu n Thanh trong “L c th p t quái kinh gi i” – C t ch xu t b n xã – ñưa ra m t cách gi i n a cho “D ng c u” là tóm l i nghĩa c a sáu hào thu n dương, Thu n dương là cái ñ c c a tr i, là g c c a v n v t không có gì ñư c. - Nghiêm Linh Phong trong “Chu D ch tân lu n” – Chính trung thư c c –d n nhi u thuy t n a. Thuy t c a Vương An Th ch, ðô Khi t, cho câu: “d ng c u: Ki n qu n long vô th , cát “không ph i là m t ti t riêng mà ch là ti p theo ti t Thư ng c u” Thuy t c a Ngô Nhân Ki t, b o các b n D ch th i c , cho ñ n ñ i Phi Tr c nhà Hán không có hai ch “D ng c u”, ñ i sau thêm vào v.v. . . Tóm l i câu “d ng c u . .” này, t i nay v n còn là m t bí m t, không ai hi u rõ nghĩa, tòan là ñóan ph ng. N u coi nó là m t hào th b y t c trư ng h p c 6 qu Càn bi n m t l n ra âm h t, thì trư ng h p ñó c c tri u l n chưa ch c ñã x y ra m t (1), các sách bói, ñóan s không khi nào dùng nó c . V tri t lý, thì ý nghĩa c a nó ch ng có gì ñ c bi t, cũng ch là bi t cương mà cũng bi t nhu, h p th i m i t t. * trư c nó ñư c, trư c nó thì x u, theo sau nó thì t t. ðó là ý nghĩa c a hai ch “vô th ” Nghĩa này theo tôi, khó ch p nh n

PH L C

Dư i ñây chúng tôi trích d n vài cách gi i hào 1 q e Càn c a m t s h c gi g n ñây, ñ ñ c gi so sánh. - Chu Tu n Thanh (sách ñã d n) “r ng có 81 cái v y ! ñ chín l n chín, cho nên dùng nó ñ tư ng trưng hào dương. R ng

t i ti t xuân phân thì lên tr i, ti t thu phân thì n p dư i v c. Hào dương tháng giêng theo l ch nhà chu, tháng tí. Khí dương lúc ñó m i ñ ng tuy n) chưa manh nha, còn ti m ph c, như ngư i có thánh ñ c .cho nên chưa dùng ñư c, tài ñ c chưa thi th ñư c.” - Tào Thăng (sách ñã d n).

v trí 1, t c là

su i vàng (hòang

gi a ñám ngư i ngu . .

“ngư i th i c th y con r ng khéo bi n hóa, cho nó là th n kỳ, dùng nó ñ ñ i bi u năng l c. N u l y ch “long” (r ng) làm ch “năng” (l c) mà gi ng thì con r ng dư i v c không dùng ñư c, vì năng l c nó còn ti m ph c, chưa hi n, chưa sinh tác d ng ñư c (. . .) Dùng cái phép c a hào mà gi ng thì hào 1 dư i hào 2, hào 2 chưa ñ ng thì hào 1 không th ñ ng trư c. Hào 1 bi n ñ ng qu Càn này thành qu C u (trên là Thiên, dư i là Phong) thì cũng ch là m i g p “ âm” (?)mà thôi, cho nên b o là r ng còn n náu, chưa dùng ñư c (C u có nghĩa là g p). - Cao hanh (sách ñã d n) Tôi ch trích câu cu i: “con r ng còn n dư i v c mà không hi n, có cái “tư ng” tĩnh mà không ñ ng. Bói ñư c qu này thì không nên thi hành. Chúng tôi không bi t các h c gi Trung Hoa g n ñây còn nh ng cách gi ng nào m i m hơn không, ch ba cách trên không k gì hơn cách c a ngư i xưa, mà cũng ch ng phát huy thêm ñư c gì.

Nguy n Hi n Lê Kinh d ch - ð o c a ngư i quân t 2. QU THU N KHÔN (::::::) N i quái, ngo i quái ñ u là Khôn.

䷀ 乾 : 乾, 乾, 乾, 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾. 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾乾乾 Khôn: Nguyên, hanh , l i, t n mã chi trinh. Quân t h u du vãng, ti n mê h u ñ c, ch l i. Tây nam ñ c b ng, ñông b c táng b ng. An trinh, cát. D ch: Khôn có ñ c ñ u tiên và l n, hanh thông, thích ñáng, ñ c chính và b n c a con ng a cái. Ngư i quân t có vi c làm mà th xư ng thì l m, ñ ngư i khác th xư ng mà mình theo sau thì ñư c. ch c t l i ích cho v n v t. ñi v phía tây nam thì ñư c b n, v phía ñông b c thì m t b n. An lòng gi ñ c bên v ng, t t. Gi ng : Qu Càn g m 6 hào dương, qu Khôn g m 6 hào âm. Càn “tư ng” (1) tr i thì không “tư ng” ñ t. Càn cương ki n thì Khôn nhu thu n. Càn t o ra v n v t vô hình,

thu c ph n khí; nhưng ph i nh Khôn v n v t m i h u hình, m i sinh trư ng, cho nên công c a Khôn cũng l n như công c a Càn; ch khác Khôn ph i sau Càn, tùy theo Càn, b túc cho Càn; cho nên các ñ c nguyên, hanh, l i, Khôn có ñ như Càn; ch riêng v ñ c trinh (chính và b n) thì Khôn hơi khác: tuy chính và b n nhưng ph i thu n. Văn Vương dùng con ng a cái ñ “tư ng” Không: ng a là gi ng m nh mà ng a cái có tính thu n theo ng a ñ c. Cũng vì Khôn có ñ c thu n, cho nên kh i xư ng ph i là Càn, Khôn ch ti p t c công vi c c a Càn. Ngư i quân t n u vào ñ a v khôn, ph i tùy thu c ngư i trên thì làm vi c

cũng ñ ng nên kh i xư ng ñ kh i l m l n, ch ngư i ta kh i xư ng r i m i theo thì ñư c vi c, như v y là có ñ c dày như ñ t, ch ñư c muôn v t, l n cũng không kém ñ c c a tr i (Càn): “Quân t dĩ t cư ng b t t c” là bài h c rút ra t qu Càn. Chu công còn khuyên ñi v phía Tây Nam vì trên H u thiên bát quái Khôn phía Tây nam (có h c gi hi u là phía Tây và phía Nam) thì ñư c b n (ho c ñư c ti n b c, vì ch “b ng” cò th hi u là b ng h u, cũng có th hi u là b ng b i: b i là v sò ngao xưa dùng làm ti n, 1 b ng là 2 ho c 10 b i) n u ñi v phía ðông b c thu c dương thì m t b n (ho c ti n b c). ðư c qu này, n n theo nh ng l i khuyên ñó mà an lòng, gi ñ c b n v ng thì t t. Câu “Quân t h u du vãng, tiên mê h u ñ c” có ngư i hi u là: “Ngư i quân t có ñi ñâu thì trư c l m sau ñúng”, mà không gi ng t i sao l i như v y. Hi u như chúng tôi thì có lý hơn, làm rõ cái ñ o “thu n tòng thì t t” c a Khôn. Ch “du” thư ng dùng như ch “s ” Tác gi Văn Ngôn không gi ng gì thêm ch tóm t t l i: ð o Khôn là thu n theo tr i mà ti n hành không ng ng. Hào t : 1) 乾 乾: 乾 乾, 乾 乾 乾 Sơ l c: Lý sương, kiên băng chí. Gi ng: ðây là hào âm ñ u tiên trong qu . Âm thì l nh, nên Chu Công ví v i sương l nh m i k t l i thì thành sương, r i l n l n, l nh hơn, nư c s ñông l i thành băng. Hao này có hàm cái ý ph i th n tr ng t bư c ñ u. Ti u tư ng truy n không gi ng thêm, còn Văn ngôn truy n thì khuyên ta: “Nhà nào tích lũy ñi u lành thì t t có th a phúc (ñ ñ n ñ i sau); nhà nào tích lũy ñi u ch ng lành thì t t có th a tai v (ñ ñ n ñ i sau). Như vi c b tôi gi t vua, con gi t cha, nguyên do không trong m t bu i s m chi u; t t d n dà có t lâu r i, mà ngư i ta không trên

trong kinh D ch

bi t lo toan t s m v y” (tích thi n chí gia t t h u dư khách, tích b t thi n chi gia t t h u dư ương: Th n thí kỳ quân, t thí kỳ ph , phi nh t tri u nh t t ch chi c , kỳ s do lai gi ti m hĩ. Do bi n chi b t t o bi n dã).” Chúng ta ñ ý: hào 1 qu Càn, D ch ch khuyên c Dương hơn ñ o Âm, tr ng Dương hơn Âm . n, tu ñ c luy n tài ch th i; còn hào 1 qu Khôn này. D ch răn ph i ñ phòng t ñ u, n u không s g p h a; như v y D ch tin

2) 乾 乾: 乾 乾 乾, 乾 乾 乾 乾 乾 L c nh : tr c phương ñ i, b t t p vô b t l i. D ch: Hào 2, âm (ð c c a mình) th ng, vuông, l n thì ch ng ph i h c t p mà cũng không có gì là không l i. Gi ng: Hào này r t t t: th là âm, v cũng là âm ( hào ch n), th là ñ c chính, cho nên b o là có ñ c th ng (tr c) nó l i ñ c trung, ( gi a n i quái) cho nên b o là vuông v c (phương) (1) nó l i trong qu Khôn, có qui mô l n, nên ch ng c n h c t p khó khăn mà hành ñ ng nào cũng h p ñ o lý. Văn ngôn gi ng thêm: ngư i quân t mu n như hào 2 này mà ngay th ng ph i có ñ c kinh; vuông trong lòng thì ngòai (khi ti p v t) thì ph i có ñ c nghĩa. Có hai ñ c kính,

nghĩa ñó thì s không cô l p (?). Nguyên văn: “b t cô”, Chu Hi gi ng là to l n, t c có ý cho r ng: Kính thì “tr c”, nghĩa thì “phương”. Có ñ kính và phương thì là “ñ i”. Chúng tôi hi u theo câu: ð c b t cô, t t h u lân” (ngư i có ñ c thì không l loi, t t có b n cũng tr ng ñ o ñ c như mình (b n ñây là hào 5, ng v i 2) không bi t có ñúng không. 3) 乾 乾: 乾 乾 乾 乾, 乾 乾 乾 乾, 乾 乾 乾 乾 L c tam: hàm chương kh trinh, ho c tòng vương s , vô thành h u chung. D ch: Hào 3, âm: Ng m ch a (ñ ng ñ l ra) ñ c t t mà gi v ng ñư c, có khi theo ngư i trên mà làm vi c nư c, ñ ng chi m l y s thành công thì sau cùng s có k t qu . Gi ng: Hào 3 là âm mà vào ñ a v dương (l ), như v y là không chính, nhưng nó v n có ñ c nhu thu n c a qu Khôn, thêm ñư c tính cương ki n c a v dương, thì l i là t t (ñây là l bi n hóa c a D ch). Nó ñ ng trên cùng n i quái, t c có th có ch c ph n, cho nên b o là có lúc theo b trên làm vi c nư c. Nhưng nó nên nhũn, nhu thu n (ñ c c a Khôn) ch làm tr n nghĩa v mà ñ ng chi m l y s thành công thì sau cùng s có k t qu . Văn ngôn bàn thêm: Ng m ch a ñ c t t, theo ngư i trên làm vi c mà không dám chi m l y s thành công, ñó là ñ o c a ð t, c a v , c a b tôi (ñ a ñ o, thê ñ o, th n ñ o). ðó là cách cư x c a ngư i dư i ñ i v i ngư i trên. 4) 乾 乾: 乾 乾, 乾 乾, 乾 乾. L c c u: quát nang, vô c u, vô d . D ch: Hào 4 âm: như cái túi th t mi ng l i, (kín ñáo gi gìn) thì kh i t i l i mà cũng không danh d .

Gi ng: hào 4 là âm

ñ a v âm trong m t qu tòan âm, mà không ñ c trung như hào 2, ví sát hào

như ngư i quá nhu thu n, vô tài, không có chút cương cư ng nào. ðã v y, mà

5, t c là có ñ a v m t ñ i th n, tài th p mà ñ a v cao, nên ph i th n tr ng thì m i kh i t i l i, an thân, m c d u không có danh d gì. Hào 4 qu Càn cũng ñ a v như hào này, nhưng là dương, có tài năng, nên còn có th ch ñó. bay nh y, ti n ñư c (ho c dư c), khác nhau

Văn ngôn cho hào này có cái tư ng “âm c tuy t dương” (vì không có chút dương nào c t b n th t i v ), như v y là âm dương cách tuy t nhau, tr i ñ t không giao nhau (thiên ñ a b ), lúc ñó hi n nhân nên 5) 乾 乾: 乾 乾, 乾 乾. L c ngũ: hoàng thư ng, nguyên cát. D ch : hào 5, âm: như cái xiêm màu vàng, l n, t t (r t t t). Gi ng Hào 5 là hào chí tôn trong qu , ñ c trung. Tuy nó không ñ c chính vì là âm mà v dương; nhưng trong qu Khôn,như v y l i t t vì có chút cương, không thu n âm, n (hi n nhân n), r t th n tr ng thì không b tai h a.

thu n nhu, như hào 4, t c là có tài, nhưng v n là Khiêm nhu (vì là âm). Âm còn hàm ý văn v n a, trái v i dương cương ki n là võ. Cho nên Chu Công cho là hào này r t t t, và “tư ng” b ng cái xiêm màu vàng. Vàng là màu c a ñ t, c a trung ương (hàm ý không thái quá, không b t c p) c a vàng, ñ ng, nên ngư i Trung Hoa th i xưa r t quí, ch vua chúa m i ñư c dùng màu vàng trong y ph c. xiêm là m t b ph n y ph c ñ p ñ , hàm cái nghĩa khiêm h , không t tôn. Văn ngôn bàn thêm: ngư i quân t có ñ c trung (màu vàng) lý, ñ p ngôi cao mà v n khiêm, t coi mình trong mà thông su t ñ o phía dư i,

th dư i (như cái xiêm); như v y là ch t t t

bên trong mà phát ra b ngòai, làm nên s nghi p l n, t t ñ p như v y là cùng c c.

Như v y D ch tuy coi âm (Khôn) không quí b ng dương (Càn), nhưng có lúc coi tr ng ñ c khiêm nhu, mà D ch cho là ñ c c a ngư i văn minh. Tinh th n ñó là tinh th n hi u hòa, tr ng văn hơn võ. Hào 5 qu Càn, Chu Công cho là ñ i quí (long phi t i thiên) nhưng ch b o: “L i ki n ñ i nhân”; còn hào 5 qu không thì khen là”nguyên cát” hào t t nh t trong Kinh D ch, là có nghĩa v y. 6) 乾 乾: 乾 乾 乾 乾, 乾 乾 乾 乾. L c thư ng: Long chi n vu dã, kỳ huy t huy n hoàng. D ch: Hào trên cùng âm : Như r ng ñánh nhau ñ ng n i, ñ máu ñen máu vàng.

Gi ng: hào này âm lên t i ñi m c c th nh. Âm dương tuy b túc nhau, nhưng b n th v n là ngư c nhau, ñ i ñ ch nhau. Khi âm c c th nh, dương cũng v y ( hào 6 qu Càn) thì hai bên t t tranh nhau, và c hai ñ u b h i. ð o ñ n ñó là cùng r i. cũng v n cái nghĩa th nh c c thì suy như hào 6 qu Càn. Văn ngôn: không gi ng gì khác, ch cho bi t r ng “huy n hoàng”: là s c c a tr i ñ t, âm dương . Cao Hanh ng r ng hai ch ñó [䷀ ䷀] th i xưa dùng như hai ch [ ] (vì ñ c như nhau) và có nghĩa là ch y ròng ròng. Không rõ thuy t nào ñúng, nhưng ñ i ý v n là tai h i c cho hai bên. 7) 乾 乾: 乾 乾 乾. D ng l c: L i vĩnh trinh. D ch: (nghĩa t ng ch ) dùng hào âm: ph i (nên) lâu dài, chính và b n. Gi ng: Hai ch “d ng l c” ñây cũng như hai ch “d ng c u” qu Càn r t t i nghĩa, và câu 7 này m i nhà gi ng m t khác. Dư i ñây tôi ch ñưa ra ba thuy t: • Thuy t c a tiên nho: sáu hào âm bi n ra sáu hào dương, t c Thu n khôn bi n thành Thu n Càn, như m t ngư i nhu như c bi n ra m t ngư i cương cư ng, cho nên b o là: ph i (nên) lâu dài, chính và b n. • Thuy t c a Cao Hanh: h i v vi c cát hay hung lâu dài, mà ñư c “hào” này thì l i. • Thuy t c a Tào Thăng: Khôn thu n theo Càn cho nên g i là l i; Không ñ ng thì m ra, tĩnh thì ñóng l i. Cho nên b o chính và b n, ý mu n nói: ñ o Khôn ñơn gi n mà tác tác thành v n v t. Chú ý: ch hai qu Càn và Khôn là có Văn ngôn truy n, D ng C u và d ng L c; t qu sau tr ñi không còn nh ng ti t ñó n a.

Nguy n Hi n Lê Kinh d ch - ð o c a ngư i quân t 3. QU TH Y LÔI TRUÂN (|:::|:) Ng ai quái ( trên) là Kh m, n i quái ( dư i) là Ch n. Kh m là th y (mà cũng là vân: mây), ch n là l i (s m) cho nên qu này g i là Th y lôi (ho c Vân Lôi), có nghĩa là Truân

䷀ Theo T quái truy n thì s dĩ sau hai qu Càn, Khôn t i qu Truân là vì có tr i ñ t r i v n v t t t sinh sôi n y n ñ y kh p, mà lúc sinh sôi ñó là lúc khó khăn. Ch Truân [䷀] có c hai nghĩa ñó: ñ y và khó khăn 乾 : 乾, 乾, 乾, 乾, 乾 乾 乾 乾 乾, 乾 乾 乾 乾 Truân: Nguyên, hanh, l i , trinh, v t d ng h u du vãng, l i ki n h u. D ch: G p lúc gian truân, có th hanh thông l m (nguyên hanh), n u gi v ng ñi u chính (trái v i tà) và ñ ng ti n v i, mà tìm b c hi n th n giúp mình (ki n h u là ñ c m t ngư i gi i lên tư c h u). Gi ng: Thóan truy n và ð i tư ng truy n gi ng ñ i ý như sau: Tư ng qu này là s m (Ch n) dư i mà trên mưa (Kh m), t c có nghĩa ñ ng trong

ch n hi m, (Kh m là nư c có nghĩa là hi m tr ) (1) cho nên có nghĩa là truân. L i thêm: n i quái có m t hào dương (cương) hai hào âm (nhu); ng ai quái cũng th ; như v y là cương nhu, dương âm b t ñ u giao nhau ñ sinh v n v t màl úc ñ u bao gi cũng gian nan: truân. Trong lúc gian nan mà hành ñ ng thì có th t t, nhưng ph i kiên nh n gi ñi u chính; ñ ng v i hành ñ ng mà trư c h t nên tìm ngư i tài gi i giúp mình. Ngư i tài ñ ng ra cáng ñáng lúc ñ u (ngư i mình c t nh c lên tư c h u) ñó là hào 1 dương . Dương thì cương, có tài; hào 1 l i là hào ch y u torng n i quái (ch n) có nghĩa h at ñ ng. bu i ñ u

gian nan thì ñư c ngư i ñó, t như l p ñư c m t ñòan th có nhi u ngư i có tài kinh luân, thì m i vi c s làm ñư c t t. ðó là ý nghĩa qu Truân. Hào T : 乾 乾: 乾 乾, 乾 乾 乾, 乾 乾 乾 ䷀ Sơ c u: Bàn hoàn, l i cư trinh, l i ki n h u. D ch: Hào 1, dương : còn dùng d ng, gi ñư c ñi u chính thì l i, ñư c ñ t lên tư c h u (nghĩa là ñư c giao cho vi c giúp ñ i lúc gian truân) thì l i. Gi ng: Như trên tôi ñã nói, hào này là dương, tư ng ngư i có tài, l i ñ c chính vì dương dương v , cho nên gi ñư c ñi u chính và có l i; sau cùng nó là dương mà l i dư i hai hào âm trong n i quái, có cái tư ng khiêm h , ñư c lòng dân. V y là ngư i quân t m i ñ u tuy còn do d , sau s ñư c giao cho tr ng trách giúp ñ i. 乾 乾: 乾 乾 乾 乾, 乾 乾 乾 乾, 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾, 乾 乾 乾 乾 乾 L c nh : Truân như, chuyên như, th a mã ban như. Ph kh u hôn c u, n t trinh b t t , th p niên nãi t . D ch : hào 2, âm : Kh n ñ n khó khăn như ngư i cư i ng a còn dùng d ng l n qu n (Nhưng hào 1 kia) không ph i là k cư p, ch là mu n c u hôn v i mình thôi. Mình c gi v ng chí, ñ ng ch u, mư i năm n a s k t hôn (v i hào 5). Gi ng: Hào 2, âm, v a ñ c trung l n ñ c chính, l i ng v i hào 5 cũng ñ c trung ñ c chính trên, như v y là t t. Ch hi m cách xa hào 5 mà l i sát ngay trên hào 1, dương , trong c nh truân chuyên (khó khăn). Nhưng ñ ng ng i, hào 1

b 1 níu kéo, cho nên còn

có tư cách quân t , không ph i là k x u mu n h m h i mình, ch mu n cư i mình thôi (1 là dương, 2 là âm). ð ng nh n l i, c gi v ng chí, mươi năm n a s k t hôn v i hào 5. Ch t [ ䷀ ] và ñ t tên t . 乾 乾: 乾 乾, 乾 乾, 乾 乾 乾 乾 乾乾 乾 乾 乾, 乾 乾 乾, 乾 乾 乾 L c tam: T c l c, vô ngu, duy nh p vu lâm trung. Quân t cơ, b t như x , vãng l n. D ch: Hào 3 âm: ñu i hươu mà không có th săn giúp s c thì ch vô sâu trong r ng thôi (không b t ñư c). Ngư i quân t hi u cơ s s h i h n. Gi ng: Hào 3 là âm, dương v , b t chính b t trung; tính ch t ñã không t t mà vào th i y thì b ñi còn hơn, c tí p t c ti n n a thì ñây nghĩa là g ch ng. Theo kinh L , con gái t i tu i gã ch ng thì cài trâm

truân; hào 6

trên cũng là âm nhu không giúp ñư c gì mình, như v y mà c mu n làm

càn, như ngư i ham ñu i hươu mà không ñư c th săn giúp (ch n ñư ng con hươu, ñu i nó ra kh i r ng cho mình b t) thì mình c ch y theo con hươu mà càng vô sâu trong r ng thôi. B ñi là hơn. 乾 乾: 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾, 乾 乾, 乾 乾 乾 乾 L c t : Th a mã ban như. C u hôn c u, vãng cát, vô b t l i. D ch: Hào 4, âm: cư i ng a mà dùng d ng. C u b n trăm năm (hay ñ ng tâm) xa) thì không gì là không t t. Gi ng: Hào này âm nhu, ñ c chính là ngư i t t nhưng tài t m thư ng, g p th i Truân không t mình ti n th ñư c. Tuy g n hào 5, mu n c u thân v i 5, nhưng 5 ñã ng v i dư i thì hơn: (vì 1 có tài ñ c) mà cùng 2 r i, th là 4 mu n lên mà không ñư c, như ngư i cư i ng a mu n ti n mà dùng d ng. Chu Công khuyên hào 4 nên c u hôn v i hào 1 nhau giúp ñ i, không gì là không l i. Chúng ta ñ ý: c p 5-2 r t x ng nhau, c hai ñ u ñ c chính, ñ c trung, r t ñ p, c p 4-1 không ñ p b ng: 4 b t trung, kém 2; cho nên ph i k t h p v i 1 ñ ng tâm, ñ ng ñ o. 乾 乾: 乾 乾 乾; 乾 乾 乾, 乾 乾 乾 乾 C u ngũ: Truân kì cao; ti u trinh cát, ñ i trinh hung D ch: Hào 5, dương: Ân tr ch không ban b ñư c (nguyên văn: d u m (cao) không trơn (truân), ch nh ñ n vi c nh thì t t, vi c l n thì x u. Gi ng: Hào c u ngũ này v a chính v a trung, trong th i gian truân (qu Truân) l i ñ a v chí tôn, ñáng l t t; nhưng vì dư i, 1 tuy dư i mà ñ c chính, như v y là x ng ñôi. ðó là lu t: “dĩ lo i t ”, h p v i nhau thì ph i x ng nhau, dư i (

gi a ng ai quái là Kh m, hi m, nên ch t t v a dư i,

thôi. Hào 2 tuy ng v i nó nhưng âm nhu , không giúp ñư c nhi u; l i thêm hào 1

có tài ñ c, ñư c lòng dân, uy quy n g n như l n 5, mà ân tr ch c a 5 không ban b kh p nơi ñư c. Cho nên 5 ph i l n l n ch nh ñ n các vi c nh ñã, ñ ng v i làm vi c l n mà h ng. Nghĩa là tuy có tài ñ c, có ñ a v , nhưng cũng ph i ñ i có th có th i n a. 乾乾: 乾 乾 乾 乾, 乾 乾 乾 乾 乾 Thư ng l c: Th a mã ban như, kh p huy t liên như. D ch: Hào trên cùng âm. Cư i ng a mà dùng d ng, khóc t i máu m t ch y ñ m ñìa.

Gi ng: Hào này

trên cùng, là th i gian truân t i c c ñi m. N u là hào dương (có tài trí)

thì gian truân cùng c c s bi n thông; nhưng hào này là hào âm, b t tài, b t trí, nhu như c, ch bi t lên lưng ng a r i mà v n dùng d ng mà khóc ñ n ch y máu m t (Hào tuy ng v i hào 6 nhưng cũng âm nhu, ch ng giúp ñư c gì.) ð c xong ba qu ñ u này chúng ta cũng ñã th y: th c a hào ch cò: âm và dương, v c a hào ch có 6: t hào sơ ñ n hào thư ng; nhưng ý nghĩa m i hào r t thay ñ i, tùy ý nghĩa c a tr n qu , cho nên hào 1 dương qu Càn không gi ng hào 1 dương qu Truân; hào 5 dương qu Truân cũng không gi ng hào 5 dương qu Càn; hào 2 âm qu Kh n không gi ng hào ñó qu Truân, hào 6 âm qu Truân cũng không gi ng hào ñó q e khôn. ý nghĩa c a qu quy t ñ nh ý nghĩa c a hào, nói cách khác: qu là cái th i chung c a các hào, mà hào là m i vi c, m i hoàn c nh trong th i chung ñó.

Nguy n Hi n Lê Kinh d ch - ð o c a ngư i quân t 4. Qu SƠN TH Y MÔNG (:|:::|) Trên là C n (núi) dư i là Kh m (nư c)

䷀ Qu s 3 là Truân, lúc v n v t m i sinh. Lúc ñó v n v t còn non y u, mù m , cho nên qu 4 này là Mông. Mông có hai nghĩa: non y u và mù m Thoán t : 乾: 乾, 乾乾 乾 乾 乾, 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾, 乾 乾 乾, 乾 乾 乾 乾 乾乾 乾 乾 Mông: Hanh, Ph ngã c u ñ ng mông, ñ ng mông c u ngã. Sơ ph cáo, tái tam ñ c, ñ c t c b t cáo. L i trinh. D ch: tr thơ ñư c hanh thông. Không ph i ta tìm tr thơ mà tr thơ tìm ta. H i (bói) m t l n thì b o cho, h i hai ba l n thì là nhàm, nhàm thì không b o. H p v i ñ o chính thì l i (thành công). Gi ng : Theo nghĩa c a qu thì c n là ngưng, Kh m là hi m. mà trong (n i quái) thì hi m, ngoài (ngo i quái) thì ngưng, không ti n ñư c, t ra ý mù m , cho nên g i là Mông. trên có núi (C n), dư i chân núi có nư c sâu (kh m), cũng có

Xét theo hình tư ng thì

nghĩa t i tăm (Mông). Cũng có th gi ng là dư i chân núi có su i nư c trong, t c như h ng ngư i còn nh (khi thành sông m i là l n), h ng “ñ ng mông”, cho nên g i qu này là Mông (mông có nghĩa là non y u). ð c bi t qu này ch chú tr ng vào hào 2 và hào 5. Hào 2 là dương cương, ñ c trung làm

ch n i quái, ñáng là m t v th y cương ngh , kh i mông (t c m mang cái t i tăm) cho tr . Hào ñó ng v i hào 5 âm nhu thu n mà cùng ñ c trung, là tư ng h c trò ngoan. V y là th y trò tương ñ c, s h c hành t t có k t qu t t, cho nên qu này có ñ c hanh thông. Tư cách c a th y cương, c a trò nhu, cho nên th y không ph i c u trò, mà trò ph i c u th y. Và khi d y, trò h i m t l n thì b o, n u h i 2, 3 l n thì là nhàm, không b o. Gi ñư c ñ o chính (ho c b i dư ng chính nghĩa) thì l i thành công. Hào t : 1. 乾 乾: 乾 乾, 乾 乾 乾 乾, 乾 乾 乾 乾, 乾 乾 乾乾 Sơ l c: phát mông, l i d ng hình nhân, D ng thoát ch t c c, dĩ vãng l n. D ch: Hào 1, âm: m mang cái t i tăm (cho h ng ngư i hôn ám) thì nên dùng hình ph t c t cho h thoát kh i gông cùm, nhưng ñ ng ñi quá m c s h i ti c. Gi ng: Hào âm này v th p nh t trong qu Mông là tư ng k hôn ám nh t, ph i dùng hình ph t tr ng tr m i c i cái gông cùm (vĩ v t d c) cho h ñư c; khi có k t qu r i thì thôi, ñ ng quá dùng hình ph t mà s ân h n. Ch : "d ng hình nhân", d ch sát là dùng ngư i coi v hình, t c dùng hình ph t. 2. 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 C u nh : Bao mông cát, n p ph cát, t kh c gia. D ch: Hào, dương: Bao dung k m t i, dung n p h ng ngư i nhu ám như ñàn bà, t t; ( ngôi dư i mà gánh vác vi c trên) như ngư i con cai qu n ñư c vi c nhà. Gi ng: Hào 2 dương, cương cư ng, nhưng ñ c trung cho nên b o là có ñ c bao dung; nó làm ch n i quái, th ng tr c b n hào âm, cho nên b o nó dung n p ñư c các hào âm, t c h ng ngư i nhu ám như ñàn bà, nó dư i th p mà l i là hào quan tr ng nh t trong qu , ñ a v tôn trong qu nên ví nó như ngư i con cai qu n ñư c vi c nhà. Tóm l i hào này t t. Phan B i Châu gi ng ba ch “t kh c gia”cách khác: C cho hào 5 trên (ngo i quái) t c như cha trong nhà, hào 2 như v y là con ch nh lý ñư c vi c nhà. Cao Hanh ch ñ ng v phương di n bói, mà không ñ ng v phương di n ñ o lý, không cho Kinh D ch có ý nghĩa tri t lý, x th , cho nên hi u khác h n: gi ng “n p ph ” là cư i v cho con “t kh c gia” là con thành gia th t, ñó là cái vi c t t c a ngư i làm b p m t không có ñ ng t (bao mông, theo ông là : bào mông, bào là ngư i làm b p, mông là m t

dư i, t c như con. Cha nhu như c (vì là

âm), con cương cư ng sáng su t (vì là dương), c m hóa ñư c cha mà cha h t hôn ám,

không có ñ ng t ). ð i khái cách hi u c a Cao Hanh như v y, xin ñơn c làm thí d . 3. 乾 乾: 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾, 乾 乾 乾乾 L c tam: V t d ng th n ki n kim phu. B t h u cung, vô du l i. D ch : hào 3, âm: ñ ng dùng h ng con gái th y ai có vàng b c là (theo ngay) không bi t thân mình n a; ch ng có l i gì c . Gi ng: Hào 3 là âm nhu ( trong qu Mông, là hôn ám) b t trung, b t chính, cho nên ví v i ngư i con gái không có n t, b t trinh, ham c a. Mà h ng ti u nhân th y l i quên nghĩa cũng v y (âm còn có nghĩa là ti u nhân). Phan B i Châu cho hào này x u nh t; h ng ngư i nói trong hào không ñáng dùng, không ñáng giáo hóa n a. 4. 乾 乾 : 乾, 乾, 乾 乾 L c t : Kh n, mông, l n. D ch: Hào 4, âm: B kh n trong vòng hôn ám, h i ti c. Gi ng: Qu Mông ch có hào 2 và 6 là dương cương, có th c i m s hôn ám ñư c, còn hào 4 kia ñ u là âm h t. Hào 4 này cũng hôn ám như hào 3, nhưng còn t hơn hào 3 vì xa hào 2 dương (hào 3 còn ñư c g n hào 2 dương ), mà chung quanh ñ u là âm h t

(hào 3 và hào 5), như b nh t trong vòng hôn ám, t t b kh n s ph i h i ti c, x u h . Ti u tư ng truy n gi ng: nó ph i h i ti c, x u h vì ch m t mình nó trong s b n hào âm là xa các hào “th c” t c các hào dương. Hào dương là nét li n, không khuy t gi a, nên g i là “th c” (ñ c, ñ y) hào âm là v ch ñ t, khuy t 5. 乾 乾: 乾 乾 乾 乾 L c ngũ: ð ng mông cát. D ch: Hào 5, âm: Bé con, chưa bi t gì (nhưng d d y), t t. Gi ng: hào 5 này là hào âm t t nh t như chúng tôi ñã nói khi gi ng Thóan t c a Văn Vương, vì nó có ñ c nhu (âm) trung ( gi a ng ai quái), l i ng v i hào 2 cương có th ví nó v i ñ a tr d d y, bi t nghe l i th y (hào 2). Phan B i Châu coi hào này như ông vua (vì hi n th n (hào 2). 6. 乾 乾: 乾 乾 乾 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾. ngôi cao quí nh t trong qu ) bi t tín nhi m dư i,

gi a nên g i là “hư” ; “th c”

tư ng trưng ngư i có lương tâm “hư” tư ng ngư i không có lương tâm.

Thư ng c u: Kích mông b t l i vi kh u, l i ng kh u. D ch : Hào trên cùng, dương : phép tr cái ngu t i mà nghiêm kh c quá thì k mình d y d s ph n u t, có th thành gi c, như v y không có l i, ngăn ng a gi c nh ng v t d c quy n rũ k ñó) thì có l i. Gi ng: Hào này trên cùng qu Mông, có nghĩa s ngu t i t i cùng c c; nó là dương, ngoài (t c

trên cùng, mà b t trung, cho nên tuy có tài m mang s ngu t i nhưng quá nghiêm kh c, làm cho k ngu t i ph n u t, ph n kháng, b t tuân giáo hóa, có th thành gi c, có h i (ch “kh u có c hai nghĩa: gi c, có h i), nên tìm cách ngăn ng a nh ng v t d c quy n rũ nó thì hơn; mà “c th y l n trò ñ u thu n ñ o lý (thư ng h thu n dã, Ti u tư ng truy n). Qu này nói v cách giáo hóa, c n nghiêm (hào 1) nhưng không nên nghiêm kh c quá mà nên ngăn ng a l i c a tr (hào 6).

Nguy n Hi n Lê Kinh d ch - ð o c a ngư i quân t 5. QU TH Y THIÊN NHU (|||:|:) Trên là Kh m (nư c), dư i là Càn (tr i)

Qu trên là Mông, nh thơ; nh thơ thì c n ñư c nuôi b ng th c ăn, cho nên qu này là Nhu. Ch Nhu này [ ䷀ ] là ch nhu trong “nhu y u ph m”, nh ng th c n thi t, t c th c ăn. T quái truy n gi ng như v y. Nhưng Thoán T thì l i gi i thích khác: Nhu ñây còn có nghĩa n a là ch ñ i, và theo cái tư ng c a qu thì ph i hi u là ch ñ i. * Thoán t : 乾: 乾 乾, 乾 乾, 乾, 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 Nhu: H u phu, quang hanh, trinh, cát. L i thi p ñ i xuyên. D ch: Ch ñ i: có lòng thành th c tin tư ng, sáng s a, hanh thông, gi v ng ñi u chính thì t t. “Dù g p vi c hi m như qua sông cũng s thành công. Gi ng: N i quái là Càn, cương ki n, mu n ti n lên nhưng g p ngo i quái là Kh m (hi m) ch n trên, nên ph i ch ñ i. v chí tôn ( qu này nên hi u là ngôi c a

Hào làm ch trong qu này là hào 5 dương,

tr i – theo Thoán truy n) mà l i trung, chính; cho nên có cái tư ng thành th c, tin tư ng,

sáng s a, hanh thông; mi n là ch u ch ñ i thì vi c hi m gì cũng vư t ñư c mà thành công. ð i tư ng truy n gi i thích cũng ñ i khái như v y: dư i là Càn, tr i, trên là Kh m, mây (Kh m còn có nghĩa là mây); có cái tư ng mây ñã bao kín b u tr i, th nào cũng mưa; c “ăn u ng y n l c” ( m th c y n l c) yên vui di dư ng th xác và tâm chí mà ñ i lúc mưa ñ .

Hào t : 1. 乾 乾: 乾 乾 乾, 乾 乾 乾 , 乾 乾 . Sơ c u: Nhu vu giao, l i d ng h ng, vô c u.

D ch: Hào 1 là dương, cương ki n, sáng su t mà xa ch hi m (cũng như còn

xa ngo i quái là Kh m, t c xa nư c,

ngòai thành, không g n sông nư c), ñ ng nóng n y xông

vào ch hi m n n, c ch u ch ñ i thì không có l i. Chu Công khuyên như v y vì hào dương này không ñ c trung mà có ý mu n ti n. 2. 乾 乾: 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾 C u nh : Nhu vu sa, ti u h u ngôn, chung cát. D ch: Hào 2, dương: ð i

bãi cát, tuy có kh u thi t m t chút, nhưng sau s t t. g n sông, chưa t i n i s p

Gi ng: Hào này ñã g n qu Kh m hơn, ví như ñã t i bãi cát

hi m; mà hào l i ñ c trung, cho nên tuy là dương cương mà bi t khôn khéo, ung dung, không nóng n y như hào 1, cho nên dù có ñi u ti ng nho nh , r t cu c cũng v n t t. 3. 乾 乾 : 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾乾 C u tam: Nhu vu nê, trí kh u chí. D ch: Hào 3, dương : ñ i Gi ng: Hào này ñã ch bùn l y, như t mình v i gi c ñ n. ch bùn l y

sát qu Kh m, tuy chưa s p xu ng nư c, nhưng ñã

r i; th c a nó là dương cương, v c a nó cũng là dương, mà l i không ñ c trung, có cái “tư ng r t táo b o nóng n y, làm càn, t c như t nó v i gi c ñ n, t gây tai h a cho nó. N u nó bi t kính c n, th n tr ng thì chưa ñ n n i nào, vì tai h a v n còn quái) (theo ti u tư ng truy n). ngoài ( ngo i

4. 乾 乾 : 乾 乾 乾, 乾 乾 乾 ䷀ L c t : Nhu vu huy t, xu t t huy t. D ch: Hào 4, âm: như ñã ch ñ i ch lưu huy t mà r i ra kh i ñư c.

Gi ng: hào này ñã b t ñ u vào qu Kh m, t c ch hi m (như vào ch gi t h i), nhưng nh nó là âm, nhu thu n l i ñ c chính ( v âm) , nên tránh ñư c h a. 5. 乾 乾 : 乾 乾 乾 乾, 乾 乾 乾 C u ngũ: Nhu vu t u th c, trinh cát. D ch: Hào 5, dương: Ch ñ i chính thì t t. Gi ng: Hào 5, ñ a v tôn quí, mà là dương cương trung chính, cho nên t t, nhưng mu n h nh phúc ñư c b n thì ph i gi ñ c trung chính. 6.乾 乾:乾 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 , 乾 乾 , 乾 乾 乾 Thư ng l c: Nh p vu huy t, h u b t t c chi khách tam nhân lai, kính chi, chung cát. ch ăn u ng no say (ch yên vui), b n gi ñ c trung

D ch: Hào trên cùng, âm: Vào ch c c hi m r i, nhưng có ba ngư i khách th ng th ng t i, bi t kính tr ng h thì sau ñ ơc t t lành. Gi ng: Hào này 3 trên cùng ng ai quái là Kh m, cho nên b o là ch c c hi m. Nó có hào

dư i ng v i nó, hào 3 là dương , kéo theo c hào 1 và 2 cũng là dương, cho nên nói xa hào 6, cho nên nói là h

là có 3 ngư i khách s t i; h không t i ngay ñư c vì h th ng th ng s t i.

Hào 6 âm, có ñ c Khiêm, nhu thu n, bi t trong và nghe theo ba v khách ñó, cho nên cu i cùng s ñư c h c u ra kh i ch hi m mà ñư c t t lành. Ti u tư ng truy n: bàn thêm: Tuy hào 6 không x ng v (b t ñáng v ), nhưng không ñ n n i th t b i l n. Chu Hi hi u ch “v ” ñó , là ngôi ch n (âm v ) ; hào âm “b t ñáng”, cho nên ông b o là :”chưa hi u rõ” (v tư ng). Phan B i Châu hi u ch “v ” là ngôi cao hay th p; hào 6 trên cùng, t c là ngôi cao nh t, mà là âm nhu, b t tài, cho nên b o “b t ñáng” là ph i . + âm v , là “ñáng” ch sao l i

Qu này ch cho ta cách x th khi ch ñ i, tùy h a n y, mà ph i gi trung chính. Chúng ta ñ ý: hào 5 m t cách v a ph i, sáng su t, chính ñáng.

g n hay

xa, c t nh t là ñ ng nóng

gi a qu Kh m, t c gi a cơn nguy

hi m mà Chu Công v n cho là t t ch vì hào ñó cương mà trung chính, nghĩa là cương

Nguy n Hi n Lê Kinh d ch - ð o c a ngư i quân t 6. QU THIÊN TH Y T NG (:|:|||) Trên là Càn (tr i), dư i là Kh m (nư c) ngư c h n v i qu 5.

䷀ T quái truy n ñã cho Nhu là ăn u ng, cho nên gi ng r ng vì (v n ñ ) ăn u ng mà ngư i ta sinh ra tranh nhau, r i ki n nhau, cho nên sau qu Nhu là qu T ng (có nghĩa là ki n cáo) Thoán t : 乾 乾 乾 乾 , 乾, 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾乾 T ng: H u phu, tr t, d ch. Trung cát, chung hung L i ki n ñ i nhân, b t l i thi p ñ i xuyên. D ch: Ki n cáo vì mình tin th c mà b oan c (tr t), sinh ra lo s (d ch). N u gi ñ o trung (bi n b ch ñư c r i thì thôi) thì t t lành,n u ki n cho ñ n cùng thì x u. Tìm ñư c b c ñ i nhân (công minh) mà nghe theo thì ch có l i, n u không thì như l i qua sông l n (nguy), không có l i. Gi ng: Theo tư ng qu này có th gi ng: ngư i trên ( qu Càn) là dương cương, áp ch ngư i dư i,mà ngư i dư i ( qu Kh m) thì âm hi m, t t sinh ra ki n cáo, ho c cho c trùng quái ch là m t ngư i, trong lòng thì nham hi m (n i quái là Kh m), mà ngoài thì cương cư ng (ngo i quái là Càn), t t sinh s gây ra ki n cáo. Thoán t c a Chu Công không hi u hai cách ñó mà cho qu này là trư ng h p m t ngư i có lòng tin th c (h u phu) mà b oan c, vu hãm, không có ngư i xét rõ cho, cho nên lo

s , ph i ñi ki n. N u ngư i ñó gi ñ o trung như hào 2 (ñ c trung), nghĩa là minh oan ñư c r i thì thôi, thì s t t, n u c ñeo ñu i cho t i cùng, quy t th ng, không ch u thôi, thì s x u. Qu khuyên ngư i ñó nên ñi tìm b c ñ i nhân công minh (t c hào 5 - ng v i hào 2, v a trung ,chính, v a ngôi cao), mà nghe l i ngư i ñó thì có l i; n u không thì là t mình

tìm s nguy h i, như l i qua sông l n. ð i tư ng truy n ñưa ra m t cách gi ng khác n a: Càn (tr i) có xu hư ng ñi lên; Kh m (nư c) có xu hư ng ch y xu ng th p, như v y là trái ngư c nhau, cũng như hai nơi b t ñ ng ñ o, tranh nhau mà sinh ra ki n cáo. Và ð i tư ng truy n khuyên ngư i quân t làm vi c gì cũng nên c n th n t lúc ñ u ñ tránh ki n cáo. Hào t : 1. 乾 乾: 乾 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾 Sơ l c: B t vinh s s , ti u h u ngôn, chung cát. D ch: Hào 1 âm: ñ ng kéo dài (v ki n) làm gì, tuy b trách m t chút, nhưng sau ñư c t t. Gi ng: Hào 1, âm nhu nhưng ñ ng nên dư i, ñư c hào 4 cương ki n trên ng vi n, t c là có ch d a;

th sinh s kéo dài v ki n; có b trách m t chút thì cũng thôi, k t qu

ñư c bi n minh, th là t t. 2. 乾 乾: 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾. 乾 乾 乾 乾 乾 乾, 乾 乾乾 C u nh : B t kh c t ng, qui nhi bô. Kì p nhân tam bách h , vô s nh. D ch: Hào 2, dương : không nên ki n, lui v mà tránh ñi, p mình ch có ba trăm nóc nhà thôi (ý nói ñ a v mình th p, th mình nh ), như v y thì không b h a. Gi ng: Trong ph n I, chương IV, chúng tôi ñã nói: các hào ng v i nhau (1 v i 4, 2 v i 5, 3 v i 6) ph i m t dương m t âm thì m i có “tình” v i nhau, m i ñ ng vào m t phe, vi n tr nhau, t c trư ng h p hào 1 và hào 4 qu này; n u c hai cùng là dương hay là âm thì tuy ng nhau ñ y, nhưng có th k nhau, cũng như hào 2 và hào 5 qu này. Hai hào này ñ u là dương c , cho nên coi là ñ ch nhau, ñ ng vào hai phe cáo). Hào 2 dư i, trung ch không chính, gi a n i quái là Kh m (hi m) l i b hai hào âm 1 và 3 v y, nên th y u, mu n ki n hào 5 (vì 2 có tính dương cương) nhưng th không ñ ch n i, vì 5 trung , chính l i ngôi cao. Dư i ki n trên khác gì tr ng ch i ñá, không nên, thà trong qu t ng (ki n

rút lui v , tránh ñi còn hơn, như v y không b t i l i. Ti u tư ng truy n còn d n thêm: n u dư i mà ki n trên, tai h a t i là t mình vơ l y ñ y: ho n chí xuy t (cũng ñ c là chuy t, là ñoát) dã: Phan B i Châu gi ng hào này, d n vi c Nguy n Hoàng mu n kình v i Tr nh Ki m (s th c Tr nh Ki m mu n h i Nguy n Hoàng, Nguy n Hoàng s ), cho ngư i h i ý ki n Nguy n B nh Khiêm, Nguy n B nh Khiêm ñáp: “Hoành sơn nh t ñái, v n ñ i dung thân”, có ý khuyên nên tr n tránh vào Nam cho thoát n n; ñó là ý nghĩa ba ch “qui nhi bô” trong hào này. 3. 乾 乾 : 乾 乾 乾, 乾 乾, 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 , 乾 乾. L c tam: Th c c u ñ c, trinh l , Chung cát; ho c tòng vương s , vô thành. D ch: Hào 3 âm, C (yên n) hư ng cái ñ c (ân tr ch) cũ c a mình (Chu Hi hi u là gi cái n p cũ), ăn cho chính ñáng mà thư ng ñ lòng lo s thì k t qu s t t; n u ph i ñi ñây tr ngư i trên, không nh t ñ nh là vua), thì

theo làm v i ngư i trên (ch vương cũng ñ ng mong thành công.

Gi ng: Hào 3 ñã âm nhu l i b t chính (vì hào âm mà

ngôi dương,

chông chênh trên

cùng qu Kh m (hi m), chung quanh ñ u là k thích gây s , ki n cáo (vì hào 2 và 4 ñ u là dương), cho nên 3 thư ng ph i lo s (l ), n u hi u v y mà bi t gi gìn thì r t cu c s yên n. Hào 3 có hào 5 trên ng và có “tình” v i mình, 6 là dương cương l i là b trên (ngôi cao), nên có khi lôi kéo 3 theo nó; trong trư ng h p ñó, 3 nên an ph n th thư ng, c ph c tùng 6, ñ ng mong thành công (ch ng h n 6 mu n ñ ng ra ki n, kéo 3 theo thì 3 ch nên giúp 6 l y l thôi, ñ ng ham l p công). 4. 乾 乾 : 乾乾 乾 , 乾 乾 乾, 乾 , 乾 乾 乾 乾 C u t : B t kh c t ng, ph c t c m nh, du, an trinh cát. D ch: Hào 4, dương : không th ki n cáo ñư c, tr l i theo thiên m nh (l chính ñáng), ñ i ý ñi, yên theo ñi u chính thì t t.

Gi ng: Hào này dương cương mà b t trung, b t chính, “tư ng” m t ngư i ham ki n cáo. Nhưng không th ki n ai ñư c: ki n 5 thì 5 trên mình, ngôi tôn, không dám ki n; ki n 3 thì 3 nhu thu n, ch u thua tr ơc r i; ki n 2 thì 2 v a cương, chính , trung, sáng su t, ñã tiên li u r i, không ch u ki n; còn 1 thì ñã v phe v i 4. ðành ph i b ý ham ki n ñi, theo

l ph i,

yên, gi ñi u chính, như v y thì t t.

5. 乾 乾 : 乾, 乾 乾 乾 C u ngũ: T ng, nguyên cát. D ch: Hào 5 dương : x ki n hay ñi ki n, ñ u r t t t. Gi ng : Hào 5 này ngôi chí tôn, cương mà minh, trung và chính. N u là ngư i x ki n thì là b c có ñ c, có tài (như Bao Công); n u là ngư i ñi ki n thì g p ñ ơc quan tòa có ñ c, có tài. Không gì t t b ng. 6. 乾 乾 : 乾 乾 乾 乾 乾 , 乾 乾, 乾 乾 乾乾 Thư ng c u: ho c tích chi bàn ñái, chung triêu, tam s chi. D ch: hào trên cùng, dương : (ki n ) may mà ñư c cái ñai l n (c a quan ch c) thì trong m t bu i sáng s b cư p ba l n. Gi ng: Hào dương này trên cùng qu T ng là k r t thích ki n, ki n t i cùng. Nó ngôi 6 là b t chính, cho nên dù có may ra ñư c ki n, thì ch ng bao lâu cũng s m t h t, r t cu c v n không l i. * Qu t ng này ý nghĩa các hào r t nh t trí, sáng s a. Trư c sau ch là răn ngư i ta ñ ng ham tranh nhau ki n cáo: hào 3 không ki n v i ai, t t; hào 2 mu n ki n mà sau thôi không ki n, cũng t t; hào 1 b ki n thì nên như ng nh n m t chút, r t cu c s t t, duy có hào 6 b ng ki n t i cùng thì dù có th ng, cũng hóa x u. Còn hào 5 di n cái ý: có m t Tòa án công minh thì ph c cho dân bi t bao.

Nguy n Hi n Lê Kinh d ch - ð o c a ngư i quân t 7.QU ð A TH Y SƯ (:|:::)

Ki n t ng là tranh nhau, tranh nhau thì l p phe, có ñám ñông n i lên; cho nên sau qu T ng t i qu Sư – Sư là ñám ñông, cũng có nghĩa là quân ñ i. Thoán t : 乾: 乾 , 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾 Sư : Trinh, trư ng nhân cát, vô c u. D ch: quân ñ i mà chính ñáng (có th hi u là bên chí), có ngư i ch huy lão thành thì t t, không l i. (Có sách h o hai ch “trư ng [ ䷀] nhân” chính là “ñ i [䷀] nhân) ngư i tài ñ c) Gi ng: Trên là Khôn, dư i là Kh m mà sao l i có nghĩa là ñám ñông, là quân ñ i ? có 4 cách gi ng: - ð i tư ng truy n b o Khôn là ñ t, Kh m là nư c, qu n chúng nhóm h p thành ñám ñông. - Chu Hi b o dư i, Kh m là hi m; trên, Khôn là thu n; ngư i xưa g i binh trong gi a ñ t có nư c t l i, tư ng là

vi c nông (th i bình là nông dân, nhưng v n t p tành võ b , th i lo n thì thành lính), như v y là gi u cái hi m (võ b ) trong cái thu n (vi c nông). - Chu Hi còn gi ng cách n a: hào 2 là dương, n m gi a n i quái là tư ng ông tư ng, 5

hào kia là âm nhu, m m m i, giao quy n cho 2 ñi u khi n quân lính (4 hào kia). Thoán truy n gi ng: xu t quân là vi c nguy hi m (qu Kh m), ñ c h i, nhưng n u xu t quân vì chính nghĩa (trinh chính), ñ tr b o an dân thì dân s theo (Khôn: thu n), s giúp ñ mình, mình sai khi n ñư c, thì s t t, l p ñư c nghi p vương th ng tr thiên h , không có t i l i. Hào t : 1. 乾 乾 : 乾, 乾 乾 乾 , 乾 乾, 乾 乾 Sơ l c: sư, xu t dĩ lu t, ph tàng, hung D ch: Hào 1, âm: Ra quân thì ph i có k lu t, không khéo (ch ph tàng nghĩa là b t thi n ) thi x u. Gi ng: ðây là bư c ñ u ra quân, ph i c n th n, có k lu t nghiêm nhưng khéo ñ kh i m t lòng dân, quân. 2. 乾 乾 : 乾 乾, 乾, 乾, 乾 乾 , 乾 乾 乾 乾 ䷀ C u nh : T i sư, trung, cát, vô c u, vương tam tích m nh. D ch: Hào 2 dương: Trong quân, có ñ c trung thì t t, không t i l i, ñư c vua ba l n ban thư ng. Gi ng: Hào này là hào dương ñ c nh t trong qu , th ng lĩnh qu n âm. Nó ñ c cương , ñ c trung, l i ñư c hào 5, âm trên ng thu n v i nó, như m t v nguyên th giao toàn quy n cho m t v tư ng. Nh nó ñ c trung; nên t t, không b t i l i, mà ñư c nhi u l n ban thư ng (có ngư i gi ng là ñư c nhi u l n vua trao l nh cho). 3. 乾 乾 : 乾, 乾 乾 乾 , 乾 乾 L c tam: Sư, ho c dư thi, hung. D ch: Hào 3, âm: b t chính (vì hào âm ph i ch xác ch t v . . 4. 乾 乾 : 乾, 乾 乾 , 乾 乾 乾 L c t : Sư, t th , vô c u. D ch: Hào 4, âm: Ra quân r i mà lui v ñóng (th ) phía sau (t ) không có l i. Gi ng: hào này tuy b t trung nhưng ñ c chính, không có tài (hào âm) nhưng bi t li u s c mình, hãy t m lui, không ti n ñ kh i hao quân, ñó là phép thư ng h g p ñ ch m nh thì tránh ñi, cho nên không b l i. 5. 乾 乾 : 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 ngôi dương) l i b t trung ,x u, th t tr n, có th

L c ngũ: ði n h u c m, l i ch p ngôn, vô c u. Trư ng t xu t sư, ñ t dư thi, trinh hung. D ch: Hào 5 âm: Như ñ ng c muông thú (v phá), b t chúng (ch ngôn [䷀] như ch chi [䷀], thay ch c m [䷀]) thì l i. (dùng) ngư i lão thành làm tư ng súy ñ c m quân, n u dùng b n tr (tài kém) thì ph i ch thây mà v , và dù danh nghĩa chính ñáng (trinh) k t qu v n x u. Gi ng: Hào 5 này, âm, v chí tôn, tư ng ông vua ôn nhu và thu n ñ o trung, không gây r ng v phá ñ ng) nên ph i ñánh ñu i ñi, chi n, vì quân ñ ch l n cõi (như muông thú b t chúng mà không có l i. Ông vua y giao quy n c m quân cho v lão thành (hào 2 dư i) là ngư i x ng ñáng , n u giao cho b n tr b t tài (như hào 3) ho c ñ chúng tham gia vào thì s th t b i, dù chi n tranh có chính nghĩa, cũng ph i ch xác v , mang nh c. 6. 乾 乾 : 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾 乾 乾 Thư ng l c: ñ i quân h u m nh. Khai qu c th a gia, ti u nhân v t d ng. D ch Hào trên cùng, âm: (Sau khi kh i hòan) vua ra l nh gì quan h ñ n vi c m nư c tr nhà thì ñ ng dùng k ti u nhân (dù h có công chi n ñ u). Gi ng: Hào này trên cùng, tr lúc thành công, vua lu n công mà khen thư ng. K ti u nhân tuy có tài chi n ñ u, l p ñư c công thì cũng ch thư ng ti n b c thôi, không nên phong ñ t cho ñ cai tr , giao cho ñ a v tr ng y u trong nư c, vì công vi c ki n thi t qu c gia ph i ngư i có tài, ñ c m i gánh n i. * - Qu sư này r t hay, l i g n, ý ñ và ñúng. Chúng ta nên nh : - B t ñ c dĩ m i ph i ra quân, ra quân ph i có chính nghĩa. - Dùng tư ng ph i x ng ñáng (như hào 2), ñ ng ñ cho k b t tài (như hào 3) tham gia. - Ph i c n th n t lúc ñ u, k lu t nghiêm minh, nhưng ph i khéo ñ kh i m t lòng dân quân. - N u g p k ñ ch ñương th m nh thì hãy t m tránh, không sao. ñây,dùng

- Khi thành công r i, lu n công ban thư ng thì k ti u nhân có công ch nên thư ng h ti n b c, ñ ng giao cho h tr ng trách; tr ng trách ph i v nh ng ngư i tài ñ c như v y

nư c m i th nh ñư c. Ch dùng hai nét li n, ñ t mà suy di n ñư c như v y, tài th t.

Nguy n Hi n Lê Kinh d ch - ð o c a ngư i quân t PH N II - KINH VÀ TRUY N 8. QU TH Y ð A T (:::::|) Trên là Kh m (nư c), dư i là Khôn (ñ t)

䷀ Sư là ñám ñông, trong ñám ñông ngư i ta g n gũi nhau, liên l c v i nhau, cho nên sau qu Sư là qu T (t là g n gũi, liên l c). Chúng ta ñ ý: qu này Kh m trên, Khôn dư i, ngư c h n v i qu trư c Khôn trên, kh m dư i. Thoán t : 乾乾乾乾乾,乾乾乾,乾乾乾乾乾乾乾,乾乾乾乾 T cát. Nguyên ph , nguyên vĩnh trinh, vô c u. B t ninh phương lai, h u phu hung. D ch: G n gũi thì t t. Bói l n th nhì mà ñư c như l n ñ u (nguyên ph ) r t t t, lâu dài, chính thì không có l i. K nào ch chưa yên (ho c g p tr c tr ) s l i v i mình (ho c mình nên v i l i) l k

nào t i sau (tr ) thì x u. Gi ng: Qu này là trên ñ t có nư c, nư c th m xu ng ñ t, ñ t hút l y nư c, cho nên có nghĩa là g n gũi, thân thi t, giúp ñ nhau. L i thêm m t hào dương cương, trung chính ( hào 5) th ng lĩnh năm hào âm, có cái tư ng ông vua (hay ngư i trên) ñư c toàn th dân (hay ngư i dư i) tin c y, qui ph c do l ñó mà g i là “t ”. Nhưng hào 5 ñó ñ a v chí tôn nên ph i th n tr ng, t xét mình k

càng (nguyên ph ) mà th y có ñ nh ng ñ c nguyên, vĩnh, trinh thì m i th t không có l i. “B t ninh phương lai”, Chu Hi gi ng là trên dư i ng h p v i nhau, ch c là mu n nói hào 5 (trên) và hào 2 (dư i), m t dương m t âm. Còn ba ch “h u phu hung” thì không sách nào cho bi t là ám ch hào nào, có l là hào trên cùng chăng? Hào t . 1.乾 乾 : 乾 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾 乾 乾 乾 Sơ l c: H u phu, t chi, vô c u. H u phu doanh ph u, chung lai h u tha cát. D ch: Hào 1, âm : (M i ñ u) có lòng thành tín mà g n gũi nhau thì không có l i. N u lòng thành tín nhi u như ñ y m t cái ng thì có thêm ñi u t t khác n a. 2.乾 乾 : 乾 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾 L c nh : t chi t n i, trinh cát. D ch: Hào 2, âm: T trong mà g n gũi v i ngòai, chính ñáng thì t t. Gi ng: hào này âm nhu, ñ c trung và chính, cũng ñ c trung và chính n i quái, ng h p v i hào 5 dương cương

ngo i quái, cho nên nói là t trong mà g n gũi v i ngoài. Hai

bên thân nhau vì ñ o ñ ng chí h p (cùng trung, chính c ), ch không ph i vì 2 làm thân v i b trên ñ c u phú quí, như v y là chính ñáng, không th t thân, nên t t. 3.乾 乾 : 乾 乾 乾 乾 乾 L c tam: T chi ph nhân D ch: Hào 3 âm: G n gũi ngư i không x ng ñáng. Gi ng: Hào này âm nhu, không trung không chính, chung quanh l i toàn là âm nhu, cho nên ví v i ngư i x u, không x ng ñáng. 4. 乾 乾 : 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾 L c t : Ngo i t chi, trinh cát. D ch: Hào 4, âm: G n gũi v i bên ngoài (hào 5) gi ñ o chính thì t t. Gi ng: hào âm ngôi 4 ñ c chính ,t t hơn hào 3; l i g n hào 5, như v y là thân v i

ngư i hi n ( 5 trung và chính ) và ph c tòng b trên, cho nên t t. 5.乾 乾 : 乾 乾, 乾 乾 乾 乾 C u ngũ: Hi n t , vương d ng tam khu Gi ng: hào này ngôi chí tôn, dương cương mà trung chính, cho nên c 5 hào âm (c

thiên h ) ñ u ph c tòng; ñ o g n gũi như v y, là r t quang minh. Ai tòng ph c vua thì c t i, không tùng ph c mà ch ng l i thì c rút lui, không ép ai c ; ñ cho m i ngư i t do t i lui, cũng như ñi săn, không bao vây c b n m t mà ch a m t m t cho c m thú thoát ra. Do ñó ngư i chung quanh ñư c c m hóa, không ph i răn ñe mà h cũng gi ñư c ñào trung chính như vua. 6. 乾 乾 : 乾 乾 乾 乾 , 乾 乾 Thư ng l c: t chi vô th , hung. D ch: Hào trên cùng, âm: không có ñ u m i ñ g n gũi, x u. Gi ng: Hào âm này trên cùng b t trung, không sao g n gũi v i nh ng hào âm dư i ñây có nghĩa là th y) mà vô th y thì vô ñư c, th là không có ñ u m i, là vô th y (th chung, cho nên x u. * Qu này nói v phép nhóm b n tìm th y. Ph i c n th n t lúc ñ u, thành tín, trung chính, vì ñ o ch không vì l i. Và ph i ñ cho t do, không nên ép bu c.

Nguy n Hi n Lê Kinh d ch - ð o c a ngư i quân t KINH THƯ NG (G m 30 qu ñ u) 9. QU PHONG THIÊN TI U SÚC (|||:||) Trên là T n (gió) dư i là Càn (tr i)

T quái truy n b o ñã nhóm h p, g n vũi v i nhau (t ) thì ph i có ch nuôi nhau, cho nên sau qu T t i qu Ti u súc [ ䷀ ䷀ ] Ch súc này có nghĩa là nuôi (như m c súc); l i có nghĩa là ch a, dùng như ch súc tích (ch a ch t), và nghĩa: ngăn l i, ki m ch . Thoán t 乾乾乾乾乾乾乾乾乾乾乾乾乾乾䷀ Ti u súc: Hanh: M t vân b t vũ, t ngã tây giao. D ch: Ngăn căn nh (ho c ch a nh vì ch a cũng hàm cái nghĩa ngăn, bao l i, gom l i) hanh thông. Mây k t (chưa tan) mà không mưa Gi ng: Có ba cách gi ng theo tư ng c a qu : - Qu Càn (cương ki n) dư i qu T n (nhu thu n) có nghĩa là âm (T n) ngăn c n ñư c dương (Càn), nh ngăn c n ñư c l n. - Ho c: Gió (T n) bay trên tr i (Càn) còn xa m t ñ t, s c ngăn c n c a nó còn nh , cho nên g i là Ti u súc. - Xét các hào thì hào 4 là âm nhu ñ c v ; hào này quan tr ng nh t trong qu (do lu t: chúng dĩ qu vi ch ) ngăn c n ñư c 5 hào dương , b t ph i nghe theo nó, cho nên g i là cõi tây c a ta.

Ti u súc (nh ngăn ñư c l n). Ngăn ñư c hào 2 và hào 5 ñ u dương cương thì vi c ch c s hanh thông. Nhưng vì nó nh mà s c ngăn c n nh , nên chưa phát tri n h t ñư c, như ñám mây ñóng k t Tây mà chưa tan, chưa mưa ñư c. Theo Phan b i Châu, ch “ngã” (ta) phương ñây tr T n, mà

T n là âm, thu c v phương Tây. Nhưng theo H u Thiên bát quái thì t n là ðông Nam. Chu Hi cho r ng ch “ngã” ñó là Văn Vương t xưng. Khi vi t thoán t này, Văn Vương trong ng c D u Lý, mà “cõi tây c a ta” t c cõi Kỳ Châu, Vương. ð i Tư ng truy n khuyên ngư i quân t trong hoàn c nh qu này (s c còn nh ) nên trau d i, tài văn chương (ý văn ñ c) ch ng h n vi t lách, ch ñ ng ho t ñ ng chính tr . Hào t 1. 乾 乾 : 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾 ? 乾 乾 Sơ c u: Ph c t ñ o, hà kỳ c u? Cát. D ch: Hào 1, dương : tr v ñ o lý c a mình, có l i gì ñâu? T t. Gi ng: hào này là dương cương l i trong n i quái Càn, có tài, có chí ti n lên, nhưng vì trong qu Ti u Súc, nên b hào 4, ng v i nó ngăn c n. Nó ñành ph i quay tr l i, không ti n n a, h p v i ñ o tùy th i, như v y không có l i gì c . 2. 乾 乾 : 乾 乾 , 乾 乾 C u nh : khiên ph c, cát. D ch: Hào 2, dương . D t nhau tr l i ñ o lý thì t t. Gi ng: hào này v i hào 5 là b n ñ ng chí hư ng: cùng dương cương, cùng ñ c trung, cùng mu n ti n c , nhưng cùng b hào 4 âm ngăn c n, nên cùng d t nhau tr l i cái ñ o trung , không ñ m t cái ñ c c a mình. 3. 乾 乾 : 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾 乾 乾 C u tam: Dư thoát b c, phu thê ph n m c. D ch: Hào 3, dương : Xe r t m t tr c; v ch ng h c h c v i nhau. Gi ng: Hào 3 quá cương (vì th v ñ u là dương ) mà b t trung, hăng ti n lên l m, nhưng b hào 4 trên ngăn ch n, nên ti n không ñư c, như chi c xe r t m t tr c. Hào này sát phương Tây c a Văn

hào 4, dương v i nhau. L i nh n v .

sát âm, mà không ph i là ng c a hào 4, như m t c p v ch ng h c h c hào 3 vì không bi t tùy th i, không nh mình trong th i Ti u súc mà

4. 乾 乾 : 乾 乾 , 乾 乾, 乾 乾 乾 乾 乾 乾 L c t : h u phu, huy t kh , d ch xu t, vô c u. D ch: Hào 4, âm: nh có lòng chí thành, nên thương tích ñư c lành, h t lo s , mà không có l i. Gi ng: hào này là âm, nhu thu n mà ñ i v i các hào dương thì khó tránh ñư c xung ñ t, có th lưu huy t và lo s , nhưng nó ñ c chính (âm chí tôn, l i tránh ñư c lưu huy t, lo s , không có l i. Ti u tư ng truy n gi ng: h t lo s , nh hào trên ( hào 5) giúp ñ nó. 5. 乾 乾 : 乾 乾, 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 ䷀ C u ngũ: H u phu, luyên như, phú dĩ kỳ lân. D ch: Hào 5, dương. Có lòng thành tín, ràng bu c d t dìu (c b y hào dương ), nhi u tài ñ c , c m hóa ñư c láng gi ng. Gi ng: hào này ngôi chí tôn, có uy tín, làm lãnh t các hào dương khác; nó trung chính, c nh nó, t c có lòng thành tín, kéo các hào dương kia theo no, mà giúp ñ hào âm 4 nh hư ng t i 4, sai khi n ñư c 4, khi n cho 4 làm ñư c nhi m v Ch [ ䷀ ] có ngư i ñ c là luy n và gi ng là có lòng quy n luy n. 6. 乾 乾 : 乾 乾, 乾 乾 , 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾 乾 乾 Thư ng c u: Ký vũ, ký x , thư ng ñ c tái. Ph trinh l . Nguy t cơ v ng, quân t chinh hung. D ch: Hào trên cùng, dương: ðã mưa r i, yên r i, ñ c nhu t n c a 4 ñã ñ y (ngăn ñư c ñàn ông r i), v mà c m t m c (trinh) ngăn hoài ch ng thì nguy (l ) ñ y. Trăng s p ñ n ñêm r m (c c th nh), ngư i quân t (không th n tr ng, phòng b ) v i ti n hành thì x u. Gi ng: ðây ñã t i bư c cu i cùng c a qu t n mà cũng là bư c cu i cùng c a qu Ti u súc. Hào 4 ñã thành công ñ n c c ñi m , các hào dương hòa h p v i nó c r i, như ñám mây k t ñã trút nư c, m i s ñã yên. T i ñó, hãy nên ngưng ñi, c m t m c ngăn ch n các hào dương thì s b h a ñ y. Mà các hào dương (quân t ) cũng nên lo ñ phòng trư c ñi vì s p t i lúc âm c c th nh (trăng r m) r i ñ y. Âm có nghĩa là ti u nhân. * ð c qu Ti u súc này chúng tôi nh t i Võ H u ñ i ðư ng và T Hi Thái H u ñ i Thanh. H như hào 4, thông minh, có tài, m i ñ u nhu thu n, nh g n vua (hào 5), ngôi âm), g n hào 5 là thân v i b c

vào th i Ti u súc, có hào 1 ng h p v i nó, hào 2 cùng giúp nó, nên nó

th i Ti u súc.

ñư c vua s ng ái, che ch , l i l y ñư c lòng ngư i dư i (hào 1, hào 2), gây phe ñ ng r i l n l n “th ng lĩnh qu n dương “, c tri u ñình ph i ph c tòng h . T i khi h th nh c c, s p suy, b n ñ i th n có khí ti t, mưu trí m i h p nhau l t h . Ngoài ñ i không ñúng h n như trong qu , nhưng cũng không khác m y. các th i ñó, ch c nhi u nhà Nho Trung Hoa ñ c l i qu này.

Nguy n Hi n Lê Kinh d ch - ð o c a ngư i quân t KINH THƯ NG (G m 30 qu ñ u) 10. QU THIÊN TR CH LÝ (||:|||) Trên là Càn (tr i), dư i là ðoài (ch m)

䷀ ð u qu Ti u Súc ñã nói súc còn có nghĩa là ch a, nhóm (như súc tích) T quái truy n dùng nghĩa ñó mà gi ng: khi ñã nhóm h p nhau thì ph i có tr t t , có trên có dư i, không th h n t p ñư c, nghĩa là ph i có l . S ng trong xã h i ph i theo l , d m lên cái l , không ch ch ra ngoài (chúng ta thư ng nói d m lên d u chân c a m t ngư i ñ di n cái ý theo ñúng ñư ng l i ngư i y); mà d m lên, ch Hán g i là ䷀, do ñó sau qu Ti u súc, t i qu Lí. Cách gi i thích ñó có ph n nào gư ng ép. Thoán t : 乾乾乾,乾乾乾,乾乾 Lí h vĩ, b t ñi t nhân, hanh. D ch: D m lên ñuôi c p, mà c p không c n, hanh thông. Gi ng: Trên là dương cương, là Càn, là tr i: dư i là âm nhu, là ðoài, là ch m, v y là trên dư i phân minh l i h p l âm dương t c là l , là lý. Có tính âm nhu, vui v ñi theo sau dương cương thì dù ngư i ñi trư c mình d như c p, cũng t ra hi n t v i mình, cho nên b o r ng d m lên ñuôi c p mà c p không c n. Ba ch “lý h vĩ” chính nghĩa là d m lên ñuôi c p, ch nên hi u là ñi theo sau c p, l y s nhu thu n, vui v mà ng phó v i s cương cư ng. Thoán truy n bàn thêm: Hào 5 qu này là dương mà trung, chính, x ng v i ngôi chí

tôn, ch ng có t b nh gì c mà l i ñư c quang minh. ð i tư ng truy n: b o trên dư i phân minh (có tài ñ c trên, kém tài ñ c dư i) như

v y lòng dân m i không hoang mang (ñ nh dân chí) không có s tranh giành. Hào t : 1. 乾 乾 : 乾 乾, 乾 , 乾 乾 乾 Sơ c u: t lý, vãng, vô c u. D ch: hào 1, dương : gi b n ch t trong tr ng mà ra v i ñ i thì không có l i. Gi ng: hào 1 này như ngư i m i ra ñ i, còn gi ñư c b n ch t trong tr ng (ý nghĩa c a ch t ) chưa nhi m thói ñ i, vì là hào dương, quân t , có chí nguy n, c gi chí nguy n mình thì không có l i. 2. 乾 乾 : 乾 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾 乾 ䷀ C u nh : Lý ñ o th n th n, u nhân trinh cát. D ch: Hào 2, dương: như ñi trên ñư ng b ng ph ng, c m t mình gi v ng ñư ng chính thì t t. Gi ng: Hào 2, dương : như ñi trên ñư ng b ng ph ng, c m t mình gi v ng ñư ng chính thì t t. Gi ng: Hào dương này ñ c trung, v n là hi n nhân, quân t , bình th n gi ñ o trung không ñ cho lòng r i lo n thì t t. Tuy có hào 5 trên ng v i , nhưng 5 cũng là dương, không h p, (ph i m t dương m t âm m i tìm nhau, h p nhau, vi n nhau) cho nên b o hào này là cô ñ c. Chúng ta ñ ý: qu Càn, hào 2 và hào 5 cũng ñ u là dương c , mà Hào t b o 2 và 5 nên tìm nhau mà làm vi c; còn qu Lý này thì không , như v y là ph i tùy theo ý nghĩa c a qu (tùy th i) mà gi ng. 3. 乾 乾 : 乾, 乾 乾 ; 乾, 乾 乾 乾 乾 乾 乾 , 乾 乾, 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 L c tam: Mi u, năng th ; b , năng lý. Lý h vĩ, di t nhân, hung. Võ nhân vi vu ñ i quân. D ch:Hào 3, âm: ch t (mà t ph là) th y t , th t (mà t ph là) ñi nhanh, như v y thì nguy như d m lên ñuôi c p mà b nó c n. ðó là k vũ phu mà ñòi làm vi c c a m t ông vua l n. Gi ng: Hào này âm nhu mà ngôi dương cương, b t chính, b t trung, trên dư i ñ u là hào dương c , không lư ng tài mình kém (âm) mà ñua ñòi theo các hào dương, không

khác ngư i th t t khoe là ñi nhanh; ñó là h ng võ phu mà ñòi làm m t ông vua l n, s g p h a, như d m lên ñuôi c p, b c p c n. 4. 乾 乾 : 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 C u t : Lí h vĩ, sách sách (ho c sóc sóc)chung cát. D ch: Hào 4, dương: D m lên ñuôi c p, nhưng bi t s hãi, nên qu s t t. Gi ng: Hào này, dương mà v âm, cũng b t trung, b t chính như hào 3, cũng sau m t hào dương cương, cũng như d m lên ñuôi c p, nhưng hào 3 hung, hào 4 cát, ch do l : 3 b n ch t nhu, tài kém, u mê mà su t mà 5. 乾 乾 : 乾 乾 乾 乾 乾 C u ngũ: Quy t lý, trinh l . D ch: Hào 5, dương : Quy t tâm hành ñ ng quá thì tuy chính ñáng cũng có th nguy. Gi ng: Hào 5 ñ c chính, ñ c trung ,r t t t, nhưng cách 6. 乾 乾: 乾 乾, 乾 乾 乾 乾 乾, 乾 乾 乾 Thư ng c u: Th lý, kh o tư ng, kỳ toàn, nguyên cát. D ch: Hào trên cùng, dương, xem cách ăn trong ñ i ngư i, cho nên Hào t di n ý nghĩa ñ a v chí tôn trong qu Lý (nói v ñ i) thì e có lòng cương quy t quá mà t th , th , mà hóa nguy. v dương, chí hăng; còn 4 b n ch t cương, có tài, sáng

v âm, bi t s hãi, th n tr ng.

c a toàn qu ch không di n ý nghĩa c a riêng hào cu i. Cũng là m t l ngo i như hào cu i cùng qu Ti u súc. Qu này tên là Lí có nghĩa là l , là d m lên, nhưng c 6 hào ñ u nói v cách ăn trong su t ñ i ngư i : m i ra ñ i thì ph i gi tính ch t phác trong tr ng, r i sau gi v ng ñư ng chính (hào 2); bi t s c mình, ñ ng t ph (hào 3) ñ tránh nguy, bi t th n tr ng, s hãi thì t t (hào 4), và ăn ñ a v cao nh t, ñ ng th mà cương quy t quá (hào 5), cách ñư c như v y cho t i cu i ñ i thì t t không gì b ng.

Chúng ta ñ ý: Qu này cũng ch có m t hào âm mà không có nghĩa th ng lĩnh qu n dương như qu ti u súc. Như v y là bi n d ch.

Nguy n Hi n Lê Kinh d ch - ð o c a ngư i quân t KINH THƯ NG (G m 30 qu ñ u) 11. QU ð A THIÊN THÁI (|||:::) Trên là Khôn (ñ t), dư i là Càn (tr i)

䷀ Lý là l , có tr t t trên dư i phân minh, như v y thì yên n, Lý cũng có nghĩa là d m, là giày (dép) ñi giày thì ñư c yên n; vì v y sau qu Lý, ti p t i qu Thái. Thái nghĩa là yêu thích, thông thu n. Thoán t 乾: 乾 乾 乾 乾 , 乾, 乾 乾 Thái: Ti u vãn ñ i lai, cát, hanh. D ch: Thái là cái nh (âm), ñi, cái l n (dương ) l i, t t, hanh thông. Gi ng: Trong qu Lí, Càn là tr i, cương, ðoài là ch m, nhu; trên dư i phân minh, h p l âm dương, t t. Trong qu Thái này, Càn không nên hi u là tr i, vì n u hi u như v y thì tr i dư i ñ t,

không còn trên dư i phân minh n a, x u. Nên hi u Càn là khí dương, Khôn là khí âm “khí dương dư i có tính cách thăng mà giao ti p v i âm, khí âm trên có tính cách giao ti p v i khí dương”, hai khí giao hòa, mà m i v t ñư c yên n, th a thích. M t cách gi ng n a. Theo Phan B i Châu (sách ñã d n) thì: Nguyên Thu n âm là qu Khôn, là âm th nh chi c c, c c thì ph i tiêu, nhân ñó m t nét dương thay vào dư i, hào 1 c a Khôn thành ra qu Ph c, Ph c là m t dương m i sinh. Dương sinh ñ n hào th hai thì thành qu Lâm [ ䷀ ] , th là dương ñã l n thêm l n l n. Khí dương sinh ñ n hào th 3 thì thành qu Thái, trên là Khôn, dư i là Càn.

Khôn là âm nhu, là ti u nhân; Càn là quân t . Qu Thái là tư ng ñ o ti u nhân dương tiêu mòn, ñ o quân t dương l n m nh, hai bên ngang nhau cho nên g i là Thái. Thoán t bàn thêm: “Thái là lúc cái nh ñi, cái l n tr l i ( . . . ) là tr i ñ t giao c m mà muôn v t thông, trên dư i giao c m mà chí hư ng như nhau. Trong (n i quái) là dương, ngoài (ngo i quái) là âm, trong m nh mà ngoài thu n, trong quân t mà ngoài ti u nhân, ñ o quân t thì l n lên, mà ñ o ti u nhân thì tiêu l n. Hào t : 1. 乾 乾 : 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 Sơ c u: b t mao nh , dĩ kỳ v , chinh cát. D ch: Hào 1, dương : Nh r c mao mà ñư c c ñám, ti n lên thì t t. Gi ng: Hào nay là ngư i có tài, còn v th p, nhưng c p v i hào hai trên, như có nhóm ñ ng chí d t díu nhau ti n lên, ñ gánh vi c thiên h , cho nên vi c làm d có k t qu như nh r có mao, nh m t c ng mà ñư c c ñám. 2. 乾 乾 : 乾 乾 , 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾 乾乾 乾 , 乾 乾 乾 乾 乾 乾 C u nh : Bao hoang, d ng b ng hà, b t hà di, B ng vong, ñ c thư ng vu trung hành. D ch: Bao dung s hoang ph (nh ng t h i cũ), dùng cách cương quy t m o hi m như l i qua sông, không b sót nh ng vi c (ho c ngư i ) ph i h p v i ñ o trung. Gi ng: Hào dương, ñ c trung, ñ ng chí ñã ñông (hào 1 và 3) l i ng h p v i hào 5 âm, cũng ñ c trung, t c v i v nguyên th tin c y, nghe theo mình, v y là có tài l n mà hoàn c nh r t thu n l i; nhưng c n có nh ng ñ c này n a: - Có ñ lư ng, bao dung m t s t h i cũ còn l i, ñ ng mong tr ti t ngay trong bu i ñ u. - Có ñ c cương quy t m o hi m như ngư i có gan l i qua sông, như lu n hg nói: b o h b ng hà. - Tính trư c nh ng vi c xa xôi s x y t i (có ngư i hi u là ñ ng b sót nh ng ngư i xa). - ð ng có tinh th n ñ ng phái mà có h i cho ñ i nghĩa. C n nh t là gi ñ o trung c a hào 2, vi c gì cũng v a ph i thôi, ch ng h n bao dung quá hay m o hi m quá ñ u là h i c . 3. 乾 乾 : 乾 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾 , 乾 乾, 乾 乾 , 乾 乾 乾 乾 乾 xa, không nghĩ ñ n bè ñ ng, mà

C u tam: Vô hình b t bí, vô vãng b t ph c. Gian trinh vô c u, v t tu t, kỳ phu, vu th c h u phúc. D ch: Hào 3, dương: không có cái gì b ng mãi mà không nghiêng, ñi mãi mà không tr l i, trong c nh gian nan mà gi ñư c chính ñáng thì không l i. ð ng lo phi n, c tin ñi u chính thì ñư c hư ng phúc. 4. 乾 乾 : 乾 乾 , 乾 乾, 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾 乾 乾 L c t : Phiên phiên, b t phú, dĩ kỳ lân, b t gi i dĩ phu. D ch: Hào 4, âm : D p dìu (ho c h n h ) v i nhau, không giàu mà thành m t xóm, ch ng ư c h n mà cũng tin nhau. Gi ng: ñây ñã qua n a qu Thái, dương suy, bày âm (ba hào âm) t c b n ti u nhân k t h p v i nhau, tuy chúng không “giàu”, không có tài ñ c (âm có nghĩa là hư, trái v i th c – dương – cho nên b o là không giàu) nhưng cũng thành m t xóm ñông, ñ ng tâm v i nhau ch ng ư c h n mà cùng tin nhau, vì cùng s n lòng gian tà c . 5. 乾 乾 : 乾 乾 乾 乾 乾 乾 乾, 乾 乾 乾 L c ngũ: ð t qui mu i, dĩ ch , nguyên cát. t (ñ i Thương) cho em gái v nhà ch ng, có phúc, r t t t. ñ a v chí tôn mà khiêm nhu, l i ng h p v i hào 2, t, ch u làm v m t ngư i hi n trong gi i bình dân, s D ch: Như vua ñ

Gi ng: Hào âm này ñ c trung, tuy dương dư i, như em gái vua ð ñư c hư ng phúc.

6. 乾 乾 : 乾 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾 , 乾 乾 乾 乾, 乾 乾 乾 Thư ng l c: Thành ph c v hoàng, v t d ng sư, T p cáo m nh, trinh l n. D ch: Hào trên cùng, âm: thành ñ s p xu ng, l i ch là ñ ng ñ t. ð ng dùng quân n a, b t quá m nh l nh ch ban ra ñ ơc trong p mình thôi. Dù hành ñ ng c a mình chính ñáng nhưng v n th t b i mà x u h . Gi ng: ðây t i lúc cu i cùng c a th i Thái, s p bĩ r i, như cái thành s p xu ng. Vì là hào âm l i ñ a âm, ñ ng tranh giành (dùng quân ) n a, không c u vãn ñư c ñâu, có ban

l nh cũng ch m t p mình nghe thôi. Hai ch “trinh l n”, R. Wilhem giaeng là : dù có kiên nh n (ch ng ñ ) cũng th t b i mà x u h . Chúng tôi nghĩ hào cu i này âm nhu thái quá, không có chí kiên nh n ñư c, nên d ch theo Chu Hi.

* Dư i ñây chúng tôi chép thêm l i bàn c a Phan B i Châu (tr. 285 – 286) “Chúng ta ñ c D ch t lúc có Càn, Khôn, tr i qua trung gian, nào Truân mà kinh lu n: nào Mông mà giáo d c; nào Nhu mà sinh t ; nào T ng, nào sư mà s p ñ t vi c binh, vi c hình; nào Súc, nào Lý mà ch nh ñ n vi c kinh t , vi c l ch ; hao t n bi t bao tâm huy t, ch a tr bi t bao thì gi . K v ph n Kh m (hi m) tr i qua ñ n 6 l n: 1. Truân, Kh m thư ng 2. Mông . kh m h 3. Nhu , Kh m thư ng 4. T ng, Kh m h . 5. Sư, Kh m h 6. Ti, Kh m thư ng. Thoát kh i 6 l n nguy hi m r i. V y sau, trong có ch n nuôi tr là Ti u súc, ngoài có ch n b ng t (nh c y, vào) là Lý. Bây gi m i làm nên Thái. Thái v a ñ n cu i cùng, t c kh c ra Bĩ (coi qu sau ). Ghê g m th t ! Làm nên t n vô s công phu mà làm hư ch trong ch c lát, vun ñ p bi t bao n n t ng mà ñánh ñ ch trong nháy m t. Không ch c ñó ñã là thâm ý c a ngư i s p ñ t các qu , nhưng vi c ñ i qu có như v y: Ki n thi t lâu, suy r t chóng.

Nguy n Hi n Lê Kinh d ch - ð o c a ngư i quân t 12. QU THIÊN ð A BĨ (:::|||) Trên là Càn (tr i) dư i là Khôn (ñ t) ䷀

Trong vũ tr không có gì là thông hoài ñư c, h t thông thì t i b t c, cùng, cho nên sau qu Thái t i qu Bĩ. Thoán t . ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ Bĩ chi ph nhân, b t l i quân t trinh, ñ i vãng ti u lai. D ch: Bĩ không ph i ñ o ngư i (phi nhân nghĩa như phi nhân ñ o), vì nó không l i cho ñ o chính c a quân t (Tư ng c a nó là) cái l n (dương ) ñi mà cái nh (âm) l i. Gi ng: Bĩ trái v i Thái. Thái thì dương bĩ thì dương trên ñi lên, âm ñ o ngư i như v y mà dư i thăng lên, giao v i âm trên giáng xu ng; dư i ñi xu ng không giao nhau. Âm dương không giao v n v t cũng như v y. Th i ñó không l i v i

nhau thì b t c,

ñ o chính c a quân t , vì dương ñi nghĩa là ñ o c a ngư i quân t tiêu l n, mà âm l i nghĩa là ñ o c a ti u nhân l n lên. ð i tư ng truy n – Khuyên: g p th i bĩ thì ngư i quân t nên thu cái ñ c c a mình l i (ñ ng hành ñ ng gì c , riêng gi các ñ c c a mình) ñ tránh tai n n, ñ ng màng chút l i danh nào c . (Quân t dĩ ki m ñ c t n n, b t kh vinh dĩ l c). Nghĩa là nên n.

G p th i Truân, th i khó khăn, gian truân, ngư i quân t nên t p h p nhau l i mà hành ñ ng; còn th i ñã bĩ, ñã b t c cùng c c r i thì hành ñ ng ch vô ích, c t gi cái ñ c và cái thân mình thôi. Hào t . 1.

䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ Sơ l c: B t mao nh , dĩ kỳ v , trinh cát hanh. D ch: Hào 1 âm: Nh r c mao mà ñư c c ñám, h chính thì t t mà hanh thông. Gi ng: Hào này r t gi ng hào 1 qu Thái: cũng “b t mao dĩ kỳ v ” vì qu Thái hào 1 c p v i hai hào trên, qu này cũng v y, cũng có ñ ng chí, làm vi c d có k t qu ; ch khác qu thái hào 1 là dương, quân t , qu này hào 1 là âm, ti u nhân; cho nên qu Thái khuyên c ti n lên (chính) s t t; còn qu này thì khuyên ph i “trinh” chính ñáng (trinh – khác nhau hai ch chính [䷀] và trinh [䷀] thì s t t và hanh thông. Hào 1 qu Bĩ là ti u nhân nhưng m i bư c ñ u, cái ác chưa hi n rõ, l i ng h p v i hào 4 trên là quân t , cho nên còn có hy v ng c i hóa ñư c. Ð i tư ng truy n b o: n u ñ tâm giúp nư c (chí t i quân – quân là vua, là qu c gia) như hào 4 thì s t t. Như v y là có ý khuyên ti u nhân nên ñ ng vào phe quân t . 2. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀;䷀䷀䷀, ䷀䷀ L c nh : Bào th a, ti u nhân cát; ñ i nhân bĩ, hanh. D ch: Hào 2, âm: Ti u nhân ch u ñ ng và vâng thu n ngư i quân t thì t t: ñ i nhân (có ñ c l n) nên gi tư cách trong c nh b t c (kh n cùng) thì hanh thông. Gi ng: Hào này tuy là ti u nhân, nhưng ñ c trung ñ c chính, chung quanh là ti u nhân c , mà ng h p v i hào 5 quân t trên, cho nên hào t khuyên nó nên vâng thu n quân t thì t t. Còn k ñ i nhân ñư c b n ti u nhân vâng thu n – vì chúng mu n mua danh – thì cũng ñ ng theo chúng, c gi khí ti t c a mình trong th i kh n cùng, như v y s hanh thông. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀ L c tam: Bao tu . D ch: Hào 3, âm: Ch a ch t s gian tà, x u h . Gi ng: Hào này, không trung, không chính, là k ñ ng ñ u b n ti u nhân (vì n i quái khôn), cho nên r t x u, ñáng ghét. 4. ䷀䷀:䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ C u t : H u m nh, vô c u. Trù li ch . trên cùng

D ch : Hào 4 dương : có m nh tr i (t c như th i v n ñã t i) thì không l i mà b n c a mình cũng nh c y mình mà ñư c hư ng phúc. Gi ng: Hào này là dương quá n a qu Bĩ, có mòi s p h t bĩ r i, cho nên nói là th i v n ñã t i; nó trong ng ai quái Càn, chính là ngư i quân t th c hi n ñư c chí c a mình.

B n c a nó, t c hai hào 5, 6 cùng là dương c - cũng s ñư c hư ng phúc. 5. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀ ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ C u ngũ: Hưu bĩ, ñ i nhân cát. Kỳ vong, kỳ vong, h vu bao tang. D ch: Hào 5, dương : làm cho h t bĩ, ñó là ñ o t t c a b c ñ i nhân (tuy nhiên, ph i bi t lo). Có th m t ñ y, (ñ ng quên ñi u ñó thì m i v ng như bu c vào m t c m dâu (dây dâu nhi u r , ăn sâu dư i ñ t, r t khó nh ). Gi ng: Hào này có ñ c dương cương trung chính, l i vào ngôi chí tôn, trong th i Bĩ s p h t, cho nên l i ñoán là tôt. Nh ng v n ph i th n tr ng, ñ ng sai sót. Theo H t h chương V thì Kh ng t ñ c t i hào này, bàn thêm r ng: “Ngư i quân t khi yên n thì không nên quên r ng s có th nguy; khi v ng thì không quên r ng có th m t, khi tr thì không quên r ng s có th lo n. Nh v y mà thân an nư c nhà gi v ng ñư c.” 6. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ Thư ng c u: Khuynh bĩ, tiên bĩ, h u hĩ. D ch: Hào trên cùng, dương: ñánh ñ ñư c cái bĩ, trư c còn bĩ, sau thì m ng. Gi ng: ðây là th i cu i cùng c a Bĩ mà bĩ c c thì thái lai; ngư i quân t có tài s d t c b n bè (tr hào 4 và 5) mà ñánh ñ dư c bĩ. Nhưng m i ñ u còn ph i lo l ng (tiên bĩ) sau m i m ng là bư c lên ñư c c nh Thái r i. Chúng ta ñ ý: Qu Thái, m i ñ n hào 3, còn th nh c c mà D ch ñã khuyên ph i gi ñư c chính ñáng trong c nh gian nan (gian trinh); còn qu Bĩ, khi m i t i hào 4, m i có mòi s p h t bĩ mà D ch ñã khuyên là th i ñã t i, ngư i quân t nên th c hi n chí c a mình ñi. Nghĩa là luôn luôn ph i s n sàng ñ n m ngay l y cơ h i.

Nguy n Hi n Lê Kinh d ch - ð o c a ngư i quân t 13. QU THIÊN H A ð NG NHÂN (|:||||) Trên là Càn (tr i), dư i là Li (l a) ䷀

Không th b t c, cách tuy t nhau mãi ñư c, t t ph i có lúc giao thông hòa h p v i nhau; cho nên sau qu Bĩ t i qu ð ng Nhân. ð ng nhân là cùng chung v i ngư i, ñ ng tâm v i ngư i. Thoán t : ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ ð ng nhân vu dã, hanh. L i thi p ñ i xuyên. L i quân t trinh. D ch: Cùng v i ngư i cánh ñ ng (mênh mông) thì hanh thông. (gian hi m như) L i qua

sông l n, cũng l i. Qu này l i cho ngư i quân t trung chính. Gi ng: li dư i là l a, sáng, văn mình, Càn trên là Tr i. Qu này có tư ng l a b c lên cao t i tr i, cũng soi kh p th gi i (cánh ñ ng mênh mông có nghĩa ñó). Cho nên t t. dù có hi m tr gì, cũng vư t ñư c (Phan B i Châu b o ñó “chính là c nh tương ñ i ñ ng r t vui v ”) Mu n v y ph i có ñư c trung chính c a ngư i quân t . Thoán truy n cùng hào 2 gi ng thêm: Hào ñó âm nhu ñ c v (t c là chính) ñ c trung, l i ng h p v i hào 5 dương cương cũng ñ c v ñ c trung trong ng ai quái Càn, th là có hi n tư ng n i ng ai tương ñ ng, nên g i là ñ ng nhân. Văn minh (Ly) phía trong, cương ki n (Càn) t c d ng ngoài, mà ñư c c trung l n chính, ng h p v i nhau, ñó là tư ng ngư i quân t thông su t ñư c tâm tri c a thiên h . ð i tư ng truy n bàn thêm: Ngư i ta mu n th c hi n ñư c c nh tư ng m i v t cùng s ng n i quái ly, hào âm ñ c nh t, quan tr ng nh t trong 6 hào mà

chung v i nhau thì ph i phân bi t t ng lo i c a các ch ng t c, xét k m i s v t (quân t dĩ lo i t c, bi n v t); h cùng lo i thì ñ t chung v i nhau và cho m i v t ñư c phát tri n s năng, th a ñư c s nguy n, có v y thì tuy b t ñ ng mà hòa ñ ng ñư c. Hào t : 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ Sơ c u: ð ng nhân vu môn, vô c u. D ch: Hào 1, dương : Ra kh i c a ñ cùng chung v i ngư i thì không có l i. Gi ng: Hào dương này, như ngư i quân t m i b t ñ u ra ñ i, ñã mu n “ñ ng” (cùng chung) v i ngư i khác thì có l i, có gì ñáng trách ñâu? 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ L c nh : ð ng nhân vu tôn, l n. D ch: Hào 2, âm: (ch ) chung h p v i ngư i trong h , trong ñ ng phái, x u h . Gi ng: Hào này tuy ñ c trung ñ c chính, nhưng v i m i ngư i mà l i ch ng h p riêng v i hào 5 vào th i ð ng nhân, nên cùng chung trên, như ch cùng chung v i ngư i

trong h , trong ñ ng phái c a mình thôi, th là h p hòi, ñáng x u h . 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ C u tam: Ph c nhung vu mãng, Thăng kì cao lăng, tam tu b t hưng. D ch: Hào 3, dương : núp quân vư ng ñư c. Gi ng: Hào này mu n h p v i hào 2 (âm) dư i, nhưng nó quá cương (dương dương v ), l i b t ñ c trung, như m t k cư ng b o; mà 2 ñã ng h p v i 5 r ng r m (mà th p thò) lên gò cao, ba năm ch ng hưng

trên, 3 s 5 m nh

nên không dám công kích 2, ch núp trong r ng, rình tr m, r i th p thò lên ñ i cao mà ngó (3 ñư c. 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀, ䷀䷀, ䷀䷀ C u t : th a kỳ dung, ph t, kh c công, cát. trên cùng n i quái, nên nói v y); như v y ba năm cũng không ti n (hưng lên)

D ch: Hào 4, dương : cư i lên tư ng ñ t r i mà không dám ñánh th là t t. Gi ng: hào này cũng là dương cương, b t trung, b t chính, cũng mu n h p v i 2, lăng áp 3 mà cư p 2 (hào 3 gi a 2 và 4 cũng như b c tư ng ngăn cách 2 và 4, 4 trên 3 như ñã cư i lên b c tư ng ñó); nhưng tuy cương mà

v âm, còn có chút nhu, nên nghĩ l i,

không th l n áp 3 ñư c, như v y không nên, cho nên Hào t b o “th thì t t” . Ti u tư ng truy n khen là bi t ph n t c (䷀䷀) t c bi t tr l i phép t c. 5. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀. ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀ C u ngũ: ð ng nhân, tiên hào ñào nhi H u ti u, ñ i sư kh c tương ng . D ch: Hào 5, dương: Cùng v i ngư i, trư c thì kêu rêu, sau thì cư i, ph i dùng ñ i quân ñánh r i m i g p nhau. Gi ng: hào này dương cương trung chính, ng h p v i hào 2, th t là ñ ng tâm ñ ng ñ c, t t. Nhưng gi a 5 và 2, còn có hai hào 3 và 4 ngăn c n, dèm pha, phá r i, nên m i ñ u ph i kêu rêu, ph i dùng ñ i quân d p 3 và 4 r i 2 và 5 m i g p nhau mà vui cư i. Công vi c hòa ñ ng nào m i ñ u cũng b nhi u k ngăn c n như v y, không d dàng th c hi n ngay ñư c, dù là h p v i công lý, v i h nh phúc s ñông. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ Thư ng c u: ð ng nhân vu giao, vô h i. D ch: Hào trên cùng, dương : cùng v i ngư i cánh ñ ng ngoài ñô thành, không h i h n. Gi ng: “Giao” là cánh ñ ng ngòai ñô thành, không r ng b ng “dã” (ñ ng n i nơi nhà quê). Hào này tuy cu i qu ð ng nhân, không có hào nào ng h p v i nó, cho nên chí cánh ñ ng ngoài ñô gi a quãng ñ ng n i ñư c. chưa ñư c thì hành như mình mu n, m i ch như cùng v i ngư i thành thôi, chưa * ð c qu này, chúng ta rút ra ñư c hai l i khuyên: - Mu n hòa ñ ng thì ñ ng có tinh th n ñ ng phái; ph i tôn tr ng ñ c tính c a m i h ng ngư i, kh năng cùng nhu c u c a m i ngư i. - Công vi c hòa ñ ng m i ngư i tuy r t chính ñáng, mang h nh phúc cho dân chúng nhưng cũng gian nan, b nhi u k phá.

Nguy n Hi n Lê Kinh d ch - ð o c a ngư i quân t 14. QU H A THIÊN ð I H U (||||:|) Trên là Ly (L a), dư i là Càn (tr i

ðã c ng ñ ng v i m i ngư i thì m i ngư i v v i mình, mà s h u c a mình cũng l n, cho nên sau qu ð ng nhân, t i qu ð i h u (có l n). Thoán t : ䷀䷀: ䷀䷀䷀ ð i h u: Nguyên hanh. D ch: Có l n thì r t hanh thông. Gi ng: ䷀ trên Càn là l a trên tr i, chi u sáng m i v t như v y là “có l n” Ly l i có

nghĩa là văn minh, Càn là cương ki n, g m c văn minh và cương ki n cho nên r t hanh thông. Theo Thoán truy n: Còn m t cách gi ng n a: qu này ch có m t hào âm, nó th ng lĩnh qu n dương, 5 hào dương ñ u theo nó, có nghĩa là m i ngư i v v i nó, mà nó ñư c “có l n”. S dĩ nó th ng lĩnh ñư c vì nó dương hành ñ ng ñúng v i th i. ð i tư ng truy n khuyên: ngư i quân t trong qu này ph i ngăn ñón ngay ñi u d khi nó chưa phát hi n, và bi u dương ñi u t t khi nó còn m p m ñ thu n m nh t t c a tr i (át ác dương thi n, thu n thiên hưu m nh: ch hưu Hào t : 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀; ䷀䷀䷀䷀䷀ Sơ c u: Vô giao h i, ph c u; nan t c vô c u. ñây là t t). ngôi tôn mà l i ñ c trung. Nó ng h p v i hào 2,

gi a qu Càn, như v y nó v a văn minh v a cương ki n, ng v i tr i (Càn) mà

D ch : Hào 1. dương : chưa làm vi c gì tai h i, chưa có l i; nhưng ph i (c n th n) cư x như g p lúc gian nan thì m i kh i l i. Gi ng: ð i h u là có l n. Hào 1 như con m t nhà giàu sang, còn tr , chưa làm gì tai h i thì chưa có t i, nhưng vì là con nhà giàu, ít ngư i ưa, n u l i kiêu căng xa x thì s gây oán ghét, cho nên Hào t khuyên s ng trong c nh gian nan thì m i kh i t i. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u nh : ñ i xa dĩ tái, h u du vãng, vô c u. D ch: Hào 2, dương : xe l n ch n ng, ñi ch n nào (ý nói làm gì) cũng ñư c, không có l i. Gi ng: Hào này t t nh t trong qu : dương cương mà ñ c trung, v a có tài v a khiêm t n, ñư c hào 5, âm trên ng h p, như ñư c vua h t s c tin dùng s thành công, cho nên ví v i c xe l n ch n ng ñi ñư ng xa, ñâu cũng t i ñư c. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ C u tam: Công d ng hư ng vu thiên t , ti u nhân ph t kh c. D ch: Hào 3, dương : như b c công (h u) m ti c m i thiên t h ng ti u nhân không ñương n i vi c ñó. Gi ng: Th i xưa ch [ ䷀ ] ñ c là hanh (nghĩa là hanh thông) mà cũng ñ c là hư ng) nghĩa là hư ng d ng, dâng, y n ti c, l l n) Chu Hi hi u là tri u hi n. R.Wilhem hi u là ñem ñ t ñai c a c i dâng thiên t , ho c cho dân chúng. Chúng tôi theo Phan B i Châu mà d ch như trên. Hào 3 này dương cương ñ c chính, ñ ng trên cùng n i quái, cho nên ví v i m t b c công; vào th i ð i h u t t có nhi u ñ t ñai, nhân dân; nên b c thiên t cũng n , t i d ti c do v công ñó ñãi. Nh ng ph i là ngư i quân t , có ñ c h nh, không kiêu, m i làm như v y ñư c; còn hàng ti u nhân, th y thiên t t i nhà mình càng kiêu căng, xa x thì không ñương n i danh d ñó, mà ch h i thôi (ti u nhân h i dã – l i Ti u tư ng truy n) 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u t : ph kỳ bành, vô c u. D ch: Hão, dương: ñ ng làm ra v th nh vư ng (khoe c a, s ng sang quá) thì không có

l i. Gi ng: Ch bành [ ䷀ ] ñây, Trình t hi u là th nh vư ng; Phan B i Châu d n câu

“Hành nhân bành bành” trong Kinh Thi mà hi u là r m r . Chúng tôi châm chư c hai nghĩa ñó mà d ch như trên. Hào này ñ a v cao, g n hào 5, mà b t trung , b t chính, e có h a t i nơi, nên Hào t

khuyên ph i khiêm t n, ti t ki m. Ti u tư ng truy n cũng khuyên ph i phân bi t th phi h a phúc cho rành thì m i kh i l i. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀ L c ngũ: quy t phu giao như, uy như, cát. D ch: Hào 5, âm: L y ñ c tin, chí hành mà giao thi p, và ph i có uy thì t t. Gi ng: Hào này v chí tôn, ñư cc 5 hào dương theo, nên ph i ñem ñ c tin, lòng chí thành mà ñ i ñãi v i ngư i dư i. Nhưng vì là âm, nên ng i r ng quá nhu, nên Hào t khuyên ph i có chút uy m i ñư c. Ti u tư ng truy n cơ h hi u khác, b o ph i dùng uy vũ, ñ ng khinh d mà ph i phòng b ñ o t c (uy như chi cát, d nhi vô b dã) . 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀, ䷀䷀䷀䷀ Thư ng c u: t thiên h u chi, cát, vô b t l i. D ch: hào trên cùng, dương : t tr i giúp cho, t t, không có gì mà ch ng l i. Gi ng: th i ð i h u, th nh tr , hào dương cương này trên cùng mà ch u h mình theo hào 5, ch vì 5 có ñ c thành tín; như v y là không kiêu, tuy th nh mà không ñ y tràn, nên ñư c tr i giúp cho, hóa t t, ch l thư ng hào cu i cùng, ð i h u ñã ñ n màn cu i, khó mà t t ñư c. Kh ng t ñ c t i hào này b o: “Tr i s dĩ giúp cho là vì thu n v i ñ o tr i; ngư i s dĩ giúp cho là vì có lòng thành tín” . Ông mu n nói hào 5 ñư c các hào khác giúp là vì có lòng thành tín; còn hào trên cùng ñư c tr i giúp vì thu n v i ñ o tr i: tr ng ngư i hi n (hào 5) không kiêu. Qu này khuyên chúng ta s ng trong c nh giàu có, nên khiêm, ki m: giao thi p v i ngư i , nên chí thành. Phan B i Châu nh n xét r ng trong 64 qu , không qu nào t t ñ u như qu này: hào 1, 2,

3 ñ u không có l i, hào 4 ñư c hanh thông, hào 5 t t, hào 6 ñã t t hơn n a, “không có gì mà ch ng l i”. Ngay ñ n qu Càn, qu Thái hào cu i cùng cũng x u, kém qu này. ð i h u chính là th i th nh tr sau th i ñ i ñ ng.

Nguy n Hi n Lê Kinh d ch - ð o c a ngư i quân t 15. QU ð A SƠN KHIÊM (::|:::) Trên là Khôn (ñ t), dư i là C n (núi) ䷀

ð i h u là th i r t th nh, không nên ñ cho quá ñ y, mà nên nhún như ng, nên Khiêm. Thoán t ䷀: ䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ Khiêm: Hanh, quân t h u chung. D ch: Nhún như ng, hanh thông, ngư i quân t gi ñư c tr n v n t i cu i. Gi ng: Trên là ñ t, dư i là núi. Núi cao, ñ t th p, núi ch u như ng. Khiêm h . Vì v y mà ñư c hanh thông. Qu này ch có m i m t hào dương, dùng nó làm ch qu . Thoán truy n bàn thêm: Khiêm là ñ o c a tr i, ñ t và ngư i . Tr i có ñ c khiêm vì trên ñi xu ng ch th p mà sáng t ; ñ t có ñ c khiêm vì ch u dư i mà ñi lên. ð o tr i, cái gì ñ y thì làm cho khuy t ñi, cái gì th p kém (khiêm) thì bù ñ p cho (Thiên ñ o khuy doanh nhi ích khiêm). ð o ñ t, ñ o qu th n cũng v y. Còn ñ o ngư i thì ghét k ñ y, t c s kiêu căng th a mãn, mà thích k khiêm t n (Nhân ñ o doanh nhi hi u khiêm). H khiêm thì ch ng ai vư t mình ñư c. ð i tư ng truy n. Khuyên ngư i quân t nên b t ch n nhi u, bù ch n ít, ñ cho s v t ñư c cân x ng, quân bình (Bi u ña ích qu , x ng v t bình thí). Hào t ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ Sơ l c: khiêm khiêm quân t , d ng thi p ñ i xuyên, cát. ñ a v cao mà ñ o càng sáng, ñ a v th p mà dư i ñ t là cái tư ng nhún

D ch : Hào 1, âm – Nhún như ng, nhún như ng, ngư i quân t dùng ñ c y ñ qua sông l n thì t t. Gi ng: Hào này âm như mà l i nguy nào cũng vư t ñư c. Ti u tư ng truy n khuyên ngư i quân t trau gi i tư cách mình b ng ñ c khiêm h , (Khiêm khiêm quân t , ti dĩ t m c) 2 ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c nh : Minh khiêm, trinh cát. D ch:Hào 2, âm: Ti ng tăm l ng l y v ñ c khiêm, n u chính ñáng thì t t. Gi ng: hào này nhu thu n, ñ c trung, ñ c chính, r t t t, cho nên b o là ti ng tăm l ng l y v ñ c Khiêm. Nhưng ng i ti ng tăm l ng l y thì d ham danh, mà hóa ra quá khiêm ñ n m c gi nhún như ng ho c n nh b ), nên Hào t khuyên ph i gi ñ c trung, chính (trinh) c a hào 2 thì m i t t. 3. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀ ䷀䷀, ䷀䷀ C u tam: Lao khiêm, quân t h u chung, cát. D ch: Hào 3, dương : Khó nh c (có công lao) mà nhún như ng, ngư i quân t gi ñư c tr n v n, t t. Gi ng: hào này có ñ c dương cương, làm ch c qu , năm hào âm ñ u trông c y vào, như ngư i có ñ a v ( trên cùng n i quái), có tài năng (hào dương ) mà khiêm t n (vì ñ t i cùng. Theo H t thư ng truy n chương VIII, Kh ng t ñ c hào này, gi ng thêm: “Khó nh c mà không khoe khoang, có công v i ñ i mà ch ng nh n là ân ñ c, ñ c như v y là c c dày”. 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c t : vô b t l i, huy khiêm. D ch: Hào 4, âm: Phát huy s nhún như ng thì không gì là không l i. Gi ng: Hào này nhu thu n mà ñ c chính, t t ñ y, nhưng vì trên hào 3 là ngư i có công trong qu Khiêm), không khoe công, nên càng ñư c m i ngư i ph c, mà gi ñư c ñ a v , ñ c dư i cùng, th t là khiêm h , d u g p hoàn c nh hi m

lao, mà l i

g n hào 5, là vua, nên càng ph i phát huy thêm ñ c khiêm, m i tránh ñư c

m i khó khăn mà không gì là không l i. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ L c ngũ: B t phú dĩ kỳ lân, l i d ng xâm ph t, vô b t l i. D ch: Hào 5, âm: ch ng c n giàu (có th l c) mà thâu ph c ñ ơc láng gi ng (ñư c nhi u ngư i theo); nhưng ph i có chút uy, chinh ph t k nào chưa ph c mình thì m i không gì là không l i. Gi ng: Hào này âm nhu, ñ c trung, ñ a v chí tôn, nên t nhiên thâu ph c ñư c nhi u

ngư i, nhưng n u nhu quá, thi u uy thì không ph i là tư cách m t ông vua, nên Hào t khuyên nên dùng uy võ ñ i v i k nào chưa ph c mình. Hào này có th dùng uy ñư c vì v dương (l ). 6. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ Thư ng l c: Minh khiêm, l i d ng hành sư, chính p qu c. D ch: Hào trên cùng, âm: Ti ng tăm l ng l y v ñ c Khiêm, ñư c nhi u ngư i theo có th l i d ng ñi u ñó mà ra quân, nhưng cũng ch tr ñư c nh ng k trong p c a mình không ph c mình thôi. Gi ng: hào này th nhu, v nhu, vào th i cu i cùng qu Khiêm, cho nên khiêm nhu cùng v c, ti ng tăm l ng l y, nhi u ngư i theo ñ y; nhân ñó mà có th ra quân chinh ph t nh ng k không theo mình, nhưng vì tài kém, nên ch tr ñư c nh ng k trong p mình thôi, chưa th a chí ñư c. * Qu này hào nào cũng t t không nhi u thì ít, không kém qu ð i h u bao nhiêu. ða s các tri t gia Trung Hoa r t ñ cao ñ c Khiêm, nh t là Kh ng t và Lão t , vì h cho r ng lu t tr i h ñ y quá thì vơi, trong khi ñ y ph i nghĩ t i lúc s vơi, ph i khiêm h , ñ ng t ph . Không th d n h t nh ng châm ngôn c a Trung Hoa v ñ c khiêm ñư c; trong qu này chúng ta ñã th y ñư c m y câu như Thiên ñ o khuy doanh nhi ích khiêm, nhân ñ o doanh nhi hi u khiêm, khiêm khiêm quân t , ti dĩ t m c. Trong ð o ñ c kinh, cũng r t nhi u câu, như: H u kỳ thân nhi thân tiên; Qúi dĩ ti n vi b n, cao dĩ h vi cơ; D c tiên

dân t t dĩ thân h u chi: B t c m vi thiên h tiên . . Nhưng khiêm nhu c a Lão t có v tri t ñ , tuy t nhiên không tranh hơn v i ai, mà khiêm nhu trong D ch thì không thái quá, v n tr ng ñ c trung (hào 2).

Nguy n Hi n Lê Kinh d ch - ð o c a ngư i quân t 16 QU LÔI ð A D (:::|::)

Trên là Ch n (s m sét,) dư i là Khôn (ñ t) ䷀

ðã ð i h u mà l i Khiêm thì t t nhiên là vui v , sung sư ng, cho nên sau qu Khiêm, t i qu D (vui, sư ng). Thoán t : ䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ D : L i ki n h u, hành sư. D ch: vui v : D ng tư c h u (ñ tr dân), ra quân thì t t. Gi ng: Có ba cách gi ng ý nghĩa qu này. - Ch n trên, Khôn dư i, có nghĩa là trên thì ñ ng, hành ñ ng; dư i thu n theo,

như v y t t vui v . -S m trên ñ t, nghĩa là khí dương phát ñ ng (ch n thu c dương) mà muôn v t trên

phát sinh, cũng là c nh tư ng vui v . - Qu này ch có m t hào dương (hào 4), 5 hào âm ñ u theo nó, nó làm ch trong qu , như m t ngư i tài ñ c, làm vi c gì cũng thu n c , t t thành công, s vui v , an n. - Thu n v i l t nhiên thì dù tr i ñ t cũng nghe theo, hu ng h là vi c d ng tư c h u, ra quân, dân há l i không theo. - Thoán truy n bàn r ng thêm: Cái ñ o thu n l mà hành ñ ng ñó là ñ o tr i, cho nên m t tr i m t trăng thay nhau chi u sáng ban ngày ban ñêm, không bao gi l m; b n mùa thay nhau ch ng bao gi sai. Thánh nhân thu n l mà hành ñ ng thì hình ph t không phi n ph c mà dân chúng ph c tòng. Hào t : 1.

䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀ Sơ l c: Minh d , hung. D ch: Hào 1, âm: Khoe mình vui sư ng m t cách n ào, x u. Gi ng: Ch D , tên qu có nghĩa là trên dư i thu n nhu hành ñ ng mà cùng vui v ; còn ch d trong các hào thì có nghĩa là cá nhân vui v . Như hào âm nhu dư i cùng này, b t trung, b t chính, là m t ti u nhân, có hào 4 cương ki n và có ñ a v trên ng vi n, l y làm ñ c ý, b c l n i sung sư ng c a mình

m t cách n ào, th là kiêu m n, x u. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c nh : gi i vu th ch, b t chung nh t, trinh cát. D ch: Hào 2, âm: Chí v ng như ñá, ch ng ñ i h t ngày (mà ng phó ngay), chính ñính, b n, t t. Kh ng t , theo H t h truy n, Chương V, cho r ng ngư i quân t bi t trư c ñư c tri u ch ng t khi m i có d u hi u, cho nên ng phó mau, giao ti p v i k trên thì không n nh, v i k dư i thì không nh n, bi t lúc nào nên nhu, lúc nào nên cương. 3. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c tam: Hu d , h i trì, h u h i . D ch: Hào 3, âm: Ng a m t lên trên (mong ñư c phú quí) mà vui m ng, như v y th nào cũng ăn năn, mà s a ñ i ch m, l i càng ăn năn hơn. Gi ng: Hào này cũng b t trung, b t chính, như k ti u nhân ngó lên trên là hào 4 dương cương, mong ñư c phú quí mà vui m ng; không s m rút chân ra kh i cái b y quy n th thì s ân h n l n. 4. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀; ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ C u t : Do d , ñ i h u ñ c; v t nghi, b ng h p trâm. D ch: Hào 4, dương : ngư i khác nh mình mà vui, mình có th thành công l n ñư c; c h t lòng chí thành, ñ ng nghi ng thì các b n thanh khí s l i giúp mình ñông mà chóng. Gi ng: Hào này làm ch trong qu , có tài, có ñ a v cao, l i ñư c hào 5 (vua) h t lòng tin, nên t o h nh phúc ñư c cho ngư i , thành công l n ñư c.

Nhưng là hào dương ñ c nh t trong qu m t mình ñ m ñương gánh n ng, có lúc chán n n, nghi ng , nên Hào t khuyên c chí thành, thì s có nhi u b n t i giúp. 5. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀, ䷀䷀. L c ngũ: Trinh t t, h ng, b t t . D ch: hào 5, âm : B nh hoài, dai d ng nhưng không ch t. Gi ng: Hào 5, ñ a v chí tôn, nhưng âm nhu, và có hào 4 ñư c lòng dân, gánh h t vi c thiên h , chuyên quy n; 5 ch ng ph i làm gì c , ch chìm ñ m trong c nh hoan l c (vì th i D ), nên ví v i m t ngư i b b nh hoài. Nhưng may là có 5 ñ c trung mà 4 cũng không áp b c, nên v n gi ñư c hư v , cũng như b b nh dai d ng mà không ch t. Phan B i Châu cho hào 5 này ñúng là trư ng h p các vua Lê nhu như c b chúa Tr nh chuyên quy n, nhưng v n gi ñư c hư v . 6. ䷀䷀: ䷀䷀,䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ Thư ng l c: Minh d , thành h u du, vô c u. D ch: Hào trên cùng, âm: mê t i vì hoan l c, nhưng n u bi t s a ñ i n t x u thì không l i. Gi ng: hào này âm nhu, b t trung b t chính, l i mê t i vì hoan l c. Nhưng cũng may, hào này th i cu i qu D , cho nên ví v i ngư i trong ngo i quái Ch n, Ch n có nghĩa là

ñ ng, có hy v ng nhúc nhích t cư ng ñư c, như v y s không x u. * Chúng ta nh n th y tên qu là Vui, mà sáu hào ch có hai hào (2 và 4) là t t, còn 4 hào kia x u nhi u hay ít c , x u nh t là hào 1 vì kiêu m n, khoe khoang n ào cái vui b t chính c a mình; mà t t nh t là hào 2, vì không ham vui mà gi v ng chí mình. Phan B i Châu d n câu “Sinh ư ưu ho n, nhi t ư an l c” c a M nh t ñ k t, là tóm t t ñư c tri t lý c a qu này. Qu c gia cũng như cá nhân, h s ng trong c nh vui sư ng, vui v quá thì s mau ch t.

Nguy n Hi n Lê Kinh d ch - ð o c a ngư i quân t 17. QU TR CH LÔI TÙY (|::|||) Trên là ðoài (ch m), dư i là Ch n (ñ ng, s m sét) ䷀

D là vui v , vui v thì có nhi u ngư i theo nên ti p sau là qu Tùy. Tùy là theo. Thoán t ䷀: ䷀, ䷀, ䷀, ䷀, ䷀䷀䷀ Tùy: Nguyên, hanh, l i, trinh, vô c u. D ch: Theo nhau: r t hanh thông, nhưng ph i theo ñi u chính ñáng, vì ñi u chính ñáng (trinh) m i có l i, không có l i. Gi ng: ðoài trên là vui v , Ch n dư i là ñ ng; ñó là cái tư ng hành ñ ng mà ñư c

ngư i vui theo. L i có th gi ng: Ch n là s m, ðoài là ch m, s m ñ ng ti ng s m mà cũng ñ ng, cho nên g i là tùy. L i thoán t qu này ch khác l i Thoán t qu Càn vì có thêm hai ch “vô c u” (không có l i) sau, mà nghĩa thay ñ i h n. Chúng tôi d ch như trên là theo Chu Hi: nguyên hanh (r t hanh thông) là “ñ c” (tính cách) c a Tùy; còn trinh (chính ñáng) là ñi u ki n ñ cho Tùy có l i mà không có l i. Phan B i Châu hi u hơi khác: c nguyên, hanh, l i, trinh ñ u là ñi u ki n ñ “Tùy” có l i mà không có l i. Theo ngư i nhưng ph i theo cái hay, theo ñ o ; ngư i có r t thi n (nguyên) , vi c có thông thu n (hanh), có cái l i công (l i), thì m i nên theo, và khi theo thì ph i gi ti t tháo (trinh) thì m i không có l i. ð i khái ba cách hi u ñó cũng không khác nhau m y. Mà qu Tùy so v i qu Càn thì kém xa. trong ch m, nư c ch m theo

Thoán truy n bàn r ng thêm, ñưa m t ñi u ki n n a: Theo mà ph i ñúng th i m i ñư c. Ví d th i Hán, Vương Mãng cũng ñã mu n làm m t cu c cách m ng xã h i; r t công b ng, t t; nhưng th i ñó s m qua, nên th t b i. T i ñ i T ng, Vương an Th ch cũng th t b i, như v y là không h p th i. Và Thoán truy n nh n m nh vào cái nghĩa tùy th i ñó. (Tùy th i chi nghĩa ñ i hĩ tai!) Hào t ; 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀ Sơ c u: Quan h u du, trinh cát, xu t môn giao h u công. D ch: Hào 1, dương : ch trương thay ñ i, h chính thì t t, ra ngoài giao thi p thì có công. Gi ng: ch “quan” ñây có nghĩa là ch , ch “du” có nghĩa là thay ñ i . Chu Hi hi u là trên, nhưng ngư c l i ph i tùy hai hào ñó (vì hào dương ch trương thay ñ i. Phan B i Châu hi u là cái th c a mình thay ñ i, vì hào 1 là dương ñáng l làm ch hai hào âm dư i cùng). Hi u theo cách nào thì v n : c chính ñáng, theo l ph i, thì t t (trinh cát). ð ng theo tư tình, mà theo ngư i ngoài (xu t môn) n u h ph i , thì thành công. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ L c nh : H ti u t , th t trư ng phu. D ch: Hào 2, âm: Ràng bu c v i k th p kém (nguyên văn là : con nít) mà m t k trư ng phu. Gi ng: Hào này âm nhu,không bi t gi mình, g n ñâu tùy ñ y, nên ràng bu c v i hào 1 dương (ti u t ), mà b m t hào 5 cũng dương , trên, ng h p v i nó.

Qu này, h là hào âm thì không dùng ch tùy là theo, mà dùng ch h là ràng bu c, có ý cho r ng âm nhu thì vì tư tình, ho c l i l c mà qu n quít, còn dương cương thì vì chính nghĩa mà theo. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀; ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ L c tam: H trư ng phu, th t ti u t ; Tùy h u c u ñ c, l i cư trinh.

D ch: Hào 3, âm: Ràng bu c v i trư ng phu, b k th p kém; theo như v y c u xin cái gì thì ñ ơc ñ y, nhưng ph i chính ñáng m i có l i. Gi ng: Hào này cũng âm nhu như hào 2, g n ñ u thân c n ñ y, cho nên thân v i hào 4 dương cương, có ñ a v trên (t c v i trư ng phu) mà b hào 1 (ti u t ). Nó xin 4 cái gì cũng ñư c vì 4 hơi có th l c; nhưng Hào t khuyên ñ ng xu th tr c l i, ph i gi tư cách chính ñáng thì m i t t. 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ C u t : Tùy h u ho ch, trinh, hung. H u phu, t i ñ o, dĩ minh hà c u. D ch: Hào 4, dương : Theo thì thu ho ch ñư c l n ñ y, nhưng dù l v n ngay mà cũng có th g p hung ñư c. C gi lòng chí thành, theo ñ o lý, l y ñ c sáng su t mà ng phó thì không có l i. Gi ng: Hào này như m t v c n th n, ñư c vua tin c y (5 và 4 cùng là dương c ), vào th i Tùy là thiên h theo mình, như v y thu ho ch ñư c l n (có th hi u là ñư c lòng dân, ho c l p ñư c s nghi p); nhưng chính vì v y mà có th g p hung (ch ng h n b ng là chuyên quy n, b vua ganh ghét như Nguy n Trãi). Cho nên Hào t khuyên gi lòng chí thành theo ñ o lý sáng su t ng phó (nghĩa là có ñ ba ñ c: tín, nhân, trí) thì m i kh i l i. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀ C u ngũ: phu vu gia, cát. D ch: Hào 5, dương. Tín thành v i ñi u thi n thì t t. Gi ng: Hào 5, dương cương, v tôn, trung và chính, l i ng h p v i hào 2, cũng trung ñây là ñ c trung chính. chính, cho nên r t t t. “Gia” , ñi u thi n, 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ Thư ng l c: câu h chi, mãi tòng duy chi. Vương d ng hanh vu Tây Sơn. D ch: Hào trên cùng, âm. Ràng bu c l y, theo mà th t ch t l y; Thái Vương nhà Chu, ñư c nhân tâm như v y m i l p ñư c nghi p vương hanh th nh Tây sơn (t c Kỳ sơn).

Gi ng: Hào này

cu i qu Tùy, là ñư c nhân tâm theo ñ n cùng c c, như th t ch t v i p Mân mà ch y sang ñ t Kỳ

mình, như vua Thái Vương nhà Chu, lánh n n r ð ch, b

Sơn (năm -1327), ngư i p Mân già tr trai gái d t díu nhau theo, ñông như ñi ch . Chúng tôi theo Phan B i Châu mà d ch câu: “Vương d ng hanh vu Tây sơn” như v y. Chu Hi b o ch [ ䷀ ] ph i ñ c là hư ng và hi u là : vua dùng ý thành mà làm t hư ng ñ t Tây Sơn. J. Legge cũng d ch như Chu Hi. R.Wilhem cũng ñ c là hư ng mà hi u khác n a: Vua cho nh ng công th n ñư c ph hư ng (th chung v i t tiên nhà Chu) t i Tây Sơn. * Qu này khuyên chúng ta ch nên theo chính nghĩa (ch ñ ng vì tư tình, vì l i) và bi t tùy th i, như v y thì t t t i cùng ñư c (hào cu i, ñ t ñ n c c ñi m mà v n không x u.) nhà Thái Mi u

18. QU SƠN PHONG C

(:||::|)

Trên là C n (núi), dư i là T n (gió) ䷀

Vui theo thì t t có công vi c làm, cho nên sau qu Tùy, t i qu C . C có hai nghĩa: ñ nát và công vi c. H ñ nát thì ph i s a sang l i, th là có công vi c. Thoán t : ䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ C : Nguyên hanh, l i thi p ñ i xuyên Tiên giáp tam nh t, h u giáp tam nh t. D ch: ð nát mà làm l i m i thì r t t t, vư t qua sông l n thì l i. Ba ngày trư c ngày giáp (nghĩa là ph i tìm nguyên nhân t trư c), ba ngày sau ngày giáp (ph i nghĩ ñ n tương lai nên th nào). Gi ng: Qu này trên là núi, dư i là gió, gió ñ ng núi, qu t l i, ñó là tư ng lo n, không yên, t t ph i có công vi c. Cũng có th gi ng như sau: t n dư i là thu n, mà C n trên là ngưng ch ; ngư i dư i

thì thu n mà ngư i trên c ng i im; ho c ngư i dư i m t m c nhu, ngư i trên m t m c cương (T n thu c âm, mà hào 1 cùng là âm, còn C n thu c dương, mà hào cu i cùng thu c dương ), ñ nén ngư i dư i, như v y m i s s ñ nát, ph i làm l i. ð nát mà làm l i thì r t nên, r t t t; ph i xông pha nguy hi m, nhưng r i s có l i. Tuy nhiên ph i suy nghĩ, có k ho ch trư c sau. Ví d b t tay vào vi c là ngày giáp, thì ph i nghĩ t i ba ngày trư c ngày giáp, t c ngày tân [䷀], tìm xem vì l gì mà có s ñ nát, và mu n ñ i cũ sang m i (m i cũng là tân, nhưng ch tân này [䷀], ngư i Trung Hoa thư ng có cách mư n m t ch ñ ng âm ñ di n m t ý khác) thì ph i làm sao. R i l i nghĩ ñ n ba ngày sau, t c ngày ñinh [ ䷀] , mà ñinh ninh (ch [䷀ ䷀] này) phòng b cho

tương lai. Làm l i m i mà ñư c như v y thì r t t t. Thoán truy n và ð i tư ng truy n không gi ng gì khác. Hào t : 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀, ䷀䷀䷀ Sơ l c: Cán ph chi c , h u t , kh o vô c u , l , chung cát. D ch: Hào 1, âm: S a sang s ñ nát c a cha; nh con mà cha không l i; nhưng cũng có th nguy ñ y, ph i bi t răn s , sau m i t t. Qu C này l y vi c trong nhà làm thí d , nên nói ñ n cha, con. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ C u nh : Cán m u chi c , b t kh trinh. D ch: Hào 2, dương : S a sang s ñ nát c a m , không nên c ch p (trinh) Gi ng: Hào này dương cương, ñ c trung, trên ng v i hào 5 âm nhu, nên ví như con (2) v i m (5). Hào 2 có tài, s a sang ñư c, nhưng tính cương cư ng, có th xung ñ t v i 5, cho nên Hào t khuyên ñ ng c ch p mà ph i m m d o. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ C u tam: Cán ph chi c , ti u h u h i, vô ñ i c u. D ch: Hào 3, dương: s a sang s ñ nát c a cha, có chút h i h n nh ng không có l i l n. Gi ng: Hào này là dương l i v dương, là quá cương, nóng n y, không h p ñ o trung cho nên làm vài vi c ñáng ăn năn; nhưng làm n i vi c, ñ c chính, nên không ñ n n i có l i l n. Ví như ngư i con trung ngôn, tr c gián mà gi ñư c ñ o lý cho cha. 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ L c t : D ph chi C , vãng ki n l n. D ch: Hào 4, âm: (Vì dùng d ng mà ch ) kéo dài s ñ nát c a cha, n u c như v y hoài thì s h i ti c. Gi ng: Hào âm, nhu l i v âm, là ngư i thi u ngh l c, nhút nhát, không dám cương

quy t s a s ñ nát c a cha, ñ cho nó kéo dài hoài thì x u cho c gia ñình mà ph i h i h n. 5. ䷀䷀: ䷀ ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c ngũ: Cán ph chi c , d ng d D ch: Hào 5, âm: s a s ñ nát cho cha, mà ñư c ti ng khen. Gi ng: Âm nhu ngôi chí tôn, không ñ tài sáng nghi p, nhưng nh có ñ c trung mà dư i ng v i hào 2, dương cương là ngư i có tài, s a s ñ nát ñư c, r t cu c thành công, c hai ñư c ti ng khen. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ ䷀䷀䷀ Thư ng c u: B t s vương h u, cao thư ng kỳ s . D ch: Hào trên cùng, dương : Không xu ph b c vương h u, mà nêu cao tư cách (ñ c c a mình.) Gi ng: Hào này dương cương trên hào 5, như m t v hi n nhân quân t cao khi t,

ngoài m i vi c, không màng phú quí, không xu ph vương h u, gi chí hư ng c a mình làm phép t c trong thiên h . * Ngư i Trung Hoa r t tr ng ñ c hi u, mà có hi u trư c h t là gi ñư c danh d cho gia ñình, làm v vang cho t tiên, cho nên n u cha m làm ñi u gì trái ñ o lý thì con có b n ph n can ngăn (cha có con như v y là nhà có phúc), n u còn nhu như c quá, dùng d ng không dám can thì có l i l n; n u cương cư ng quá mà xung ñ t v i cha m thì có l i, nhưng nh , t t nh t là gi ñ o trung, m m m ng mà kiên trì, ngoài nhu mà trong cương. Qu này k t m t cách b t ng : hào trên cùng không nói gì v vi c s a sang s ñ nát c , mà ch khen b c hi n nhân treo gương danh ti t cho thiên h soi. Nên ñ ý: C là ñ nát, r t x u mà thoán t khen là t t, ch vì ñ nát thì ph i làm l i, canh tân, mà canh tân là ñi u r t t t. Không có gì suy c c mà không th nh lên, t i lúc cùng mà không b t ñ u tr l i.

19. QU ð A TR CH LÂM (||::::) Trên là Khôn (ñ t), dư i là Ðoài (ch m). ䷀

T quái truy n gi ng: C là công vi c, có công vi c r i m i làm l n ñư c; cho nên sau qu C t i qu Lâm. Lâm có nghĩa là l n. Nhưng Lâm còn có nghĩa n a là t i (như lâm chung là t i lúc cu i cùng, t i lúc ch t; ho c lâm h : ngư i trên t i ngư i dư i). Thoán t : ䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ Lâm: Nguyên hanh, l i trinh. Chí vu bát nguy t h u hung. D ch: (dương) l n lên và t i, r t hanh thông, chính ñính thì l i. ð n tháng 8 (ho c tám tháng n a) s x u. Gi ng: M i ñ u là qu Khôn, 5 hào âm. M t hào dương t i thay hào 1 âm dư i, r i m t

hào dương n a t i thay hào 2 âm, thành ra qu Lâm . Th là dương cung l n d n, t i ngày th nh l n, nên g i là Lâm. M t cách gi ng n a: trên ch m (ñoài) có ñ t, t c là ñ t t i sát nư c, nên g i là Lâm (t i g n). Theo cách gi ng th nh t, dương cương l n l n mà âm nhu tiêu l n, th là ñ o g n t i lúc thông, cho nên b o là r t hanh thông. Xét theo hào thì hào 2 cương trung, ng v i hào 5, nhu trung, nhân s có ph n vui v , cũng hanh thông n a (Thoán truy n) . Trong c nh hanh thông, ñ ng nên phóng túng mà nên gi v ng chính ñ o, (l i trinh): n u không thì ñ n tháng 8 (ho c tám tháng n a) s hung.

Có nhi u thuy t gi ng hai ch “bát nguy t”

ñây chúng tôi không bi t tin thuy t nào ch

xin hi u ñ i ý là “sau này s hung”; mà không chép nh ng thuy t ñó. ð i tư ng truy n bàn thêm: ñ t t i sát ch m, có cái tư ng quân t t i dân, giáo hóa dân không bao gi thôi, bao dung, gi gìn dân không có gi i h n (vô cương) . Hào t 1. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀. Sơ c u: Hàm lâm, trinh cát. D ch: Hào 1, dương : Cùng t i, gi chính ñ o thì t t. Gi ng: Trong qu này ch có hai hào dương t i l n b n hào âm, cho nên hai hào dương ph i h p l c nhau cùng t i, m i chi n th ng ñư c. Hào 1 ñ c chính (vì là dương mà dương l ) cho nên khuyên nên gi chính ñ o c a mình. Chu Hi, theo Trình Di cho ch “hàm” ñây có nghĩa là c m, hào 1 dương ng h p v i v

hào 4 âm, như v y là vì c m ng v i hào 4 mà t i. 2. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀, ䷀䷀䷀䷀ C u nh : Hàm lâm, cát, vô b t l i. D ch: Hào 2, dương : cùng t i, t t, không gì là không l i. Gi ng: Nghĩa cũng như hào 1. Hào 2, dương cương ñ c trung, g p lúc dương ñương lên, cho nên hi n t i t t lành mà tương lai cũng thu n l i. Ti u tư ng truy n thêm 4 ch : v thu n m nh dã (chưa thu n m nh v y). Trình Di gi ng là hào 2, dương trung, c m ng v i hào 5 âm trung , hai hào ñó c m ng v i nhau không ph i vì theo m nh c a ngư i trên, cho nên t t, không gì là không l i. Chu Hi không ch p nh n l i gi ng ñó, b o: “chưa rõ ý nghĩa ra sao” Phan B i Châu gi ng: hào 1 và 2 ph i cùng t i thì m i t t, ph i l y s c ngư i giúp m nh tr i, ch không ng i yên mà ch m nh tr i. 3. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀; ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c tam: Cam lâm, vô du l i; Kí ưu chi, cô c u. D ch: Hào 3 âm: Ng t ngào (a dua) mà t i (ñ d d hào 2) thì không có l i ñâu; nhưng ñã bi t lo s a tính thì không có l i n a.

Gi ng: Hào này âm nhu, b t trung, b t chính nên ví v i b n ti u nhân, dùng l i ng t ngào mà d d hào 2. 4. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c t : Chi lâm, vô c u. D ch: Hào 4, âm: H t lòng thành th c t i v i hào 1, không có l i. Gi ng: Hào này cũng là âm nhu, nhưng ñ c chính (âm v âm), có lòng thành th c, l i ng v i hào 1 là ngư i có tài, chính ñáng (hào 1 cũng ñ c chính), nên không có l i gì c . 5. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ L c ngũ: Trí lâm, ñ i quân chi nghi, cát. D ch: Hào 5, âm: Dùng ñ c sáng su t mà t i, ñúng là tư cách m t v nguyên th , t t. Gi ng: hào âm này v chí tôn, có ñ c trung, ng h p v i hào 2, dương , có th ví v i

m t v nguyên th tuy ít tài (âm) nhưng sáng su t, bi t ngư i nào có tài (hào 2), tín nhi m, y thác vi c nư c cho ngư i ñó, như v y k t qu ch c t t. 6. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀, ䷀䷀䷀ Thư ng l c: ðôn lâm, cát, vô c u. D ch: Hào trên cùng, âm: L y lòng ñôn h u mà t i (v i ñ i), t t, không có l i. Gi ng: Hào này là âm, cu i cùng ngo i quái Khôn, là có ñ c r t nhu thu n, th i Lâm, t c th i c a dương, c a quân t ñương ti n, nó hư ng v hai hào dương dương ñó, cho nên khen nó là ñôn h u, t t, không có l i.

dư i cùng

(m c d u không hào nào trong 2 hào ñó ng v i nó) mà d t m y hào âm kia theo hai hào

20. QU PHONG ð A QUÁN (::::||) Trên là T n (gió) dư i là Khôn (ñ t) ䷀

Lâm là l n, v t gì ñ n lúc l n thì m i ñáng bi u th cho ngư i ta th y, cho nên sau qu Lâm t i qu Quán cũng ñ c là Quan. Quán là bi u th cho ngư i ta th y, Quan là xem xét Thoán t : ䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ Quán: Quán nhi b t ti n, h u phu ngung như c. D ch: Bi u th (làm m u m c cho ngư i ta th y) cũng như ngư i ch t , lúc s p t , r a tay (quán ) cho tinh khi t, b y nhiêu cũng ñ r i, không c n ph i bày mâm c dâng lên (ti n); mình chí thành (phu) như v y thì ngư i khác cũng chí thành tín ngư ng (ngung) mình. Gi ng: Theo tư ng qu , T n trên, Khôn dư i là gió th i trên ñ t, tư ng trưng cho s c ñ ng kh p m i loài, ho c xem xét (quan) kh p m i loài. L i thêm: hai hào dương ðó là gi i nghĩa tên qu . Thoán t và Thoán truy n ñưa m t thí d cho ta d hi u. Mu n bi u th (quán) là m u m c cho ngư i khác th y thì nên có lòng chí thành như ngư i ch t , lúc s p t , r a tay cho tinh khi t, ñó là ñi u quan tr ng nh t, còn vi c dâng c , thu c v v t ch t, có nhi u cũng ñư c, có ít cũng ñư c, ví d như không có, ch dùng hương, hoa cũng t t. Hào 5 trong qu ngôi chí tôn, có ñ c dương cương, trung chính, chính là ngư i cho trên, b n hào âm dư i, là dương bi u th (quán) cho âm; âm

trông (quan) vào dương mà theo.

thiên h trông vào mà c m hóa theo. Ngư i ñó nên coi ñ o tr i l ng l ng v y mà b n mùa v n hành không sai, mà l y lòng chí thành làm gương cho dân, d y dân, dân s không ai không ph c. Hào t : 1 ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ Sơ l c: ð ng quan, ti u nhân vô c u, quân t l n. D ch: Hào 1, âm: Tr con nhìn lên (không hi u gì), ti u nhân thì không ñáng trách, quân t mà như v y thì h i ti c. Gi ng: Tên qu thì ñ c là Quán, ngư i trên (hào 5) bi u th , làm gương cho ngư i dư i. Nhưng xét t ng hào thì ñ c là quan, ngư i dư i xem xét tư cách, hành vi c a ngư i trên. Hào 5, dương , ñ c trung làm ch qu , tư ng trưng cho ngư i trên, ông vua. Hào nào cũng nhìn lên hào 5 c , hào 1 xa quá, như con nít tò mò mà nhìn lên, không hi u gì c , nhưng vì là con nít, không ñáng trách; ngư i quân t mà như v y m i ñáng trách. 2. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ L c nh : Khuy quan, l i n trinh. D ch: Hào 2, âm: Nhìn lên, ch thích h p v i n t trinh c a ñàn bà thôi. Gi ng: Hào này âm nhu, trung chính, là ngư i con gái có n t trinh, ngó lên hào 5, không th y ñư c ñ o lý c a 5, con gái như v y thì ñư c. Ngư i trư ng phu mà như th thì ñáng x u h (kh xú dã – Ti u tư ng truy n.) 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c tam: Quan ngã sinh, ti n thoái. D ch: Hào 3, âm: Xét b n thân, hành vi c a mình, xem nên ti n lên (theo hào 4) hay nên ñ ng yên, ñ ng ñ ph i lui xu ng 2. Gi ng: Hào này b t chính (âm mà v dương), l i trên cùng n i quái, có th ti n hay thoái; Hào t khuyên ñ ng ngó lên hào 5, c t xét b n thân, hành vi c a mình, n u ñ i phó ñư c v i hoàn c nh thì ti n lên, không thì thôi, như v y là chưa sai ñư ng l i. 4.

䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ ䷀䷀䷀䷀ L c t : Quan qu c chi quang, l i d ng tân vu vương. D ch: Hào 4, âm: Xem cái quang vinh c a nư c mà l i d ng ñ a v thân c n v i vua. Gi ng: Hào này âm, ñ c chính, ngay dư i hào 5, t c là v thân c n v i vua (quí khách c a vua) ñư c vua tín nhi m, xem xét ñ c sáng c a vua (vua hi n thì nư c m i vinh quang, n n vinh quang c a nư c t c là ñ c sáng c a vua), mà b t chư c, ñem tài s c ra giúp ñ i. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u ngũ: Quan ngã sinh quân t , vô c u. D ch: Hào 5, dương: Xét b n thân, hành ñ ng c a ta h p v i ñ o quân t , như v y là không có l i. Cũng có th ch m câu như v y: Quan ngã sinh, quân t vô c u; và d ch là ngư i quân t ñ i này ph i xem b n thân, hành ñ ng c a ta (t c hào 5) mà noi theo thì không có l i. Gi ng: Hào 5 ngôi chí tôn, cương cư ng mà trung chính là b c quân t làm gương cho 4 hào dư i, m i ngư i ñ u ngó vào. Ti u tư ng truy n bàn r ng: “Quan ngã sinh, quan dân dã” nghĩa là mu n xem ñ c c a ta (c a vua) thì c xem phong t c ñ o ñ c c a dân”, vì vua mà hi n minh thì dân tình t t, vua u mê thì dân tình x u. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ Thư ng c u: Quan kỳ sinh quân t , vô c u. D ch: hào trên cùng, dương: xét b n thân, hành ñ ng c a hào này h p v i ñ o quân t , như v y là không có l i. Cũng có th ch m câu như v y: quan kỳ sinh, quân t vô c u; và d ch là : ngư i quân t ñ i này ph i xem b n thân, hành ñ ng c a nó (c a hào cu i cùng) mà noi theo thì không có l i. Gi ng: Hào t : hào này y như hào t 5, ch khác hào 5 dùng ch ngã là ta, mà hào này dùng ch kỳ là c a nó (c a hào trên cùng. Là vì hào 5 là vua, nói v i hào 4 là c n th n, t xưng là ta; còn hào này là l i Chu Công nói v hào trên cùng, cũng như ñã nói v các hào 1, 2, 3, 5 dư i.

Hào trên cùng này cũng là dương như hào 5, cũng là quân t , tuy không ph i tôn, nhưng

ngôi chí

trên cao hơn h t, cũng làm gương cho các hào âm trông vào. Vì nó có tư

cách quân t , nên không có l i. *

Qu Quán này khuyên ngư i trên nêu gương cho dư i và ngư i dư i noi gương ngư i trên; nhưng tr con và ti u nhân thì nhi u khi chưa bi t noi gương.

21. QU H A LÔI PH H P (|::|:|) Trên là ly (l a), dư i là Ch n (s m) ䷀

T quái truy n gi ng: tình, lý có ch kh quan r i sau m i h p nhau ñư c; nhưng mu n cho h p nhau thì trư c h t ph i tr s ngăn cách ñã, cho nên sau qu Quan, t i qu Ph h p. Ph là c n, là tr (s ngăn cách), h p là h p. Thoán t : ䷀䷀: ䷀, ䷀䷀䷀䷀ Ph h p: Hanh, l i d ng ng c. D ch: Căn ñ h p l i, như v y là hanh thông; dùng vào vi c hình ng c thì có l i . Gi ng: Qu Ph h p này nói v vi c hình ng c. Hào sơ và hào trên cùng là hai v ch li n, tư ng như hàm trên và hàm dư i; gi a có ba v ch ñ t, là mi ng há ra; xen vào m t v ch li n như m t cái qu c n ngang mi ng, làm gián cách hai hàm răng; Ph i c n gãy, tr nó ñi r i hai hàm m i h p v i nhau ñư c. Trong xã h i, k gián cách ñó là b n gian tà, sàm n nh bưng bít k trên ngư i dư i mà trên không thông t i dư i, dư i không ñ t t i trên. Cho nên ph i dùng hình ng c ñ tr chúng. Hình ng c mu n có k t qu thì ph i v a uy, v a sáng su t. N i quái Ch n là uy; ngo i quái Ly là sáng su t. L i xét riêng hào 5, hào làm ch trong qu ; nó ngôi cao, âm nhu mà ñ c trung, là có ý

khuyên dùng hình ng c tuy ph i uy, ph i cương, nhưng v n nên có m t chút nhu, hi u sinh; n u ch cương thôi thì hóa ra tàn kh c, hi u sát m t. ðó là ñ i ý Thoán truy n. ð i tư ng truy n b o tiên vương theo ý nghĩa qu Ph h p này

mà làm sáng t s tr ng ph t và răn b o b ng pháp lu t. (Tiên vương dĩ minh ph t, s c pháp: ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ cũng có ngư i hi u là s p ñ t pháp lu t ho c ban b pháp lu t) Hào t . 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ Sơ c u: Lí gi o di t ch , vô c u. D ch: Hào 1, dương : ví như chân ñ p vào cái cùm mà ñ t ngón chân cái, không có l i l n. Gi ng: Trong qu này hào 1 và hào trên cùng là ngư i không có ch c v , b ch u hình; còn 4 hào kia là ngư i có ch c v áp d ng hình pháp. Hào 1 dư i cùng là h ng dân thư ng, m i làm b y mà b t i nh (cùm chân, ch t ngón chân cái) thì s s phép nư c mà sau không làm ñi u ác n a, cho nên không có l i l n. 2. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c nh : Ph phu, di t t , vô c u. D ch: Hào 2, âm: C n mi ng th t m m, s t cái mũi, không có l i. Gi ng: hào này cũng như ba hào sau, dùng ch ph (c n) ñ tr ngư i dùng hình pháp. Hào 2 âm nhu ñ c trung, chính l i ñư c hào 5 ng, t c là ngư i ñư c vua y cho quy n hình pháp, vì v y d thu ph c ñư c k có t i, công vi c d như c n mi ng th t m m. Nhưng vì hào 2 cư i lên hào 1 dương cương, t c như g p k ương ng nh, nên ph i cư i lên hào 1 dương cương, t c như g p k ương ng nh, nên ph i quá tay m t chút, k b t i ch u hình ph t khá ñau, như b c n vào mũi, ñó là l i c a h n ch hào 2 v n là trung chính, không có l i. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c tam: Ph tích nh c, ng ñ c, ti u l n, vô c u. D ch: Hào 3, âm: C n ph i mi ng th t có xương l i ng ñ c, ñáng ân h n m t chút, nhưng không có l i. Gi ng: H o 3, âm: Không trung chính, dùng hình ng c và không ñư c ngư i ph c, có ph n b oán n a, như c n ph i mi ng th t có xương l i ng ñ c; nh ng vào qu Ph h p, dùng hình pháp ñ gi tr t t cho xã h i, cho nên vi c làm c a mình tuy ñáng ân

h n, mà không có l i l n. 4. ䷀䷀: ䷀ ䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀ C u t : ph can tr (có ngư i ñ c là t ) ñ c kim th , l i gian trinh, cát. D ch: Hào 4, dương : C n ph i th th t li n xương mà phơi khô, ñư c mũi tên ñ ng, ch u khó nh c mà v ng lòng gi ñư ng chính thì t t. Gi ng: Hào này dương cương nhi m; l i g n ngôi chí tôn (hào 5) là ngư i cương tr c, có trách ngo i quái Ly, nên có tài minh ñóan, cho nên dù g p k ngoan c cũng tr

ñư c d dàng, như c n ñư c mi ng th t li n xương (c ng) phơi khô, mà v n gi ñư c ñ o cương tr c, tư ng b ng mũi tên b ng ñ ng. Nhưng vì hào này cương, mà cương quy t thì e g p khó khăn, nên Hào t khuyên ph i ch u khó nh c, tuy cương mà v l i nhu (hào th 4, ch n), nên l i khuyên ph i v ng chí. Có hai ñi u ki n ñó thì m i t t. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c ngũ: ph can nh c, ñ c hoàng kim, trinh, l , vô c u. D ch: Hào 5, âm: C n mi ng th t khô, ñư c vàng (danh d quí báu); ph i gi v ng ñ o, thư ng lo s , thì không có l i. Có sách gi ng v hai ch “hoàng kim” như sau: kim là v t quí, tư ng trưng ngôi chí tôn c a hào 5, hoàng là s c c a ñ t, c a trung ương (ñen là màu c a phương b c, ñ c a phương nam, xanh c a phương ñông, tr ng c a phương tây), tư ng trưng ñ c trung c a hào 5. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ Thư ng c u: H gi o di t nhĩ, hung. D ch: Hào trên cùng, dương : c tra vào gông, b t i c t tai, x u. Gi ng: Hào này l i nói v k th hình như hào 1. X u hơn hào 1, vì dương cương l i cu i qu , tr h ng c c ác, nên b t i n ng: ñeo gông, c t tai. Theo h t h truy n, chương V thì Kh ng t bàn như sau: “. . .không tích lũy nhi u ñi u ác thì không ñ n n i b di t thân th (như hào này). K ti u nhân cho r ng (. . .) m t ñi u

ác nh là vô h i, nên c làm; vì v y mà các ñi u ác c tích lũy t i lúc( . . ) t i hóa l n mà không th tha th ñư c”. * Qu này xét v vi c hình ng c, ñ i ý khuyên: Ngư i x hình ph i sáng su t trư c h t, cương quy t mà cũng c n có ñ c nhu (ñ b t cương ñi), có chút t tâm, và luôn luôn ph i gi ñ o chính, th n tr ng (hào 5). Hào 4 cũng t t, vì v a cương v a nhu, có tài và có ñ a v . - Nên răn ñe dân t khi dân m i m c ph i t i nh , n u không dân s quen làm b y, ác c tích lũy mà m c t i l n.

22. QU SƠN H A BÍ (|:|::|) Trên là C n (núi), dư i là Ly (l a) ䷀

ðám ñông, h p l i v i nhau thì ph i có tr t t , uy nghi, có văn v , cho nên ti p theo qu Ph H p là qu Búi là văn v , r c r , sáng s a trang s c. Thoán t : ䷀: ䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ Bí: hanh, ti u l i, h u du vãng. D ch: Trang s c văn v thì hanh thông; làm vi c gì mà ch nh mà thôi. Gi ng: Trên là núi, dư i là l a; l a chi u sáng m i v t ñ p lên, trang s c cho núi. Còn m t cách gi ng n a: trong n i quái (v n là qu ñơn Càn) hào 2, âm, v n qu ñơn Càn. Trong ngo i quái (v n là qu ñơn Khôn) hào trên cùng v n l i thay hào trên cùng c a qu ñơn khôn, thành qu ñơn C n. Nói cách khác, v n t t mà không sai m y thì n i quái có m t hào âm trang s c cho hai hào dương , còn ngo i quái có m t hào dương trang s c cho hai hào âm, vì v y mà g i là qu Bí: trang s c. V t gì cũng v y: có ch t, tinh th n; mà l i thêm văn, hình th c, thì t t (hanh thông), nhưng n u ch nh trang s c mà thành công thì l i ít thôi. Thoán truy n bàn r ng thêm: âm nhu và dương cương giao v i nhau, thay ñ i l n nhau (t c hào 2 và hào trên cùng như trên m i gi ng). Ðó là cái văn v t nhiên (thiên văn) c a qu ñơn Khôn, thay vào hào 2 dương c a qu ñơn Càn, thành qu ñơn Ly, như v y là tô ñi m cho qu ñơn Càn, trên núi, như v y làm cho núi trang s c thì l i bé nh

tr i; còn cái văn v nhân t o (nhân văn) thì nên h n ch (qu C n

trên có nghĩa là ngăn,

h n ch ), vì tuy nó có công giáo hóa thiên h , nhưng nhi u quá thì văn th ng ch t, x u. ð i tư ng truy n còn khuyên: Vi c chính tr nh thì dùng trang s c ñư c; còn vi c quan tr ng như phán ñoán hình ng c thì ñ ng nên qu quy t, tô ñi m thêm. Hào t . 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ Sơ c u: Bí kì ch , x xa nhi ñ . D ch: Hào 1, dương, Trang s c, trau gi i ngón chân (ñ a v th p) c a mình; b cách sung sư ng là ng i xe mà nên ñi b (ch u khó nh c). Gi ng: Hào này dương cương, mà cu i cùng n i quái Ly, t c như ngư i có ñ c sáng su t ñ a v th p nh t. Ch nên trau gi i ph m h nh c a mình trong ñ a v ñó (ví như ngón

chân, b ph n th p nh t trong thân th ), mà an b n, ch u ñi b ch ñ ng ng i xe. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀ L c nh : Bí kì tu. D ch: Hào 2, âm: trang s c b râu. Gi ng: Ch tu ñây nghĩa là râu, cũng như ch tu : ䷀ Hào này làm ch n i quái ly, có công d ng trang s c cho qu Ly, ñ c bi t là cho hào 3 dương trên nó, cho nên ví nó như b râu trang s c cho cái c m (hào 3). Nó ph i ph vào hào 3 mà hành ñ ng. Hào 3 có t t thì tác ñ ng c a hào 2 m i t t, cũng như ph i có cài c m ñ p thì ñ râu m i thêm ñ p, n u c m x u thì ñ râu càng thêm khó coi. Nói r ng ra thì b n ch t ph i t t, x ng v i s trang s c; ch t và văn ph i x ng nhau. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀. C u tam: Bí như, nhu như,vĩnh trinh cát. D ch: Hào 3, dương: Trang s c mà ñ m th m, h gi v ng chính ñ o thì t t. Gi ng: Hào này dương cương, ñ c chính, l i trên cùng n i quái ly, có cái nghĩa r t văn trên và dư i nó, tính r t ñ m

minh; tư ng trưng ngư i có tài trang s c cho hai hào âm

th m v i hai hào âm (có ngư i d ch “nhu như” là trang s c m t cách nhu n nhã, th m nhu n). Vì v y mà nên coi ch ng, ñ ng say mê vì tư tình, mà ph i b n gi chính ñ o thì

m i t t, không b ngư i xâm l n (m c chi lăng dã: Ti u tư ng truy n). 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c t : Bí như, bà (có ngư i ñ c là ba) như, b ch mã hàn như, ph kh u, hôn c u. D ch: hào 4 âm: Mu n trang s c cho nhau (nhưng không ñư c) nên ch th y tr ng toát. Hào 4 như cư i ng a tr ng mà ch y như bay (ñu i k p hào 1), r t cu c cư i nhau ñư c vì k gián cách hai bên (hào 3) không ph i k cư p (ngư i x u). Gi ng: hào 4 âm nhu, ng v i hào 1 dương cương, c hai ñ u ñ c chính ,tình ý h p nhau, mu n trang s c cho nhau, nhưng b hào 3 gi a ngăn cách, nên không trang s c cho nhau ñư c, ch th y tr ng toát (tr ng nghĩa là không có màu, không trang s c). M c d u b 3 c n tr , 4 v n c ñu i theo 1, r t cu c 3 v n cương chính, không ph i là x u, không mu n làm h i 4 và 1, c p này k t hôn v i nhau ñư c. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀, ䷀䷀䷀ L c ngũ: bí vu khâu viên, thúc b ch tiên tiên, l n, chung cát. D ch : Hào 5, âm: Trang s c gò vư n, mà dùng t m l a nh , m ng, tuy là b n x n, ñáng chê cư i ñ y, nhưng r t cu c ñư c t t lành. Gi ng: Hào 5, âm nhu, ñ c trung, làm ch qu Bí; vì là âm nhu nên có tính quá t n ti n, lo trang s c cái gì h u d ng như vư n tư c thôi, mà l i ch dùng t m l a nh , m ng cho ñ t n, cho nên b cư i chê, nhưng như v y còn hơn là xa hoa, mà bi t tr ng cái g c là s ch t phác, cho nên cu i cùng v n ñư c t t lành, có h nh phúc cho dân (h u h dã: l i Ti u tư ng truy n.) 6. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀ Thư ng c u: B ch bí, vô c u. D ch: Hào trên cùng, dương: l y s t phác, như màu tr ng (không màu mè gì c ) làm trang s c, không có l i. Gi ng: Hào này là th i cu i cùng c a qu Bí, trang s c, màu mè ñã cùng c c r i; mà v t c c t c ph n, ngư i ta l i tr l i s ch t phác, nên không có l i gì c . Trong văn h c s , chúng ta th y sau nh ng th i duy mĩ quá m c, ngư i ta l i “ph c c ”, tr l i l i văn bình d , t nhiên th i xưa.

* ð i ý qu Bí này là có văn v , có trang s c m i là văn minh, nhưng v n nên tr ng ch t hơn văn, l y ch t làm th , l y văn làm d ng, và không nên xa hoa, màu mè quá.

23. QU SƠN ð A BÁC (:::::|) Trên là C n (núi) dư i là Khôn (ñ t) ䷀

Bí là trang s c, trau gi i; trau gi i t i c c ñi m thì mòn h t. Cho nên sau qu Bí t i qu Bác. Bác là mòn, là bóc, l t b cho tiêu mòn l n ñi. Thoán t ䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀䷀ Bác: B t l i h u du vãng. D ch: Tiêu mòn: H ti n t i (hành ñ ng) thì không l i. Gi ng: Theo tư ng qu , năm hào âm chi m ch c a dương, âm t i lúc c c th nh, dương ch còn có m t hào, s p ñ n lúc tiêu h t. Do ñó g i là qu th nh, dương, ch còn m t hào s p ñ n lúc tiêu h t. Do ñó g i là qu Bác. (hào dương th i ti u nhân ñ c chí hoành hành, quân t trên cùng) ch nên ch th i, không nên hành ñ ng. Ch th i vì theo lu t t

nhiên, âm th nh c c r i s suy, mà dương suy c c r i s th nh . (Lão T khuyên: “ñ i trí như c ngu, ñ i dũng như c khi p, ñ i x o như c chuy t (v ng) “nghĩa là ph i t m gi u cái khôn, cái khéo, cái dũng c a mình ñ ñư c yên thân ñ i ch cơ h i). Thoán truy n: gi ng thêm: nên thu n ñ o tr i mà ngưng m i ho t ñ ng vì n i quái là Khôn, có nghĩa là thu n, ngo i quái là Ch n có nghĩa là ngưng; mà ñ o tr i là h t hao mòn (tiêu) thì s phát sinh (t c) – nói v các chào dương; mà h t ñ y (doanh) thì s tr ng không (hư) – nói v các hào âm trong qu này. ð i tư ng truy n: ch xét tư ng c a qu mà ñưa ra m t nghĩa khác: ngo i quái là núi, n i quái là ñ t; núi trên ñ t, ñ t là n n móng c a núi; ñ t có dày thì núi m i v ng; v y ngư i trên (nhà c m quy n) ph i lo cho dân an cư l c nghi p thì ñ a v c a ngư i trên

m i v ng. Ý ñó thêm vào, không có trong thoán t . Hào t : 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀ Sơ l c: Bác sàng dĩ túc, mi t trinh, hung. D ch: Hào 1, âm: như c t (phá ho i) chân giư ng, d n d n s làm tiêu di t ñ o chính c a ngư i quân t , x u. Gi ng: âm (ti u nhân) b t ñ u tiêu di t dương (quân t ), cũng như b t ñ u phá cái giư ng t dư i chân tr lên. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀ L c nh : bác sàng dĩ bi n, mi t trinh, hung. D ch: Hào 2, âm: như phá t i then giư ng (có ngư i d ch là thành giư ng, hay sư n giư ng), tiêu di t ñ o chính c a ngư i quân t , x u. Gi ng: Nghĩa hào này cũng như hào 1: b n ti u nhân ñã ti n thêm m t bư c n a, phá t i then giư ng r i, chưa t i m t giư ng. 3. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c tam: Bác chi, vô c u. D ch: Hào 3 âm: Phá b bè ñ ng c a mình, không có l i. Gi ng: Hào này cũng là âm nhu, ti u nhân, nhưng vì ng v i hào dương, quân t , cùng, cho nên theo hào ñó mà b các hào âm trên

trên và dư i nó (t c các hào 1, 2, 4) ch u

m t lòng v i các hào âm này (l i Ti u tư ng truy n) mà theo ñ o chính, cho nên không có l i. 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ L c t : Bác sàng dĩ phu, hung. D ch: hào 4, âm: phá giư ng mà x o t i da th t ngư i n m trên giư ng n a, x u. Gi ng: Hào âm này ñã lên t i ngo i quái, th là ti u nhân ñã hoành hành, quân t b h i quá ñau, tai h a b c thi t quá r i; x u. 5.

䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ L c ngũ: Quán ngư, dĩ cung nhân s ng, vô b t l i. D ch: Hào 5, âm: D t b y cung nhân như m t xâu cá (ám ch b y ti u nhân), ñ lên h u vua (t c theo ngư i quân t , hào dương quân t , không có gì là không l i. Gi ng: Hào này làm th lãnh b y âm. Theo nghĩa m y hào trên, chúng ta tư ng hào này càng phá m nh h ng quân t hơn n a; nhưng ngư c l i. Hào t l y l r ng hào 5, hào dương sát trên cùng), như v y là ti u nhân bi t thu n tòng

trên cùng thân c n v i 6, ch u nh hư ng t t c a 6, nên d t c b y âm (ví

như m t xâu cá – cá thu c loài âm) ñ theo hào 6 quân t cũng như bà h u d t b y cung phi lên h u vua. Th là theo ñ o chính, cho nên không gì là không l i. Theo Phan B i Châu, s dĩ c nhân t i hào này b cái nghĩa âm tiêu di t dương, mà cho cái nghĩa âm thu n theo dương, là ñ khuy n khích ti u nhân c i tà qui chánh, mà giúp ñ quân t . Kinh d ch "V quân t mưu” (lo tính cho quân t ) là nghĩa ñó. Có th như v y. Lý do chính thì coi hào sau ta s th y. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ Thư ng c u: th c qu b t th c, Quân t ñ c dư, ti u nhân bác lư. D ch: Hào trên cùng, dương: Còn m t trái l n trên cây, không hái xu ng ăn (ý nói dương t c quân t không bao gi h t). Quân t hào này ñư c qu n chúng (dư) theo; còn ti u (chúng cũng không nhân thì bi t r ng n u di t h t quân t t c lá phá ñ nhà chúng còn). Gi ng: C qu ch có m i hào này là dương cho nên ví v i trái cây l n còn l i trên cây, không hái xu ng ăn thì có ngày nó s r ng mà m c m m, như v y là ñ o quân t không bao gi h t. Hào 3 và 5 kéo các hào âm khác theo hào dương này, cho nên b o là quân t ñư c dân chúng theo. Hào dương này hào âm trên cùng, cũng như cái nhà che cho t t c các dư i. N u b n ti u nhân phá nhà ñó cho s p – nghĩa bóng là không còn quân t

thì qu c gia suy vong, ch ng t c tiêu di t- thì chúng cũng không s ng ñư c, không có ch n dung thân. V y ta th y s dĩ Chu Công, ngư i vi t Hào t , cho hào 5 theo hào trên cùng (âm theo dương) là vì l có th xã h i m i t n t i ñư c, không khi nào ngư i t t b di t h t.

Qu này nói v th i âm th nh dương suy, ti u nhân tàn h i quân t , ti u nhân tuy r t ñông, nhưng v n có m t s (hào 3 và 5) hi u ñ o c i quá, ñ ng v phe quân t , và khi xã h i lâm nguy thì ng h quân t . Ngư i quân t m i ñ u ch nên im hơi l ng ti ng mà ch th i, chu n b cho lúc th nh tr l i. ðó là lu t âm dương trong vũ tr ; vũ tr luôn luôn có ñ c âm, dương ; khi âm c c th nh, v n còn dương, khi dương c c th nh cũng v n còn âm, âm dương c thay nhau lên xu ng, th thôi.

24. QU ð A LÔI PH C (|:::::) Trên là Khôn (ñ t), dư i là Ch n (s m) ䷀

V t không bao gi t i cùng t n; qu Bác, hào dương

trên cùng thì l i quay tr xu ng

dư i cùng (cùng thư ng ph n h ); cho nên sau qu Bác t i qu Ph c. Ph c là tr l i (phát sinh dư i). Như v y là ñ o ti u nhân th nh c c thì ph i tiêu, ñ o quân t suy c c thì l i

th nh l n. Thoán t . ䷀: ䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ Ph c: Hanh, Xu t nh p vô t t, b ng lai vô c u. Ph n ph c kì ñ o, th t nh t lai ph c, l i h u du vãng. D ch: Tr l i: Hanh thông. Ra vào không g p tai n n, b n bè s l n lư t t i, không l m l i n a. V n tr i ph n ph c (tráo ñi tr l i), c b y ngày thì tr l i, hành ñ ng vi c gì cũng có l i. Gi ng: Khí dương bây gi tr l i, cho nên hanh thông. Ngư i quân t (dương) ra vào t do, không b tai n n; r i s có các hào dương khác kéo nhau t i, cũng như b n bè t i, không còn l m l i n a (ý mu n nói; sau qu này s t i qu Lâm, có hai hào dương dư i, r i t i qu Thái, có ba hào dương dư i, t i qu ð i tráng (4 hào dương) qu Qu i, ñây thay cho ch hào; dư i 5 hào dương, (5 hào dương) qu Càn (c 6 hào ñ u dương), th là sáu qu dương c tăng l n. ñó là v n ph n ph c c a tr i ñ t, c b y ngày thì tr l i. Ch nh t (ngày)

b y ngày m i tr l i vì sau qu Càn, t i qu C u, m t hào âm sinh ngư c l i v i qu Ph c (m t hào dương

dư i 5 hào âm), lúc ñó m i h t m t vòng (1).

Thoán truy n gi ng thêm: S dĩ ra vào không b tai n n, b n bè kéo t i, không còn l m l i, vì tư ng c a qu : n i quái Ch n là ñ ng, ngo i quái Khôn là thu n; ho t ñ ng mà thu n theo ñ o tr i thì t t. Cái ñ o c a tr i ñó là tĩnh lâu rôi thì ñ ng, ác nhi u r i thì thi n, có v y v n v t m i sinh sôi n y n . Xem qu Ph c này th y m t hào dương b t ñ u tr l i, t c là th y cái lòng yêu, nuôi dư ng v n v t c a tr i ñ t (ki n thiên ñ a chí tâm). ð i tư ng truy n b o các vua ñ i xưa t i ngày ñông chí, ngày mà dương b t ñ u sinh (tư ng c a qu Ph c: s m n p dư i ñ t) thì ñóng các c a i, không cho khách ñi ñư ng và con buôn qua l i mà vua cũng không ñi xem xét các ñ a phương, là có ý mu n yên l ng ñ nuôi cái khí dương m i sinh. Hào t . 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ Sơ c u: B t vi n ph c, vô kì h i, nguyên cát. D ch: Hào 1, dương. Tuy l m l i nhưng th i gian ch ng xa, tr l i t t lành ngay, thì không ñ n n i ăn năn l n; r t t t (ch Kì Gi ng: Hào 1, dương cương, tu thân, nên r t t t. Theo H t h truy n chương V, thì Kh ng t cho r ng Nhan H i có ñ c c a hào 1 này, vì Nhan có l i l m gì thì bi t ngay mà bi t r i thì s a li n không m c l n th nhì n a. 2. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀ L c nh : Hưu ph c, cát. D ch: Hào 2, âm: Tr l i ñ p ñ (h u), t t. Gi ng: Hào này âm nhu ñ c trung, chính, v n t t r i, mà l i g n hào 1 là ngư i quân t , t c là ngư i bi t kh c k , tr l i ñ o nhân nghĩa; cho nên tuy là âm mà t t lành. 3. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀, ䷀䷀䷀ L c tam: T n ph c, l , vô c u. D ch: hào 3, âm (M c l i nhưng) s a l i nhi u l n, tuy ñáng nguy, mà k t qu không có l i. Gi ng: Hào này b t trung, b t chính, l i th i cu i cùng c a n i quái Ch n (có nghĩa là ñây có nghĩa là l n). ñ u qu Ph c, có nghĩa là ngư i ñ u tiên tr l i ñ o, bi t

ñ ng), ví như ngư i không b n chí, theo ñi u thi n không ñư c lâu, s a l i r i l i m c l i tr l i, như th là ñáng nguy (l ), nhưng l i bi t ph c thi n s a ñi s a l i nhi u l n, nên r t cu c không có l i. 4. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c t : Trung hành, ñ c ph c. D ch: Hào 4, âm: gi a các ti u nhân (các hào âm: 2,3 và 5,6 ) mà m t mình tr l i theo quân t (hào 1), t c theo ñ o. Gi ng: hào này âm nhu, ñ c chính gi a các hào âm, nhưng ch m t mình nó ng v i

hào 1 là dương, quân t , cho nên Hào t khen là m t mình nó bi t theo ngư i thi n. 5. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c ngũ: ðôn ph c, vô h i. D ch: Hào 5, âm: Có ñ c dày tr l i ñi u thi n, không có gì h i h n. Gi ng: Hào này nhu thu n, ñ c trung l i v tôn quí, như m t ngư i có ñ c dày ph c thi n (tr l i ñi u thi n), bi t t s a mình, cho nên không h i h n. 6. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀ ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ Thư ng l c: Mê ph c, hung, h u tai s nh, D ng hành sư, chung h u ñ i b i, dĩ kì qu c quân hung, chí vu th p niên, b t kh c chính. D ch: Hào trên cùng, âm: Mê mu i, không tr l i, s b tai v t ngoài ñưa ñ n (tai) và t mình gây nên (s nh); ñã v y l i c y võ l c mà dùng quân ñàn áp ngư i, r t cu c s ñ i b i, làm cho qu c quân cũng b kh n n n (hung), t i mư i năm (t i chung c c) cũng không khá ñư c. Gi ng: hào này trên cùng, như k ti u nhân hôn mê ñ n cùng c c, không bi t tr l i, trên cho nên b ñ th tai v . Nó có th l c nh t trong các hào âm (ñám ti u nhân ) vì

cùng, mu n dùng võ l c ñàn áp ngư i, r t cu c s ñ i b i, gây v lây cho nư c nó, không bao gi khá ñư c. Ch th p (s 10) là s cu i cùng (s 1 là s ñ u) cho nên th p niên ñây có nghĩa là t i cùng, ch không nh t ñ nh là 10 năm. Ti u tư ng truy n b o hào trên cùng này s dĩ hung là vì làm trái ñ o vua (ph n quân

ñ o), t c ñ o c a hào 1. Hào 1 này là hào dương duy nh t trong qu , làm ch c qu cho nên g i là vua. * Qu này xét v s s a l i ñ tr v ñư ng chính. T t nh t là h ng ngư i t nh n th y l i r i s a li n, không m c ph i l n n a, r i t i h ng g n ngư i t t, mà b t chư c vui v gi a k x u mà làm ñi u nhân, nghĩa; sau t i h ng có ñ c dày tr l i ñi u thi n, h ng

m t mình theo ñ o; h ng không b n chí, gi ñi u thi n ñư c lâu, nhưng bi t ph c thi n thì cũng không l i. X u nh t là h ng mê mu i không bi t tr l i ñư ng chính. Ý nghĩa không có gì ñ c bi t.

25. QU THIÊN LÔI VÔ V NG (|::|||) Trên là Càn (tr i), dư i là Ch n (s m) ䷀

ðã tr l i thiên lý, chính ñ o r i thì không làm càn n a, cho nên sau qu Ph c, t i qu Vô v ng. V ng có nghĩa là càn, b y. Thoán t . ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀. ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀ Vô v ng: Nguyên hanh, l i trinh. Kì ph chính h u s nh, b t l i h u du vãng. D ch: không càn b y thì r t hanh thông, h p v i chính ñ o thì có l i. Cái gì không h p v i chính ñ o thì có h i, có l i, hành ñ ng thì không có l i. Gi ng: Tư ng qu này: n i quái là Ch n (nghĩa là ñ ng, hành ñ ng); ngo i quái là Càn (tr i), hành ñ ng mà h p v i l tr i thì không càn b y, không càn b y thì hanh thông, có l i. Thoán truy n gi ng rõ thêm: N i quái nguyên là qu Khôn, mà hào 1, âm bi n thành dương, thành qu Ch n. Th là dương ngoài t i làm ch n i quái, mà cũng làm ch c qu vô v ng, vì ý chính trong Vô v ng là: ñ ng, hành ñ ng. ð ng mà cương kiên như ngo i quái Càn, t c là không càn b y. Xét v các hào thì hào 5 dương cương, trung chính ng, ng v i hào 2 cũng trung chính, th là h p v i thiên lý, r t hanh thông. th i Vô v ng (không càn b y) mình không gi chính ñ o mà ñi thì ñi ñâu ñư c? Ch ñi (vãng) ñây nghĩa r ng là hành ñ ng (nguyên văn: Vô v ng chi vãng, hà chi hĩ? Nên

hi u là : vô v ng: ph chính chi vãng, hà chi hĩ; ch chi th nhì này có nghĩa là ñi). Trái l tr i thì tr i không giúp, làm sao ñi ñư c ? ð i tư ng truy n bàn thêm v cái ñ o c a tr i (ñ t) là nuôi n ng, và thánh nhân cũng theo ñ o ñó mà nuôi n ng v n dân. Chúng tôi cho là ra ngoài ñ . Hào t : 1. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀ Sơ c u: vô v ng, vãng cát. D ch: Hào 1, dương: không còn b y, mà ti n ñi thì t t. Gi ng: Hào này dương cương, làm ch n i quái, là ngư i có ñ c, cho nên khen như v y. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀ L c nh : B t canh ho ch, b t tri dư, t c l i h u du vãng. D ch: Khi cày thì không nghĩ t i lúc g t, khi m i khai phá (tri) thì không nghĩ ñ n ru ng ñã thu c (d ), như v y mà ti n t i thì có l i. Gi ng: L i hào này quá v n t t, hơn ñi n tín ngày nay n a, nên t i nghĩa, có nhi u sách c d ch t ng ch ; không thông. Chu công mu n b o: Khi cày mà không nghĩ t i lúc g t, khi m i khai phá mà không nghĩ t i khi ru ng ñã thu c, có nghĩa là th y vi c chính ñáng ph i làm thì làm mà không nghĩ ñ n cái l i r i m i làm, không ch trông mong vào k t qu , như v y m i t t. Hào 2, âm, v a trung v a chính, ng v i hào 5 cũng trung chính; nó v n là âm có ñ c thu n trong n i quái Ch n là ñ ng, như m t ngư i t t hành ñ ng h p v i trung, chính,

cho nên Hào t b o như v y mà ti n thì có l i. Có l chính vì ý nghĩa hào này mà S ký c a Tư Mã Thiên chép tên qu là ䷀ ䷀ (vô v ng :không mong) v i nghĩa làm ñi u ph i mà “không mong” có l i, có k t qu . Hi u như v y cũng ñư c. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ L c tam: vô v ng chi tai, ho c h chi ngưu, Hành nhân chi ñ c, p nhân chi tai. D ch: Hào 3, âm: không còn b y mà b tai v t nhiên ñ n như có k c t con bò bên

ñư ng (r i b ñi ch khác), m t ngư i ñi qua (th y bò không có ai coi), d t tr m ñi, ñư c bò, mà ngư i trong p b nghi oan là l y tr m bò, mà m c h a. Gi ng: c 6 hào trong qu này ñ u là không càn b y, nhưng hào này khác m t chút là b t trung, b t chính, nên b tai v ; tai v ñó ch là vô c mà m c. 4. ䷀䷀: ䷀䷀,䷀䷀䷀ C u t : kh trinh, vô c u. D ch : Hào 4, dương: nên gi v ng tư cách thì không có l i (ho c: có th gi v ng ñư c tư cách, cho nên không có l i). Gi ng : ch “Trinh” có hai nghĩa: chính ñáng và b n. ñây nên hi u là b n. Hào 4 này

dương, không ng h p v i hào nào c . (vì hào 1 cũng là dương cương như nó), không nên h at ñ ng, nhưng nó cương ki n, có th gi v ng ñư c tư cách. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u ngũ: vô v ng chi t t, v t dư c, h u h . D ch: Hào 5, dương: Không càn b y mà vô c b b nh (g p tai h a) thì ñ ng u ng thu c, s h t b nh. Gi ng: Hào này ñ a v cao, trung chính l i ng v i hào 2 cũng trung chính, v y là r t ñ t Khuông) r i s tai qua n n kh i t t, ch ng may có b b nh (g p tai h a) thì ñ ng u ng thu c (nghĩa bóng là ñ ng ch y ch t gì c , c th n nhiên như Kh ng t khi b giam (như Kh ng t sau ñư c th ra, vì ngư i Khuông nh n là r ng h l m ông v i Dương H , m t ngư i mà h ghét.) 6. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ Thư ng c u: Vô v ng, hành h u s nh, vô du l i. D ch: Hào trên cùng, dương. Không càn b y, nhưng ñi (hành ñ ng) thì b h a, không l i gì. Gi ng: Hào t khuyên không nên hành ñ ng, m c d u v n là “vô v ng”, ch vì hào này t i cu i cùng c a qu r i, ch nên yên l ng ch th i. *

Qu này cũng nh n m nh vào l tùy th i. C 6 hào ñ u là “vô v ng” c , không càn b y mà tùy th i, có lúc ho t ñ ng thì t t như hào 1, 2; có lúc l i nên th n nhiên, ch ng làm gì c , như hào 5, có lúc không nên hành ñ ng như hào 4 (n u ho t ñ ng thì b h a) và như hào trên cùng.

26. QU SƠN THIÊN ð I SÚC (|||::|) Trên là C n (núi), dư i là Càn (tr i) ䷀

Mình không có càn b y (Vô v ng) r i b n thân m i có th ch a ñư c nhi u tài, ñ c, hoài bão, nên sau qu vô v ng, t i qu ð i súc. Ch súc trong qu này cũng là ch súc trong qu Phong thiên ti u súc, có ba nghĩa: Nhóm ch a, nuôi n ng, ngăn l i. Thoán t dùng theo nghĩa ch a (súc tích, u n súc), mà Hào t dùng v i nghĩa ngăn l i. Thoán t : ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀,䷀; ䷀䷀䷀䷀䷀ ð i súc: L i trinh, b t gia th c, cát; l i thi p ñ i xuyên. D ch: Ch a l n: Chính ñáng (theo chính ñ o) thì l i. Không ph i ăn cơm nhà (t c ñư c hư ng l c c a vua), t t; vư t qua sông l n (làm vi c khó khăn, gian nguy ñ giúp nư c) thì l i. Gi ng: Trên là núi, dư i là tr i, núi mà ch a ñư c tr i thì s c ch a c a nó th t l n, cho nên g i là ð i súc. Nói v b c quân t thì ph i “ch a” tài ñ c, nghĩa là tu luy n cho tài ñ c u n súc; trư c h t ph i cương ki n như qu Càn, ph i r t thành th c, r c r (có văn v ) như qu C n, mà nh ng ñ c ñó ph i m i ngày m t m i, nh t tân kì ñ c (Thoán truy n); ph i bi t cho ñ n nơi ñ n ch n, làm cho ñ n nơi ñ n ch n, ñ c tri l n hành (ñ i tư ng truy n). Ngư i nào “u n súc” ñư c như v y thì ñư c qu c gia nuôi, và khi xã h i g p gian truân thì c u ñư c (vư t qua sông l n), vì ng v i tr i (như hào 5 qu Càn là tr i). Hào t : 1. v cao ng v i hào 2 trong

䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ Sơ c u: H u l , l i dĩ. D ch: Hào 1, dương : có nguy, ngưng l i thì l i. Gi ng: Hào này cương ki n, mu n ti n lên nhưng b hào 4, âm trên ch n l i (trong các

hào, súc có nghĩa là ngăn ch không có nghĩa là ch a), n u c ti n thì nguy, ngưng l i thì t t. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀ C u nh : Dư thoát phúc. D ch: Hào 2, dương, như chi c xe ñã tháo cái tr c. Gi ng: Hào này cũng b hào 5, âm, ngăn l i như hào 1, nhưng vì ñ c trung ( gi a n i quái), nên bi t t ngăn mình (như t tháo cái tr c xe ra) ñ thôi không ñi. Như v y không có l i. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀; ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ C u tam: Lương mã tr c; l i gian trinh, Nh t nhàn dư v , l i h u du vãng. D ch: Hào 3, dương : như hai con ng a t t ch y ñua nhau; ph i ch u khó gi ñ o chính thì có l i, l i ph i thư ng ngày luy n t p, d b các ñ h thân thì ti n lên m i có l i. Gi ng: Chúng ta ñ ý: hai hào 1, 2 ñ u là dương cương mà ñ u b hai hào âm nhu (4 và 5) ngăn c n, vì tuy cương mà trong n i quái (qu dư i), cũng như các tư ng tài năng ph i ph c tùng Võ H u, T Hi Thái H u. Không ph i th i nào dương cũng th ng âm c ñâu. T i hào 3 này, may ñư c hào trên cùng cũng là dương, ng v i mình như m t ñ ng chí, cho nên c hai hăng hái như hai con ng a t t ñua nhau ch y; nhưng hăng quá mà không nh r ng trên ñư ng g p nhi u gian nan, không luy n t p ñ phòng hàng ngày thì không ti n ñư c xa, nên Hào t khuyên như trên. 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c t : ñ ng ngưu chi c c, nguyên cát. D ch: Hào 4, âm: như con bò m ng còn non, m i nhú s ng, ñ t ngay m nh g ch n s ng nó, thì r t t t.

Gi ng: Trong qu ð i súc, hào âm này v n ngăn ch n ñư c hào 1, dương, vì tuy nó âm nhu, nhưng hào 1 ñ u qu là dương còn non, như con bò m ng m i nhú s ng, n u k p th i ngăn c n ngay, ch n s ng nó l i thì không t n công mà có k t qu r t t t. ñ i ý là ph i ñ phòng ngay t khi h a m i có mòi phát. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ L c ngũ: Ph n th chi nha, cát. D ch: Hào 5, âm: Như th ngăn cái nanh con heo ñã thi n thì t t. Gi ng: Hào 2 là dương ñã già gi n, không non n t như hào 1, cho nên d hơn 1, ví như nanh con heo (r ng). Hào 5 mu n ch n nó, mà ch b nanh con heo thôi thì nó v n con hung; t t hơn h t là thi n nó ñ cho nó h t d , lúc ñó dù nó còn nanh cũng không hay c n n a. Hào 5, ch n ñư c hào 2 là nh cách ñó, tr t n g c, không t n công mà k t qu t t. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ Thư ng c u: hà thiên chi cù, hanh. D ch : Hào trên cùng, dương. Sao mà thông su t như dương trên tr i v y. Gi ng: t i hào này là th i gian c n ñã cùng r i, h t tr ng i, ñư ng th t r ng l n, bát ngát như ñư ng trên tr i. Có nghĩa là ñ i l n ñư c thi hành. * Qu này Thoán t nói v s súc tích tài ñ c, mà Hào t l i xét cách ngăn c n k hung hãn. Hai hào có ý nghĩa nh t là 4 và 5: mu n ngăn thì ph i ngăn t khi m i manh nha; và mu n di t ác thì ph i di t t g c, tìm nguyên nhân chính mà tr thì m i không t n công, k t qu ch c ch n.

27. QU SƠN LÔI DI (|::::|) Trên là C n (núi), dư i là Ch n (s m) ䷀

Súc là ch a, có ch a nhóm v t l i r i m i nuôi ñư c, cho nên sau qu ð i súc là qu Di. Di có hai nghĩa: nuôi n ng và cái c m. Nhìn hình qu , chúng ta th y như cái mi ng m r ng, hai nét li n trên và dư i như hai cái hàm, toàn b g i cho ta ý cái c m (thay cái mép) l i g i cho ta s ăn u ng ñ nuôi s ng. Thoán t ䷀: ䷀䷀. ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ Di : Trinh cát. Quan di, t c u kh u th c. D ch: Nuôi: h ñúng chính ñ o thì t t. Xem cách nuôi ngư i và t nuôi mình. Gi ng: Nuôi tinh th n hay th ch t, cũng ph i h p chính ñ o thì m i t t. Xem cách nuôi ngư i và t nuôi mình thì bi t t t hay x u. Thoán truy n suy r ng ra: Tr i ñ t khéo nuôi v n v t mà v n v t sinh sôi n y n v m i m t; thánh nhân dùng nh ng ngư i hi n giúp mình trong vi c nuôi dân chúng; cái ñ o nuôi n ng l n như v y ñó. ð i tư ng truy n ñưa thêm m t ý n a: theo cái tư ng c a qu , thì dư i núi có ti ng s m, dương khí b t ñ u phát mà v n v t trong núi ñư c phát tri n như v y là tr i ñ t nuôi v t. Ngư i quân t t nuôi mình thì ph i c n th n v l i nói ñ nuôi cái ñ c, và ti t ñ v ăn u ng ñ nuôi thân th (Quân t dĩ th n ngôn ng , ti t m th c). Là vì ñ i, “h a tòng kh u xuât, b nh tòng kh u nh p” Ph i gi gìn nh t cái mi ng. Hào t ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ Sơ c u: Xã nh linh qui, quan ngã ñóa di, hung.

D ch: hào 1, dương: chú b con rùa thiêng (tư ng trưng ph n tinh th n quí báu) c a chú ñi mà c ngó ta, t i x mép xu ng, x u. Gi ng: Chúng ta nên ñ ý: n i quái là Ch n, có nghĩa là ñ ng, cho nên c ba hào ñ u di n cái ý mình ñi c u c nh ngư i . Hào 1 này dương cương, khôn lanh, nhưng ng v i hào 4 âm, có th l c theo âm ñ n n i b thiên lí, thèm thu ng c u ăn trên hăm h ngư i khác (hào 4) ñ nuôi xác th t, mà i c a b n ngư i ch ham ăn,

quên ph n tinh th n c a mình (nó quí như con rùa thiêng ch s ng b ng khí tr ii) như v y r t xâu. Hai ch “ñóa di”, thòng mép xu ng, c c t s b nói r ng ra là b n b tư d c mê ho c ñ n m t c liêm s . 2. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀ ䷀, ䷀䷀䷀ L c nh : ñiên di, ph t kinh, vu khâu di, chinh hung . D ch: Hào 2, âm: ð o l n cách nuôi mình, trái v i l thư ng, c u s nuôi dư ng cao, ti n lên thì x u. Gi ng: Hào này âm nhu, không t s c nuôi mình ñư c, nên ph i c u ăn v i hai hào dương 1 và 6. nhưng hào 1 dư i mình, như v y là ngư i trên xin ăn ngư i dư i, ñ o l n hào trên cùng (ví như cái gò cao), tì hào r i, trái l thư ng (kinh) r i; còn như c u ăn gò

này không ng v i 2, 2 s b t ch i, b khinh mà m c nh c. Nên ñ ý: theo thư ng l , hào 2 này ñ c trung, chính thì t t mà ñây l i x u, vì ý nghĩa c a qu nuôi dư ng, mà hào này l i không ñ s c t dư ng ñư c. 3. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ L c tam: Ph t di, trinh hung. Th p niên v t d ng vô du l i. D ch: Hào 3 âm: Cách nuôi trái h n v i chính ñ o, x u. Mư i năm (có nghĩa là t i cùng) cũng không t t ñư c không làm nên gì. Gi ng: hào này âm nhu, b t trung, b t chính, l i hay ñ ng (vi chúng ta ñã gi ng 4. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c t : ñiên di, cát. H th ñam ñam, kì d c tr c tr c, vô c u. trên cùng n i quái Ch n) không ch u ng i yên, th y ñâu có ăn là ñâm ñ u vào. R t x u – V hai ch “th p niên” hào cu i cùng c a qu Ph c.

D ch: Hào 4, âm: ð o l n cách nuôi mà t t. M t h nhìn ñăm ñăm, lòng ham mu n day d t không ng t, không có l i. Gi ng: Hào này âm nhu ñ c chính, vào ñ a v cao, ñư c hào 5 chí tôn tương ñ c v i

mình (cùng là âm c ) l i thêm có hào 1 dương ng v i mình, như v y là ngư i trên bi t tr ng ñ o nghĩa, bi t h mình c u ngư i dư i (hào 1) nuôi mình; tuy là ñiên ñ o, trái l thư ng ñ y, nhưng vì là ngư i t t (ñ c chính), c u 1 giúp mình ñ mình l p nên s nghi p san s giúp ñ dân chúng, cho nên v n là t t. Nhưng ph i chuyên nh t, không gián ño n (như m t h nhìn ñăm ñăm, ham mu n không ng t), c ti p t c c u 1 giúp hoài thì m i có k t qu , không có l i. C u nuôi 5. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ L c ngũ: Ph t kinh, cư trinh, cát. B t kh thi p ñ i xuyên. D ch: Hào 5, âm: Trái l thư ng, b n chí gi ñ o chính thì t t. Không th vư t sông l n ñư c. Gi ng: Hào này như m t v nguyên th , có trách nhi m nuôi ngư i, nhưng vì âm nhu, kém tài, nên ph i nh ngư i (t c hào trên cùng) nuôi mình (giúp ñ mình); tuy là trái l thư ng, nhưng c b n chí, gi ñ o chính thì t t; vì nh ngư i khác giúp ñ ñ mình làm tr n nhi m v nuôi dân. Tuy nhiên, vì tài kém (âm nhu), làm vi c l n gian hi m không n i, nên Hào t khuyên: không th qua sông l n ñư c. C u nuôi 6. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ Thư ng c u: do di, l cát. L i thi p ñ i xuyên. D ch: Hào trên cùng, dương. Thiên h nh mình mà ñư c nuôi, trách nhi m mình l n như v y, mình ph i thư ng lo l ng, s hãi thì ñư c t t. Qua sông l n ñư c. Gi ng: Hào này dương cương mà trên cùng, như b c làm th y cho v nguyên th , v nguyên th nh mình mà nuôi ñư c thiên h , thì cũng như chính mình nuôi thiên h . Trách nhi m l n như v y nên mình ph i thư ng lo l ng, s hãi, r t th n tr ng thì m i hào này cũng là c u nuôi v tinh th n. hào này là c u nuôi v tinh th n, ch không ph i v th xác.

ñư c t t lành, mà thiên h ñư c phúc l n (l i Ti u tư ng truy n). Hào này dương cương có tài, không như hào 5, cho nên làm ñư c vi c l n gian hi m. * Tóm l i ba hào cu i ñ u có nghĩa là nuôi v tinh th n, giúp ñ dân chúng nên ñ u ñư c “cát” h t. Ba hào ñ u có nghĩa là nh ngư i nuôi th xác c a mình, cho nên ñ u x u .

28. QU TR CH PHONG ð I QUÁ (:||||:) Trên là ðoài (ch m) dư i là T n (gió) ䷀

T quái truy n gi ng r t mù m , “Di là nuôi, không nuôi thì không th ñ ng (b t dư ng t c b t ñ ng) (?) cho nên sau qu Di ñ n qu ð i quá (l n quá) “Phan B i Châu gi ng: “Có nuôi r i sau m i có vi c l n quá” Chúng tôi nghĩ có th gi ng: Có b i dư ng tài ñ c thì sau m i làm ñư c vi c l n quá (r t l n), phi thư ng. Ch “ñ i quá” có hai cách hi u: Ph n dương trong qu t i 4 (ph n âm ch có hai) mà dương có nghĩa là l n (âm là nh ); v y ñ i quá có nghĩa là ph n dương nhi u quá; - nghĩa n a là (ñ o ñ c công nghi p) l n quá. *

Thoán t ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ ð i quá: ñ ng n o, l i h u du vãng, hanh. D ch: (Ph n dương ) nhi u quá (ph n âm ít quá) như cái c t y u, cong xu ng (ch ng không n i). Trên di thì l i, ñư c hanh thông. Gi ng: Nhìn hình c a qu , b n hào dương gi a, 2 hào âm hai ñ u, như cây c t, khúc gi a l n quá, ng n và chân nh quá, ch ng không n i, ph i cong ñi. Tuy v y, hai hào dương 2 và 5 ñ u ñ c trung, th là cương mà v n trung; l i thêm qu

T n

dư i có nghĩa là thu n, qu ðoài

trên có nghĩa là hòa, vui, th là hòa thu n, vui

v làm vi c, cho nên b o là ti n ñi (hành ñ ng) thì ñư c hanh thông. ð i tư ng truy n bàn r ng: ðoài là ch m trên, T n là cây dư i, có nghĩa nư c l n quá, ng p cây. Ngư i quân t trong qu này ph i có ñ c ñ , hành vi hơn ngư i, c vi c gì h p ñ o thì làm, dù m t mình ñ ng riêng, trái v i thiên h , cũng không s (ñ c l p b t c ); n u là vi c không h p ñ o thì không thèm làm, dù ph i tr n ñ i, cũng không bu n (ñ n th vô mu n). Hào t : 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ Sơ l c: T d ng b ch mao, vô c u. D ch: Hào 1, âm: Lót (v t gì) b ng cây c mao tr ng, không có l i. Theo H t thư ng truy n Chương VIII, Kh ng t bàn v qu này: “N u ñ t v t gì xu ng ñ t cũng ñư c r i mà l i còn dùng c mao tr ng ñ lót thì còn s gì ñ b n a? Như v y là r t c n th n”. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ C u nh : Khô dương sinh ñ , lão phu ñ c kì n thê, vô b t l i. D ch: Hào 2, dương : cây dương khô ñâm r m i, ñàn ông già cư i ñư c v tr , không gì là không l i. Gi ng: Dương cương mà v âm (hào 2), như v y là cương mà có chút nhu, l i ñ c trung. Nó thân c n v i hào 1 âm, th là cương nhu tương t , b t c ng ñi, như cây khô mà ñâm r m i, r i cành là s tươi t t. Có th ví v i m t ngư i già cư i ñư c v tr . . . 3. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀ C u tam: ð ng n o, hung. D ch: Hào ba, dương: cái c t cong xu ng, x u. Gi ng: Hào 3 dương v dương, th là quá cương, ñ nh làm công vi c l n quá (th i ð i

quá), quá cương thì cong xu ng, g y, vi c s h ng. Chúng ta ñ ý: Thoán t nói v nghĩa toàn qu , nên dùng hai ch “ñ ng n o” mà v n khen là t t (lí do ñã gi ng trên). Còn Hào t xét riêng ý nghĩa hào 3, chê là x u, vì hào

này quá cương, m c d u ng v i hào trên cùng (âm nhu), cũng không ch u ñ hào ñó giúp mình. 4. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ C u t : ð ng long, cát. H u tha, l n. D ch: Hào 4, dương : như cây c t l n, v ng , t t. N u có ý nghĩa gì khác thì h i ti c. Gi ng: cũng là hào dương nhưng v âm (4), v a cương v a nhu, như cái c t l n v ng ñ n i nhà. Ý nói làm ñư c vi c l n, không lo th t b i. Nó l i ng h p v i hào 1 âm, ti u nhân dư i, như v y e nó quá nhu chăng, cho nên Hào t khuyên: ch quy n luy n quá v i 1, có ý nghĩ khác, mà ñáng x u ñ y. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u ngũ: Khô dương sinh hoa, lão ph ñ c kì sĩ phu, vô c u, vô d . D ch: Hào 5, dương : Cây dương khô ra hoa, bà già có ch ng trai tráng, không chê cũng không khen. Gi ng: Hào 5, dương cương, trung chính. nhưng ngôi chí tôn, ñáng l làm ñư c vi c r t l n, g n hào trên cùng, âm âm v , là th i ñ i quá, thì quá cương, quá cương mà

m t ngư i quá nhu, không giúp nhau ñư c vi c gì, cũng như cây dương ñã khô mà ra hoa cu i mùa, s p ti u t y ñ n nơi r i. Không khác gì bà già mà có ch ng trai tráng, ch ng mong gì sinh ñ n a. Hào này khác v i hào 2 ch hào 2 v a cương v a nhu, nên t t, ví v i cây dương khô ñâm r m i; hào 5 thì quá cương, x u, ví v i cây dương khô, không dâm r mà ra hoa, nh a s p ki t r i. 6. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀, ䷀䷀䷀ Thư ng l c: quá thi p, di t ñính, hung, vô c u. D ch : Hào trên cùng, âm. L i qua ch nư c sâu, nư c ng p ñ u, x u: nhưng không có l i. Gi ng: B n ch t âm nhu, tài hèn mà vào cu i th i ð i quá mu n làm vi c l n thì r t nguy thân, như ngư i l i ch nư c sâu lút ñ u. Nhưng làm công vi c nguy hi m ñó ñ c u ñ i, cho nên không g i là có l i ñư c. Hào này tr h ng ngư i “sát thân di thành

nhân” (t hi sinh ñ làm nên ñi u nhân), ñáng ph c ch không chê ñư c. Tên qu là ð i quá (l n quá), mà Hào t l i ghét nh ng ngư i quá cương, (hào 3, 5) quá nhu như hào trên cùng tuy không có l i, nhưng cũng cho là x u. Vây Kinh D ch có ý tr ng ñ c trung (v a cương v a nhu) hơn c .

29. QU THU N KH M (:|::|:) Trên và dư i ñ u là Kh m (nư c) ䷀

L tr i không th quá (c c ñoan) ñư c mãi, h quá thì s ph i s p vào ch hi m. V y sau qu ð i quá, t i qu Thu n kh m. Kh m có nghĩa là s p, là hi m. *

Thoán t : ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ T p Kh m: H u phu, duy tâm hanh, hành h u thư ng. D ch: Hai l p kh m (hai l p hi m), có ñ c tin, ch trong lòng là hanh thông, ti n ñi (hành ñ ng) thì ñư c tr ng mà có công. Gi ng: T p Kh m có nghĩa là trùng kh m, hai l n Kh m. Nhìn hình qu Kh m ta th y m t hào dương b hãm vào gi a hai hào âm, cho nên Kh m có nghĩa là hãm, là hi m. Ta l i th y gi a ñ c (nét li n), ngoài r ng (nét ñ t), trái v i qu Ly ䷀ gi a r ng trên dư i ñ c, như cái mi ng lò; ch r ng ñó là ch không khí vô ñ ñ t cháy than, c i, cho nên Ly là l a. Kh m trái v i Ly, ch nào tr ng thì nư c ch y vào; Ly là l a thì Kh m là nư c. Nguy hi m không gì b ng nư c sâu, không c n th n thì s p xu ng, ch t ñu i, nên b o nư c là hi m. Xét theo ý nghĩa thì hào dương ñ c tin, chí thành (h u phu) gi a, dương là th c, thành tín, vì v y b o là Kh m có

trong lòng, nh v y mà hanh thông. G p th i hi m , có

lòng chí thành thì không b tai n n, hành ñ ng thì ñư c tr ng mà còn có công n a. Thoán truy n gi ng thêm: Nư c ch y hoài mà không bao gi l i (lưu nhi b t doanh)

ch hi m tr nào cũng t i, cho nên b o là có ñ c tin. Lòng ñư c hanh thông vì hai hào gi a (hào 2 và 5), ñã cương mà ñ c trung. Tr i có tư ng hi m (vì không lên tr i ñư c) ; ñ t có tư ng hi m, t c núi sông. Các b c vương công theo tư ng tr i và ñ t mà ñ t ra nh ng cái hi m (t c ñào hào, xây thành, ñ t ra hình pháp) ñ gi ñ t ñai và s tr t t trong xã h i. Cái công d ng c a hi m n u h p th i thì c c l n. ð i tư ng truy n khuyên nên theo cái ñ c ch y hoài không ng ng c a nư c mà gi b n ñ c h nh mà tu tĩnh không ngày nào quên. Hào t : ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ Sơ l c: T p kh m, nh p vu kh m năm ( có ngư i ñ c là ñ m, h m, lăm), hung. D ch: Hào 1, âm: Hai l n hi m, s p vào h sâu, x u. Gi ng: hào 1 ñã âm nhu, l i 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ C u nh : kh m h u hi m, c u ti u ñ c. D ch: Hào 2, dương : ch nư c (hi m) l i có hi m, mong làm ñư c vi c nh thôi. gi a th i trùng hi m, trên Gi ng: Hào này dương cương, ñ c trung, có tài trí, nhưng dư i cùng qu Thu n Kh m hai l n hi m, nên r t x u.

dư i b hai hào âm nhu bao vây, chưa thóat ñư c; cho nên ch mong làm ñ ơc vi c nh thôi. Hào 4 qu Dư (s 6) cũng là dương v âm; cũng b hai hào âm bao vây, còn kém hào 2 qu Kh m vì không ñ c trung,v y mà Hào t cho là “ñ i h u ñ c” (thành côn l n); còn hào 2 qu Kh m này ch c u ñư c “ti u ñ c” thôi; ch vì th i khác; th i qu D là th i vui v , hanh thông, th i qu Kh m là th i gian nan, nguy hi m. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀. L c tam : Lai chi kh m kh m, hi m th ch m, nh p vu kh m năm, v t d ng. D ch: Hào 3, âm : t i lui (ch chi ñây nghĩa là ñi) ñ u b hãm, trư c m t là hi m mà sau hoàn

lưng l i kê (d a) vào hi m, ch càng s p vào ch sâu hơn thôi, ch dùng (ngư i c nh hào 3 này, không ñư c vi c gì ñâu). Gi ng: Hào này âm nhu, b t trung, b t chính,

trên cùng qu n i kh m, mà ti n lên thì

g p ngo i kh m, trư c m t là kh m, sau lưng là kh m, toàn là hi m c , cho nên ch s p vào ch sâu hơn thôi. 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀ ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ L c t : Tôn t u quĩ, nh d ng ph u, n p ư c t dũ, chung vô c u. D ch: Hào 4, âm: Như th ch dâng m t chén rư u, m t quĩ th c ăn, thêm m t cái vò d ng vài th c khác n a (không c n nhi u, h chí thành là ñư c); (có th tùy cơ ng bi n) d t kh ư c qua c a s (ch không ñưa qua c a chính), như v y không có l i. Gi ng: L i hào này g n quá, khó hi u. Phan B i Châu gi ng như sau: tôn là chén rư u, quĩ là ñ ñ ng th c ăn; nh là th nhì, phó (trái v i chánh) là thêm sao, ph u là cái vò. Tôn t u quí, nh d ng ph u nghĩa là rư u ch m t chén, th c ăn ch m t quĩ, các th c khác thêm vào ch dùng m t cái vò cũng ñ . Ý nói không c n nhi u, mi n lòng chí thành là ñư c. “N p ư c t dũ” Nghĩa là kh ư c (ñ làm tin) ñáng l ph i n p qua c a l n, nhưng l i d t qua c a s (dũ), như v y là không chính ñ i quang minh, nhưng g p th ihi m, khó khăn, có th “b t ñ c dĩ nhi d ng quy n” (quy n này không ph i là quy n hành, mà là quy n bi n: tùy cơ ng bi n), mi n là gi ñư c lòng chí thành. Hào này như m t v ñ i th n, nhưng âm nhu, vô tài, không c u ñ i ra kh i c nh hi m ñư c; cũng may mà ñ c chính, chí thành, c gi ñ c chí thành ñó mà ñ i v i vua, v i vi c nư c, n u l i có chút cơ trí, bi t tòng quy n , thì r t cu c không có l i. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀. C u ngũ: Kh m b t doanh, ch kì bình, vô c u. D ch : Hào 5, âm: Nư c (hi m) chưa ñ y, nhưng ñ n lúc nư c ñ y r i, l ng r i, thì s kh i hi m, không có l i. Gi ng: Hào này dương cương, có tài, ñ c trung, ñ c chính, bình l i, mà d t dân ra kh i hi m ñư c. Ch Kì ch kh m. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ Thư ng l c: H d ng huy m c, trí vu t ng c c, tam tu b t ñ c, hung. ngôi chí tôn, m i tr i qua già n a th i Kh m, hi m chưa h t, nư c còn dâng lên n a, ñ n khi nào nư c ñ y r i m i ñây nghĩa là b nh, t c hi m n n, tr

D ch: Hào trên cùng, âm: ñã trói b ng dây th ng to, l i ñ t vào b i gai, ba năm không ñư c ra , x u. Gi ng: Hào này âm nhu, trên cùng qu Kh m, ch c c kì hi m, ñã không có tài ra kh i

c nh hi m, l i không bi t h i mà s a mình, nên b h a r t n ng. *

Qu này là cái tư ng quân t b ti u nhân bao vây, ch có hai hào là t m t t (hào 2 và 5), còn các hào khác ñ u x u. L i khuyên quan tr ng nh t g p th i hi m, ph i gi lòng chí thành, và bi t tòng quy n.

30. QU THU N LY (|:||:|) Trên dư i ñ u là Ly (l a) ䷀

Kh m là hãm, hãm thì ph i có ch nương t a, cho nên sau qu Kh m t i qu Ly. Ly [䷀ ] là l [ ䷀] ; th i xưa hai ch ñó ñ c như nhau, dùng thay nhau ñư c, như nư c Cao Ly (Tri u Tiên) vi t là [䷀䷀ ]. Mà l có nghĩa là ph thu c vào (như t ng l thu c), d a vào. Theo hình qu , m t nét âm Ly còn nghĩa th nhì là sáng: nét gi a d a vào hai nét dương gi a d t, t c là trên, dư i.

gi a r ng, r ng thì sáng. L a sáng,

m t tr i sáng, cho nên Ly có có tư ng là l a, là m t tr i. Sau cùng Ly còn có nghĩa là r i ra, như chia Ly. Kinh D ch m ñ u b ng hai qu Càn, Khôn (tr i ñ t); t i gi a Kinh. (cu i ph n thư ng c a Kinh) là hai qu Kh m, Ly, vì hai l . Ba hào thu n dương là Càn, l y m t hào c a Khôn thay vào hào gi a c a Càn, thành Ly; ba hào thu n âm là Khôn, l y m t hào c a Càn thay vào hào gi a c a Khôn, thành Kh m; v y Ly, Kh m là “thiên ñ a chi trung”, ñêm (gi tí), Ly, Kh m, gi a tr i, gi a ñ t; công d ng t o hóa c a tr i chính b c, Ly chính nam; Kh m gi a ñ t nh l a và nư c (Ly và Kh m) c . Kh m gi a trưa (gi ng ). gi a là nét

gi a là nét dương, li n, th c, cho nên ñ c c a nó là trung th c. Ly

ñ t, hư, r ng, cho nên ñ c c a nó là sáng, là văn minh. Thoán t . ䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ Ly: l i trinh, hanh. Súc t n ngưu, cát. D ch: D a, l thu c: chính ñáng thì l i, hanh thông. Nuôi bò cái thì t t.

Gi ng: D a vào ch chính ñáng, ch ng h n vào ngư i quân t thì hanh thông. D a vào ngư i thì ph i sáng su t, và thu n theo ngư i, v y ph i nuôi ñ c thu n, ñ c c a con bò cái (loài này d b o nh t) thì m i t t. Ly còn nghĩa là sáng. Qu thu n Ly, trên dư i ñ u là Ly, sáng quá, sáng su t quá, t mình hơn ngư i thì ít ngư i ưa, cho nên ph i gi u b t cái sáng ñi mà trau gi i ñ c thu n. Thoán truy n b o ph i có ñ c trung chính n a như hào 2 và hào 5 (hào này ch trung thôi, nhưng ñã ñ c trung thì cũng ít nhi u ñ c chính) như v y m i c i hóa ñư c thiên h , thành văn minh. Hào t ; 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ Sơ c u: Lý thác nhiên, kính chi, vô c u. D ch: Hào 1, dương : D m b y b ; ph i th n tr ng thì không có l i. Gi ng: hào dương này có nghĩa nóng n y, c u ti n qua, mà còn non n t, chưa có kinh nghi m, như ñ a tr v i vàng d m b y b (Phan B i Châu hi u là s giày nh nhăng), t t có l m l i, nên khuyên ph i th n tr ng (kính chi). 2. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c nh : Hoàng ly, nguyên cát. D ch: Hào 2, âm : S c vàng ph vào Gi ng: hào này gi a, r t t t. gi a, văn minh, nên ví v i s c vàng, ñ p, s c qu Ly có ñ c văn minh, l i ñ c trung, ñ c chính, trên ng v i hào 5

cũng văn minh, ñ c trung, nên r t t t. Vì c a trưng ương như ñã gi ng 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀

hào 5 qu Khôn và hào 5 qu Ph h p.

C u tam: Nh t tr c chi Ly, b t c ph u nhi ca, t c ñ i di t chi ta, hung. D ch: Hào 3, dương : m t tr i x chi u l n, (ý nói ngư i già, tính tình th t thư ng, không ñáng vui mà vui. Không ñáng bu n mà bu n). Khi thì gõ cái ph u (vò b ng ñ t, ñ ng rư u mà cũng dùng làm nh c khí) mà hát, lúc l i than thân già nua; x u , (H i xưa khi hát thì gõ nh p b ng cái ph u). Gi ng: Hào 3 này trên cùng n i quái ly, như m t tr i s p l n mà chưa lên ngo i quái

Ly, chưa t i lúc m t tr i m c (sáng hôm sau). Câu: “b t c ph u nhi ca, t c d i di t chi ta”, Chu Hi hi u là “ch ng yên ph n mà vui v , mà l i than th vì già nua, th là không bi t t x .” 4. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u t : ð t như, kì lai như, ph n như, t như, khí như. D ch: Hào 4, dương: thình lình ch y t i, như mu n ñ t ngư i ta v y, thì s ch t, b m i ngư i b . Gi ng: Hão này dương cương, nóng n y, b t chính, b t trung, m i 5 âm nhu, mu n l n át 5, như m t ngư i n i quái lên, g p hào ñâu thình lình t i, l n l n lên mu n ñ t ngư i

ta (hào 5) , táo b o, v ng v như v y làm sao kh i ch t, có ai dung ñư c nó ñâu. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀ L c ngũ: xu t th ñà như c, thích ta như c, cát. D ch: Hào 5, âm: Nư c m t ròng ròng, nhưng bi t bu n lo than th , nên t t. Gi ng: Hào này âm nhu, ngôi tôn, trung nh ng không chính, b ép gi a hào hào dương, m c vào hoàn c nh khó khăn, cho nên b o là “nư c m t ròng ròng”; nhưng nh ñ c văn minh c a qu Ly, nên là ngư i bi t lo tính, than th , tìm cách ñ i pó v i hoàn c nh ñư c, cho nên r i s t t. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀; ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ Thư ng c u: Vương d ng xu t chinh, H u gia; chi t th , ho ch ph kì xú, vô c u. D ch: Hào trên cùng, dương: vua dùng (ngư i có tài, t c hào này) ñ ra quân chinh ph t, có công t t ñ p, gi t ñ u ñ ng mà b t s ng k x u ñi thì thôi, như v y thì không có l i. Gi ng: Hào này dương cương l i trên cùng qu Ly, th là v a cương quy t v a sáng su t ñ n c c ñi m, vua dùng tài y ñ tr k gian tà thì thành công l n. Nhưng vì cương quá thì d hóa tàn b o, nên Hào t khuyên d p lo n thì ch nên gi t nh ng k ñ u s , còn nh ng k ñi theo thì b t s ng thôi. Như v y s không có l i.

31- QU TR CH SƠN HÀM (::|||:) Trên là ðoài (ch m), dư i là C n (núi) ䷀

Kinh thư ng b t ñ u b ng hai qu Càn Khôn: tr i, ñ t. Có tr i ñ t r i m i có v n v t, có v n v t r i m i có nam, n ; có nam n r i m i thành v ch ng, có cha con, vua tôi, trên dư i, l nghĩa. Cho nên ñ u kinh thư ng là Càn, Khôn, nói v vũ tr ; ñ u kinh h là Hàm, H ng, nói v nhân s . Hàm là trai gái c m nhau. H ng là v ch ng ăn Thoán t : ䷀: ䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ Hàm: Hanh, l i trinh, thú n cát. D ch: giao c m thì hanh thông, gi ñ o chính thì l i, l y con gái thì t t. Gi ng: ñoài là thi u n trên, C n là thi u nam dư i (1). C m nhau thân thi t không gì v i nhau ñư c lâu dài.

b ng thi u nam, thi u n . C m nhau thì t t hanh thông. Thi u n trên, thi u nam ph i h mình xu ng c nh thi u n ; h i m i g p nhau thì ph i

v y; ch n u thi u n c u c nh thi u nam thì là b t chính, không t t. Cho nên thoán t b o ph i gi ñ o chính m i có l i. Hai bên gi ñ o chính c thì cư i v ch c t t lành. Hàm ䷀ khác c m ䷀ ñi m: C m có ch Tâm ䷀ là lòng, hàm thì không. Hàm là t nhiên

hai bên tương h p, r i c m nhau, không có tư ý, không vì m t l nào khác, ph i hư tâm (tr ng r ng trong lòng) . ð i tư ng truy n khuyên: “dĩ hư tâm th nhân”. Như trên núi có ch trũng xu ng (hư) ñ nư c ñ ng l i mà thành cái ch m. Hư tâm thì lòng ñư c tĩnh, như cái núi (n i quái là C n), mà vui như tính c a cái ch m

(ngo i quái là ðoài) (ch nhi duy t; l i Thoán truy n); mu n gi ñư c lòng tĩnh thì ph i “kh c k ph c l ” t ch ñư c mình mà gi l . Tóm l i, Thoán t cho r ng trai gái c m nhau ph i chân thành, t nhiên, vì n t, vì tài thì m i t t; mà khi c m nhau r i ph i t ch , gi l , ñ ng ñ ñ n n i hóa ra b t chánh. Coi ñ o âm dương giao c m mà sinh hóa v n v t, thánh nhân chí thành mà c m ñư c thiên h , thì th y ñư c chân tình c a thiên ñ a, v n v t. ð o c m nhau qu là quan tr ng. Hào t : 1 ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀ Sơ l c: Hàm kì m u. D ch: Hào 1, âm: Như c m ngón chân cái. Gi ng: Hào t l y thân ngư i làm thí d . Hào 1 dư i cùng. Nó ng v i hào 4, th p mà c m v i trên cao, s c c m còn nh , chưa ñ ng ñư c lòng ngư i, m i hơi ñ ng ñư c ngón chân thôi. Không khen cũng không chê. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀; ䷀䷀䷀ L c nh : Hàm kì phì, hung; cư cát. D ch: Hào 2, âm: C m ñư c b p chân, x u; yên thì t t.

Gi ng: Hào 2, cao hơn m t chút, ví như b p chân. Nó ng v i hào 5, nhưng nó là âm, ph n gái, mà còn dư i th p, n u nóng lòng c u thân v i 5 thì x u. Nó nên gi n t trung chính (vì là hào 2 ñ c trung, ñ c chính) c a nó thì m i t t, như v y m i h p ñ o lý. Thoán truy n b o: qu Hàm này, h tĩnh thì t t; cho nên hào 2 này khuyên không nên ñ ng. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u tam: Hàm kì c , ch p kì tùy, vãng l n. D ch: Hào 3, dương : c m ñư c t i ñùi, ch mu n theo ngư i, c như v y mà tí n thì x u. Gi ng: Hào này trên cùng n i quái, nên ví v i b p ñùi. Nó là dương cương, ham ti n, trên nó; trong th i Hàm, nên tĩnh mà nó ñ ng, l i

mu n theo hào 4 cũng dương cương ñ ng theo ngư i n a, ñáng chê. 4.

䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀; ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ C u t : Trinh cát h i vong; ñ ng ñ ng vãng lai, b ng tòng nhĩ tư. D ch: Hào 4, dương: h chính ñáng thì t t, mà m t h t nh ng ñi u ñáng ăn năn. Như c b ng n u lăng xăng tính toán có qua có l i v i nhau thì nh ng ngư i qua l i v i anh ch là nh ng ngư i anh nghĩ t i mà thôi (ý nói: s b n không ñông, ñoàn th không l n). Gi ng: Hào này ñã lên ngo i quái, dương cương, l i qu ñoài (vui v ), t c là có tình

hoà duy t, n ng v c m tính, cho nên ví v i trái tim (t m lòng). Tình c m ph i chính ñáng, chí công vô tư, như v y m i t t, không ph i ăn năn. N u có óc tính toán, t t v i ngư i ñ mong ngư i t t l i v i mình, có ñi có l i thì s b n không ñư c ñông. Theo H t truy n, Chương V, Kh ng t gi ng hào này r t k , chúng tôi trích ra ño n dư i ñây: “ ð o lý trong thiên h , c n gì ph i ng m nghĩ b ng ý riêng, tính toán b ng m o v t, vì thiên h ñư ng ñi tuy khác nhau mà qui k t thì ý như nhau: tính toán trăm l i mà cu i cùng ch tóm vào m t l (l ñó là có c m thì có ng, ng l i gây ra c m) c n gì ph i ng m nghĩ b ng ý riêng, tính toán b ng m o v t. . .” 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u ngũ: C m kì m i, vô h i. D ch: Hào 5, dương : C m t i b p th t Gi ng: B p th t trên lưng, không h i h n. trên lưng, cao hơn tim (hay lòng) mà trái v i tim, không c m ñư c v t.

Không c m ñư c v t mà cũng không có tư tâm, tư ý, nên cũng không có gì h i h n. Có l vì hào 5 này dương cương, v r t cao, trung, chính, cách bi t dân chúng quá, cho nên Chu Hi b o là “không c m ñư c v t” ch ng? 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀, ䷀䷀ Thư ng l c: Hàm kì ph , giáp , thi t. D ch: Hào trên cùng, âm: C m ngư i b ng mép, má, lư i. Gi ng: Hào này trên cùng Hàm, nên ví v i mép, má, lư i. Nó là âm nhu trong ngo i quái ðoài (vui v ), ham c m ngư i ta b ng mi ng lư i, không thành th c. Ch ng c n nói cũng bi t là ñáng chê r i. *

ð o c m ngư i ph i chí thành, t nhiên, không dùng trí tính toán, nhưng cũng không nên có tư ý, tư tâm.

32. QU LÔI PHONG H NG (:|||::) Trên là Ch n (s m), dư i là T n (gió) ䷀

ñ u qu Hàm, tôi ñã nói t i sao sau qu Hàm (trai gái c m nhau) ti p t i qu H ng (ñ o v ch ng có tính cách lâu dài). Hàm: trên là Ch n trư ng na, dư i là T n, trư ng n ch ng trên, v dư i ,r t h p ñ o, thì t t ñư c lâu dài. Thoán t : ䷀: ䷀, ䷀䷀; ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ H ng: Hanh, vô c u; l i trinh, l i h u du vãng. D ch: Lâu dài thì hanh thông, không có l i; gi ñư c chính ñ o thì có l i, ti n hành vi c gì cũng thành công. Thoán truy n gi ng: Cương (Ch n) trên, nhu (T n) dư i, s m gió giúp s c nhau, Ch n ñ ng trư c, T n theo sau, th là thu n ñ o. L i thêm ba hào âm ñ u ng v i ba hào dương, cũng là nghĩa thu n n a, c hai bên ñ u gi ñư c ñ o chính lâu dài. Hào t : 1 ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ Sơ l c: tu n h ng, trinh hung, vô du l i. D ch: Hào 1, âm: Quá mong ñư c thân m t lâu dài; c quy t (trinh) như v y, không ch u b thì x u, không làm gì ñư c thu n l i c . Gi ng: Hào 1 ng v i hào 4, nhưng ñ a v mình quá th p, ñ a v 4 quá cao, mà 4 là dương cương, ch trông lên không ngó xu ng mình; l i thêm có 2 hào 2 và 3 ngăn cách v y mà không bi t ph n c ti n sâu (tu n là sâu), mong ñư c thân m t lâu dài, keo sơn v i 4, thành ra ngu. C kiên c gi cách y thì x u.

2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀ C u nh : h i vong. D ch: Hào 2, dương: h i h n tiêu h t. Gi ng: Hào này dương cương v âm, ñáng l có h i h n, nhưng vì ñ c trung l i ng v i hào 5 cũng ñ c trung, th là gi ñư c ñ o trung, nên không có gì h i h n. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u tam: B t h ng kì ñ c, ho c th a chi tu, trinh l n. D ch: Hào 3, dương : không thư ng gi ñư c cái ñ c c a mình, có khi b x u h , dù chính ñáng cũng ñáng ti c. Gi ng: Hào dương v dương là ñ c chính, n u thư ng gi ñư c ñ c “chính” ñó thì t t; nhưng vì quá cương mà b t ñ c trung, l i theo ñòi v i hào trên cùng âm nhu, th là b cái ñ c chính c a mình, mu n k t b n v i hào trên cùng, chưa bi t ch ng b x u h ñ y. V y 3 tuy “ chính “ ñ y, ch vì không thư ng gi ñư c ñ c ñó, thì tuy chính mà v n ñáng ti c. 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀ C u t : ði n vô c m. D ch: Hào 4, dương : như ñi săn mà không ñư c c m thú. Gi ng: Hào dương mà v âm, là không ph i ch c a mình mà c lâu ch ñó, vì trong qu H ng thì ch ng nên vi c gì, ch m t công thôi, như ñi săn mà không b t ñư c c m thú. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀. ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ L c ngũ: H ng kỳ ñ c, trinh. Ph nhân cát, phu t hung. D ch : Hào 5, âm: gi ñư c thư ng (lâu) ñ c c a mình, b n mà chính. ðàn bà thì t t, ñàn ông thì x u. Gi ng: Hào 5, âm nhu, ñ c trung, ng v i hào 2 dương cương cũng ñ c trung, n u c thu n tòng t trư c t i sau thì là b n mà chính ñáng. Nhưng ñó ch là ñ o c a ñàn bà như hào 5, âm này thôi; không h p v i ñàn ông, vì theo quan ni m th i xưa, phu xư ng ph tùy.

Ti u tư ng truy n gi ng thêm, ñàn ông ph i tìm ra cái gì ñáng làm thì làm (phu t ch nghĩa), ch c m t m c theo v thì x u. 6. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀ Thư ng l c: ch n h ng, hung. D ch: Hào trên cùng, âm: c ñ ng hoài, không ch u yên thì x u. Gi ng: trên cùng qu H ng và ngo i quái Ch n, cho nên nói là ham ñ ng quá, l i âm yên không ñư c s th t b i. * Qu này quan tr ng hào 5: ñ o phu xư ng ph tùy c a Trung Hoa th i xưa. M t l i khuyên là theo lý mà làm, ñ ng hành ñ ng càn.

nhu, không b n chí,

33. QU THIÊN SƠN ð N (::||||) Trên là Càn (Tr i), dư i là C n (núi) ䷀

H ñi).

lâu thì ph i rút lui, lánh ñi, h t ngày thì t i ñêm, h t ñông t i xuân, ng i lâu ph i

ñ ng d y, già r i nên v hưu . . , cho nên sau qu H ng (lâu) t i qu ñ ng (là tr n lánh

Thoán t : ䷀: ䷀, ䷀䷀䷀䷀ ð n: Hanh, ti u l i trinh. D ch: Tr n lánh ñi thì hanh thông; trong các vi c nh , gi ñư c ñi u chính thì có l i. Gi ng: Trên là tr i, dư i là núi: nên ñ t tên qu là ð n. Qu này hai hào âm dư i ñ y b n hào dương lên trên, có cái tư ng âm (ti u nhân) m nh lên, ñu i dương (quân t ) ñi, trái h n v i qu Lâm. ð n thu c v tháng 5, Lâm thu c v tháng 12. th i ð ng, âm dương ti n m nh, dương nên rút lui ñi là h p th i, ñư c hanh thông (có th hi u là : ñ o quân t v n hanh thông). Tuy nhiên âm m i có 2, dương còn t i 4, chưa ph i là th i Bĩ (c 3 âm ñ u ti n lên), nên chưa ñ n n i nào, trong các vi c nh , gi ñư c ñi u chính thì còn có l i, còn làm ñư c. S dĩ chưa ñ n n i nào, còn hanh thông vì trong qu có hào 5, dương, ng v i hào 2, âm; c hai ñ u trung chính. V y th i ñó, chưa nên tr n h n, nên tính xem vi c nào còn làm ñư c thì làm, tùy cơ ng bi n, cho nên Thoán truy n b o l tùy th i trong qu ð n này chân núi thì th y ñ nh núi là tr i, nhưng càng lên càng th y tr i lùi lên cao n a, t i ñ nh núi th y tr i mù m t tít v i, như tr i tr n lánh núi, cho

r t quan tr ng. ð i tư ng truy n khuyên trong th i này quân t nên xa lánh ti u nhân, c gi v uy nghiêm, ñ ng d d n v i chúng quá. Hào t : 1 ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀ Sơ l c: ñ n vĩ, l , v t d ng h u du vãng. D ch: Hà 1, âm: Tr n sau cùng, như cái ñuôi, nguy ñ y, ñ ng làm gì c . Gi ng: Hào dư i cùng, nên ví v i cái ñuôi l i sau cùng. Nó là âm, nhu như c, hôn

ám, không tr n theo k p ngư i, còn rù r 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀

sau, nên b o là nguy.

L c nh : ch p chi d ng hoàng ngưu chi cách, m c chi thăng thoát. D ch: Hào 2, âm: Hai bên (hào 5 và hào 2) khăng khít (b n ch t) v i nhau như bu c vào nhau b ng da bò vàng, không th nào c i ñư c. Gi ng: hào 2 âm, ñ c trung ñ c chính, ng v i hào 5 dương cũng ñ c trung ñ c chính, cho nên tương ñ c, kh ng khít v i nhau, không th r i nhau ñư c, 2 không th b 5 mà tr n ñư c. Màu vàng (da bò vàng) là màu trung, ám ch hai hào ñó ñ u ñ c trung. 3. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀ C u tam: H ñ n, h u t t l , súc th n thi p, cát. D ch: Hào 3, dương, lúc ph i tr n mà b n r n tư tình thì nguy; nhưng nuôi k tôi t trai gái thì t t. Gi ng: Hào dương này g n hào 2 âm, có v b n r n tư tình v i hào ñó, không th tr n mau ñư c, như b b nh mà nguy; có tư tình ñó thì không làm ñư c vi c l n, ch nuôi b n tôi t trai gái mình t t v i h thì h vui lòng mà d sai khi n, ñư c vi c cho mình. B n ch “súc th n thi p, cát” tôi hi u theo Phan B i Châu; Chu Hi gi ng r t mù m , lúng túng; J. Legge gi ng là: n u 3 ñ i hào 2, như nuôi tôi t trai gái thì t t. R. Wilhem gi ng là 3 v n gi ñư c s t quy t, ñ ng ñ cho hào 2 sai khi n mình thì t t. 4.

䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ C u t : Hi u ñ n, quân t cát, ti u nhân ph . D ch: Hào 4 dương: Có h l y v i ngư i, nhưng tr n ñư c, quân t thì t t, ti u nhân thì không. Gi ng: Hào này cũng t i nghĩa; ch ䷀ có ngư i ñ c là h o , ch ䷀ có ngư i ñ c là bĩ, vì v y có nhi u cách hi u, v i hào 1 âm nhu, có tình thân thi t (h l y) v i nhau; nhưng 4 là quân t , 1 là ti u nhân , 4 c t ñư c tư tình mà tr n ñi, theo l ph i (chính nghĩa); ch h ng quân t m i làm v y ñư c, ti u nhân thì không . 5. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u ngũ: gia ñ n, trinh cát. D ch: Hào 5, dương, tr n mà theo ñi u chính cho nên t t. Gi ng: Hà 5, dương có ñ c trung chính, ng v i hào 2 cũng trung chính, th i ð n, c 2 hào trung chính d t nhau tr n b n ti u nhân, gi ñư c ñi u chính, cho nên t t. 6. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ Thư ng c u: Phi ñ n, vô b t l i. D ch: Hào trên cùng, dương: tr n mà ung dung, ñàng hoàng, không có gì là không l i. Gi ng: Vào lúc cu i th i ð n, càng tr n ñư c xa càng ñư c t do. Hào này dương cương quân t , không b n r n v i hào nào c (vì hào 3 cũng là dương), có th ung dung, ñàng hoàng tr n ñư c, không nghi ng i gì c . * Ý nghĩa qu ð n: tr n ph i h p th i; tr n sau cùng là tr , thì nguy (hào 1) tr n mà còn vương tư tình thì x u (h o 3); tr n m t cách trung chính thì t t (hào 5); tr n mà không b n r n thì ñư c ung dung (hào 6) . L i có trư ng h p vì hoàn c nh mà không ñư c tr n ñi (hào 2).

34. QU LÔI THIÊN ð I TRÁNG (||||::) Trên là ch n (s m), dư i là Càn (tr i) ䷀

H t th i lui r i thì t i th i ti n lên, ti n lên thì l n m nh, cho nên sau qu ð n t i qu ñ i tráng (l n m nh). Thoán t : ䷀䷀: ䷀䷀䷀ ð i tráng, l i trinh. D ch: L n m nh, theo ñi u chính thì l i. Gi ng: Qu này có 4 nét dương b di t h t. Qu Càn có th gi ng là s m vang ñ ng dư i, hai nét âm trên; dương ñã l n m nh mà âm s p ngoài, th là có ñ c dương cương mà ñ ng. L i

trong, qu Ch n

trên tr i, ti ng r t l n, vang r t xa.

L n m nh thì dĩ nhiên là t t r i, nhưng thư ng tình, g p th i th nh, ngư i ta kiêu căng, làm ñi u b t chính, cho nên thoán t ph i d n: gi ñi u chính, lúc ñ c ý nghĩ ñ n lúc th t ý, thì m i có l i. ð i tư ng truy n b o mu n gi ñi u chính thì ñ ng làm cái gì phi l . (Quân t phi l ph t lí) Thoán truy n bàn thêm: có chính thì m i có l n (ñ i), chính ñ i là cái “tình” c a tr i ñ t, t c cái công d ng hi n ra ngoài c a tr i ñ t, (chính ñ i nhi thiên ñ a chi tình kh ki n hĩ). Chúng ta ñ ý: qu Ph c m i có m t nét dương hi n r i, thì th y ñư c cái tình c a tr i ñ t. Hào t : dư i cùng, cho nên b o ch th y cái lòng c a tr i ñ t (ki n thiên ñ a chi tâm), qu ð i tráng này, dương ñã l n, ñư c 4 nét

1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ Sơ c u: Tráng vu ch , chinh hung, h u phu. D ch: Hào 1, dương: m nh ngón chân, ñi lên thì x u, có th tin ch c như v y (h u phu ñ a v th p mà ñây không có nghĩa là có ñ c tin như nh ng nơi khác). Gi ng: Hào này dư i cùng, dương cương, cho nên ví v i ngón chân,

hăng hái mu n ti n, s v p, x u. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀ C u nh : Trinh cát. D ch: Hào 2, dương : có ñ c chính ,t t. Gi ng: Hào này dương cương, v nhu, tuy không ñ c chính, nhưng ñ c trung, mà trung

thì không bao gi b t chính, v y cũng là t t. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ C u tam: Ti u nhân d ng tráng, quân t d ng võng. Trinh l , ñ dương xúc phiên, luy kì giác. D ch: Hào 3, dương: ti u nhân dùng s c m nh, quân t không; dù gi ñi u chính cũng nguy, như con c u ñ c húc vào cái d u, b thương cái s ng. Gi ng: Hào này dương cương, vào v dương (l ) trong qu ð i tráng, l i cu i n i quái Càn, th là c c kì hung m nh, dù gi ñư c chính ñáng cũng nguy; quân t bi t v y mà không hành ñ ng, ch ti u nhân m i hung hăng như con c u ñ c, húc vào cái d u. B n ch “quân t d ng võng”, Chu Hi, J. Legge,R. Wilhelm ñ u gi ng như v y. Duy Phan B i Châu b o “võng” là gan li u, không s gì, và “quân t d ng võng” là “quân t h u dũng mà vô nghĩa thì làm lo n”. Ch at Hi hi u) mà là ngư i tr dân. 4. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ C u t : Trinh cát, h i vong, phiên quy t b t luy, tráng vu ñ i dư chi phúc. D ch: Hào 4, dương : theo ñi u chính thì t t, h i h n m t h t; d u ñã m không kh n n a, m nh m ti n lên, như ng i c xe l n mà tr c xe v ng vàng. ñây không ph i là ngư i có ñ c (như Chu

Gi ng: Hào này dương cương, qua kh i n i quái là Càn, mà lên ngo i quái là Ch n, là tráng th nh ñ n c c ñi m; nó trên h t các hào dương, làm lãnh t ñám quân t , s nó trư c m t hào 4 ñã hăng quá mà l m ñư ng nên d n kĩ: gi ñi u chính thì m i t t, kh i ân h n. trên nó là hai hào âm, âm ñã ñ n lúc suy, d ñánh ñ ; như cái d u

m , không còn b kh n n a; nó có th d t ba hào dương ào ào ti n lên d dàng, cơ h i thu n l i như ng i c xe l n mà tr c xe v ng vàng. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c ngũ: táng dương vu d , vô h i. D ch: Hào 5, âm: làm m t s hung hăng c a b y c u b ng cách vui v d d i, thì s không ân h n. Gi ng: Hào này v chí tôn, nhưng v n âm nhu, không th áp ñ o ñư c 4 hào dương dư i, ph i vui v d dãi v i h thì h s h t hung hăng. B n hào dương ñó ví như b y dê hung hăng. S dĩ ph i có thái ñ ñó vì ngôi c a 5 quá cao ñ i v i tư cách âm nhu c a nó. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀ ䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ Thư ng l c: ñ dương xúc phiên, b t năng thoái, b t năng to i, vô du l i, gian t c cát. D ch: Hào trên cùng, âm: C u ñ c húc vào d u, m c k t, lui không ñư c, ti n cho to i ý cũng không ñư c, không có l i gì c ; ch u khó nh c thì t t. Gi ng: hào này trên cùng qu ð i tráng là h t th i l n m nh, mà cũng trên cùng ngo i quái Ch n, là r t ham ñ ng mà b t l c (âm nhu); như con c u ñ c hung hăng húc vào d u, m c k t, lui không ñư c, ti n lên cho to i ý cũng không ñư c, không l i nào c . N u b tính hung hăng húc quàng ñi mà ch u khó nh c thì t t. * Qu này là th i âm suy, dương l n m nh lên, ñáng l t t; mà sáu hào không có hào nào th t t t, ch t t v i ñi u ki n là gi ñ o chính c a quân t ; c nhân khuyên mu n g p v n h i t t thì ph i coi ch ng ho n p ñâu ñó, nên ñ phòng. ch

35. QU H A ð A T N (:::|:|) Trên là Ly (l a) dư i là Khôn (ñ t) ䷀

ðã tráng th nh thì t t nhiên ph i ti n lên, cho nên sau qu ð i tráng t i qu T n [䷀], T n có nghĩa là ti n [䷀] lên. Thoán t : ䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ T n: Khang h u d ng tích mã ph n th , trú nh t tam ti p. D ch: ti n lên, b c h u có tài tr nư c ñư c thư ng ng a nhi u l n, ban ngày ñư c ti p t i ba l n. Gi ng: Qu này có tư ng m t tr i (ly) lên kh i m t ñ t (Khôn), càng lên cao càng sáng, ti n m nh. L i có th hi u là ngư i dư i có ñ c thu n (Khôn) d a vào b c trên có ñ c r t sáng su t (䷀); cho nên ví v i m t v h u có tài tr dân (Khang h u) ñư c vua tín nhi m, thư ng (tích) ng a nhi u l n, n i m t ngày mà ñư c vua ti p t i ba l n. Thoán truy n gi ng thêm: qu này hào 5 có cái tư ng m t hào âm nhu ti n lên ñ a v vua chúa: nhu tiên nhi thư ng hành. Theo Chu Hi, như v y là vì qu T n do qu Quán bi n thành: hão qu Quán là âm, nh y lên trên, thành 5 qu T n. Phan B i châu hi u khác: hào 5 v n là hào dương gi a qu Càn, bi n thành hào âm Theo tôi, cách hi u c a Chu Hi d ch p nh n hơn. ð i tư ng truy n khuyên ngư i quân t xem tư ng qu T n này nên t làm cho ñ c c a mình càng ngày càng sáng như m t tr i hi n lên kh i m t ñ t r i ti n mãi lên. Hào t : gi a ngo i quái Ly c a qu T n.

1. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀. ䷀䷀䷀ Sơ L c: t n như, t i như, trinh cát, võng phu, d , vô c u. D ch: Hào 1 âm: : mu n ti n lên mà b ch n l i, gi ñ o chính thì t t; n u ngư i ch ng tin mình thì nên khoan thai, bình tĩnh, như v y s không có l i. Gi ng: Âm nhu dư i cùng, ng v i hào 4, mà 4 l i b t trung, b t chính, nên ch ng giúp mình ñư c gì, mình mu n ti n lên mà như th b ch n l i. Trong hoàn c nh ñó, n u có ngư i không tin mình thì mình ch nên khoan thai, bình tĩnh tu thân là s không có l i. 2. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀; ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ L c nh : T n như, s u như, trinh cát; Th tư gi i phúc vu kì vương m u. D ch: Hào 2, âm: Ti n lên mà r u rĩ, gi ñ o chính thì t t; s ñư c nh phúc l n c a bà n i. Gi ng: Hào này có ñ c trung chính, ñáng l ti n lên ñư c nhưng trên không có ngư i ng vi n (vì hào 5 cũng âm nhu như 2), ph i ti n m t mình, nên r u rĩ. Nhưng c gi ñ o chính thì ch ng bao lâu s g p cơ h i t t: hào 5 trên, cũng là hào âm như mình, tuy không giúp ñư c mình trong công vi c, nhưng cũng ñ c trung như mình, s ban phúc l n cho mình, và mình s ñư c nh hào 5 như ñư c nh phúc c a bà n i (vương m u t c như t m u) mình v y. S dĩ ví hào 5 v i bà n i vì 5 là âm mà 3. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c tam: chúng doãn, h i vong. D ch: hào 3, âm: m i ngư i tin c n, thì m i s h i ti c s m t ñi. Gi ng: hào âm này nhưng có hai hào âm trên cùng n i quái Khôn, b t trung chính, ñáng l có ñi u h i h n, dư i ñ u mu n ti n lên v i mình, ñ u tin mình, mình ñư c lòng trên cao, cách 2 khá xa.

h , thì còn gì ph i h i ti c n a ñâu? 4. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u t : T n như, th ch th , trinh l .

D ch: hào 4, dương : ti n lên, tham lam như con chu t ñ ng, c gi thói ñó thì nguy. Gi ng: Hào này b t chính, b t trung, b y âm ñ a v cao, tham lam mu n gi ngôi mà l i s m t dư i dương hăng hái d t nhau ti n lên, nên ví v i con chu t ñ ng, v a tham ñây là b n v ng ch không ph i là chính ñáng, vì hào 4 v n

v a s ngư i . N u nó gi thói ñó (trinh

b t chính) thì s nguy, b tai ho mà m t ngôi. 5. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ L c ngũ: h i vong, th t ñ c v t tu t, vãng cát, vô b t l i. D ch: Hào 5, âm: không có gì ân h n c ; n u ñ ng lo ñư c hay m t, mà c ti n thì t t, không gì là không l i. Gi ng: Hào này làm ch qu T n, có ñ c sáng su t (vì hào âm gi a ngo i quái Ly), l i ñư c ba

dư i thu n giúp mình, nên không có gì ph i ân h n.

Nhưng nó là âm nhu, e có lòng ham ñư c, s m t, cho nên Hào t khuyên thành b i ch ng màng, c gi ñ c sáng su t thì s thành công. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ Thư ng c u: T n kì giác, duy d ng ph t p, l cát, vô c u, trinh l n. D ch: Hào trên cùng, dương: ch ti n c p s ng thôi, lo tr cái p riêng c a mình thôi thì dù có nguy, k t qu cũng t t, không t i l i, nhưng dù ñư c ñi u ch nh thì cũng ñáng th n. Gi ng: Dương cương mà trên cùng qu T n, có nghĩa là c ng ñ n cùng c c, mà ham

ti n cũng cùng c c, không khác con thú hung hăng ch húc b ng c p s ng. Như v y không làm ñư c vi c l n, ch gi ñư c cái v c a mình, như tr ñư c cái p riêng c a mình thôi, dù có nguy thì cũng v n thành công ñ y. Có ñi u là th i ñ i Ti n lên mà ch làm ñư c v y, ch không thành s nghi p l n thì cũng ñáng th n ñáng ti c.

36. QU ð A H A MINH DI (|:|:::) Trên là Khôn (ñ t), dư i là ly (l a) ䷀

Ti n lên thì t t có lúc b thương t n, cho nên sau qu T n ti p t i Minh di. Di [䷀] nghĩa là thương t n. Thoán t . ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀ Minh di: L i gian trinh. D ch: Ánh sáng b t n h i, ch u gian nan, gi ñi u chính thì l i. Gi ng: Qu này ngư c v i qu T n sáng b t n h i, t i ñi (Minh di). Ngư i quân t th i u ám này, g p nhi u gian nan, ch có cách gi ñ c chính trinh c a trong lòng gi ñ c sáng mà ngoài thì nhu thu n ñ trên; m t tr i (ly) l n xu ng dư i ñ t (Khôn) ánh

mình thì m i có l i. Mu n v y thì

ch ng v i ho n n n như tư ng c a qu Ly là sáng văn minh thu n

n i quái, Khôn là nhu

ngo i quái. Vua Văn Vương b vua Tr nghi ng , giam vào ng c D u Lý, t v

r t nhu thu n, không ch ng ñ i Tr , mà ñ h t tâm trí vào vi c vi t Thoán t gi ng các qu trong Kinh D ch, nh v y Tr không có c gì ñ gi t, sau th ông ra. Không nh ng ngoài ph i t v nhu thu n, mà có khi còn nên gi u s sáng su t c a mình ñi n a mà trong lòng v n gi chí hư ng, như Cơ t m t hoàng thân c a Tr . Tr vô ñ o, Cơ T can không ñư c, gi ñiên, làm nô l , ñ kh i b gi t, mong có cơ h i tái t o l i nhà Ân; khi nhà Ân m t, ông không ch t v i Tr , cũng không b nư c ra ñi. Võ vương – con Văn Vương – di t Tr r i, tr ng tư cách Cơ T , m i ra giúp nư c, ông không ch u; sau Võ vương cho ra Tri u Tiên, l p m t nư c riêng. Như v y là Cơ T

gi u s sáng su t c a mình ñ gi v ng chí, không làm m t dòng dõi nhà Ân (H i kì minh, n i n n nhi năng chính kì chí – Thoán truy n). ð i tư ng truy n b o quân t g p th i Minh di, mu n th ng ng qu n chúng nên dùng cách kín ñáo mà l i th y ñư c rõ (d ng h i nhi minh), nghĩa là dùng th ño n làm ngơ cho k ti u nhân , ñ ng r ch ròi, nghiêm kh c quá mà s b h i, tóm l i là làm b như không bi t ñ chúng không nghi ng mình và ñ l h t d ng tâm c a chúng ra mà mình s bi t ñư c. Cơ h tác gi ð i tư ng truy n mu n dùng thu t c a Hàn Phi. Hào t . 1. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀ ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ S c u: Minh di, vu phi thùy kì d c. Quân t vu hành, tam nh t b t th c, h u du vãng, ch nhân h u ngôn. D ch: Hào 1, dương : th i u ám (ánh sáng b t n h i), hào này như con chim mu n bay mà cánh rũ xu ng. Ngư i quân t bi t th i cơ thì b ñi ngay, dù (không có ti n) ph i nh n ñói ba ngày, mà ñi t i ñâu, g p ch cũ, cũng b ch cũ chê trách. Gi ng: Hào dương ñ u th i Minh di, là ngư i quân t g p th i h c ám, có th b h i như con chim rũ cánh xu ng. Cách x th là nên b ñi ngay, như Ph m Lãi b nư c Vi t vì bi t vua Vi t là Câu Ti n s nghi ng mà h i các công th n, nh v y tránh ñư c cái ho b gi t như ñ i phu Ch ng. 2. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ L c nh : Minh di, di vu t c , d ng ch ng mã tráng, cát. D ch: Hào 2, âm: th i ánh sáng b t n h i, hào này như b ñau ñùi bên trái, nhưng

cũng mau kh i, s như con ng a m nh m ti n lên, t t. Gi ng: Hào này làm ch n i quái Ly (sáng su t), ñ c trung, ñ c chính , là b c quân t có tài, nhưng th i Minh di, hôn ám nên b ti u nhân làm h i ít nhi u, như b thương ñùi

bên trái, nhưng r i s mau kh i (d ng ch ng), mà như con ng a m nh m . T t vì hào 2 trung, chính, l i v n thu n theo (vì là hào âm) phép t c. “d ng ch ng mã tráng” R. Wilhelm gi ng là : s dùng s c con ng a m nh mà giúp ñ ngư i khác kh i cơn nguy, J. Legge d ch là: t c u mình b ng s c m t con ng a m nh. Chúng tôi theo Chu Hi và Phan B i Châu.

3. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀ C u tam: Minh di, vu nam thú, ñ c kì ñ i th , b t kh t t, trinh. D ch: Hào 3, dương: th i ánh sáng b t n h i, ñi tu n v phương Nam, b t ñư c k ñ u s , nhưng ñ ng hành ñ ng g p, ph i b n chí. Gi ng: Hào này trên cùng n i quái Ly là c c sáng su t; nó là dương cương , v

dương, v y là r t cương ki n, nó ng v i hào âm

trên cùng qu Khôn (ngo i quái), hào

này c c hôn ám. Nó s ñánh ñ hào âm ñó. Nó c ñem binh ñi tu n v phương Nam (Nam thú: Phan B i Châu gi ng là ñem quân ti n lên phía trư c ñ tr lo n) s b t ñư c tên ñ u s ph n lo n. Nhưng nó cương cư ng nóng n y, nên ph i khuyên: ñ ng g p, ph i b n chí gi ñ o chính. 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ L c t : Nh p vu t phúc, ho ch minh di chi tâm, vu xu t môn ñình. D ch: Hào 4, âm: như vô phía bên trái c a b ng (ý nói ch u ám); t m lòng (minh di) là nên b nhà mà ra ñi. Gi ng: Hào này âm nhu, hào này ñ c chính (âm vào th i Minh di, mà l i vư t qu Ly, sang qu Khôn r i, t c v âm) nên có th rút chân ra kh i c nh kh n n n y ñư c: c b th i u ám

b ch sáng s a, bư c vào ch t i tăm, cho nên ví như vô phía bên trái c a b ng. Nhưng nhà ra ñi, t c tránh cho xa c nh ñó, m c nó. ðó là hi u theo Phan B i Châu. Chu Hi nh n r ng không th y ñư c nghĩa hào này. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c ngũ: cơ t chi Minh di, l i trinh. D ch: Hào 5, âm: như ông Cơ T th i u ám (Minh di), c b n gi ñ o chính thì l i.

Gi ng: Thư ng các qu khác, hào 5 là ngôi chí tôn, qu Minh di này hào trên cùng m i là ngôi chí tôn, hào 5 là ngư i thân c n v i ngôi chí tôn. Hào trên cùng là ông vua r t hôn ám như vua Tr , hào 5 là ngư i thân c n có ñ c trung, như ông Cơ T ; ông gi ñiên ñ kh i b Tr h i mà sau gi ñư c dòng dõi nhà Ân, như v y là gi v ng ñ o chính, ngoài làm ra v hôn mê, mà trong lòng v n sáng su t. 6.

䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ Thư ng l c: B t minh di, sơ ñăng vu thiên, h u nh p vu ñ a. D ch: Hào trên cùng, âm: không còn là ánh sáng b t n thương n a, lên cao t i tr i mà r i s p xu ng ñ t. Gi ng: Hào trên cùng, âm; cu i cùng th i Minh di, l i trên cùng ngo i quái Khôn, t c như ngư i có ñ a v t i cao mà l i hôn ám cùng c c; như v y là t i mù mù, ch không ph i ch là ánh sáng b t n h i (Minh di), n a, cho nên Hào t b o là “b t minh di”. Có cái tư ng lên cao t i tr i (ñ a v t i cao) mà r i s p xu ng ñ t. * th i h c ám quá thì có th b nhà, nư c mà ñi; ho c

Qu này khuyên ngư i quân t mu n

l i thì gi u s sáng su t c a mình mà gi v ng ñ o chính ñ ch th i.

37. QU PHONG H A GIA NHÂN (|:|:||) Trên là T n (gió), dư i là Ly (l a). ䷀

Di là b thương; h ra ngoài b thương thì tr v nhà, cho nên sau qu Minh di t i qu Gia nhân. Gia nhân là ngư i trong m t nhà. Thoán t : ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀ Gia nhân : L i n trinh. D ch: ngư i trong nhà: h ñàn bà mà chính ñáng thì có l i. Gi ng: N i quái là Ly, sáng su t; ngo i quái là T n thu n. h ñ , trong thì su t, x trí không ngoài thì thu n, như v y vi c t gia s t t ñ p. Nói r ng ra vi c nư c cũng v y,

vì ngư i trong m t nư c l y nư c làm nhà; mà vi c th gi i cũng v y, vì m i nư c như m t ngư i, c th gi i như m t nhà. Qu này, n i quái Ly là trung n , ngo i quái T n là trư ng n (1); hào 2, âm làm ch n i quái, hào 4, âm làm ch ngo i quái, hai hào ñó ñ u ñ c chính c , cho nên nói ñàn bà mà chính ñáng thì có l i. Tuy ch nói “n ” trinh thôi, nhưng ph i hi u nam cũng c n chính ñáng n a, vì n u nam không chính ñáng thì n làm sao chính ñáng ñư c. Cho nên Thoán truy n gi i thích: ðàn bà chính ñáng trong (ám ch hào 2, âm v âm trong n i quái), mà ñàn ông chính ñáng v dương trong ngo i quái); ñàn bà lo vi c nhà, ñàn ông lo vi c

ngoài (hào 5, dương,

ngoài, c hai ñ u gi ñ o chính, ñó là h p v i nghĩa l n c a tr i ñ t (n chính v h n i, nam chính v h ngo i; nam n chính, thiên ñ a chi ñ i nghĩa dã). Nam n là nói chung, g m c cha m , con cái, anh ch em, v ch ng, ai n y ñ u ph i gi ñ o chính h t,

ch không ph i ch có ngư i trên, ch ng không ph i gi ñ o. Cha m cũng có ñúng ñ o cha m thì con m i ñúng ñ o con, anh em cũng v y, ch ng v cũng v y. Th i xưa ch ng riêng Trung Hoa mà kh p các nư c theo ch ñ ph quy n như phương Tây cũng v y, không có bình ñ ng gi a nam n ; nhưng v tư cách, ñ o ñ c, thì nam n ñ u có b n ph n, trách nhi m ngang nhau. ð i tư ng truy n khuyên: coi tư ng qu này, gió t trong l a phát ra (ñi u này khoa h c ñã gi ng r i), ngư i quân t hi u r ng trong thiên h , vi c gì ngoài cũng phát t

trong; mu n tr nư c thì trư c ph i tr nhà, mu n tr nhà thì trư c ph i tu thân; mà vi c tu thân c t hai ñi u: nói ph i có th c lý; th c s , không nói suông, vu vơ; làm thì thái ñ ph i trư c sao sau v y, tri t ñ t ñ u t i ñuôi, ñ ng thay ñ i hoài (quân t dĩ ngôn h u v t, như h nh h u h ng). Hào t : 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ Sơ c u: nhàn h u gia, h i vong. D ch: Hào 1, dương: phòng ng a ngay t khi m i có nhà thì không h i h n gì c . Gi ng: Hào này dương cương ñ u qu Gia nhân, chính là lúc m i có nhà, n u bi t ñ phòng, ngăn ng a ngay các t t như lư i bi ng, xa x thì không có gì ph i ăn năn. Ý hào này cũng như t c ng c a ta: D y con t thu còn thơ, d y v t thu bơ vơ m i v . 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c nh : vô du lo i, t i trung quĩ, trinh cát. D ch: Hào 2, âm: không vi c gì mà t chuyên l y thành công (n m h t trách nhi m), c trong nhà lo vi c n u nư ng, gi ñ o chính thì t t. Gi ng: Hào này âm nhu mà v âm, ñ c trung ñ c chính là ngư i dâu hay con gái thu n ñ a v th p, nên không gánh vác n i vi c tr gia, trong nhà thôi.

tòng, nhún như ng, nhưng b t tài,

không lãnh trách nhi m l n ñư c, ch nên lo vi c n u nư ng 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u tam: Gia nhân hác hác, h i l , cát; ph t hi hi, chung l n.

D ch: Hào 3, dương: ngư i ch nhà nghiêm kh c, tuy h i h n, có nguy nhưng l i t t; (n u

quá khoan ñ cho) dâu con nhí nh nh chơi ñùa thì l i h i ti c. Gi ng: Hào này là dương v dương, ñ c chính nhưng không ñ c trung, quá nghiêm

kh c, tuy có lúc ph i h i h n, g p nguy, nhưng k t qu l i t t vì nhà có tr t t , trái l i n u quá d dãi ñ cho dâu con luông tu ng, thì nhà s suy lo n mà ph i h i ti c. 4. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c t : phú gia, ñ i cát. D ch: Hào 4, âm: Làm giàu th nh cho nhà, r t r t. Gi ng: Hào này âm nhu, ñ c chính vào ngo i quái T n, ñ a v cao, như bà m có

trách nhi m làm cho nhà giàu th nh lên. Theo Phan B i Châu, ch “phú” ñây không có nghĩa là làm giàu, mà có nghĩa là gia ñ o hưng th nh lên, m i ngư i hoà h p nhau, trên ra trên, dư i ra dư i. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀ C u ngũ: Vương cách h u gia, v t tu t, cát. D ch: Hào 5 dương : vua (ho c gia ch ) r t khéo v vi c tr gia (cách là r t t t không có gì ph i lo, t t. Gi ng: Ch vương ñây có th hi u là vua trong nư c hay gia ch , n u hi u là vua thì

“tr gia” ph i hi u là “tr qu c” Hào này dương cương, ñ c trung, ñ c chính, l i có hào 2, âm dư i ng v i mình, cũng trung, chính; như có ngư i n i tr hi n giúp ñ mình, không còn lo l ng gì n a, t t. 6. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ Thư ng c u: H u phu, uy như, chung cát. D ch: Hào trên cùng, dương: (ngư i trên) có lòng chí thành và thái ñ uy nghiêm (không l n) thì cu i cùng s t t. Gi ng: Hào này trên cùng qu Gia nhân, t c lúc gia ñ o ñã hoàn thành. Ngư i trên ch c n thành tín là ngư i dư i tin, l i nghiêm trang thì ñ o ñư c t t ñ p lâu dài. * Qu này d y cách t gia, c n nh ba ñi u này:

- Ph i ngăn ng a ngay t lúc ñ u. - B t kỳ ngư i nào trong nhà, nh t là nh ng ngư i trên, ph i gi chánh ñ o, gi b n ph n, trách nhi m c a mình. - Ngư i ch ph i nghiêm, n u nghiêm thì có ñi u h i h n ñ y, nhưng còn hơn là quá d dãi. Chúng ta ñ ý: sáu hào không có hào nào x u; nhưng ba hào dư i thu c v bư c ñ u, có l i răn b o (hào 1: ph i phòng ng a t lúc ñ u, hào 2: ph i gi ñ o chính ; hào 3: coi ch ng nghiêm quá thì h i h n, nguy); t i hào 4 và 5; k t qu r t t t, hào cu i ch cách gi ñư c s t t ñ p ñó t i cùng.

38.QU H A TR CH KHUÊ (||:|:|) Trên là Ly (l a), dư i là ðoài (ch m) ䷀

Gia ñ o ñ n lúc cùng thì có ngư i trong nhà chia lìa, ch ng ñ i nhau, cho nên sau qu Gia nhân t i qu Khuê. Khuê nghĩa là ch ng ñ i, chia lìa. Thoán t ䷀䷀䷀䷀䷀䷀ Khuê: Ti u s cát. D ch: Ch ng ñ i: vi c nh thì t t. Gi ng: ñoài (ch m) dư i Ly (l a). ch m có tính th m xu ng, l a có tính b c lên, trên

dư i không thông v i nhau mà càng ngày càng cách xa nhau. Qu này x u nh t trong Kinh d ch, ngư c h n l i v i qu Cách. Ch làm nh ng vi c nh cá nhân thì ho may ñư c t t. Thoán truy n gi ng thêm: ðoài là thi u n , Ly là trung n , hai ch em m t nhà mà xu

hư ng trái nhau (em hư ng v cha m , ch hư ng v ch ng), chí hư ng khác nhau, cho nên g i là khuê. Tuy nhiên Ðoài có ñ c vui, Ly có ñ c sáng, th là hòa vui mà nương t a vào ñ c sáng. L i thêm hào 5, âm nhu mà ti n lên dương Xét trong vũ tr , tr i ñ t, m t ngôi cao, ñ c trung mà thu n ng v i hào 2, dương

dư i, cho nên b o vi c nh thì t t. trên cao, m t dư i th p, v n là khác nhau, chia lìa

nhau, v y mà công hoá d c v n v t là c a chung tr i ñ t. Trai gái, m t dương, m t âm, v n là trái nhau, v y mà c m thông v i nhau. V n v t tuy khác nhau mà vi c sinh hào cùng theo m t lu t như nhau. Th là trong ch trái nhau v n có ch gi ng nhau, tìm ra ñư c ch “ñ ng” ñó trong cái “d ”, là bi t ñư c cái di u d ng (công d ng kỳ di u) c a

qu Khuê, c a th i Khuê. Thoán truy n khuyên ta như v y. ð i tư ng truy n ngư c l i khuyên ta trong ch “ñ ng” có khi nên “d ”. Ví d ngư i quân t bình thư ng hành ñ ng cũng h p thiên lý, thu n nhân tình như m i ngư i (ñó là ñ ng); nhưng g p th i lo n, ñ i chúng làm nh ng vi c trái v i thiên lý thì không ùa theo h , mà tách riêng ra, c gi thiên lý, dù b chê bai, b gian kh cũng ch u (ñó là d ). V y không nh t ñ nh là ph i ñ ng m i t t, d (chia lìa) cũng có lúc t t. Hào t ” 1. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀. ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ Sơ c u: H i vong, táng mã, v t tr c, t ph c ki n ác nhân, vô c u. D ch: Hào 1, dương: h i h n tiêu h t; m t ng a ñ ng tìm ñu i, t nó s v : g p k ác r i m i tránh ñư c l i. Gi ng: Hào này có tính cương , ñ a v dư i, trong th i ch ng ñ i nhau, thì t t ít k h p trên có hào 4 cũng dương cương , v i mình, hành ñ ng thì s b h i h n; nhưng may

ng v i mình, t c như có b n ñ ng chí, c ch ñ i r i s g p mà bao nhiêu khó khăn, ân h n s tiêu h t. ñ i v i k ác thì tuy không ưa cũng ñ ng nên t ra, c làm b vui v giao thi p h , ñ h kh i thù oán. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u nh : Ng ch vu h ng, vô c u. D ch: Hào 2, dương: g p ch trong ngõ h p (do ñư ng t t) không có l i. Gi ng: Hào này dương cương ñ c trung, ng v i hào 5, âm nhu ñ c trung, n u qu Thái (th i thông thu n) thì r t t t; nhưng trong trong qu Khuê (th i ch ng ñ i nhau) thì

kém vì hào 5 âm nhu có ý kiêng n hào 2 dương cương, do ñó, 2 mu n g p 5 thì ph i dùng ñư ng t t, rình 5 trong ngõ h p như tình c g p nhau v y. Không có l i gì c , vì thái ñ ñó ch là quy n bi n thôi. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀; ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ L c tam: Ki n dư du , kì ngưu x (hay xi t); Kì nhân thiên th ngh , vô sơ h u chung.

D ch: H o, âm: Th y xe d t t i, nhưng con bò b (hào 4) c n, không ti n ñư c; như ngư i b xâm vào m t, x o mũi, m i ñ u cách tr , sau hòa h p v i nhau. Gi ng: Hào 3 b t chính (dương mà v âm), ng v i hào trên cùng cũng b t chính. Vì

ng v i nhau nên c u h p v i nhau, 3 mu n ti n lên g p hào ng v i nó, nhưng b hào 4 trên ngăn ch n, như c xe ñã d t t i r i mà con bò b c n, không ti n ñư c. L i thêm b hào 2 m t dư i níu kéo l i. Hào 3 ph i ch ng l i 4 và 2, xô xát v i chúng mà b thương tai (ch thiên [䷀ ] ñây có nghĩa là b t i xâm vào m t, ch ngh [䷀] có nghĩa là

b t i x o mũi). Nhưng r t cu c là (2 và 4) v n không th ng ñư c chính (3) và 3 v n hòa h p ñư c v i hào trên cùng. 4. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ C u t : Khuê cô, ng nguyên phu, giao phu, l vô c u. D ch: Hào 4, dương: th i chia lìa ch ng ñ i mà cô l p; n u g p ñư c ngư i trai t t

(nguyên phu), mà chí thành k t h p v i nhau (giao phu) thì dù có g p nguy, k t qu cũng không có l i. Gi ng: hào 4 này cô l p vì là dương mà b hai hào âm bao vây, ngư i trai t t ñây là hào 1, cùng ñ c (dương) v i 4. 5. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀, ䷀䷀䷀ L c ngũ: h i vong, quy t tôn ph phu, vãng, hà c u. D ch: Hào 5 âm, h i h n tiêu h t; n u ngư i cùng phe v i mình c n vào da mình (h t s c giúp ñ mình) thì ti n ñi, không có l i gì c . Gi ng: Hào này không ñ c chính (âm mà v dương), vào th i ch ng ñ i, ñáng l x u, mà nh có ñ c trung, l i có hào 2 dương cương ng v i mình, nên không x u n a, h i h n tiêu tan h t. ðư c v y là nh hào 2 ch u ñ ng vào m t phe v i mình, r t thân thi t v i mình, như c n ch t vào da mình. 6. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ Thư ng c u: Khuê cô, ki n th ph ñ , t i qu nh t xa. Tiên trương chi h , h u thoát chi h , ph kh u, hôn c u. Vãng ng vũ t c cát. D ch: Hào trên cùng, dương: th i chia lìa mà cô ñ c (sinh nghi k ), th y con heo ñ i

ñ y bùn, th y ch qu ñ y m t xe. M i ñ u giương cung ñ b n, sau buông cung xu ng, xin l i r ng mình không mu n làm h i hào 3 mà mu n c u hôn. (Hai bên hòa h p nhau, vui v ) như sau khi n ng lên, g p cơn mưa, t t lành gì hơn? Gi ng: vào th i chia lìa, ngư i ta hay nghi k nhau, hào cu i cùng này, dương cương dư i c , cho nên b cô ñ c. Ngay hào 3 âm, chính ng v i k t vào gi a 2 hào dương, cho r ng 3 theo phe 2 ñ a v t i cao, không tin ai

mình mà cũng b mình nghi k , vì 3

hào dương ñó mà ch ng v i mình. Vì nghi k , nên th y 3 như con heo ñ i bùn, l i tư ng xe mình ch m t b y qu mu n h i mình. Do ñó mà ñâm ho ng, giương cung mu n b n 3, nhưng nh v n còn chút minh m n (vì trên cùng ngo i quái Ly) nên sau nghĩ l i, buông cung xu ng, xin l i 3: “Tôi không ph i là gi c (k thù) mu n làm h i em ñâu, mà trái l i mu n c u hôn v i em” H t ngh k r i, hai bên hòa h p vui v như sau khi n ng lâu g p tr n mưa rào, và cùng giúp nhau c u ñ i. Văn th t là bóng b y, tâm lý cũng ñúng: Phan B i Châu khen là “ñ o lý r t tinh thâm mà văn t cũng ly kỳ bi n hoá”. * Qu Khuê là qu x u nh t trong Kinh D ch nhưng k t qu l i không có gì x u. Sáu hào thì có ba hào “vô c u”, m t hào “h i vong” m t hào “h u chung” (hòa h p v i nhau), nh t là hào cu i l i “cát n a. Như v y thì trong cái ho v n có m m phúc.

39. QU TH Y SƠN KI N ( ::|:|:) Trên là Kh m (nư c), dư i là C n (núi) ䷀

th i chia lìa ch ng ñ i thì t t g p n i gian nan, hi m tr , cho nên sau qu Khuê t i qu Ki n (gian nan) Thoán t ; ䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ Ki n: L i Tây Nam, b t l i ñông B c, l i ki n ñ i nhân, trinh cát. D ch: Gian nan: ñi v Tây nam thì l i, v ñông B c thì b t l i. G p ñ i nhân giúp cho thì l i; b n gi a ñ o chính thì m i t t. Gi ng: Trư c m t là sông (Kh m), sau lưng là núi(C n), ti n lui ñ u gian nan hi m tr nên g i là qu Ki n. Ph i b ñư ng hi m tr mà ki m ñư ng b ng ph ng d ñi, không nên hi u ñúng t ng ch Tây Nam và ðông B c, ch nên hi u ý thôi. th i gian nan này, ph i nh có ngư i có tài, ñ c (ñ i nhân) giúp cho thì m i thoát n n (l i ki n ñ i nhân), và ph i b n gi ñ o chính. ð i tư ng truy n khuyên ph i t xét mình mà luy n ñ c (ph n thân tu ñ c). Hào t : 1. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀ Sơ l c: vãng ki n, lai d . D ch: Hào 1, âm: ti n lên thì g p n n, lui l i (ho c ng ng) thì ñư c khen. Gi ng: Vào ñ u th i gian nan, hào 1 này âm nhu, không có tài, ti n lên hay hành ñ ng thì hư ng Tây Nam, hư ng qu Khôn, ñ ng ñi hư ng ñông B c, hư ng qu C n. Dĩ nhiên chúng ta

x u, ch nên ch th i. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ L c nh : Vương th n ki n ki n, ph cung chi c . D ch: Hào 2 âm: b c b tôi ch u gán h t gian nan này t i gian nan khác là vì vua, vì nư c, ch không ph i vì mình. Gi ng: hào này cũng âm nhu, kém tài, nhưng ñ c trung ñ c chính, có ñ c, ñư c vua (hào 5, dương mà cũng trung chính) phó thác vi c nư c, nên ph i ch ng ch i v i m i gian nan, không dám t , m c d u t bi t không ch c gì c u nư c, c u dân ñư c trong th i khó khăn này. Hoàn toàn không vì mình, ñáng khen. 3. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u tam: Vãng ki n, lai ph n. D ch: Hào 3, dương: Ti n t i thì m c n n, nên tr l i. Gi ng: hào này dương cương ñ c chính, nhưng v n còn n i quái, t c chưa h t n a th i gian nan, l i thêm hào trên cũng âm nhu, ng v i nó mà không giúp ñư c gì, nên Hào t khuyên ñ ng ti n, c quay l i v i hào âm thì vui v hơn; b gì cũng là b n cũ r i. 4. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c t : Vãng ki n, lai liên. D ch: Hào 4, âm: ti n t i thì m c n n, nên tr l i mà liên hi p v i các hào dư i. Gi ng: Hào này âm nhu, kém tài, ñã ti n lên ngo i quái, quá n a th i gian nan, nhưng l i g p hi m tr (ngo i quái là Kh m) cũng không nên ti n lên, mà nên lùi l i v i hào 3, liên h p v i ba hào 5. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u ngũ: ð i ki n, b ng lai. D ch: Hào 5, dương: c c kỳ gian nan, nhưng có b n t i giúp. Gi ng: gi a ngo i quái kh m (hi m) cho nên c c kỳ gian nan. Hào này như ông vua có tài, nhưng cũng khó thoát ñư c hi m. May có hào 2 ñ c trung, ñ c chính ng v i mình, s n lòng d t các b n t c các hào 1, 3, 5 t i giúp mình. Nhưng các hào y ñ u ít tài, tr dư i, ñ thêm th l c.

hào 3; như v y là tay chân c a 5 t m thư ng c , không làm nên vi c l n, nên Hào t không khen là t t. Cũng không dùng ch lai, không b o nên lùi vì ñ a v nguyên th c a 5 không cho phép 5 lùi ñư c, lùi thì trút trách nhi m cho ai? 6. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ Thư ng l c: Vãng ki n, lai th c, cát, l i ki n ñ i nhân. D ch: Hào trên cùng ,âm; ti n t i thì gian nan, lùi l i thì làm ñư c vi c l n, t t; nên tìm g p ñ i nhân thì có l i. Gi ng: cu i th i gian nan, có c nh tư ng ñáng m ng; hào này âm nhu, không m t mình m o hi m ñư c nên quay l i giúp hào 5, b c ñ i nhân (có tài ñ c), thì l p ñư c công l n (th c), t t. * G p th i gian nan, nên th n tr ng ñ i th i. Riêng v nguyên th ph i tìm ngư i t t giúp mình, liên k t m i t ng l p ñ cùng mình ch ng ñ .

40. QU LÔI TH Y GI I (:|:|::) Trên là Ch n (s m), dư i là Kh m (nư c) ䷀

Không th b n n hoài ñư c, th nào cũng t i lúc gi i n n, vì v y sau qu Ki n t i qu Gi i. Gi i là c i, tan. Thoán t ䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀. ䷀䷀䷀, ䷀, ䷀䷀ Gi i : L i Tây nam, vô s vãng, kì lai ph c, cát. H u du vãng, túc, cát. D ch: tan c i: ñi v Tây nam thì l i, ñ ng ña s , c khôi ph c l i như cũ thì t t. Nhưng cũng có ñi u ñáng làm, làm cho chóng thì t t. Gi ng: Tư ng qu là âm dương giao hoà v i nhau, s m (Ch n) ñ ng và mưa (Kh m) ñ , bao nhiêu khí u u t tan h t, cho nên g i là Gi i. Cũng có th gi ng: Hi m (Kh m) sinh ra n n, nh ñ ng (Ch n) mà thoát n n nên g i là Gi i. Khi m i ho n n n ñã tan r i, thì dân ch mong an cư l c nghi p, ngư i tr dân nên có chính sách khoan ñ i, gi n d (Tây Nam thu c Khôn là ñư ng l i khoan ñ i, bình d ); ñ ng ña s , c khôi ph c tr t t cũ cũng ñ t t r i. Tuy nhiên cũng ph i tr nh ng t ñã gây ra nh ng ho n n n trư c kia, cũng ph i s a ñ i cho s bình tr ñư c lâu dài, công vi c ñó nên làm cho mau xong (v n là ý ñ ng ña s ) thì t t. ð i tư ng truy n khuyên sau khi gi i n n r i, nên tha t i cho nh ng k l m l i trư c, n u không tha ñư c thì cũng nên gi m án cho nh ñi (quân t dĩ xá quá, h u t i). Hào t . 1. ䷀䷀: ䷀䷀.

Sơ l c: Vô c u. D ch: Hào 1, âm: không l i. Gi ng: M i b t ñ u vào th i c i m , hào này âm nhu, mà có dương cương (hào 4) ng, c l ng l 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀, ䷀䷀ C u nh : ði n ho ch tam h , ñ c hoàng th , trinh, cát. D ch: Hào 2, dương: ði săn ñư c ba con cáo, ñư c mũi tên màu vàng, gi ñ o chính thì t t. Gi ng: Không ai bi t “ba con cáo” ám ch nh ng hào nào, Chu Hi ng là hào âm 1, 3 và trên cùng (tr hào âm 5). Ch có th ñoán ý r ng: hào này dương cương, ng v i hào 5 âm, v nguyên th , cho nên th khá m nh, có trách nhi m v i qu c gia tr b n ti u nhân (ba con cáo), mà không m t mũi tên màu vàng (t c ñ o trung tr c – vàng là màu c a trung ương, mũi tên tư ng trưng cho vi c ngay th ng: tr c). Hào t khuyên ph i gi v ng (trinh) ñ o trung ñó thì m i t t. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ L c tam: Ph th th a, trí kh u chí; trinh l n. D ch: Hào 3, âm: k mang ñ i ñ v t mà l i ng i xe là xui b n cư p t i, n u c gi cái thói ñó (trinh ñây nghĩa khác trinh hào trên ) thì ph i h i h n. trên cùng n i quái, t c như k ti u yên không sinh s thì không có l i gì c . trên

Gi ng: Hào này âm nhu, b t chính, b t trung mà nhân

ngôi cao, không khác k v a mang ñ i (ngư i nghèo) mà l i ng t ngư ng ng i xe

(như m t ngư i sang tr ng), ch t xui cư p t i cư p ñ c a mình thôi. Theo H t thư ng truy n, Chương VIII, Kh ng t bàn r ng ra như sau: ‘ngư i thư ng mà ng i xe c a ngư i sang là xui k cư p t i cư p ño t c a mình. Ngư i trên khinh nh n k dư i tàn b o thì k cư p (gi c) tìm cách ñánh ñu i ngay. Gi u c t không kín ñáo là d y cho b n gian vào l y c a nhà mình; trau gi i nhan s c là d y cho b n gian dâm t i hi p mình”. 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ C u t : Gi i nhi m u, b ng chí tư phu.

D ch: Hào 4, dương: B ngón chân cái c a anh ñi (ch nhi (t t) m i t i và tin c y anh. Gi ng: Hào này là dương, tuy không chính (vì

ñây là ñ i danh t ) thì b n

ngôi âm) nhưng

g n hào 5, v nguyên

th , là có ñ a v cao. Nó ng v i hào 1 âm, ti u nhân

dư i, nên b nhi u ngư i chê, n u ch th p nh t trong cơ

nó bi t tuy t giao v i hào 1 (tư ng trưng b ng ngón chân cái, th ) thì ngư i t t m i vui t i mà tin c y 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ L c ngũ: Quân t duy h u gi i, cát; h u phu vu ti u nhân nó.

D ch: Hào 5, âm: ngư i quân t ph i gi i tán b n ti u nhân ñi thì m i t t; c xem b n ti u nhân có lui ñi không thì m i bi t ch c ñư c mình có quân t hay không. Gi ng: hào này âm nhu, chưa ch c ñã là quân t , nhưng mình là quân t ñư c. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ Thư ng l c: Công d ng x chu n vu cao dung chi thư ng. Ho ch chi, vô b t l i. D ch: Hào trên cùng, âm: M t v công nh m b n con chim chu n B n ñư c, không gì là không l i. Gi ng: ñã t i lúc cu i cùng th i gi i, n i lo n ñã an r i, n u còn k (tư ng trưng là con chim chu n “công” ñây là hào trên cùng. ngoài dám gây lo n trên b c tư ng cao). Thì c di t ñi, s thành công. V trên b c tư ng cao. ñ a v chí tôn, làm ch qu , cho

nên Hào t khuyên ph i tuy t giao v i b n ti u nhân (t c ba hào âm kia) thì m i t r ng

Theo H t h truy n, Kh ng t gi i thích hào này như sau: “chu n là m t loài chim, cung tên là ñ dùng, k b n là ngư i. Ngư i quân t ch a s n ñ dùng (tài, ñ c) mình, ñ i th i mà ho t ñ ng thì có gì ch ng l i? * trong

Ý nghĩa qu này

trong Thoán t : d p lo n xong thì nên khoan h ng v i k l l i l m,

ñ ng ña s , ch c n khôi ph c tr t t cũ, và c ng c nó b ng m t s công vi c, nhưng ph i làm cho mau ñ kh i phi n nhi u dân. Hào 3 cũng có m t l i khuyên nên nh : gi u c t không kín ñáo là d y cho k tr m vào

l y c a nhà mình; trau gi i nhan s c là d y cho b n tà dâm t i hi p mình. (M n tàng h i ñ o, dã dung h i dâm).

41. QU SƠN TR CH T N (||:::|) Trên là C n (núi), dư i là ðoài (ch m) ||:::|

Khoan n i thì t t có ñi u sơ ý mà b thi t h i, cho nên sau qu Gi i t i qu T n. T n là thi t h i mà cũng có nghĩa là gi m ñi. Thoán t : ䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀. ䷀䷀䷀䷀䷀䷀ ? ䷀䷀䷀䷀䷀䷀ T n: H u phu, nguyên cát, vô c u, kh trinh, l i h u. Du vãng. H t chi d ng? Nh quĩ kh d ng hư ng. D ch: Gi m ñi: n u chí thành thì r t t t, không có l i, gi v ng ñư c như v y thì làm vi c gì cũng có l i. Nên dùng cách nào? (ví d ) dùng hai cái bình (hay bát) ñ cúng thôi ñ dâng lên, cũng ñư c. Gi ng: Qu này nguyên là qu Thái, b t vào hào cu i cùng c a qu Khôn L i có th hi u: khoét ñ t n i quái Càn hào dương th 3 ñưa lên thêm trên, nên g i là T n: b t ñi.

dư i (qu ðoài) ñ p lên trên cao cho thành núi, ch m càng

sâu, núi càng cao, càng không v ng ph i ñ , nên g i là T n (thi t h i). Gi m ñi, không nh t ñ nh là t t hay x u. Còn tùy mình có chí thành, không l m l thì m i t t. Ví d vi c cúng t , c n lòng chí thành trư c h t, còn ñ cúng không quan tr ng, dù ñ m b c mà tâm thành thì cũng c m ñư c qu th n. Gi m ñi như v y ñ ti t ki m, thì không có l i. Thoán truy n gi ng thêm: ph i bi t tùy th i; n u cương quá thì b t cương ñi n u nhu quá thì b t nhu ñi, n u vơi quá thì nên làm cho b t vơi ñi, n u văn s c quá thì b t ñi mà thêm ph n ch t phác vào; ch t phác quá thì thêm văn s c vào, dân nghèo mà b c l t c a dân thêm vào cho vua quan là x u; nhưng h ng dân giàu thì b t h ñóng góp thêm cho qu c

gia là t t; tóm l i ph i tùy th i; h quá thì gi m ñi cho ñư c v a ph i. ð i tư ng truy n thư ng ñ ng v phương di n tu thân, khuyên ngư i quân t nên gi m lòng gi n và lòng d c ñi ( quân t dĩ tr ng ph n, tr t d c). Hào t : 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ Sơ c u: Dĩ s thuyên vãng, vô c u, chư c t n chi. D ch: Hào 1, dương: ngh vi c c a mình mà ti n lên g p, giúp (cho hào 4) như v y thì không có l i, nhưng nên châm chư c cái gì nên rút b t c a mình ñ giúp cho 4 thì hãy rút. Gi ng: hào 1 dương cương, ng v i hào 4 âm nhu trên, theo nghĩa thì nên giúp ích cho 4, nhưng cũng d ng nên ñ thi t h i cho mình quá; như v y là cũng h p chí v i ngư i trên 2. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ C u nh : l i trinh, chính hung, ph t t n ích chi. D ch: Hào 2, dương: gi ñ o chính thì l i, n u v i ti n ngay (b ñ c cương trung c a mình), ñ chi u b n thì x u; ñ ng làm t n h i ñ c c a mình cũng là ích cho b n ñ y. Gi ng : qu này có nghĩa t n dương cương (qu Càn Khôn dư i) ñ làm ích cho âm nhu (qu v dương), hay ñòi h i nh ng th i T n (rút b t).

trên); cho nên hào này là dương cương, nên giúp ích cho hào 5 âm nhu, cũng như

hào 1 giúp ích cho hào 4. Nhưng hào 5 b t chính (âm mà

ñi u b t chính, n u hào 2 b ñ c cương và trung c a mình ñi mà v i vàng chi u lòng 5 thì s x u; ph i gi ñ c cương trung ñó m i l i (l i trinh). Không làm t n h i ñ c cương trung c a mình, cũng là m t cách khuyên hào 5 ph i b tính b t chính ñi, như v y là giúp ích cho 5 ñ y. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ L c tam: tam nhân hành t c t n nh t nhân, nh t nhân hành t c ñ c kì h u. D ch: Hào 3, âm: Ba ngư i ñi thì b t m t ngư i, m t ngư i ñi thì ñư c thêm b n. Gi ng: Theo tư ng c a qu , n i quái Càn có ba hào dương b t ñi m t ñ ñưa lên trên;

ngo i quái Khôn có ba hào âm, b t ñi m t ñ ñưa xu ng dư i, thành qu trùng t n. Hào 3 dương ñi lên, hào trên cùng âm xu ng dư i, tương ñ c v i nhau, th là tuy tách ra, ñi m t mình mà hoá ra có b n. Xét trong vũ tr thì m t dương m t âm là ñ , n u thêm m t âm hay m t dương n a, thành ba thì th a; mà n u ch có m t âm hay m t dương thì thi u, ph i thêm m t dương hay m t n a m i ñ . Vi c ngư i cũng v y, hai ngư i thành m t c p, thêm m t ngư i thì d sinh chuy n, mà n u ch có m t ngư i thôi thì l loi quá, ph i ki m thêm b n (coi H t h truy n, Ch. V s 13). 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c t : t n kì t t, s thuyên, h u h , vô c u. D ch: Hào 4, âm: làm b t cái t t (âm nhu) c a mình cho mau h t, ñáng m ng, không có l i. Gi ng: Hào này có t t âm nhu, ñư c hào 1 dương cương s a t t ñó cho mau h t, t t. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c ngũ: Ho c ích chi th p b ng chi quí, ph t kh c vi, nguyên cát. D ch: Hào 5, âm: thình lình có ngư i làm ích cho mình, m t con rùa l n ñáng giá mư i “b ng”, không t ch i ñư c, r t t t. Gi ng: Hào này v t i cao, nhu mà ñ c trung, ñư c hào 2 dương t n tình giúp ích cho, như cho mình m t con rùa r t l n. S dĩ v y là vì hào này, ñ c trung mà hi n (nhu) nên ñư c lòng ngư i, cũng như ñư c tr i giúp cho v y (t thư ng h u chí – l i Ti u tư ng truy n). Ch “b ng” m i nhà hi u m t cách: có ngư i cho hai con rùa là m t b ng; có ngư i cho mư i b ng là chu v l n t i 2.160 thư c, có ngư i b o m i b ng là 10 “b i” [䷀] (v sò, ngao quí, h i xưa dùng làm ti n, khi chưa có l a, ñ ng) 10 h ng t c là 100 b i. Không bi t thuy t nào ñúng. Chúng ta ch nên hi u con rùa 10 b ng là m t v t r t quí thôi. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ Thư ng c u: ph t t n ích chi, trinh cát.

L i h u du vãng, ñ c th n vô gia . D ch: Hào trên cùng, dương: làm ích cho ngư i mà ch ng t n gì c a mình, không l i, chính ñáng thì t t, làm vi c gì cũng vô l i, vì ñư c ngư i qui phu, ch ng ph i chi nhà mình m i là nhà (ý nói ñâu cũng là nhà mình, ai cũng là ngư i nhà mình) Gi ng: Hào này t i nghĩa, m i sách gi ng m t khác, chúng tôi châm chư c theo Phan B i Châu. Dương cương trên cùng qu t n, nên ñem cái cương c a mình giúp cho nhi u hào âm nhu, chính ñáng như v y thì t t, mà ch ng h i gì cho mình, vì m i ngư i s quí m n, qui ph mình. Có ngư i hi u là ñ ng làm h i, mà làm ích cho ngư i thì t t. L nhiên r i. * ð i ý qu này là T n chưa ch c ñã x u, ích (tăng) chưa ch c ñã t t; còn tùy vi c tùy th i, h quá thì nên t n ñ ñư c v a ph i, thi u thì nên ích, và mình nên ch u thi t h i cho mình mà giúp cho ngư i . y dĩ

42. QU PHONG LÔI ÍCH (|:::||) Trên là T n (gió), dư i là Ch n (s m). ䷀

T n ñ n cùng r i thì ph i tăng lên, cho nên sau qu T n ñ n qu Ích. Ích là tăng lên, làm ích cho nhau. Thoán t : ䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ Ích: l i h u du vãng, l i thi p ñ i xuyên. D ch : Tăng lên: ti n lên thì l i làm (làm vi c ích) thì l i, qua sông l n thì l i (có gian nan nguy hi m gì cũng vư t ñư c). Gi ng: Qu này trái v i qu T n. Ngo i quái v n là Càn, b t m t hào dương, thành qu T n; n i quái v n là qu Khôn, ñư c m t hào dương qu Càn thêm vào, thành qu Ch n. V y là b t trên thêm (ích) cho dư i; còn qu T n là b t dư i thêm cho trên.

Xét v tư ng qu thì s m (Ch n) v i gió (T n) giúp ích cho nhau vì gió m nh thì ti ng s m ñi xa, mà s m l n thì gió m i d . Vì v y g i là qu Ích. Mình ñ a v cao mà giúp cho ngư i th p, càng làm càng có l i, khó khăn gì r i k t

qu cũng t t. Thoán truy n gi i thích thêm: Xét hào 2 và hào 5, ñ u ñ c trung ñ c chính c ; l y ñ o trung chính mà giúp ích cho dân, dân s vui v vô cùng mà ñ o càng sáng s a. Nhưng qu này cũng như qu T n, t t hay x u còn tùy cách th c làm và tùy th i n a (ích chi ñ o, d th i gia hành): dân ñói không có g o ăn mà cư ng bách giáo d c; dân rét không có áo b n mà c p cho xà bông thì vi c giúp ích ñó ch có h i. ð i tư ng truy n ñ ng v phương di n tu thân, khuyên: Th y ñi u thi n thì t p làm ñi u

thi n. Th y mình có l i thì s a l i (ki n thi n tác thi n, h u quá t c c i). Hào t : 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ Sơ c u: L i d ng vi ñ i tác, nguyên cát, vô c u. D ch: Hào 1, dương: L i d ng (s giúp ñ c a ngư i) mà làm vi c l n; nhưng ph i khéo tính toán, hành ñ ng cho ñúng, hoàn thi n (nguyên cát) thì m i không có l i. S dĩ khuyên như v y vì hào này dã, l i Ti u Tư ng truy n). 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ L c nh : Ho c ích chi th p b ng chi qui, ph t kh c vi, vĩnh trinh cát. Vương d ng hư ng vu ñ , cát. D ch: Hào 2, âm: Thình lình có ngư i giúp cho mình m t con rùa l n ñáng giá mư i “b ng”, không t ch i ñư c, r t t t. N u là vua dùng ñ c ñ t Thư ng Ð , Thư ng ð cũng hư ng, mà ñư c phúc, t t. Gi ng: Hào này âm, nhu thu n, trung chính, nên ñư c ngư i trên giúp ích cho nhi u (như cho mình m t con rùa quí – coi hào 5 qu T n trên), không t ch i ñư c, c gi v ng ñ c trung chính thì t t. Ví d : là nhà vua mà có ñư c ñ c trung chính ñ c u Tr i, thì Tr i cũng giúp cho. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ L c tam: Ích chi d ng hung s , vô c u. H u phu trung hành, cáo công d ng khuê. D ch: Hào 3, âm: giúp ích cho b ng cách b t ch u ho n n n (hay tr ng ph t) thì không có l i. N u chân thành s a l i, gi ñ o trung (ví v i ng c khuê) thì ñư c ngư i trên (ví v i v công) ch p nh n. Gi ng: Hào này âm nhu, b t trung, b t chính, ñáng l không ñư c giúp ích, nhưng s ) ñ mà m m t ra thành ngư i t t; cũng như tr ng tr ñ s a l i cho v y. vào th i ích thì cũng ñư c giúp; có ñi u là giúp cho b ng cách b t ch u ho n n n (d ng hung ñ a v th p, không nên lãnh vi c n ng n quá (h b t h u s

Nhưng 3 ph i th t chân thành s a mình theo ñúng ñ o trung thì r i s c i quá c a nó s ñư c b trên bi t, s chân thành quá y như chi c ng c khuê (ng c tr ng mà trong) nó dâng lên b c “công” (vương công) s ñư c nh n. 4. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ L c t : Trung hành, cáo công tòng; l i d ng vi y thiên qu c. D ch: Hào 4, âm: Rán theo ñ o trung mà thưa v i b c “công” thì b c “công” s theo; l i d ng ñ o trung ñó làm ch t a thì dù vi c l n như d i ñô cũng làm n i. Gi ng: Hào này lên t i ngo i quái r i, có ñ a v cao, trách nhi m quan tr ng, thân c n v i vua, nhưng kém ñ c trung nên Hào t khuyên rán theo ñ o trung mà cáo v i b trên (b c vương công) thì b trên s nghe mà có th làm ñư c vi c như d i qu c ño. 5. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ C u ngũ: H u phu, huê tâm, v t v n, nguyên cát. H u phu, hu ngã ñ c. D ch: Hào 5, dương: có lòng chí thành làm ân ñ c, thì ch ng c n h i, cũng bi t là r t t t r i. Thiên h ai cũng tin vào ñ c ban ân hu c a 5. Gi ng: Hào này là ông vua có tài ñ c, v a trung v a chính, có lòng chí thành ban ơn ñ c cho dân, cho nên r t t t. Dân do ñó r t tin vào ñ c c a vua (ch ngã 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ Thư ng c u: M c ích chi ho c kích chi. L p tâm v t h ng, hung. D ch: Hào trên cùng, dương: Không ai làm ích cho mình mà có k ñ kích mình n a, là vì không gi ñư c h ng tâm (lòng luôn luôn t t), x u. Gi ng: Hào này dương cương, cu i qu ích, là có lòng c u ích ñ n cùng c c, t t b nhi u ngư i oán; như v y ch vì không gi ñư c h ng tâm. Theo H t h truy n, Chương V, Kh ng t áp d ng hào này vào phép x th , khuyên ngư i quân t làm cho thân mình ñư c yên n r i sau m i hành ñ ng; lòng mình ñư c bình d r i sau m i thuy t ph c ngư i khác; làm cho giao tình ñư c b n r i sau m i yêu c u mà kh i b dân t ch i. Kh ng t hi u “h ng tâm”: là như v y chăng? ñây tr hào 5).

* Qu T n v n x u mà hào cu i l i t t, ñư c ch “cát, l i h u du vãng” qu Ích này v n t t mà hào cu i l i r t x u, b chê là “hung”. Cũng ch là lu t “mãn chiêu t n, khiêm th ích”, tràn thì cu i cùng s ñ (cu i qu Ích), vơi thì cu i cùng ñư c thêm vào (cu i qu T n). Ðó là lu t thiên nhiên mà Nho, Lão, D ch h c phái ñ u coi là qui t c x th .

43. QU TR CH THIÊN QU I (|||||:) Trên là ðoài (ch m), dư i là Càn (tr i) ䷀

Tăng lên ñ n cùng c c thì t i lúc tràn ñ y, n t v nên sau qu Ích t i qu Qu i. Qu i có nghĩa là n t v , l i có nghĩa là quy t li t. Thoán t : ䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀. ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ Qu i: Dương vu vương ñình, phu hi u. H u l , cáo t vãng. D ch: Quy t li t: ph i tuyên cáo t i ác c a nó sân vua, l y lòng chí thành mà phát hi u l nh. Có ñi u như s ñ y, ph i t răn phe mình ñã, ñ ng chuyên dùng võ l c, ñư c như v y thì s nghi p c a mình càng ti n t i, có l i. Gi ng: Ch m (ðoài) trên, tr i (Càn) dư i, là nư c ch m dân lên ng p tr i, t t nhiên trên cùng. Vì hai l ñó mà các ñê ngăn nư c ph i n t v kh p nơi. L i thêm 5 hào dương ti n lên, quy t tâm tr m t hào âm qu này ñ t tên là Qu i. Qu này thu c v tháng 3, âm s p tiêu h t, suy ñ n c c r i. Tuy nhiên v n ph i ñ phòng, ph i tuyên b t i ác c a t i nhân trư c công chúng, r i l y lòng chí thành ñ ban l nh. M c d u v y, v n có th g p nguy ñư c (c nhân th t dè d t! ) cho nên ph i răn phe mình ñoàn k t, hành ñ ng ñàng hoàng, mà ñ ng nên chuyên dùng võ l c, vì ngo i quái là ðoài có nghĩa là hoà thu n, vui v . B n ch “l i h u du vãng” có sách gi ng là “c như v y – t c không dùng võ l c – mà ti n t i thì có l i? Thoán truy n gi ng là: c ti n t i, ñ n khi tr xong hào âm, ch còn toàn quân t , thì m i là hoàn thành (cương trư ng nãi chung dã). p, b t l i t c nhung, l i h u du

ð i tư ng truy n khuyên nên ban phát l i l c cho dân, cũng do cái ý c a ngo i quái là ñoài: vui v , thu n hoà. Hào t : ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ Sơ c u: Tráng vu tiên ch , vãng, b t th ng vi c u. D ch: Hào 1, dương: m nh (thăng ngón chân bư c lên trư c (t c hăng ti n lên trư c), ñ a v th p nh t, tài còn non mà mu n ti n lên ti n lên mà không ch c th ng ñư c là có l i. Gi ng: Hào này dương cương, hăng l m, trư c ñ di t hào âm trên cùng, chưa ch c ñã th ng mà c ti n lên là có l i (vì không

lư ng s c mình, không chu n b k ). 2. ䷀䷀: ䷀, ䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u nhi: D ch, hao, m c d h u nhung, v t tu t. D ch: Hào 2, dương: lo l ng mà hô hào các b n (ñ phòng) như v y dù ñêm khuya gi c có t i cũng ch ng s . Gi ng: Hào này dương cương, quy t tâm di t ti u nhân, mà ñ c trung là bi t lo l ng, ñ phòng, c nh cáo các b n luôn luôn, khi vô s mà như v y thì khi gi c t i thình lình n a ñêm, cũng chu n b s n sàng r i, nên không s . 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u tam: Tráng vu quì (c u), h u hung, quân t qu i qu i, ð c hành ng vũ, như c nhu h u u n, vô c u. D ch: Hào 3, dương: Cư ng b o gò má (hi n trên m t), có ñi u x u. Ngư i quân t cương quy t (b ti u nhân): trư c kia ñã l ñi riêng m t ñư ng g p mưa ư t và l m, b b n bè gi n, bây gi c i quá, s không có l i. Gi ng: Hào này là dương cương nhưng b t trung, l i ng v i hào âm (ti u nhân), thì k ti u nhân ñó không ưa mà ngay các b n quân t c a 3 cũng không ưa, (vì cho là gi d i?), có ñi u x u ñ y – Câu ñ u: “Tráng vu quì, h u hung” t i nghĩa, m i sách gi ng m t cách mà ñ u lúng túng. Hào t khuyên c th t cương quy t b hào trên cùng ñi, ñánh ñ nó ñi; trư c kia l thân v i nó mà xa các b n, như m t ngư i ñi riêng m t ñư ng, g p mưa, ư t và l m (ý nói

m c t i l i), b b n bè gi n, bây gi h p l c v i b n, di t xong hào âm ñó r i, s r a s ch ñư c l i. 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ C u t : ð n vô phu, kì hành tư thư, khiên dương h i vong, văn ngôn b t tín. D ch: Hào 4, dương: Như bàn to mà không có da (có ngư i cho là không h p có l p th t sau da), ñi ch p ch ng (khó khăn); ch nên ñi sau ngư i ta như ngư i lùa b y c u, thì h t ân h n; (nhưng e r ng) nghe (ta) nói mà ch ng tin ñâu. Gi ng: Hào dương này b t trung b t chính, vào v âm, th y m y hào dương kia ti n nó

không l ng i im, nhưng thi u tài, ti n ch p ch ng (như ngư i bàn to không có da), ch có cách t t nh t là như ng cho các hào dương kia ti n trư c, nó ñi sau cùng như ngư i lùa b y c u, như v y không ân h n. Nhưng nó 5. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u ngũ: Nghi n l c, qu i qu i, trung hành, vô c u. D ch: Hào 5, dương (Hào trên cùng) như rau sam (ñư c nhi u âm khí), n u hào 5 cương quy t, ñào t n g c nó, c theo ñ o trung mà ñi thì không l i. Gi ng: Hào này g n hào trên cùng, g n ti u nhân (âm, ví như rau sam), như v y không t t; nhưng may nó là dương cương , ñ c trung ñ c chính, nên không b n r n v i hào trên cùng mà quy t tâm tr ñi. Hào t khuyên ph i gi ñ o trung thì m i không có l i (vì 5 v n có tư tình v i hào trên) 6. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀ ䷀䷀. Thư ng l c: vô hào, chung h u hung. D ch: Hào trên cùng, âm: ð ng kêu gào, không ai giúp ñâu, cu i cùng s b ho . Gi ng: Hào âm trên cùng qu Qu i, b 5 hào dương t n công, nguy cơ t i r i, không có hào nào giúp nó c , cho nên khuyên nó ñ ng kêu gào vô ích, cu i cùng s ch t thôi. * So sánh qu Qu i này v i qu Ph c chúng ta th y d ng ý c a c nhân. Qu Ph c có 5 ti u nhân kình v i m t quân t trong s ñó có m t ti u nhân (hào 4) làm n i ng cho quân t v nhu, không sáng su t, cho nên khuyên nó v y mà không ch c nó ñã nghe.

cho nên ñư c khen là m t mình bi t tr l i ñi u ph i. Qu Qu i, trong s 5 quân t ñu i m t ti u nhân, cũng có m t quân t (hào 3) thân thi n v i ti u nhân, cho nên khuyên là ph i cương quy t tuy t giao v i ti u nhân ñi thì s không có l i; còn hào 5 tuy không chính ng v i ti u nhân, nhưng vì là ngôi chí tôn, c m ñ u phe quân t , mà l i g n ti u

nhân (hào 6) cho nên cũng khuyên ph i cương quy t di t ti u nhân thì s không có l i. “D ch v quân t mưu” là v y.

44. QU THIÊN PHONG C U (:|||||) Trên là Càn (tr i), dư i là T n (gió) ䷀

L i gi ng c a T quái truy n r t ép: Qu i là quy t, phán quy t; phán quy t xong r i thì bi t ñư c lành hay d , t t có ngư i ñ g p g , cho nên sau qu Qu i t i qu C n (g p g ). Thoán t ䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ C u: N tráng, v t d ng thú n . D ch: G p g : Con gái cư ng tráng, ñ ng cư i nó (cũng có nghĩa là ti u nhân ñương lúc r t m nh, ñ ng thân v i nó). Gi ng: Tr i (Càn) trên, gió (T n) dư i, gió ñi dư i tr i, t t ñ ng ch m v n v t, cho

nên g i là C u (g p g ). Qu này m t hào âm m i sinh dư i (thu c v tháng 5), ñ ng v i 5 hào dương trên, cũng như m t ngư i con gái r t cư ng tráng, ñ ng v i (C n) năm ngư i con trái, ch ng ñư c v i 5 ngư i còn trai, hào ñó l i b t ñ c chính (âm b t trinh, không nên cư i nó. Thoán truy n ñưa thêm m t nghĩa khác, trái h n, tương truy n là c a Kh ng t ; m t hào âm xu t hi n dư i năm hào dương, là âm dương b t ñ u h i ng (g p nhau: c u), v n v t nh ñó sinh trư ng, các ph m v t ñ u r c r . T t. L i thêm hào 5 dương cương , trung chính , th là ñ o quân t ñư c thi hành kh p thiên h (cương ng trung chính, thiên h ñ i hành dã). Cho nên ý nghĩa ch “C u” này th t l n lao. ð i tư ng truy n ch coi tư ng qu , không ñ ý t i nghĩa g p g c a qu , mà ñưa ra l i khuyên ngư i quân t nên thi hành m nh l nh, báo cáo, hi u d kh p b n phương, như gió th i vào kh p v n v dương), như ngư i con gái

v t Hào t 1.

dư i tr i.

䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ Sơ l c: H vu Kim nê, trinh cát; h u du vãng ki n hung. Luy th phu tr ch tr c. D ch: Hào 1, âm: ch n nó l i b ng cái hãm xe b ng kim khí, thì ñ o chính m i t t; n u ñ cho nó (hào 1) ti n lên thì x u. Con heo y tuy g y y u, nhưng quy t ch c có ngày nó s nh y nhót lung tung. Gi ng: Hào âm (ti u nhân) này m i xu t hi n, ph i ch n ngay nó m i ñư c, ñ ng cho nó ti n lên thì ñ o chính c a ngư i quân t m i t t; n u ñ nó ti n lên thì x u. Vì bây gi nó tuy còn non, y u, nhưng m t ngày kia nó s m nh, nh y nhót lung tung. ð ng nên coi thư ng nó. ðó là cách tr k ti u nhân mà cũng là cách tr nh ng t t m i phát sinh. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ C u nh : Bao h u ngư, vô c u; b t l i tân. D ch: Hào 2, dương: nh t con cá (hào 1) vào trong b c, không có l i; nhưng ñ ng cho nó (hào 1) g p khách. Gi ng: Hào 2 này tuy sát hào 1, nhưng có ñ c dương cương , l i ñ c trung , cho nên ch ng ñư c 1, như nh t l ng nó trong cái bao (ví hào 2 v i con cá vì cá thu c âm), như v y không có t i l i. Nhưng 1 chính ng v i hào 4; 4 mu n làm thân v i 1 l m, nó b t trung b t chính, không có ñ c như 2, s b 1 mê ho c m t, cho nên Hào t khuyên hào 2 ph i ngăn không cho 1 g p 4 (ch tân là khách, tr hào 4). 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀, ䷀䷀䷀䷀ C u tam: ð n vô phu, kì hành tư thư, l , vô ñ i c u. D ch: Hào 3, dương: như bàn to không có da (ng i không yên mà ñ ng d y) ñi thì ch p ch ng, có th nguy ñ y, nhưng không có l i l n. Gi ng: Hào 3 này quá cương (dương v dương) , b t trung, mu n có b n là 1, nhưng hào 2 ñã là b n c a 1 r i; ngó lên trên có hào trên cùng ng v i 3, nhưng cũng là dương

như 3, thành th có v ng i không an, mà ñi thì ch p ch ng, có th nguy ñ y. Nhưng nó ñ c chính (dương 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u t : Bao vô ngư, kh i hung. D ch: Hào 4, dương: Trong b c c a mình không có cá, ho s phát. Gi ng: Hào này ng v i 1, nhưng b 2 ngăn không cho g p (coi l i hào 2), 1 ñã như trong cái b c c a 2 r i, cho nên cái b c c a 4 không có gì c . S dĩ v y cũng do l i c a 4, b t trung, b t chính, làm m t lòng 1. Ngư i trên mà m t lòng k dư i, thì ho s phát. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ C u ngũ: Dĩ k bao qua, hàm chương, h u v n t thiên. D ch: Hào 5, dương: dùng cây k mà bao che cây dưa, ng m ch a ñ c t t, (s t t lành) t trên tr i r t xu ng. Gi ng: Hào này ñ a v t i cao, dương cương , trung chính, có ñ c t t mà không khoe dư i (hào 1) như cây k , cao, khoang (ng m ch a ñ c t t), bao b c cho k ti u nhân v dương) nên bi t gi ñ o, không m c l i l n.

cành lá xum xuê che cây dưa (thu c loài âm). Như v y là h p ñ o tr i, s ñư c tr i ban phúc cho. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀, ䷀䷀䷀ Thư ng c u: C u kì giác, l n, vô c u. D ch: Hào trên cùng, dương: g p b ng cái s ng, ñáng h i ti c, không ñ l i cho ai ñư c. Gi ng: Hào này trên cùng, th i C u (g p g ) cho nên ví v i c p s ng. G p nhau mà b ng c p s ng (ñ ng nhau b ng s ng) ý nói quá cương – ñáng h i ti c. M i sách ñ u d ch “vô c u” là không có l i mà không gi ng t i sau quá cương mà không có l i. Riêng Phan B i Châu hi u là: không ñ l i cho ai ñư c. *

Qu C u này khuyên ta: - Ph i ch ng ti u nhân (và t t c a ta) t khi nó m i xu t hi n hào 1). - Mu n ch ng ti u nhân thì nên có ñ lư ng bao d ng có ñ c trung chính như hào 2,

hào 5); n u quá cương (như hào 3) b t trung b t chính (như hào 4) thì ti u nhân s không ph c mình.

45. QU TR CH ð A T Y ( :::||:) Trên là ðoài (ch m), dư i là Khôn (ñ t) ䷀

G p nhau r i thì thành b y, thành b y thi ph i nhóm h p , cho nên sau qu C u t i qu T y (nhóm h p) Thoán t : ䷀ : ䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ T y: hanh, vương cách h u mi u. L i ki n ñ i nhân, Hanh, l i trinh. D ng ñ i sinh, cát, l i h u du vãng. D ch: Nhóm h p: hanh thông. Vua ñ n nhà Thái mi u, ra m t k ñ i nhân thì l i, hanh thông, gi v ng ñ o chính thì l i. L v t (ñ cúng) l n (h u hĩ) thì t t, ti n ñi (s nghi p) ñư c lâu dài. Gi ng: ch m (ðoài trên ñư c hào 2 thông, t t. Nhóm h p c n long tr ng và t lòng chí thành, có th n linh ch ng giám, cho nên vua t i nhà Thái mi u ñ dâng l , th . Ngư i ñ ng ra nhóm h p m t ñ ng ph i là b c ñ i nhân có tài, ñ c, ñư c ngư i tin, tr ng thì m i t t; ngư i ñó ph i gi v ng ñ o chính, ñư ng l i chính ñáng thì m i t t (l i trinh). Nhóm h p thái mi u thì t l ph i long tr ng, nh ng con v t ñ cúng ph i l n, thì m i t t. Nhóm h p ñ cùng nhau mưu tính m i vi c cho s nghi p ñư c lâu dài (l i h u du trên ñ t (Khôn), là nư c có ch nhóm, t , cho nên g i là qu T y. dư i ng tr cho, t t nhóm h p ñư c ñông ngư i, cho nên hanh N i quái là Khôn có tính thu n, ngo i quái là ðoài có nghĩa vui v , hoà thu n; mà hào 5

vãng). ð i Tư ng truy n khuyên khi nhóp h p nên có tinh th n hoà thu n vui v như qu Khôn, qu ðoài, c t khí gi i ñi ñ ng a nh ng s bi n b t ng x y ra. Hào t 1. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀, ䷀䷀䷀ Sơ l c: h u phu, b t chung, mãi lo n nãi t y; Như c hào, nh t ác vi ti u v t tu t, vãng, vô c u. D ch: Hào 1, âm: có ngư i tin mình mà mình không th ñ n cùng, r i làm r i lo n nhóm c a mình; nên bi t l m mà kêu g i ngư i tin mình kia, dù có b m t b y (ti u nhân) cư i cũng m c, c theo lên (vãng) v i ngư i tin mình, thì không có l i. Gi ng: Hào 1 này có chính là hào 4 dương cương, t c là có b n tin mình, nhưng 1 âm nhu, gi ñ o chính không ñư c v ng (không theo 4 ñ n cùng) mà nh p b n v i 2, 3 ñ u là âm nhu ti u nhân, làm r i lo n nhóm c a mình. N u có bi t như là l m mà kêu g i 5, theo 4, dù có b 2, 3 cư i cũng m c, thì s không có l i. 2. ䷀䷀: ䷀, ䷀, ䷀䷀, ䷀, ䷀䷀䷀䷀ L c nh : D n, cát, vô c u, phu, nãi l i d ng thư c. D ch hào 2, âm: d n bên lên nhóm v i hào 5 thì t t, không có l i, ph i chí thành, chí thành thì như trong vi c t l , dùng l m n cũng t t. Gi ng: Hào này âm nhu nhưng trung chính, ng v i hào 5 dương cương trung chính trên, là m t nhóm r t t t. Nhưng vì nó xen vài gi a hai hào âm 1 và 3, mà cách xa hào 5, nên Hào t khuyên nó kéo hai hào âm ñó lên nhóm h p v i 5, thì t t, không có l i, và nh ph i chí thành (phu) m i ñư c, chí thành thì như trong vi c cúng t , dùng l m n (thư c) cũng t t) . 3. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c tam: T y như, ta như, vô du l i, vãng, vô c u, ti u l n. D ch: Hào 3, âm: Mu n h p mà không ñư c nên than th , ch ng có gì t t c ; ti n lên mà h p v i hào thư ng, tuy hơi b t mãn ñ y, nhưng không có l i. Gi ng: Hào 3 này âm nhu, ng v i hào trên cùng, nhưng không thích (vì hào này cũng

âm nhu), mu n h p v i 4 và 5 là dương kia, nhưng 4 có b n là 1, 5 có b n là 2 r i, chê 3 là b t trung ,b t chính không thèm; 3 nhìn xu ng dư i, mu n h p v i 2,1 cũng không ñư c vì h có b n là 5, 4 r i; vì v y 3 than th , ch ng có gì t t c . Ðành ph i ti n lên mà h p v i hào trên cùng v y, b t như ý ñ y, nhưng không có l i. 4. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u t : ñ i cát, vô c u. D ch: Hào 4, dương: n u ñư c r t t t thì m i không có l i. Gi ng: Hào này dương cương, t t, ch hi m b t chính; nó thân v i hào 5, dương cương trên, mà l i g n v i m t b y âm nhu dư i tình th khó khăn, ph i làm sao thuy t ph c ñư c b y âm theo 5, như v y m i kh i có l i. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u ngũ: t y h u v , vô c u, phi phu nguyên vĩnh trinh, h i vong. D ch: Hào 5, dương: Nh có v cao mà nhóm h p ñư c ngư i, không có l i, n u ngư i chưa tin mình thì ph i gi tư cách nguyên th , gi ngư i ñư c lâu, gi ñ o chính ñư c b n, như v y m i không h i h n. Gi ng: B n hào âm trong qu này ñ u mu n h p v i hai hào dương, mà trong hai hào dương này, hào 5 có ñ a v cao nh t, ñ c l i th nh hơn hào 4, ñ c trung, chính, cho nên các hào âm ñ u hư ng vào (t y h u v ), t t, không có l i. Nhưng còn e có ngư i v n chưa tin h n 5 (ph nhu); mu n cho m i ngư i tin thì ph i làm sao x ng ñáng là v nguyên th (nguyên), gi ngư i ñư c lâu (vĩnh) gi ñ o chính (trinh) ñư c b n, như v y s không h i h n. 6. ䷀䷀ : ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ Thư ng l c: t tư, th di, vô c u. D ch: Hào trên cùng, âm: Than th , s t sùi, không trách l i ai ñư c. Gi ng: Hào này âm nhu, kém tư cách, l i cu i th i nhóm h p (t y) mu n h p v i ai cũng không ñư c, t i n i than th , s t sùi, c an ph n thì không có l i. Phan B i Châu hi u “vô c u” là không trách l i ai ñư c, cũng như hào trên cùng qu C u trên.

* ð i ý qu này là mu n h p ngư i, l p m t ñ ng ch ng h n thì ph i là b c ñ i nhân: có ñ a v cao, có tài, có ñ c, ph i có lòng chí thành, m t ch trương chính ñáng.

46. QU ð A PHONG THĂNG (:||:::) Trên là Khôn (ñ t), dư i là t n (gió) ䷀

Nhóm h p l i thì t t nhiên ch ng ch t mãi lên, cho nên sau qu t y ñ n qu Thăng (lên). Thoán t : ䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀ Thăng: nguyên hanh, d ng ki n ñ i nhân, v t tu t, nam chinh, cát. D ch: Lên: r t hanh thông, ph i dùng ngư i có tài ñ c (ñ i nhân), không có gì là lo ng i, c ti n v phía trư c thì t t. Gi ng: T n là gió mà cũng là cây. ñây hi u là cây. Cây m c dư i ñ t, m i ngày m i ñâm lên cao, cho nên g i là qu Thăng. Cũng có th hi u: Kh n vôn là âm nhu mà ti n lên ngo i quái là vì th i ti n lên thì nên như v y ch bình thư ng thì dương m i thăng mà âm thì giáng. T n có tính nhún, khôn có tính thu n; l i thêm hào 5 âm có ñ c nhu và trung , ng v i hào 2 có ñ c dương cương, cho nên r t hanh thông. Ph i dùng ngư i có tài ñ c (hào 2) thì m i không có gì lo ng i. “Nam chinh” là ti n v phía trư c m t, ch không có nghĩa là ti n v phía Nam. ð i Tư ng truy n khuyên xem qu này nên thu n ñ o mà s a ñ c, m i ngày m t chút, l n l n s r t cao (tích ti u dĩ cao ñ i). Hào t 1. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀ Sơ l c: Doãn thăng, ñ i cát. D ch: Hào 1, âm : có lòng tin mà ti n lên, r t t t. Gi ng: Hào này âm nhu, dư i cùng, làm ch n i quái T n, là có ñ c khiêm t n, nhu

thu n, theo sau hai hào dương (2 và 3) mà nh 2 hào ñó d t lên, r t t t. “Doãn” nghĩa là tin, 1 tin 2 và 3, mà 2 và 3 cũng tin 1. Ti u tư ng truy n g i như v y là h p chí nhau. 2. ䷀䷀: ䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u nh : Phu, nãi l i d ng thư c, vô c u. D ch: Hào 2, dương: tin nhau có lòng chí thành thì dùng l nh cũng ñư c, không có l i. Gi ng: Hào 2, này dương cương mà dư i, hào 5 âm nhu mà v cao, hai bên khác nhau

như v y mà ng v i nhau là r t tin nhau b ng lòng chí thành, h p tác v i nhau làm nên s nghi p l i. 3. ䷀䷀: ䷀, ䷀䷀䷀ C u tam: Thăng, như p. D ch: Hào 3, dương: lên d dàng như vào cái p không ngư i . Gi ng: Hào này ñ c chính, có tài, âm trên cùng n i quái là T n, có ñ c thu n theo ba hào trên, ñư c 3 hào d t lên m t m t cách d dàng, như vào m t cái p không có ai th i “Thăng”. ðã có lòng chí thành thì l v t r t ñơn sơ cũng ñư c, không có

ngăn c n, không có gì ng i c . 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀, ䷀䷀䷀ L c t : Vương d ng hanh vu Kì sơn, cát, vô c u. D ch: Hào 4, âm: vua Văn Vương dùng ñ o mà hanh th nh Gi ng: Hào này nhu thu n, ñ c chính, núi Kì sơn, t t, không có l i.

ngay dư i hào 5, như vua m t nư c chư h u,

giúp thiên t , d t các ngư i hi n cùng ti n lên; ñó là trư ng h p vua Văn Vương, m t chư h u dư i th i nhà Ân, l p nên s nghi p 5. ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c ngũ: Trinh cát, thăng giai. D ch: Hào 5, âm: gi ñư c ñ o chính thì t t, d dàng lên th m. Gi ng: Hào này tuy âm nhu nhưng ñ c trung, dư i có hào 2 là hi n th n giúp, nên d dàng ñ c chí, lên th m cao m t cách d dàng (l p ñư c s nghi p) 6. Kì Sơn.

䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ Thư ng l c: Minh thăng, l i vu v t t c chi trinh. D ch: Hào trên cùng, âm:Hôn ám c mu n lên hoài, n u s a ñ c cho h p ñ o chính, không bao gi ngh thì có l i. Gi ng : Hào này âm nhu, hôn ám, dư i th i “thăng”, ñã lên ñ n cùng c c r i mà còn mu n lên n a; n u ñ i lòng ham lên ñó thành lòng t cư ng , s a ñ c cho h p ñ o chính, không bao gi ngh , thì l i t t.

* Năm hào dư i ñ u t t, ch có hào trên cùng là x u vì quá tham, c mu n ti n lên hoài v danh l i, ñ a v .

47. QU TR CH TH Y KH N (:|:||:) Trên là ðoài (ch m), dư i là Kh m (nư c) ䷀

Lên cao mãi thì có lúc s té mà kh n, cho nên sau qu Thăng t i qu Kh n. Thoán t : ䷀: ䷀, ䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀. ䷀䷀䷀䷀䷀ Kh n: Hanh, Trinh, ñ i nhân cát, vô c u. H u ngôn b t thân (ch [nhân ñ ng k ngôn ䷀] ñây dùng như ch [䷀] D ch : Kh n: Hanh thông. Chính ñính như b c ñ i nhân (có ñ c) thì t t, không l i. Dù nói gì cũng không bày t ñư c lòng mình (không ai nghe mình) Gi ng: Qu Kh m là dương cu i, qu ñoài là âm trên , dương cương (quân t ) b âm

nhu (ti u nhân) che l p, cho nên g i là Kh n. L i thêm: n i quái m t hào dương b k t gi a hai hào âm; ngo i quái hai hào dương dư i m t hào âm, cùng là cái tư ng quân t b ti u nhân làm kh n. M t cách gi ng n a: Ch m (ðoài) trên mà Kh m (nư c) dư i, nư c trong ch m ch y

xu ng dư i, ti t m t h t, ch m s khô, thành ra cái tư ng Kh n. Tuy nhiên, Kh m là hi m, ñoài là hoà duy t, v y tuy g p hi m mà v n vui v hanh thông. Hanh thông ch là ñ i v i b c ñ i nhân, có ñ c cương, trung, gi ñ o chính thôi; vì h ng ngư i ñó càng g p c nh kh n, tài càng ñư c luy n; ñ c càng ñư c trau, chí càng v ng dù có ph i hy sinh tính m nh ñ th a chí nguy n cũng không ng i, thân tuy kh n mà v n vui v , ñ o c a h v n hanh thông, cho nên Hào t cho là t t, không có l i. vào th i Kh n, ch có cư ng quy n, không có công lý, nên ñ ng nói gì c , càng nói ch càng thêm v mi ng, không bi n b ch ñư c gì ñâu. ðây là l i khuyên chung, còn b c quân t có th “sát thân dĩ thành nhân” thì l i khác.

Hào t : 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ Sơ l c: ð n kh n vu châu m c, nh p vu u c c, tam tu b t d ch. D ch: Hào 1, âm: Bàn to b kh n th y ai. Gi ng: Hào này ñ u qu Kh n, âm nhu, mê mu i; hào 3 , dương ng v i nó, b t trung b t chính không giúp gì ñư c nó; như m t ngư i ng i trên cây tr i tr i g c ra (ý nói hào ñ u, th p nh t), r i l i s p vào hang t i (hào này âm, nhu mê mu i) mà không th y ai l i c u (ai ñây tr hào 4). 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u nh : Kh n vu t u th c, chu ph t lai. L i d ng hư ng t , chinh hung, vô c u. D ch: Hào này dương cương, ñ c trung, ñáng l t t, nhưng kh n vì ăn u ng, do ơn vua l c nư c; ñư c th i Kh n thì cũng v n b trên ng h p l i nh giúp ( ñây tư ng g c cây, l i s p vào trong hang t i, ba năm không

trưng b ng vi c ñem cái “ph t” ñ , m t b ph n l ph c ñ che ñ u g i); nên ñem lòng tinh thành ñ t th n linh mà x s trong th i kh n này; n u c ti n hành thì không g p th i x u; gi ñ o thì không có l i. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ L c tam: Kh n vu th ch, c vu t t lê, nh p vu kì cung, b t ki n kì thê, hung. D ch: Hào 3, âm: như ngư i b kh n vì ñá, mà l i d a vào cây t t lê, vô nhà thì không th y v , x u. Gi ng: Hào này b t trung ,b t chính, âm nhu Kh m, t c vào th i kh n, trên cùng n i quái là trên c nh c c hi m, t n thoái ñ u không ñư c nên ví v i ngư i b ñá d n

(t c hào 4) mà l i d a vào m t lo i cây có gai (t t lê – t c hào 2) , vô nhà l i không th y v (t c hào trên cùng cũng âm nhu, không giúp 3 ñư c gì). R t x u. Theo H t truy n Chương v, Kh ng t thích nghĩa thêm như sau: “Không ph i ch ñáng b kh n mà mình b kh n thì danh t b nh c, không ph i ch ñáng d a mà mình d a vào thì thân t t b nguy; ñã b nh c l i b nguy thì s p ch t tơi nơi r i,

còn th y sao ñư c v n a?” 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀, ䷀䷀䷀ C u t : Lai t t , Kh n vu kim xa, l n, h u chung. D ch: Hào 4, dương : (B n mình) l i ch m vì b c xe b ng kim khí ch n (kh n) có ñi u ân h n, nhưng ñư c tr n v n v sau. Gi ng: Hào này dương cương, nhưng b t trung, b t chính, vào Kh n, trong vào hào 1 gi a (hào 2 này ví ( ng v i nó) t i giúp; nhưng 1 không t i mau ñư c vì b hào 2 ch n

v i c xe b ng kim khí, có l vì 2 dương cương, mà kim khí là ch t c ng chăng cho nên có ñi u ñáng ân h n, x u h ; nhưng cu i cùng v n liên h p ñư c v i I vì hai bên ñ u d c lòng ng v i nhau (4 là dương, 1 là âm) 5. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ C u ngũ: t nguy t, kh n vu xích ph t, Nãi t h u duy t, l i d ng t t . D ch: Hào 5, dương: B x o mũi, c t chân, kh n vì cái “ph t” ñ ; th ng th ng s vui, nên dùng lòng chí thành lúc cúng t (mà x vào th i Kh n). Gi ng: Hào dương mình và v chí tôn, có tài ñ c, nhưng vào th i Kh n, ngư i chung quanh dư i mìmh ñ u b kh n c , l i thêm hào trên cùng là âm mu n dè ép quanh dư i tình làm h i mình, ngay ñ n hào 2 ñã ñem cái “ph t” ñ chân (c t chân); nhưng 5 và 2 cùng có ñ c cương trung

mình, hào 4 dương cương

cho nó, nh nó giúp, nó cũng ch làm cho mình thêm kh n’ như v y mình không khác gì k b thương mũi (x o mũi),

thì r i s h p v i nhau, c chí thành thì s hanh thông, vui. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ Thư ng l c: Kh n vu cát lũy, vu ni t ng t. Vi t ñ ng h i, h u h i, chinh cát. D ch: Hào trên cùng ,âm: B kh n vì dây s n dây leo, kh p kh nh, g p gh nh; t h i r ng; ho t ñ ng thì ân h n chăng? Bi t suy nghĩ như v y thì hành ñ ng s t t. Gi ng: Hào này cu i th i Kh n, như ngư i b bu c ch ng ch t trong ñám dây s n dây leo mà l i ñi ñ ng trong ch kh p kh nh, g p gh nh; nhưng kh n t i cùng c c r i thì s

thông, cho nên n u th n tr ng, bi t ăn năn thì s t t. So sánh ba qu Truân, Ki n, Kh n. Qu Truân là ñ u th i khó khăn, còn có th hành ñ ng chút ít ñ c u vãn th i th ñư c. Qu Ki n là gi a th i có khó khăn, nên ch th i, không làm gì h t, ho c có vì b n ph n mà làm thì cũng khó có k t qu . T i Qu Kh n, th i khó khăn lên t i t t ñi m, 5 hào x u (Kh n, l n) ch có hào cu i cùng m i t t, ñành ph i ch th i, gi ñ c trung, chính, lòng chí thành m i qua ñư c cơn kh n.

48. TH Y PHONG T NH ( :||:|:) Trên là Kh m (nư c), dư i là T n (gió) ䷀

Lên (Thăng) t i cùng thì b kh n, mà té xu ng dư i, cho nên sau qu Kh n t i qu T nh (gi ng, t c ch th p hơn h t). Thoán t : ䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀ T nh: C i p b t c i t nh, vô táng vô ñ c, vãng lai t nh t nh. Ng t chí, di c v du t t nh, luy kì bình, hung. D ch: gi ng: ñ i p ch không ñ i gi ng, nư c gi ng không ki t mà cũng không thêm; ngư i qua ngư i l i ñ múc nư c gi ng. G n ñ n nơi (ñ n gi ng), chưa k p thòng dây gàu xu ng mà b cái bình ñ ng nư c, thì x u. Gi ng: Theo tư ng qu , trên là nư c (Kh m), dư i là g (T n ñây không hi u là gió mà hi u là cây, là ñ b ng g - tr cái gàu), có nghĩa là thòng cái gàu xu ng nư c ñ múc lên. Theo hình c a qu : dư i cùng là m t âm, như m ch nư c, r i ti n lên là hai hào dương, như l p ñ t ñáy gi ng; ti n lên n a là hào âm, t c nư c gi ng, lòng gi ng: trên n a là m t v ch li n, t c cái n p gi ng, trên cùng là m t v ch ñ t, t c mi ng gi ng. ð i tư ng truy n gi ng m t cách khác: nư c (Kh m) t dư i ñ t theo thân cây lên) cho nên g i là qu T nh. B n th c a cái gi ng là ñâu thì ñ y, p còn có khi thay ñ i, ch gi ng thì c ñ nh; có trên cây (T n), t c là nh a (nư c trong gi ng, ch y ra,

ng n cây, cũng như m ch nư c

nư c m ch ch y vô gi ng hoài, nên nư c gi ng không ki t, nhưng nư c gi ng ch lên t i

m t m c nào ñó, không khi nào tràn ra. Công d ng c a gi ng là ai cũng l i gi ng ñ l y nư c (t nh t nh: ch t nh trên là ñ ng t , ch t nh dư i là danh t ), k qua ngư i l i thư ng, ngư i nào cũng nh nó mà có nư c, nó giúp ñ m i ngư i mà như vô tâm. Nói v nhân s thì ngư i ñi l y nư c, ñã g n t i r i, chưa k p thòng dây gàu (du t) xu ng, mà ñánh v cái bình ñ ng nư c thì th t u ng công; v y làm vi c gì cũng ph i c n th n, ñ n nơi ñ n ch n ñ kh i th t b i n a ch ng. Thoán truy n b o gi ng c a hào 2 và hào 5. ð i tư ng truy n khuyên ngư i quân t nên coi tư ng cái gi ng mà nuôi dân và ch cho dân cách giúp ñ l n nhau. Hào t : 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ Sơ l c: t nh nê, b t th c, c u t nh vô c m. D ch: Hào 1, âm: Gi ng l y bùn, không ai l i l y nư c; không có con v t nào l i m t gi ng cũ. Gi ng: Hào 1 âm nhu, ñ a v th p nh t, hào 4 trên cũng không giúp gì nó, chính là ñâu ñ y, không thay ñ i như p, v y là có ñ c cương trung

h ng ngư i vô d ng, b t tài, nên ví như cái gi ng không có m ch, b bùn, không ai l i l y nư c, chim muông cũng không t i. 2. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ C u nh : T nh c c, x ph , ng t l u. D ch: Hào 2, dương: gi ng trong hang (có ngư i hi u là gi ng có cái hang), nư c ch

lách tách ít gi t b n vào con gi c, như cái chum n t, nư c d ra. Gi ng: Hào này dương cương, có tài hơn hào 1, nhưng ñ a v cũng th p, trên cũng không có ngư i ng vi n cho, nên cũng không làm n i vi c ñ i, ví như cái gi ng nư c tuy trong, nhưng nư c m ch ít, ch d ra ñ nuôi con gi c, ch không có ngư i t i múc. Hào này khác hào 1 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀. ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ C u tam: t nh ti t b t th c, vi ngã tâm tr c. ch 1 vì b t tài mà vô d ng, hào này vì hoàn c nh mà hoá vô d ng.

Kh d ng c p; vương minh, t nh th kì phúc. D ch: Hào 3, dương: gi ng trong mà ch ng ăn, ñ lòng ta thương xót, có th dùng mà múc lên ñư c; g p ông vua sáng su t thì m i ngư i ñ u ñư c phúc. Gi ng: Hào dương này ñ c chính, là ngư i có tài, mu n giúp ñ i, nhưng ñ a v còn ông vua sáng su t dùng, thì ngư i ñó s giúp cho m i ngư i ñư c nh . 4. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c t : T nh tr u, vô c u. D ch: Hào 4, âm: Gi ng mà thành và ñáy x p ñá, không có l i. Gi ng: Hào này âm nhu, tài t m thư ng, nhưng ñ c chính, g n hào 5 chí tôn, nên nh 5 mà làm ñư c vi c nh , không có l i, ví như cái gi ng m ch không nhi u, nhưng x p ñá thành và ñáy, thì nư c m ch th m vào, lóng l i, cũng t m dùng ñư c. 5. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ C u ngũ: T nh li t, hàn tuy n th c. D ch: Hào 5, dương: Nư c gi ng trong, l nh, múc lên ăn ñư c. Gi ng: Hào nay dương cương, ñ c trung, ngôi chí tôn, có ân tr ch v i dân chúng, nên ví v i nư c gi ng v a trong, v a mát, l i múc lên ñư c. 6. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ Thư ng l c: T nh thu, v t m c, h u phu, nguyên cát. D ch: Hào trên cùng, âm: Nư c gi ng múc lên r i, ñ ng che ñ y, c mãi mãi như v y, không thay ñ i thì r t t t. Gi ng: Hào trên cùng này tuy là âm nhu, nhưng giúp ñ i mãi thì không gì t t b ng. * Chúng ta ñ ý, qu T nh này có ñi m ñ c bi t là các hào càng lên cao càng t t, t t nh t là hào trên cùng. cu i cùng qu T nh, nó có cái tư ng nư c gi ng ñã múc lên r i, nên ñ cho m i ngư i dùng, ch ñ ng che ñ y, và c như v y th p (n i quái), không ñư c dùng, ví như cái gi ng nư c trong mà không ai múc. N u ñư c

Thư ng các qu khác, hào trên cùng có nghĩa là cùng c c: h là qu t t như qu Càn, qu thái thì hào trên cùng x u; n u là qu x u như qu Bĩ, qu kh n thì hào trên cùng t t, vì lu t: c c thì ph i bi n, t t bi n ra x u, x u bi n thành t t. qu T nh này v i qu ð nh (và m t s qu n a như qu Tiêm . . .), hào trên cùng không có nghĩa cùng c c, mà có nghĩa là lúc cu i (chung), lúc nư c ñã múc lên (T nh) ho c th c ăn ñã chính (ñ nh), t c là lúc thành công, cho nên ñ u t t c .

49. QU TR CH H A CÁCH (|:|||:) Trên là ðoài (ch m), dư i là Ly (l a) ䷀

Nư c gi ng tích tr lâu ngày, b i cát và các v t dơ m i ngày m i nhi u, không còn trong s ch n a, ph i tát h t nư c cũ ñ nư c m ch m i ch y vào thay, cho nên sau qu T nh t i qu Cách. Cách nghĩa là thay ñ i, như trong t ng c i cách, bi n cách, cách m ng. Thoán t . ䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ ䷀䷀䷀䷀䷀䷀ Cách: Dĩ nh t nãi phu, nguyên hanh l i trinh. H i vong. D ch: Thay ñ i: Ph i lâu ngày ngư i ta m i tin ñư c; ph i r t hanh thông, h p chính ñ o (thì ngư i ta m i ph c). Ðư c v y thì không ph i ăn năn. Gi ng: Theo tư ng qu , ch m (ðoài) trên, l a (Ly) dư i; l a ñ t thì nư c c n, nư c x i vào thì l a t t; hai th ño tranh nhau thì có s thay ñ i, cho nên g i là qu Cách. L i có th gi ng: ðoài là con gái út, Ly là con gái gi a, h có xu hư ng khác nhau (con gái út nghĩ t i cha m , con gái gi a nghĩ t i ch ng), ph i có s thay ñ i, không th như v y mà chung v i nhau ñư c. Thay cũ ñ i m i là m t vi c khó, ngư c v i thói quen th c u c a con ngư i, cho nên m i ñ u ngư i ta không tin, cho là ña s . Mu n cho ngư i ta tin thì ph i m t th i gian lâu ñ ngư i ta th y k t qu . Mà mu n có k t qu , s c i cách ph i h p th i h p chính ñ o, ph i sáng su t, soi xét r ch ròi và có tính hoà duy t tho thu n v i lòng ngư i (văn minh dĩ duy t: l i thoán truy n), có v y m i ñ c nhân tâm mà ngư i ta không ph n kháng. Sáng su t là ñ c c a n i quái Ly, hoà duy t là ñ c c a ngo i quái ðoài. Có ñ nh ng ñi u ki n ñó: h p th i,

h p chính ñ o (t c là thích ñáng, chính ñáng) sáng su t và hoà duy t thì không ph i ăn năn. Vua Thang di t Ki t, vua Võ di t Tr , hai cu c cách m ng ñó ñ u thu n v i ñ o Tr i (chính ñ o) và ng v i lòng ngư i (h p th i, h p nguy n v ng nhân dân) cho nên thành công. Tr i ñ t ph i thay ñ i m i có mùa, mà v n v t m i sinh sinh hoá hoá, vi c ñ i lâu lâu cũng ph i c i cách, ñ tr nh ng t h i cũ mà thích h p v i hoàn c nh m i. Hào t . 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ Sơ c u: c ng d ng hoàng ngưu chi cách. D ch: Hào 1, dương: bó ch t b ng da con bò vàng. Gi ng: ngư i nào mu n làm vi c c i cách l n thì ph i có th i (h p th i), có ñ a v có tài. Hào 1 này m i vào bu i ñ u c a th i Cách (thay ñ i), còn l d , th là chưa có th i, ñ a v l i th p, tuy dương cương nhưng b t trung th là tài ñ c còn kém, trên không có ngư i ng vi n (hào 4 cũng là dương); làm vi c c i cách t t h ng; ch nên gi v ng (bó ch t b ng) ñ o trung (tư ng trưng b ng màu vàng); thu n (ñ c c a loài bò), thì m i kh i b l i. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c nh : Dĩ nh t nãi cách chi, chinh cát, vô c u. D ch: Hào 2, âm: chu n b lâu ngày r i c i cách, ti n ñi thì t t, không l i. Gi ng: Hào này nhu thu n, ñ c trung ñ c chính, gi a n i quái Ly là sáng su t, trên có hào 5 dương cương, trung chính, v cao, ng vi n cho, ñ tư các, hoàn c nh thu n ti n ñ c i cách (vì v 2 này là cơ h i c i cách ñã t i) cho nên c vi c mà ñi mi n là chu n b cho k , ñ cho ngư i trên k dư i ñ u tin mình. 3. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u tam: chính hung, trinh l , cách ngôn tam t u, h u phu. D ch: h o, dương: hăng hái ti n li u thì x u, b n v ng gi ñ o và th n tr ng lo l ng, tính toán s p ñ t k ho ch t i 3 l n thì k t qu m i ch c ch n. Gi ng: Hào này dương cương , b t trung, có tính nóng n y, mu n làm li u, hăng hái ti n

t i, h ngvi c (chinh hung). Ph i gi v ng (trinh) ñ o chính, th n tr ng, lo l ng(l ); ph i s p ñ t, tính toán k ho ch ñ n 3 l n, ch c không có gì khuy t ñi m, thì k t qu m i ch c ch n (phu 4. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀ C u t : H i vong, h u phu, c i m nh, cát. D ch: Hào 4, dương: H i h n tiêu h t, có lòng chí thành, trên dư i ñ u tin theo, ñ i m nh (c i cách l n) ñư c, t t. Gi ng: Hào này dương v âm, ñáng l có ñi u ăn năn, nhưng vào th i c i cách, không ñây nghĩa là ch c ch n).

nên cương quá, cho nên tính cương mà v nhu, v a cương v a nhu là t t, không ph i ân h n. N u có ñ lòng chí thành khi n ngư i trên k dư i ñ u tin mình, thì c vi c ti n hành vi c cách m nh, t t. 5. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ C u ngũ: ð i nhân, h bi n; v chiêm h u phu. D ch: Hào 5 dương: B c ñ i nhân làm cho xã h i thay ñ i như con h thay lông (mư t, ñ p hơn) chưa bói cũng ñã tin như v y r i. Gi ng: Hào này có ñ c th i (công cu c c i cách ñã ñư c tám chín ph n mư i r i, v ngôi chí tôn), tài ñ c (dương cương, trung chính, ñúng là m t ñ i nhân) cho nên thành công m mãn, làm cho xã h i thay ñ i, t t ñ p, m i m lên như con h thay lông, dân chúng s n lòng in như v y t khi chưa bói. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀. ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀ Thư ng l c: Quân t báo bi n, ti u nhân cách di n. Chính hung, cư trinh, cát. D ch: Ngư i quân t (th c hi u và theo s c i cách như) con báo thay lông; k ti u nhân mi n cư ng theo ngoài m t. Công vi c c i cách ñ n ñây ñã xong, nên ng ng l i, ti n n a thì x u, c gi v ng chính ñ o thì t t. Gi ng: Hào này cu i cùng th i cách, công vi c c i cách ñã xong. K t qu là h ng ngư i

t b c trung tr lên, sáng su t (quân t ) th c tâm t thay cũ mà theo m i, còn ngư i tư cách th m kém (ti u nhân) ch thay ñ i b ngoài thôi. Như v y là k t qu t t ñ p r i, ñ ng c i cách hoài n a mà sinh h u ho n, nên gi chính ñ o.

Phan B i Châu chê Nã phá Luân khi l t n n quân ch c a Pháp, khai qu c h i, l p hi n pháp r i, không ch u ng ng l i, còn xưng ñ , r i mu n chinh ph c Châu Âu n a, k t qu thân b ñày, danh b h y. * Sáu hào qu này di n ñúng nh ng giai ño n t bư c ñ u khó khăn ñ n lúc c i cách thành công. Ph i có ñ nh ng ñi u ki n: h p th i, h p ñ o, có ñ a v , có tài ñ c, sáng su t r t th n tr ng (tính toán, s p ñ t k ho ch k lư ng ba l n), có lòng chí thành, tính hoà duy t, ñư c nhi u ngư i tin thì làm công vi c c i cách l n m i ñư c. C n nh t là ñư c lòng tin, chí công vô tư.

50. QU H A PHONG ð NH (:|||:|) Trên là Ly (l a), dư i là T n (gió) ䷀

Cách là bi n ñ i, có công d ng “cách v t” (bi n ñ i các v t ) d th y nh t là cái ñ nh (v c) vì nó dùng ñ n u ăn, bi n ñ s ng thành ñ chín; cho nên sau qu Cách t i qu Ð nh. Thoán t : ䷀: ䷀䷀, ䷀䷀ Ð nh: Nguyên cát, hanh. D ch: V c (n u ăn): r t t t, hanh thông. Gi ng: Nhìn hình c a qu , ta th y v ch ñ t dư i cùng như cái chân v c, ba v ch li n trên n a như hai tai v c v ch li n trên như cái thân v c trong ch a th c ăn, v ch ñ t

trên cùng là cái ñòn ñ khiêng v c, vì v y g i là qu ñ nh. Theo nghĩa thì n i quái T n là cây, g ( ñây không nên hi u t n là gió), ngo i quái Ly là l a; ñút cây vào l a ñ ñ t mà n u th c ăn. trên ñã xét qu T nh, v vi c u ng; ñây là qu ð nh, v vi c ăn. C nhân trong vi c n u nư ng, trư c h t ñ t Thư ng ñ , r i ñ nuôi b c thánh hi n. T Thư ng ñ thì c t thành tâm, nuôi thánh hi n thì c t tr ng h u. ðó là ý nghĩa câu trong Thoán truy n. “thánh nhân phanh (ch (ñ i ñây ñ c là phanh như ch dĩ hư ng Thư ng ñ , nhi ñ i phanh ñây là tr ng h u dư ng thánh hi n”. Vì v y qu Ð nh có cái nghĩa r t t t. dư i ; v y qu ð nh có ñ nh ng

Qu Ly có ñ c thông minh, sáng su t; qu T n có ñ c vui thu n; hào 5, âm nhu mà ñư c ngôi chí tôn, ñ c trung, ng v i hào 2 dương cương ñ i, thì có vi c gì mà không hanh thông? ñ c sáng su t, vui thu n, ñ c trung, cương (hào 2) nhu (hào 5) ng vi n nhau ñ làm vi c

Hào t : 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ Sơ l c: ð nh ñiên ch , l i xu t bĩ, ñ c thi p, dĩ kì t , vô c u D ch: Hào 1, âm :V c ch ng chân lên, trút nh ng ñ dơ b i b m (bĩ) ra thì l i; (ng u nhiên g p may) như g p ñư c ngư i thi p ñ sinh con cho mình, không l i. Gi ng: Hào này là cái chân v c, âm nhu mà ng v i hào 4 dương cương trên có cái tư ng ch ng chân lên trên, tuy x u, nhưng vì v c chưa ñ ng th c ăn, chưa ñ t lên b p thì nhân nó ch ng chân lên mà trút h t các dơ b n ra, r t cu c hoá t t; ng u nhiên g p may như ngư i ñàn ông có v r i, g p m t ngư i thi p th p hèn nhưng sinh con cho mình, không có l i. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ C u nh : ð nh h u th c, ngã c u h u t t, b t ngã năng t c, cát. D ch: Hào 2, dương: V c ch a th c ăn r i; k thù oán ta vì ghen tuông, nhưng không t i g n ta ñư c. t t. Gi ng: Hào này dương cương thân v i hào 5 v trung, h u d ng r i như cái v c ñã ch a th c ăn. Vì nó sát nó, nên nó b 1 ghen tương mà trên, mà không ñ ý ñ n hào 1 âm

oán nó. Nhưng nó quân t , ng v i hào 5, nên 1 không t i g n mà hãm h i ñư c nó. Nên c n th n thôi, v n là t t. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u tam: ð nh nhĩ cách, kì hành t c, trĩ cao b t th c; phương vũ, khuy h i, chung cát. D ch: Hào 3, dương: như cái tai v c dương thay ñ i, chưa c t v c lên ñư c, thành th m chim trĩ (m ngon) chưa ñem ra cho ngư i ta ăn; nhưng s p mưa r i, không còn ăn năn n a, k t qu s t t. Gi ng: Hào này gi a lòng v c, dương cương, là h ng ngư i t t, có hào trên cùng ng

v i nó, nhưng b hào 5 ngăn cách (cũng như cái tai v c hào 5 còn dương s a, chưa c t v c lên ñư c) thành th chưa ñ c d ng, cũng như món ăn (hào 3) chưa ñem ra cho ngư i ta ăn ñư c. Nhưng 3 có tài, l i chính ñáng (dương v dương) thì ch ng bao lâu 5 v s

h p nhau, âm(5) dương (3) giao hào, tư ng như tr i s p mưa, không còn gì ân h n n a; lúc ñó 3 s ñ c d ng, k t qu s t t. 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ C u t : ð nh chi t túc, phúc công t c (túc) kì hình c, hung. D ch: Hào 4, dương: Chân v c g y, ñánh ñ th c ăn c a nhà công h u, mà b hình ph t n ng, x u. Gi ng: Hào này 1, âm nhu ăn, mà b t i. Theo H t h truyên Chương v, Kh ng t cho r ng hào này c nh cáo nh ng k ñ c m ng mà ngôi tôn, trí nh mà mưu l n, s c y u mà gánh n ng. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c ngũ: ð nh hoàng nhĩ, kim huy n, l i trinh. D ch: Hào 5, âm: V c có tai màu vàng, có ñòn xâu b ng kim khí; gi ñư c ñ o chính thì b n. Gi ng: Hào này là cái quai v c, ñ c trung cho nên tư ng b ng màu vàng; ch c n gi ñư c ñ o chính thôi. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀. Thư ng c u: ð nh ng c huy n, ñ i cát, vô b t l i. D ch: Hào trên cùng dương: v c có cái ñòn xâu b ng ng c r t t t, không gì là không l i. Gi ng: Hào trên cùng này là cái ñòn ñ xâu vào tai v c mà khiêng; nó dương cương mà v âm (ch n), v a cương v a nhu, nên ví nó v i ch t ng c v a c ng v a ôn nhu n. cu i th i ð nh, như v y là r t t t. * trên nó là hào dương cương, tư ng b ng cái ñòn xâu b ng kim khí (ch t c ng), v y là ngư i có tài, ñ c, v cao, g n ngôi chí tôn, v y là có trách nhi m l n, nhưng ng h p v i dư i, nên không gánh n i trách nhi m, như cái v c g y chân, ñánh ñ th c

Qu này cũng như qu T nh, hào trên cùng t t nh t vì t i lúc thành công.

51. QU THU N CH N (|::|::) Trên dư i ñ u là Ch n (s m, ñ ng). ䷀

V c là m t ñ dùng quan tr ng trong nhà, làm ch gi nó, không ai b ng con trai trư ng, cho nên sau qu Ð nh t i qu Ch n. Ch n là s m mà cũng là trư ng nam. Thoán t : ䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ Ch n hanh. Ch n lai hích hích, ti u ngôn ách ách. Ch n kính bách lý, b t táng chu xư ng. D ch: S m ñ ng thì hanh thông. Lúc s m n m m mà n p n p lo s thì sau s cư i nói ha ha. S m ñ ng trăm d m mà không m t mu ng và rư u ngh (ñ t th n) Gi ng: S m phát ñ ng thì v n v t m i n y n , cho nên b o là hanh thông. Khi có ñi u gì kinh ñ ng mà n p n p lo s , gi gìn s a mình thì không b tai ho mà sau s ñư c vui v . S m vang ñ ng xa ñ n trăm d m, mà tinh th n v n v ng, không ñ n n i ñánh m t ñ t th n (cái mu ng và rư u làm b ng lúa m ch hoà v i ngh ) th là t t, hanh thông. Nói ñ n vi c t th n là ñ di n cái ý: gi ñư c tôn mi u, xã t c. Hào t : 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ Sơ c u: ch n lai hích hích, h u ti u ngôn ách ách, cát. D ch: Hào này và “cát” t t. 2. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀ ñ u th i s m ñ ng. Hào t y h t Thoán t , ch thêm hai ch “h u” (sau)

L c nh : Ch n lai, l ; c táng b i, tê vu c u lăng, v t tr c, th t nh t ñ c. D ch: Hào 2, âm: S m n , có cơ nguy, e m t c a ch ng (s hãi) ch y lên chín t ng gò ñ tránh; dù m t c a nh ng ñ ng ñu i theo, b y ngày s ñư c. Gi ng: Hào này âm nhu l i cư i lên hào 1 dương cương, nhút nhát, s 1 áp b c, e có cơ nguy, l i ng i m t c a, nên ph i tránh xa (lên chín t ng gò); nhưng nó v n trung, chính, khéo x nên ñ ng quá lo mà khi p s , c bình tĩnh, dù có m t ti n, sau cũng l y l i ñư c. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ L c tam: Ch n tô tô, ch n hành vô s nh. D ch: S m ñ ng mà sinh thác lo n; c tránh ñi, b ñi u b t chính thì không b ho . Gi ng: Hào âm, v dương, là h ng ngư i b t chính, nên lo s t i thác lo n; n u tr v ñư ng chính thì không b tai ho . 4. ䷀䷀: ䷀, ䷀䷀䷀ C u t : ch n, to i nê. D ch: Hào 4, dương: s m ñ ng, bi say mê chìm ñ m. Gi ng: Hào dương này, b t trung, b t chính, mà l i b hãm vào gi a b n hào âm, hai trên, hai 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c ngũ: Ch n vãng lai, l ; c vô táng, h u s . D ch: Hào 5, âm: S m t i hay lui cũng ñ u th y nguy; c lo ( c) sao cho kh i m t ñ c trung (vô táng), thì làm ñư c công vi c. Gi ng: Hào âm, hay lo s , ch th y toàn là nguy, nhưng mà còn làm ñư c công vi c n a. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ Thư ng l c: Ch n tác tác, th qu c qu c, chinh hung. Ch n b t vu kì cung, vu kì lân, vô c u, hôn c u h u ngôn. D ch: Hào trên cùng: S m ñ ng mà kinh ho ng, m t nh n nhác, n u ñi t i (hành ñ ng) v 5, có ñ c trung; c gi ñ c ñó thì s m t i hay lui (vãng lai cũng có th hi u là hào 5 này t i hay lui) cũng không sao dư i, nên g p vi c ch n ñ ng, lo s , không t thoát ñư c, ch chìm ñ m thôi.

thì x u. N u ñ phòng trư c t khi s ch n ñ ng chưa t i b n thân mình, m i t i hàng xóm, thì không l m l i, m c d u bà con có k chê cư i mình. Gi ng: Hào này âm nhu, g p hoàn c nh c c kỳ ch n ñ ng (vì trên cùng qu Ch n) cho nên có v quá s s t, mà không có tài nên không nên hành ñ ng gì c , ch nên ñ phòng trư c thôi. B n ch : “hôn c u h u ngôn” Chu Hi hi u là nói v vi c g cư i, không kh i có l i ng v c; các sách khác ñ u hi u là b bà con (hôn c u) chê cư i. T i sao l i chê cư i? T i hào này nhút nhát: T i không dám hành ñ ng chăng?

52. QU THU N C N (::|::|) Trên dư i ñ u là C n (núi) ䷀

Không th ñ ng hoài ñư c, s t i lúc ph i ngưng, cho nên sau qu Ch n t i qu C n. C n có nghĩa là núi, núi ñ ng yên m t ch , cho nên cũng có nghĩa là ng ng l i. Thoán t . ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ C n kì b i, b t ho ch kì thân, hành kì ñình, b t ki n kì nhân, vô c u. D ch: Ng ng cái lưng (tĩnh như cái lưng) không th y ñư c thân mình, ñi trư c sân,

không th y có ngư i, không có l i. Gi ng: Qu này v n là qu Khôn, l y nét th ba, dương c a qu Càn thay vào nét th ba, âm c a Khôn mà thành m t nét dương trên, hai nét âm cũng b ch n trên, hai nét âm dư i; nét dương ngưng l i dư i, cho nên ñ t tên là qu C n (ng ng)

Trong thân th ngư i ta, ñ u, c tay chân thư ng ñ ng ñ y, ch có lưng là thư ng tĩnh; ñó là nghĩa ba ch : “C n kỳ b i” H tĩnh thì không b tình d c chi ph i, không làm ñi u ác; tĩnh thì không nghĩ t i mình (b t ho ch kỳ thân), mà cũng quên c ngư i khác (như ñi trư c sân mà không th y có

ngư i), t c là không phân bi t mình v i ngư i, như v y thì không có l i. Thoán truy n gi ng thêm: Lúc ñáng ng ng thì ng ng, ñáng ñi thì ñi (ñi t c là bi t ti n t i ch ph i ng ng l i), ñ ng tĩnh ñ u h p th i. L i ph i bi t ng ng ch ñáng ng ng, ví d ch ñáng cư x v i ngư i c ñ t cho ñư c ñ c nhân, ñ c tín, như v y là bi t ng ng

ng ng. Không phân bi t mình v i ngư i, coi nhân ngã ch là nh t th (cũng như n i quái là C n, ngo i quái cũng là C n, cùng m t th v i nhau, theo cách gi i c a Thoán truy n),

ñó là nghĩa sâu s c c a qu C n. ð i Tư ng truy n khuyên ngư i quân t ch nên ng ng ch làm tr n b n ph n c a mình và ñ ng tr t ra ngoài b n ph n c a mình (b t xu t kỳ v ) Hào t . 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ sơ l c: C n kỳ ch , vô c u, l i vĩnh trinh. D ch: Hào 1, âm: Bi t ng ng l i. Gi ng: hào âm này dư i cùng qu C n ví như ngón chân; lúc m i b t ñ u ñ ng mà bi t v ngón chân thì không có l i, gi b n ñư c chính ñ o thì có

c n th n, ngưng l i thì không có l i. S dĩ khuyên như v y vì hào 1 b t chính (âm dương. Mà ph i kiên nh n gi chính ñ o thì m i có l i. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀. L c nh : C n kỳ phì, b t ch ng kỳ tùy, kỳ tâm b t khoái. D ch: Hào 2, âm: Ngăn không vui. Gi ng: hào này trên hào 1, như b p chân; nó ñ c trung ñ c chính, bi t lúc nào nên trên nó, như b p v

b p chân, không c u ñư c b p v mà mình ph i theo nó, lòng

ngưng, nhưng nó tùy thu c hào 3

trên b p chân (v c ñ ng thì

b p chân c ñ ng theo), mà 3 thì l m l i không s a ñư c, ph i theo m t k l m l i thì lòng không vui. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ C u tam: C n kỳ h n, li t kỳ di (cũng ñ c là d n), l huân tâm. D ch: Hào 3, dương: Ngăn kh n, lo như cháy c ru t. Gi ng: Hào này ñư c, như b ñ t 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ trên cùng n i quái, như ch lưng qu n, nơi phân cách trên và dư i. lưng qu n (ngang th n), như b ñ t gi a xương s ng, nguy

Nó là dương cương, b t trung, ti n lên thì ngư i trên không nghe, lui xu ng cũng không gi a xương s ng, r t nguy kh n.

L c t : C n kỳ thân, vô c u. D ch: Hào 3, âm: Ngăn ph n thân mình, không có l i. Gi ng: Hào này lên ñ n gi a thân mình, nó ñ c chính (âm ng ng, tuy không làm ñư c vi c gì, nhưng không có l i. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c ngũ: C n kỳ ph , ngôn h u t , h i vong. D ch: Hào 5, âm: Ngăn cái mép l i (có sách d ch là xương hàm), ăn nói có th t , h i h n m t ñi. Gi ng: Hào này lên t i mép, ñ c trung, bi t th n tr ng l i nói, lúc nào không ñáng nói thì không nói, nên không có gì h i h n. 6. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀ Thư ng c u: ðôn c n, cát. D ch: Hào trên cùng, dương: ðôn h u v ñ o bi t ngưng ph i lúc, t t. Gi ng: Hào này trên cùng, làm ch qu dương cương, có tính ñôn h u, bi t lúc nào nên v âm) bi t lúc nên ng ng thì

ng ng thì ng ng t t. *

Phan B i Châu nh n r ng trong Kinh D ch có tám qu mà ngo i quái là C n, t c các qu : Bĩ, Bác, Ð i Súc, C , Di, T n, Mông và qu Thu n C n này. Mà hào trên cùng c a tám qu ñó ñ u t t. Như v y Kinh D ch r t tr ng núi, vì núi có ñ c “tr ng h u”. Chúng tôi nghĩ có th cũng vì l núi có ñ c “tĩnh” n a. D ch h c phái như Kh ng giáo ch trương h u vi (hành ñ ng ñ giúp ñ i), nhưng cũng tr ng ñ c tĩnh, tĩnh như núi. Tĩnh là không b th d c dao ñ ng mà ít l i, tĩnh thì m i sáng su t. ð o Lão r t trong ñ c tĩnh. D ch h c phái tr ng ñ ng mà cũng tr ng tĩnh, là dung hoà ñư c hai tri t lý l n nh t c a Trung Hoa. Chúng tôi l i nh t i câu: “Trí gi nh o th y, nhân gi nh o sơn” trong Lu n ng (VI 20) Kh ng và Lão d dung hoà v i nhau là ph i.

53. QU PHONG SƠN TI M (::|:||) Trên là T n (gió), dư i là C n (núi) ䷀

Ng ng r i thì có lúc ph i ti n l n l n, cho nên sau qu C n t i qu Ti m. Ti m là ti n l n l n. Thoán t : ䷀: ䷀䷀, ䷀, ䷀䷀䷀ Ti m: N qui, cát, l i trinh. D ch: ti n l n l n; Như con gái v nhà ch ng, t t; gi v ng ñ o chính thì l i. Gi ng: Qu này trên là T n ( ñây có nghĩa là cây), dư i là C n (núi). Trên núi có cây, có cái tư ng dư i th p l n l n lên cao, nên ñ t tên là Ti m. C n còn có nghĩa là ngăn, T n còn có nghĩa là thu n, ngăn dư i mà thu n trên, ñ

cho ti n, nhưng không cho ti n v i, mà ti n l n l n thôi. Như trư ng h p con gái v nhà ch ng, vi c g con, ph i th n trong, thung dung, không nên h p t p, có v y m i t t. Xét b n hào gi a qu , t 2 t i 5, t dư i ti n lên, hào nào cũng ñ c chính ( hào âm v v dương), nh t là cũng ñ c chính, ñ c trung ; cho nên Thoán t khuyên

âm, hào dương

gi v ng ñ o chính như nh ng hào ñó thì t t. Ti n mà l n l n, không nóng n y, v n tĩnh như n i quái C n, v n hoà thu n như ngo i quái T n thì không v p váp, không b kh n cùng. ð i Tư ng truy n Khuyên ngư i quân t nên theo tư ng qu này mà tu thân, ti n l n l n cho ñư c thành ngư i hi n, r i thành b c thánh, ñ c i thi n phong t c cho dân (Quân t dĩ cư hi n ñ c, thi n t c). Hào t :

1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ Sơ l c: H ng ti m vu can, ti u nhân l , h u ngôn, vô c u. D ch: Hào 1, âm: Con chim h ng ti n ñ n b nư c, nh d i (ho c ti u nhân) cho là nguy, than th , nhưng không có l i. Gi ng: H ng là loài chim s ng m t nư c, di thê, mùa l nh thì bay xu ng phương Nam, mùa nóng tr v phương B c, bay t ng ñàn, có th t ; sáu hào qu Ti m ñ u tư ng trưng b ng chim h ng. Hào 1 âm nhu, dư i cùng, như chim h ng m i ti n ñư c t i b nư c, than th không ti n ñư c mau, cho là nguy, vì còn nh , chưa hi u bi t (ti u t ), s th c thì tuy chưa ti n ñư c m y, nhưng v n không t i l i gì. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ L c nh : H ng ti m vu bàn, m th c kh n kh n, cát. D ch: Hào 2 âm: Chim h ng ti n ñ n phi n ñá l n, ăn u ng th nh thơi, t t. Gi ng: Hào này ñ c trung, ñ c chính, âm nhu mà ng v i hào 5 dương cương ti n ñư c m t cách d dàng, t i ñ u ăn không. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀. ䷀䷀䷀䷀ C u tam: H ng ti m vu l c, phu chinh b t ph c, ph d ng b t d c, hung, l i ng kh u. D ch: Hào 3, dương: Chim h ng ti n t i ñ t b ng, ch ng ñi xa không v , v có mang (ñ con mà) không nuôi, x u; ñu i cư p thì có l i. Gi ng:Hào này ñã ti n lên ñ t b ng, nó dương cương còn mu n ti n n a, mà không mu n ngó l i; nó sát hào 4 âm nhu, thân v i 4 nhưng không chính ng v i nhau, mà c hai ñ u b t trung, ví như c p v ch ng không chính ñáng; ch ng (hào 3) b v mà ñi không ngó l i, v (hào 4), có mang ñ con mà không nuôi, x u. N u hoà thu n v i nhau mà gi ñ o chính (tr cái b t chính ñi như tr cư p) thì có l i. 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ phi n ñá l n, vui v , ung dung. trên, nên

Ti u tư ng truy n khuyên hào này ñư c hào 5 giúp ñ thì ph i làm gì ñáp l i, ch ñ ng

L c t : H ng ti m vu m c, ho c ñ c kỳ gi c, vô c u. D ch: Hào 4 âm: Chim h ng nh y lên cây, may tìm ñư c cành th ng mà ñ u, không có l i. Gi ng: Hào 4 âm nhu mà trên hào 3 dương cương, như chim h ng bay lên cây cao, trên nư c), nhưng may ñư c cành th ng, thì cũng không ph i ch ñ u c a nó (vì nó v n ñư c yên n. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ C u ngũ: H ng ti m vu lăng, ph tam tu b t d ng. Chung m c chi th ng, cát. D ch: Hào 5, dương: chim h ng lên gò cao; v ba năm không sinh ñ , nhưng cu i cùng không gì th ng n i ñi u chính, t t. Gi ng: Hào dương này ngôi cao, chính ng v i hào 2, âm dư i, như v ch ng mu n ăn n m v i nhau, nhưng hào 5 b hào 4 ngăn c n (ghen v i 2); hào 2 l i b hào 3 ngăn c n (ghen v i 5) thành th ba năm v ch ng b cách tr , mà v không có mang ñư c. Nhưng 3 và 4 không th ng ñư c 2 và 5 vì 2 và 5 ñ u ñ c trung, mà vi c 5 v i 2 k t h p v i nhau là chính ñáng, nên r t cu c chúng ph i ch u thua. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀ , ䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ Thư ng c u: H ng ti m vu quì (ch ䷀ dùng như ch ䷀ quì là ñư ng mây), kì vũ kh d ng vi nghi, cát. D ch: Hào trên cùng, dương: Chim h ng bay b ng th dùng làm ñ trang ñi m, t t. Gi ng: Theo thư ng l , hào trên cùng, Trong qu này, nó trên hào 5 chí tôn, không có “v ” gì c , vô d ng. trên không trung, trên ñư ng mây (vân l ). ñư ng mây, lông nó (r t xu ng) có

yên n. Hào này b n ch t âm, nhu thu n mà l i ngo i quái T n cũng có nghĩa thu n, nên

cao hơn cái gò cao, t c

Nó là h ng xu t th , khí ti t thanh cao, khác phàm; tùy không tr c ti p giúp ñ i, nhưng tư cách làm gương cho ñ i, xã h i có h thì m i văn minh, cũng như lông con h ng không dùng vào vi c ăn u ng c t nhà, cày ru ng, ch ñ . . ñư c, nhưng làm ñ trang ñi m như c , qu t, mũ, thì l i quí.

54. QU LÔI TR CH QUI MU I (||:|::) Trên là Ch n (s m), dư i là ðoài (ch m) ䷀

ðã ti n lên thì ph i t i, v m t nơi nào ñó (nơi ñó là m c ñích); cho nên sau qu Ti m t i qu Qui mu i. Qui là v , mu i là em gái; qui mu i là em gái v nhà ch ng. Thoán t : ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀ ䷀䷀䷀ Qui mu i: chinh hung, vô du l i. D ch: Con gái nh v nhà ch ng, ti n lên thì x u, không có gì l i c . Gi ng: N i quái là ðoài (con gái nh ), ngo i quái là Ch n (con trai l n); ch n l i có nghĩa là ñ ng, ðoài có nghĩa là vui v , thu n theo; con gái nh v v i trư ng nam, cho nên g i là qui mu i. Trai gái ph i h p nhau v n là “cái nghĩa l n c a tr i ñ t” vì có v ch ng r i m i có gia ñình, xã h i. V y mà Thoán t b o là x u, vì l : - C p trai gái này không x ng nhau: trai l n quá (trư ng nam) gái nh quá (mu i). - Tình c a h không chính ñáng: gái ch vì vui (hoà duy t, ñ c c a n i quái Ðoài) mà t ñ ng (Ch n) theo trai; cũng có th gi ng là vì gái c u trai mà trai ñã b ñ ng theo gái; như v y là b t chính. S b t chính ñó còn th y trên b n hào v chính ñáng. - L i thêm hào 3 và 5 ñ u là âm mà cư i lên dương: 4 và 2 có cái tư ng v ăn hi p ch ng. Ngay t bu i ñ u, s ph i h p ñó không ñư c chính ñáng thì bi t trư c ñư c v sau không có gì l i, ch t h i thôi (L i ð i Tư ng truy n). Hào t : gi a n a; không m t hào nào

1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ Sơ c u: Qui mu i dĩ qui ñ , b năng lý, chinh cát. D ch: Hào 1, dương: Em gái v nhà ch ng làm v bé, chân th t mà ñi ñư c, ti n ñi thì t t. Gi ng: Ý nghĩa chung c a qu là x u, nhưng m i hào x u hay t t tùy hoàn c nh. Như hào này dương cương v th p nh t, không có chính ng trên, nên ví v i ngư i con gái nh có ñ c, nhưng không ñư c làm v c (không có chính ng; hào 4 cũng là dương), ch làm v bé thôi, giúp ñ v c . Vì làm v bé, nên b o là chân th t, vì gi i giúp vi c nên b o là ñi ñư c. C ti n ñi siêng năng giúp vi c thì t t. Th i xưa các vua chúa cư i m t ngư i v chính thì có năm ba em gái hay cháu gái cô dâu ñi phù dâu r i 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀ C u nh : Di u (mi u) năng th , l i u nhân chi trinh. D ch : Hào 2, dương: ch t mà th y ñư c âm th m gi ñ c trinh chính thì t t. Gi ng: Hào này dương cương ñ c trung, là ngư i con gái hi n, trinh; nhưng chính ng v i hào 5 âm nhu, b t chính, t c như g p ngư i ch ng d , không d ng n i cơ ñ , nên ví v i ngư i ch t m t. C âm th m gi ñ c trung c a mình thì t t. ðây là hoàn c nh m t ngư i không g p th i. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ L c tam: qui mu i dĩ tu, ph n qui dĩ ñ . D ch: Hào 3, âm: Em gái v nhà ch ng, ch ñ i mãi, nóng lòng tr v làm v bé. Gi ng: Hào này trên cùng n i quái, có ñ a v , ñáng l không ph i làm v bé. Nhưng vì là âm nhu, b t trung b t chính, mà l i ña tình (ham vui là tính cách c a n i quái ñoài) tính n t như th nên ch ng, ch ñ i mãi không ai ch u l y, ñành ph i tr v làm v bé v y. K ham công danh, phú quí, c u c nh ngư i, k t qu b ngư i khinh, coi như tôi t , cũng gi ng cô gái trong hào này. 4. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u t : Qui mu i, khiên kì, trì qui, h u th i. luôn bên nhà trai, g i là “ñ ” như v bé.

D ch: Hào 4, dương: em gái v nhà ch ng, l th i; nhưng dù ch m g ít lâu, r i cũng s có lúc g p ñ ơc ch ng t t.. Gi ng: Hào này dương cương, ngo i quái là ngư i con gái ñã hi n l i sang, nhưng không có hào chính ng v i nó (vì 1 cũng là dương), nên l th i, không sao, c ñ i giá cao, ch m tr ít lâu r i s g p duyên lành. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀ L c ngũ: ð cát. D ch: Hào 5, âm: Vua ð (s p ñ n r m) t t. Gi ng: Hào này âm nhu ñ c trung, ñ a v cao quí mà l i chính ng v i hào 2 dương, ñ a t mà h giá v i bình dân. ðã v y mà khi rư c t (nhà Thương) cho em gái v nhà ch ng, tay áo c a công chúa (cô dâu) không ñ p b ng tay áo c a cô phù dâu (v bé); như trăng ñêm mu i b n t qui mu i, kì quân chi du , b t như kì ñ chi du lương, nguy t cơ v ng,

v th p, như nàng công chúa em vua Ð

dâu, y ph c c a nàng l i không ñ p b ng y ph c m y cô phù dâu (v bé). Như v y là ñ c h nh r t cao, không h m mình ñ a v cao quí, l i coi thư ng ph c s c. ð c như v y th t ñ p, như trăng mư i b n (trăng mư i b n tròn, ñ p mà chưa ñ y h n; chưa ñ y h n có nghĩa là Khiêm hư). 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ Thư ng l c: N th a khuông ,vô th c. Sĩ khuê dương, vô huy t, vô du l i. D ch: Hào trên cùng, âm: (ð cúng t tiên) ngư i con gái (v ) xách gi mà gi không có ñ cúng, ngư i con trai (ch ng) c t c con c u ñ l y huy t mà (c t gi v ) không có huy t, không có gì l i c . Gi ng: Năm hào trên, các cô em gái ñ u v nhà ch ng c r i, hào này là hào trên cùng, mu n nh t, mà l i không có chính ng ( hào 3 ng v i nó cũng là âm), không thành v ch ng chính th c ñư c, ch s ng b y b v i nhau, không có gì l i c . H i xưa, khi cúng t tiên, b n ph n c a v là dâng ñ cúng, c a ch ng là dâng huy t c u; ngư i con gái trong hào này xách gi dâng ñ cúng mà gi l i tr ng không, còn ngư i

con trai c t c c u ñ l y huy t thì l i c t gi v , không có huy t; như v y thì t tiên nào ch ng giám, trai gái không thành v ch ng chính th c ñư c. Vì h u danh mà vô th c. * Hào ñ p nh t trong qu là hào 5. Vi c kén dâu, kén v , tr ng ngư i có ñ c, không h m mình cao sang, giàu có, coi thư ng ph c s c, mà khiêm t n.

55. QU LÔI H A PHONG (|:||::) Trên là Ch n (s m), dư i là Ly (l a) ䷀

Qui là v , là t i nơi, t i m c ñích, ñ t k t qu (qui k t), mà ñ t ñư c k t qu thì th nh l n, cho nên sau qu Qui (mu i) t i qu Phong (th nh l n). Thoán t . ䷀: ䷀. ䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ Phong : hanh. Vương cách chi, v t ưu, nghi nh t trung. D ch: th nh l n thì hanh thông. B c vương gi t i ñư c ñ ng lo, nên gi ñ o trung như m t tr i ñ ng gi a tr i. Gi ng: Dư i là Ly (sáng su t), trên là Ch n (ñ ng) sáng su t mà hành ñ ng thì làm nên ñư c s nghi p th nh l n. Ch b c vương gi có quy n có v m i làm t i nơi ñư c. Khi ñã th nh l n thì ngư i sáng su t bi t r ng s ph i suy nên thư ng lo; nhưng ñ ng nên lo suông, c gi ñư c ñ o trung như m t tr i (n i quái Ly có nghĩa là m t tr i) ñ ng tr i thì s t t. ð i Tư ng truy n áp d ng vào vi c hình ng c, khuyên ngư i tr dân nên sáng su t mà soi xét tình dân m nh m x ñoán thì mau xong vi c. Hào t . 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ Sơ c u: Ng kì ph i ch , tuy tu n, vô c u, vãng h u thư ng. D ch: Hào 1, dương: G p ñư c ngư i ch h p v i mình, tuy ngang nhau nhưng không có l i ti n ñi thì có công nghi p ñáng khen. Gi ng: Hào này n i quái Ly, có ñ c sáng su t, có tài (vì là dương), trên ng v i hào gi a

4, thu c ngo i quái Ch n, có ñ c ho t ñ ng, mà cũng có tài (dương cương ) Bình thư ng thì ng v i nhau, ph i m t âm m t dương m i t t, hào này thì khác, cùng là dương c mà cũng t t, vì 1 sáng su t, 4 ho t ñ ng, hai hào dương thành, ch không tương ph n, giúp nhau làm nên s nghi p l n ñư c. Hai hào ngang nhau, bi t châm chư c ý ki n nhau là ñi u t t cho s h p tác; n u m t bên c u th ng, m t bên ch như ng, thì không còn là h p tác n a, khó mà thành công l n ñư c. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ L c nh : phong kì b , nh t trung ki n ñ u; Vãng, ñ c nghi t t, h u phu phát như c, cát. D ch: Hào 2, âm: B màn che l n, dày quá, như ban ngày (m t tr b che l p) mà th y sao B c ñ u; ti n ñi thì b ng và ghét, c l y lòng chí thành mà c m hoá ñư c ngư i trên thì t t. Gi ng: Hào âm này gi a qu Ly, ñ c trung ñ c chính; nhưng k ng v i nó là hào âm, âm nhu b t chính, không giúp ñư c nó, không tin nó; nó như m t hi n th n g p m t ám chúa, nên ví v i m t tr i (qu Ly) b mây mù che dày. Có mu n theo 5 thì b 5 nghi k và ghét; ch có cách gi v ng ñ c trung trinh, l y lòng chí thành mà ñ i x v i 5, r i sau 5 s t nh ng . Ch ䷀ như c 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u tam: Phong kỳ bái, nh t trung ki n mu i. Chi t kì h u quăng, vô c u. D ch: Hào 3 dương: b màn che kín mít, ban ngày mà th y sao nh (mu i) g y cánh tay ph i, không có l i. Gi ng: Hào này dương cương, trên cùng qu Ly là ngư i sáng su t, có tài; nhưng hào trên cùng ng v i nó l i b t tài (âm nhu), không giúp gì ñư c nó; ñã v y nó còn b hào 4 che ám, hoàn c nh còn t hơn hào 2 n a, cho nên b o là b t m màn che kín mít, ban ngày mà t i như ñêm, th y ñư c c nh ng vì sao nh . Như v y hào 3 như ngư i b g y cánh tay ph i (tr hào 5 không giúp gì ñư c nó), nó không có l i vì hoàn c nh khi n v y. 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ ñây tr hào 5.

C u t : Phong ki b , nh t trung ki n ñ u, ng kì di ch , cát. D ch: Hào 4, dương: B màn che l n dày quá, như ban ngày mà th y sao B c Ð u g p ñư c b n b ng vai v , t t. Gi ng: Hào này dương cương, ñ a v cao, có th l p ñư c s nghi p, nhưng b t trung, dư i ñ ng ñ c (cũng dương cương ) b ng

b t chính l i b hào 5 âm nhu, hôn ám che l p hoàn c nh cũng như hào 2, cũng ban ngày mà th y sao B c ñ u, nhưng nay ñư c hào 1 vai v 5. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀, ䷀䷀ L c ngũ: Lai chương, h u khánh, d , cát. D ch: Hào 5, âm: M i nh ng nhân tài giúp mình thì ñư c phúc, có ti ng khen, t t. Gi ng: Hào này ñ a v chí tôn, âm nhu, không có tài t o ñư c s nghi p th nh l n, nhưng khá là có ñ c trung ( gi a ngo i quái), và có hào 3, 4 dương cương , hi n tài dư i mình, n u bi t m i h giúp mình thì có phúc và ñư c ti ng khen, t t. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀,䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ Thư ng l c: Phong kì c, b kì gia, khuy kì h , Huých kì vô nhân, tam tu b t ñ ch, hung. D ch: Hào trên cùng, âm: C t nóc nhà r t cao l n mà phòng mình l i nh h p, b bưng ng v i nó, cũng coi là t t ñư c.

bít (t mình không mu n ai lui t i v i mình), cho nên nhìn vào c a, l ng tanh không th y bóng ngư i, ba năm không th y ai (ho c không giác ng ) x u. Gi ng: Hào này khó hi u, m i sách gi ng m t khác, chúng tôi theo cách hi u c a Phan B i Châu vì h p v i Ti u Tư ng truy n hơn c . Hào này âm nhu, như ngư i hôn ám, mà trên cùng, có ñ a v r t cao, y như ngư i c t l i th p h p (b n tính âm nhu), th là t c a nhìn vào, không

nhà, nóc r t cao (ñ a v cao), mà bu ng mình

mình che l p mình, nên không ai lui t i v i mình, do ñó mà ñ ng

th y bóng ngư i, ba năm không th y ai (ho c ba năm v n không giác ng : ñ ch là th y rõ). Không gì x u hơn. * Tên qu là th nh l n, r t t t mà không có hào nào th t t t, hào nào cũng có l i răn ñe. C

nhân mu n c nh cáo chúng ta c n th n l m m i ñư c.

th i th nh l n, có phúc thì cũng có s n m m ho , ph i

Các qu khác, thư ng hào dương ng v i âm, âm ng v i dương m i t t; qu này trái l i, dương ng v i dương (như 1 và 4) m i t t. ðó cũng là m t l i khuyên n a: nhau, thì m i tránh ñư c ho . th i th nh, ngư i ta thư ng vì quy n l i chia r nhau mà hoá suy, ph i bi t ñ ng ñ c, ñ ng tâm v i

56. QU H A SƠN L

(::||:|)

Trên là Ly (l a), dư i là C n (núi) ䷀

Th nh l n ñ n cùng c c thì ph i suy, ñ n n i m t ch

, ph i ñi

ñ u ñ t khách, cho nên

sau qu Phong t i qu L . L là b nhà mà ñi tha phương. Thoán t : ䷀: ䷀䷀. ䷀䷀, ䷀䷀ L : ti u hanh, L trinh, cát. D ch: ñ u; hơi hanh thông. ði ñ u mà gi ñ o chính thì t t. trên núi: trên núi lâu lâu v n có ñ u quê ngư i.

Gi ng: ch

c a l a là m t tr i hay lò, ch không ph i trên núi C n ñ ch c nh b nhà mà ñi

ñám l a cháy r ng hay ñ t r ng, nhưng ch m t th i gian ng n thôi. Cho nên dùng các tư ng l a (ly) C nh ñó là c nh b t ñ c dĩ, nhi u l m ch có th hơi hanh thông ñư c thôi, n u ngư i ñi ñ u bi t gi ñ c trung, thu n, như hào 5, yên l ng như n i quái C n, sáng su t như ngo i quái Ly. Hào 5 ñ c trung mà l i là âm ñ o gi a hai hào dương, bi t thu n theo dương. Cái ñ u là m m m ng, ñ ng làm cao ñ ngư i ta kh i ghét; nhưng m t khác, cũng ph i

yên l ng sáng su t gi tư cách, ñ o chính c a mình ñ ngư i ta kh i khinh. Gi cho ñ o ñư c nghĩa lý trong hoàn c nh ñó th t là khó (l ch th i nghĩa, ñ i hĩ tai: l i Thoán truy n). ð i tư ng truy n cũng l i áp d ng vào vi c hình pháp, khuyên ph i x ñoán sáng su t (Ly) và th n tr ng (như C n) ñ ng giam t i nhân quá lâu trong ng c (quân t dĩ minh th n d ng hình, như b t lưu ng c) Hào t .

1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀ Sơ l c: L to to , tư kì s th tai. D ch: Hào 1, âm: ñ u mà tư cách nh nhen, t n m n t c là t chu c l y ho . v th p nh t, ví v i ngư i chí ñã cùng, tư cách hèn h ñ i v i

Gi ng: hào này âm nhu, ch nhà mình vào mình. 2.

ñ u mà tham lam, t n m n, khi n ngư i ta ghét, như v y là t rư c ho

䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀ L c nh : L t c th , hoài kì tư, ñ c ñ ng b c, trinh. D ch: Hào 2, âm: c n. Gi ng: ñ t khách nên nhu thu n, mà hào này âm nhu, ñ c trung, ñ c chính, trên l i ng v i hào 5, cũng âm nhu, ñ c trung mà l i văn minh ( ngo i quái Ly), như g p ñư c ch nhà t t, mình có ch tr n an lành, l i gi ñư c ti n, có ñ y t tín c n, m i vi c ñ u t t c . 3. ䷀䷀: ䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀, ䷀䷀ C u tam: L , ph n kì th , táng kì ñ ng b c, trinh, l . D ch: Hào 3, dương: cũng nguy. Gi ng: Hào này quá cương (dương v dương), b t trung, ñ t khách như v y không t t, v l i khá cao, có ý t cao, b ch nhà tr ñu i, như v y không khác gì t ñ t ch tr c a mình, ñ y t cũng không ưa mình, m t lòng c ngư i trên k dư i, dù mình có chính ñáng, cũng nguy. 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ C u t : L vu x , ñ c kì tư ph , ngã tâm b t khoái. D ch: Hào 4, dương: t i ñ t khách, ñư c ch t m, có ti n c a và ñ h thân (tư ng ñ t khách, mà (t mình) ñ t ch tr , m t ñ y t , dù chính ñáng ñ t khách, ñư c ch tr n an lành, gi ñư c ti n b c, l i có ñ y t tín

trưng b ng cái búa), nhưng trong lòng không vui. Gi ng: tuy dương cương nhưng v âm, l i dư i cùng ngo i quái, là bi t m m m ng, t h , t c bi t x th , cho nên ñư c ch t m, có ti n c a, v t li u ñ phòng thân, nhưng

trên, hào 5 âm nhu không giúp ñ gì ñư c 4,

dư i, hào 1, ng v i 4 âm nhu, l i th p

hèn, cũng ch ng giúp ñ 4 ñư c gì, vì v y là lòng 4 không vui. Các sách cho “tư ph ” là cái búa s c bén, và gi ng là : l khách t i nơi, không có quán tr , ch có m nh ñ t gai góc, ph i dùng búa bén ñ phá b i b mà làm ch lòng không vui. 5. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ L c ngũ: X trĩ, nh t th vong, chung dĩ d m nh. D ch : Hào 5, âm : B n con trĩ, m t m t mũi tên, sau ñư c khen và phúc l c (ho c ch c v : m nh) . Gi ng: Thư ng hào 5 tr ngôi vua, nhưng n u vua là làm l khách thì là vua m t nư c, cho nên ch nên coi là m t l khách thôi, m t l khách văn mình ( ngo i quái ly), nhũn nh n, m m m ng (âm nhu) ñư c lòng m i ngư i (ñ c trung) , như v y t t ñư c t t ñ p như b n ñư c con trĩ (m t loài chim ñ p – tư ng qu Ly) t n hao không m y mà ñư c ti ng khen, và phúc l c. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ ䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ Thư ng c u: ñi u ph n kì sào, l nhân tiên ti u, h u hào ñào, táng ngưu vu d , hung. D ch: Hào trên cùng, dương: con chim cháy m t t , ngư i l hành trư c cư i, sau kêu khóc, vì láu táu (vô ý) ñánh m t con bò (ñ c nhu thu n), x u. Gi ng: thân ph n vì ñư c ñ u mà l i trên ch nhà, ñã là ngh ch c nh r i, ñã v y l i quá cương (hào dương), m t lòng ngư i, t t b ñu i ñi, như con chim cháy m t t . M i ñ u h n h , trên ngư i, sau ph i kêu khóc vì m t ch tr . S dĩ v y vì khinh d ñánh m t th i * ñ u. ñ c nhu thu n (tư ng b ng con bò) r t c n , nên trong

Cu i qu L này, c Phan B i Châu có ghi c m tư ng: “x c nh kh n n n không gì b ng L , thi p th r t khó khăn cũng không gì b ng L . T p quái (truy n) nói r ng: “L là ít ngư i thân yêu, là ñư ng cùng kh n c a ngư i v y: L qu thân dã, nhân chi cùng dã. “Tuy n sáu hào không m t ch cát, ch hanh nào c . . D sinh g p h i ñen r i, g i thân

ñ t khách quê ngư i . . may kh i tai ho là h nh phúc ñã l n r i. V y nên trung chính như L c Nh (hào 2, âm), văn minh nhu trung như L c ngũ (hào 5, âm) mà hào t không có ch cát hanh. Hu ng gì quá cương , b t trung như C u tam (hào 3, dương). Thư ng c u (hào trên cùng, dương) n a ru? V y nên ngư i ch nhu, trung làm bùa h thân” ð c l i c a C , chúng tôi vô cùng c m thán. Trong m y ch c năm, vì qu c gia, dân t c, C g i thân quê ngư i, g p bi t bao c nh t i nh c, n i gian nguy, r t cu c cũng không tránh kh i tai ho , nhưng lúc nào cũng gi ñư c tư cách, khí phách chí hư ng. Ai hi u ñư c tình c nh l th , hi u ñư c qu L hơn C ? vào th i L , nên mang ch t l y hai

57.QU THU N T N (:||:||) Trên dư i ñ u là T n (gió, thu n) ䷀

Lâm vào c nh

quê ngư i thì thái ñ nên thu n tòng ngư i, cho nên sau qu Lũ t i qu

T n. T n là gió mà có nghĩa là thu n, là nh p vào. Thoán t . ䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ T n: ti u hanh, l i h u du vãng , l i ki n ñ i nhân. D ch: Thu n thì hơi ñư c hanh thông, ti n hành thì có l i, l a b c ñ i nhân mà tin theo thì có l i. Gi ng: Qu này có m t hào âm dư i hai hào dương, là âm ph c tòng dương, nên g i là T n. ti u nhân mà ph c tòng quân t thì có th t t, nhưng ph i có vi c ñ tí n hành, ch không ph i ch yên mà t t, l i ph i l a b c ñ i nhân (có tài, ñ c) mà tin theo. ð i nhân tr hào 2 và hào 5, cũng mà dth, ti u nhân là hào 1 và hào 4. Nh t là hào 5, ñ c trung l i ñ c chính n a, 1 và 4 ñ u ph i theo hào ñó. ð i tư ng truy n gi ng: trên là gió, dư i là gió (T n), là có hai lu ng gió ti p t c theo nhau. Ngư i quân t ti p t c xu t phát m nh l nh ñ thi hành chính s , mà thiên h ph c tòng, cũng như v n v t ng theo gió. Hào t : 1. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀ Sơ l c: ti n thoái, l i vũ nhân chi trinh. D ch: Hào 1, âm: Ti n lui t do, thêm vào cái chí hư ng b n c a h ng võ dũng thì có l i. Gi ng: Hào này âm nhu dư i cùng qu T n là ngư i nhu thu n thái quá, còn nghi ng ,

không cương quy t ti n hay lui, không th làm gì ñư c; Hào t khuyên ph i theo cái chí kiên cư ng c a h ng ngư i võ dũng thì m i tr ñư c t t nghi ho c. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ ䷀䷀, ䷀,䷀䷀䷀ C u nh : T n t i sàng h , d ng s vu phân như c, cát, vô c u. D ch: Hào 2, dương: Thu n nép t t, không có l i. Gi ng: Hào dương mà vào v âm th i T n (thu n), nên quá thu n ñ n n i nép dư i giư ng. May àm ñ c trung, không ph i là k si m n nh, mà l i có lòng thành; trong vi c t th n, mà như v y thì t t, không có l i. “s ” là ch c quan coi vi c t , “Vu” là ch c quan coi v vi c tr tai ho , như ñ ng c t. “Phân như c” (r i ren) dùng ñ t vi c cúng t , c u th n. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀ C u tam: T n t n, l n. D ch: Thu n tòng quá nhi u l n (quá m c), ñáng x u h . Gi ng: Hào này quá cương (dương v dương), b t ñ c trung, v n nóng n y, kiêu căng, dư i giư ng, dùng vào vi c l bái, ñ ng c t r i ren thì

th t b i nhi u l n, sau m i làm b t h , thu n tòng, nhưng l i thu n tòng quá m c, vi c gì cũng thu n tòng dù không ph i lúc, ñáng x u h , R. WilheLm gi ng: suy nghĩ ñi suy nghĩ l i nhi u l n kĩ quá, mà không quy t ñ nh hành ñ ng, x u h . 4. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ L c t : H i vong, ñi n ho ch tam ph m. D ch: Hào 4, âm: H i h n m t ñi; ñi săn v , ñư c chia cho ba ph n. Gi ng: Hào này âm nhu, hào 1 ng v i nó cũng âm nhu, không giúp gì ñư c nó, mà l i b k t gi a 4 hào dương trên và dư i, x u; nhưng nh nó ñ c chính, ñ a v cao ( ngo i quái, sát hào 5) mà l i có ñ c t khiêm, thu n tòng, nên ñư c trên dư i m n, ch ng nh ng không có gì h i h n mà còn ñư c thư ng công. Th i xưa ñi săn v , chia làm 3 ph n (ph m v t): m t ph n ñ làm ñ t , m t ph n ñ ñãi khách, m t ph n giao cho nhà b p. Có công l n m i ñư c chia như v y. 5.

䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀. ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ C u ngũ: Trinh cát, h i vong, vô b t l i, vô s h u chung. Tiên canh tam nh t, h u canh tam nh t, cát D ch: Hào 5, dương : gi ñ o chính thì tôt, h i h n m t ñi, không có gì là không l i, m i ñ u không khá mà cu i cùng t t; (ñinh ninh như ) trư c ngày canh ba ngày, (ñ n ño như) sau ngày canh ba ngày, t t. Gi ng: Hào này th i T n, ph i thu n tòng, mà b n th và v ñ u là dương c , m i ñ u không t t (vô s ), e có ñi u h i h n, may mà ñ c trung, ñ c chính, h p v i tư cách m t v ch , c gi ñ c trung, chính y thì sau s t t (h u chung), h i h n m t h t mà không có gì không l i. Tuy nhiên, mu n kêt qu ñư c t t thì trư c khi hành ñ ng, canh c i, ph i ñinh ninh cân nh c cho k , r i sau khi canh c i ph i kh o nghi m chu ñáo. Trong th p can: Giáp, t, Bính, ðinh, Canh Tân, Nhâm, quí, Canh ñ ng hàng th 7, quá gi a, t i lúc ph i thay ñ i. (ch Canh trong hào t ䷀cũng dùng như ch Canh ䷀ là ñ i) Ba ngày trư c ngày Canh là ngày ðinh, ch ðinh ䷀ này mư n nghĩa ch ñinh ䷀䷀ (ñinh ninh); ba ngày sau ngày Canh là ngày Quí, ch quí này ䷀ mư n nghĩa ch quĩ ䷀䷀ (quĩ ñ c là ño lư ng) Cách dùng ch 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ Thư ng c u: T n t i sàng h , táng kì tư ph , trinh hung. D ch: Hào trên cùng, dương: Thu n nép ñó thì càng b ho . Gi ng: trên cùng qu T n là thu n tòng ñ n cùng c c như k nép dư i giư ng; t i n i ñ c dương cương – ví v i ñ h thân (tư ph ) c a mình cũng m t luôn. C gi thói x u xa, ñê ti n, si m n nh ñó thì càng b ho . dư i giư ng, m t ñ h thân, c gi thói x u ñây cũng như cách dùng ch trong Thoán t qu C .

58. QU THU N ðOÀI (||:||:) Trên dư i ñ u là ðoài (ch m, hòa duy t) ䷀

T n có nghĩa là nh p vào, h nh p ñư c vào lòng nhau, hi u lòng nhau, thì m i ưa nhau mà hoà duy t, vui v v i nhau, cho nên sau qu T n t i qu ðoài. ðoài là ch m mà cũng có nghĩa là hoà duy t. Thoán t . ䷀; ䷀䷀䷀䷀䷀ ðoài; Hanh. L i trinh. D ch: Vui thì hanh thông. H p ñ o chính thì l i. Gi ng: ðoài là ch m, cũng là thi u n . Nư c ch m làm cho cây c vui tươi, sinh v t vui thích; thi u n làm cho con trai vui thích. Vui thích thì hanh thông, mi n là ph i h p v i ñ o chính; ph i ngay th ng, thành th c, ñoan chính. ðoài có hai hào dương m t hào âm là h p v i ñ o chính, t t. Thoán truy n – Gi ng r ng ra: vui v mà h p v i ñ o chính thì là thu n v i tr i, h p v i ngư i. Vui v mà ñi trư c dân thì dân quên khó nh c; vui v mà xông vào ch n nguy hi m thì dân quên cái ch t mà cũng xông vào; ñ o vui v (làm gương cho dân) th t l n thay; khuy n khích dân không gì b ng. ð i Tư ng truyên thiên v s tu thân, khuyên ngư i quân t nên h p b n cùng nhau gi ng nghĩa lý, ñ o ñ c, r i cùng nhau th c hành (dĩ b ng h u gi ng t p), ñ giúp ích cho nhau mà hai bên cùng vui v . Hào t . 1. phía trong,

ngoài, nghĩa là trong lòng ph i thành th c r i ngoài m t nhu hoà, như v y

䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀ Sơ c u: Hoà ñoái, cát. D ch: Hào 1, dương: Hoà thu n, vui v , t t. Gi ng: dương dư i cùng qu ñoài là quân t mà khiêm h , trên l i không tư tình v i ai (vì 4 cũng là dương, không ph i là âm, ti u nhân), nên ch dùng ñ o chính mà hoà thu n vui v v i m i ngư i, t t. 2. ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ C u nh : Phu ñoài, cát, h i vong. D ch: Hào 2, dương: Trung tr c mà vui v , t t, h i h n m t ñi. Gi ng: g n hào 3, âm nhu, ti u nhân, nhưng hào 2 này ñã dương cương mà l i ñ c trung, cho nên có ñ c thành th c cương trung, không nhi m x u c a hào 3, không b h i h n. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀ L c tam: Lai ñoài, hung. D ch: Hào 3, âm: Quay l i c u vui v i ngư i dư i, x u. Gi ng: Âm nhu, b t trung b t chính, là h ng ti u nhân tìm vui mà không gi ñ o; là ph n gái gi a b n ngư i con trai (4 hào dương, 2 trên, 2 dư i), c u vui v i 2 ngư i dư i, nhưng h cũng

trên, thì không dám vì ph n th p, ph i quay l i c u v i 2 ngư i

không thèm, vì hào 1 cương tr c mà chính, hào 2 cương tr c mà trung, k t qu là x u. 4. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀,䷀䷀䷀ C u t ; Thương ñoài, v ninh, gi i t t, h u h . D ch: Hào 4, dương: cân nh c xem nên c u vui sau theo chính b tà, ñáng m ng. Gi ng: Dương cương mà v a chính, nhưng v âm, chưa th t là quân t , trên th a ti p hào 5 v a trung dư i l i g n hào 3, ti u nhân, cho nên m i ñ u do d , cân nh c xem phía nào mà chưa quy t ñ nh ñư c r i

nên hư ng v phía nào; nhưng nh có ñ c dương cương, ñ ng ñ c v i 5, nên sau hư ng v 5, quy t tâm b tà theo chính, th t ñáng m ng. 5.

䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u ngũ : Phu vu bác, h u l . D ch: Hào 5, dương: N u tin k ti u nhân mà tiêu mòn (bác) h t ñ c trung chính c a mình thì nguy. Gi ng: Hào này dương cương, trung chính, ñ a v chí tôn, ñây là l i răn k tr nư c. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀ Thư ng l c: D n ñoài. D ch: Hào trên cùng, âm: ðem s vui thú t i. Gi ng: trên cùng qu ðoài mà âm nhu là k chuyên si m n nh, d d ngư i ta tìm vui vào th i ðoái mà thân c n

v i hào trên cùng âm nhu là k tiêu nhân làm ch s vui, r i ham vui b y b thì nguy;

m t cách b t chính. T t nhiên là x u r i, ch ng c n nói. * Chúng ta ñ ý; 6 hào thì 2 hào âm là ti u nhân d d 4 hào dương quân t , và 4 hào này gi ñư c chính ñ o c , vì Kinh d ch tin như Kh ng t r ng mu n làm vui lòng ngư i quân t mà không dùng chính ñ o thì không thành công (duy t chi b t dĩ ñ o, b t duy t dã. Lu n ng XIII 25).

59. QU PHONG TH Y HOÁN ( :|::||) Trên là T n (gió), dư i là Kh m (nư c) ䷀

Hoà vui ñ n c c ñi m r i thì s ly tán, vì v y sau qu ñoài ñ n qu Hoán. Hoán là lìa, tan tác. Thoán t . ䷀; ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ Hoán; hanh. Vương cách h u mi u, L i thi p ñ i xuyên, l i trinh. D ch: Lìa tan: hanh thông. Vua t i nhà Thái mi u, vư t qua sông l n thì l i, gi ñ o chính thì l i. Gi ng: Trên là gió, dư i là nư c (Kh m cũng có th hi u là mây – như qu Th y lôi Truân, cũng g i là Vân Lôi truân); gió th i trên nư c (hay mây) làm nư c tung tóe ra (hay mây tan rã ra), cho nên ñ t tên qu là Hoán. Thư ng thì nhóm h p m i hanh thông (như qu t y), nhưng ly tán cũng có khi hanh thông, ch ng h n sương mù t l i nhi u quá, n ng lên, nó tan ñi thì t t, ho c th i nhi u lo n, dân chúng t h p l i ch ng ñ i, ph i gi i tán ñi v.v.. H h p th i thì t t, trái l i thì x u. Mu n cho công vi c gi i tán hanh thông thì nhà c m quy n ph i có lòng chí thành, như m t ông vua t i nhà Thái mi u; l i ph i bi t m o hi m như có gan vư t qua sông l n; sau cùng ph i gi ñ o chính, ñ ng làm nh ng vi c b t chính. Thoán truy n gi ng ý nghĩa hanh thông c a qu này như sau: n i quái v n là qu Khôn, m t hào dương c a qu Càn vào thay hào 2 qu Khôn mà thành qu Kh m; ngo i quái v n là qu Càn, hào 1 qu Khôn vào thay hào 1 qu Càn, thành qu T n. V y là trong trùng quái Hoán có m t hào dương cương trong, m t hào âm nhu ngoài, mà hào này

ñ c v , thu n theo 2 hào dương

trên nó ñ ti n lên, như v y là t t. trên nư c,

Vư t qua sông l n mà có l i vì qu có cái tư ng g (T n cũng là cây, g ) t c thuy n

trên nư c, nh thuy n mà qua sông ñư c. Nghĩa bóng là nh ngư i có tài

mà làm nên vi c l n. ð i Tư ng truy n bàn r ng ra, khuyên sau khi gi i tán r i l i nên nghĩ t i vi c nhóm h p l i, mà mu n nhóm h p, th ng nh t nhân tâm thì nên ñ t l t Thư ng ñ , t T tiên. Hào t . 1. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀ Sơ l c: D ng ch ng, mã tráng, cát. D ch: Hào 1, âm: Dùng con ng a m nh ñ c u v t, t t. Gi ng: ñ u th i ly tán, còn có th gom l i ñư c; hào này âm nhu, kém tài, không ñ thác vào ñư c, như ñi ñư ng xa có s c, nhưng trên có hào 2 dương cương ñ c trung, con ng a kh e, cho nên t t. 2. ䷀䷀: ䷀,䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u nh : Hoán, bôn kì k , h i vong. D ch: Hào 2, dương: Lúc ly tán, nên ñ a vào hào 1 làm gh ng i thì h i h n m t ñi. Gi ng : Th i này là th i ly tán r i, d có vi c ăn năn; hào này dương cương ñã giúp ñ ơc cho hào 1, bây gi nên d a vào 1 làm gh ng i, ñ ñ n nhau thì kh i ph i h i h n. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c tam: Hoán kì cung, vô h i. D ch: Hào 3, âm: ñánh tan lòng riêng tây c a mình ñi thì không h i h n. Gi ng: Hào này âm nhu, b t trung ,b t chính, là ngư i có lòng v k , nhưng b tính v k ñi, lo gánh vi c ñ i v i hào trên cùng, thì s không h i h n. 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ L c t : hoán kì qu n, nguyên cát. Hoán kì khâu, ph di s tư. D ch: Hào 4 âm: Gi i tán bè phái c a mình ñi, r t t t. Vì như v y là gi i tán cái nh ñ v dương l i ñư c hào trên cùng chính ng v i nó, mà có lòng lo vi c ñ i (vì là dương cương); n u 3

t p h p cái l n l i thành gò ñ ng; ñi u ñó ngư i thư ng không th nghĩ t i ñư c. Gi ng: Hào này âm nhu, thu n, giúp ñ hào 5 v a cương v a ñ c trung, như v ñ i th n giúp m t minh quân, mà bi t gi i tán bè phái c a mình ñi (s di nói v y vì hào 1 dư i không ng vi n v i 4, cũng như 4 không còn bè phái), ñ ñoàn k t, t p h p c qu c dân mà cùng lo c u nư c; như v y là gi i tán cái nh ñ gom cái l n l i thành gò ñ ng, r t t t. Ngư i thư ng không hi u ñư c l ñó mà chê sao l i gi i tán ñ ng c a mình. Mu n v y ph i là ngư i ñ c chính (âm 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u ngũ: Hoán hãn kì ñ i hi u, hoán vương cư,vô c u. D ch: Hào 5, dương: Ban b hi u l nh l n kh p nư c như m hôi phát ra phát h t kho l m c a vua ñ chu c p cho dân, không có l i. Gi ng: năm ch “Hoán hãn kì ñ i hi u” t i nghĩa. Chu Hi gi ng là h y b các hi u l nh trư c ñi, nh ng hi u l nh ñó như m hôi, ch y ra mà không tr l i”. Chúng tôi theo Phan B i Châu mà d ch như trên là ban b hi u l nh ñi kh p nơi. J Legge và R. WilheLm cũng hi u như v y, nhưng gi ng là nh ng hi u l nh ñó c u nguy ñư c cho dân như ngư i b b nh mà phát tán, làm cho m hôi toát ra v y. Ba ch sau: “Hoán vương cư” nghĩa d hi u: vua nên tán tài ñ t dân, cũng như hào 4, gi i tán bè phái ñ t dân, ñ u là chính sách t t 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ Thư ng c u: hoán kỳ huy t kh , ñ ch xu t, vô c u. D ch: Hào trên cùng, dương: Tan (tr ) ñư c máu )v t thương cũ), thoát kh i kinh s (ch [䷀ ] ñây nên ñ i làm ch d ch [䷀] là kinh s ), không có l i. cu i th i ly tán, s p h t x u; nó có tài (dương cương), l i ñư c hào 3 th i ly tán c . kh p thân th , v âm) , và ñ c trung, cương cư ng như hào 5.

Gi ng: hào này

ng vi n, cho nên nó thành công, tr ñư c v t thương ly tán và thoát kh i c nh lo s . * Phan B i Châu so sánh qu này v i qu T y, ñ i ý như sau: T y và Hoán là hai th i trái ngư c nhau, m t th i nhóm h p m t th i lìa tan, nhưng th i nào cũng hanh thông ñư c c , mi n là bi t hành ñ ng h p lúc và có lòng chí thành:

Thoán t hai qu ñ u có 4 ch : “Vua t i Thái mi u”, nghĩa là ph i chí thành như nhà vua khi vào t Thái mi u. ch . T y có 4 ch : “l i ki n ñ i nhân”, Hoán có 4 ch : “L i th i T y, thu n c nh, ch c n có ngư i tài ñ c là làm nên vi c còn

Nhưng hai qu khác nhau thi p ñ i xuyên” vì

th i Hoán, ngh ch c nh, ph i có tài ñ c mà l i ph i m o hi m n a. ðó là thâm ý c a c nhân. Sáu hào qu Hoán ý nghĩa r t phân minh: hào 1, còn mong c u ch a ñư c; hào 2 ly tán ñã nhi u r i, chưa c u ñư c; hào 3 có th b t tay làm vi c, mu n v y ph i b lòng v k ñi; hào 4, ph i gi i tán bè phái ñ ñoàn k t toàn dân; hào 5 ph i ra hi u l nh m i, ban phát c a riêng, hào 6 thì thành công. Quan tr ng nh t là l i khuyên hào 4 và 5.

60. QU TH Y TR CH TI T (||::|:) Trên là Kh m (nư c), dư i là ðoài (ch m) ䷀

Không th ñ cho ly tán hoài ñư c, t t ph i ch n b t l i, ti t ch l i, cho nên sau qu Hoán t i qu Ti t. Thoán t : ䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ Ti t : Hanh. Kh ti t b t kh trinh. D ch: Ti t ch thì hanh thông. Nhưng ti t ti t ch ñ n m c c c kh thì không ai ch u ñư c lâu. Gi ng: Theo tư ng qu , trên ch m có nư c; b ch m h n ch s nư c ch a trong ch m, cho nên ñ t tên là qu Ti t. Cái gì cũng v a ph i thì m i t t, thái quá cũng như b t c p ñ u x u c . Qu này có ba hào cương, ba hào nhu, không bên nào quá; l i thêm hào 2 và hào 5 ñ u là dương cương mà ñ c trung, như v y là x s ñươc trúng ti t, cho nên vi c gì cũng hanh thông. Nhưng ti t ch qúa, b t ngư i ta kh c c thì không ai ch u ñư c lâu, như v y không còn hanh thông n a. Thoán truy n khuyên nhà c m quy n nên theo lu t ti t ch c a tr i ñ t: b n mùa thay ñ i, n ng mưa, nóng l nh ñ u có ch ng m c, mà tr dân: h n ch lòng ham mu n, tính xa x c a con ngư i, b t dân làm vi c v a s c thôi, như v y không t n c a c i, không h i dân (ti t dĩ ch ñ , b t thương tài, b t h i dân). L i ñó gi ng l i khuyên trong Lu n ng : “Ti t d ng nhi ái dân” (dè d t trong vi c tiêu dùng mà yên dân). ð i tư ng truy n khuyên ngư i quân t (quân t ñây tr h ng ngư i tr dân) ñ t ra s , ñ , nghĩa là h n ñ nh m t ch ng m c nào ñó trong s làm vi c và hư ng th c a dân, tùy

ñ o ñ c, tài ngh c a m i ngư i. (Quân t , dĩ ch s ñ , ngh ñ c h nh). Như v y là ð i tư ng truy n ñã cho ch ti t m t tác d ng r t l n: ti t ch có nghĩa g n như k ho ch hoá ngày nay và có m c ñích thi hành s công b ng trong xã h i, như l i ð i tư ng truy n qu Khiêm (x ng v t bình thí: cho s v t ñư c cân x ng, quân bình). Hào t : 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ sơ c u: B t xu t h i ñình, vô c u. D ch: Hào 1, dương: không ra kh i sân ngõ, không có l i. Gi ng: Hào này dùng ch ti t v i nghĩa t mình ti t ch mình, t c dè d t. v i t i Ti t ch , làm vi c gì cũng ph i ñúng m c (trung ti t) m i t t. Hào, 1 dương cương , ñ c chính, ñ u th i Ti t ch , bi t th n tr ng, không ra kh i sân ngõ, vì bi t là th i chưa thông, hãy còn t c, như v y là ñúng v i ñ o ti t ch , không có l i. Hai ch “h ñình chúng tôi d ch theo nghĩa “ngo i chi ñình” c a Chu Hi. J legge d ch là không ra kh i cái sân 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ C u nh : B t xu t môn ñình, hung. D ch: Hào 2, dương: không ra kh i cái sân không t c n a mà l i ñư c hào 5 trong c a, x u. Gi ng: Hào này ñáng l ra giúp vi c ñư c, vì th i ñã khác th i c a hào 1 ñã thông r i trên cũng dương như mình giúp s c cho; v y mà ñóng c a không ra cũng như 1, hành vi ñó x u (hung). Ch môn J.Legge và R Wilhelm ñ u d ch là gate, c a ngõ, t c c a ngoài cùng. T H i ngoài cái c a (door): R. Wilhelm d ch là không ra kh i cái sân và cái c a (door).

ch gi ng: c a có m t cánh g i là h , hai cánh g i là môn, t i không biêt cái nào là c a ngõ, cái nào là c a nhà. Phan B i Châu không phân bi t th nào là môn, là h , d ch là c a h t. Ði m ñó không quan tr ng; ch c n hi u ñ i khái là không ra kh i nhà, không ñi ñâu. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀,䷀䷀䷀ L c tam: B t ti t như c, t t ta như c, vô c u. D ch: Hào 3, âm: không dè d t (t ti t ch mình) mà ph i than vãn, không ñ l i cho ai ñư c.

Gi ng: Âm nhu, b t trung b t chính, l i cư i lên hai hào dương, mà mu n ti n t i cõi nguy hi m (qu Kh m ñ l i cho ai ñư c n a. 4. ䷀䷀䷀䷀䷀,䷀䷀ L c t : An ti t, hanh. D ch: Hào 4, âm: Vui v t ti t ch (không mi n cư ng) hanh thông. Gi ng: Nhu thu n, ñ c chính, vâng theo hào 5, th c tâm dè d t, t ti t ch ñúng th i, cho nên hanh thông. 5. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀ C u ngũ: Cam ti t, cát. Vãng h u thư ng. D ch: Hào 5, dương: Ti t ch mà vui v (cho là ngon ng t) thì t t. C th mà ti n hành thì ñư c ngư i ta tr ng, khen. Gi ng: Hào này v chí tôn, làm ch qu Ti t, có ñ các ñ c dương cương trung chính t trên), như v y là không bi t dè d t, t ch , rư c v vào thân, còn

ti t ch m t cách vui v , thiên h noi gương mà vui v ti t ch , cho nên t t; và c th mà ti n hành thì có công l n, ñáng khen. 6. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ Thư ng l c: Kh ti t, trinh hung. H i vong. D ch: Hào trên cùng, âm: Ti t ch mà t i m c c c kh , n u c gi mãi (trinh) thôi ñó thì x u. N u bi t h i h n, b t thái quá ñi thì h t x u. Gi ng: Hào này trái v i hào trên, vì trên cùng qu Ti t, có nghĩa là ti t ch thái quá, t i c c kh , không ai ch u ñư c hoài như v y. Hai ch “h i vong” ñây không có nghĩa thư ng dùng là h i h n tiêu tan ñi, mà có nghĩa là n u h i h n thì cái x u (hung) s tiêu tan ñi. Sau m t cu c ly tán, phong t c suy ñ i, kinh t cùng qu n, cho nên ph i ti t d c, ti t ch nhu c u. Nhưng ti t ch m t cách v a ph i thôi (không nên thái quá) mà h p th i thì m i t t. Chúng ta nh n th y 6 hào chia làm 3 c p: 1 và 2 li n nhau mà 1 t t, 2 x u; 3 v i 4 li n nhau mà 3 x u, 4 t t; 5 và 6 li n nhau mà 5 t t 6 x u; ch do l ho c h p th i hay không, ñ c trung, ñ c chính hay không.

61. QU PHONG TR CH TRUNG PHU (||::||) Trên là T n (gió), dư i là ðoài (ch m)

ðã ñ nh ti t ch thì ngư i trên ph i gi ñ c tín ñ ngư i dư i tin theo, cho nên sau qu Ti t t i qu Trung phu. Trung phu là có ñ c tin (phu) Thoán t : ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ Trung phu: ð n ngư cát, l i thi p ñ i xuyên, l i trinh. D ch: trong lòng có ñ c tin t i c m ñư c heo và cá, t t như v y thì l i qua sông l n ñư c, gi ñ o chính thì l i. Gi ng: qu này gi a có hai hào âm (hai nét ñ t), như trong lòng tr ng r ng (hư tâm) không có tư d c, tư ý; còn 4 hào dương là nét li n, ñ c, th c (trái v i hư), mà hào 2 và hào 5 l i ñ c trung ( gi a n i và ngo i quái), v y là có ñ c trung th c. Do ñó mà ñ t tên qu là Trung phu. Theo nghĩa thì trên là T n, thu n v i ngư i dư i; dư i là ðoài, ph c tòng ngư i trên; như v y là c m hoá ñư c dân. Lòng chí thành c m ñư c nh ng v t ngu, không bi t gì như heo và cá. L y lòng chí thành, hư tâm mà ng phó v i nguy hi m thì vư t ñư c h t, như qua sông l n mà ng i chi c thuy n tr ng không (hư chu), không ch gì c , th t là an toàn. Ph i gi chính ñ o m i t t. ð i Tư ng truy n gi ng: gió trên, ch m dư i, là gió (làm ) ñ ng ñư c nư c như lòng thành th c c m ñ ng ñư c ngư i. Nên tuy lòng trung thành mà x vi c thiên h ; như x t i thì sét ñi xét l i, tìm cách c u t i nhân, tha cho t i ch t. Hào t : 1. trong (trung) lòng.

䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ Sơ c u: Ngu cát, h u tha, b t y n. D ch: Hào 1, dương: li u tính cho ch c ch n r i m i tin thì t t; có lòng nghĩ khác thì không yên. Gi ng: Hào này m i vào th i Trung phu, tuy ng v i hào 4, âm nhu, ñ c chính là ngư i ñáng tin, nhương bư c ñ u, ph i xét cho k lư ng xem 4 có ñáng tin không, khi ñã tin r i thì ñ ng ñ i chí hư ng, lòng ph i ñ nh r i m i tĩnh mà yên ñư c. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ C u nh : Minh h c t i âm, kỳ t ho chi; Ngã h u h o tư c, ngô d nhĩ mĩ chi. D ch: Hào 2, dương: Như con h c m gáy chén rư u ngon, tôi cùng anh chia nhau. Gi ng: Hào này ng v i hào 5 trên, c hai ñ u có ñ c dương cương , l i ñ c trung ñ u có lòng thành th c, ñ u là nh ng hào quan tr ng trong qu Trung phu; hai bên c m ng, tương ñ c v i nhau như h c m gáy mà h c con ho l i, ho c như m t ngư i có chén rư u ngon mà chia v i b n. Theo H t thư ng truy n, Chương VIII, s 5, Kh ng t gi i thích ý nghĩa hào này như sau: “Ngư i quân t trong nhà mà nói ra, n u l i nói hay thì ngư i ngoài nghìn d m cũng g n; . . hành vi t g n phát ra thì nh hư ng hi n ngay bóng râm, con con nó ho l i; l i như tôi có

hư ng ng, hu ng chi là ngư i

xa . . như v y ch ng nên th n tr ng l m ư?” Kh ng t ñã hi u r ng “ti ng gáy c a con h c” là l i nói hay; và “chén rư u ngon’ là hành vi ñ p, mà khuyên chúng ta ph i th n tr ng v ngôn, hành. 3. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c tam: ð c d ch, ho c c , ho c bãi, ho c kh p, ho c ca. D ch: Hào 3, âm: g p ñư c b n (ñ ch) lúc thì ñánh tr ng vui múa, lúc thì chán n n mà ng ng, lúc thì khóc, lúc thì hát. Gi ng: Hào này âm nhu b t chính, b t trung, ng v i hào b t trung, b t chính, như hai ngư i ăn trên cùng, dương cương mà v i nhau mà không thành th c, tính tình thay ñ i

luôn luôn, vui ñó r i khóc ñó “Ho c c ho c bãi”, (có ngư i hi u là: lúc thì c võ, lúc thì b ñi). 4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c t : Nguy t cơ v ng, mã th t vong, vô c u. D ch: Hào 4, âm: Trăng mư i b n (g n t i r m), con ngư i b b n mà ti n lên, không l i. Gi ng : Hào này ñ c chính, thân c n v i hào 5, ñư c vua tín nhi m s th nh vư ng ñã g n t i tuy t ñ nh r i, như trăng mư i b n g n ñ n ngày r m. Nó ng v i hào 1, hai bên c p kè nhau như c p ng a, nhưng nó bi t ph c tòng ñ o lý, nên sau b 1, ñ chuyên nh t v i 5, như v y không có t i l i gì. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u ngũ: H u phu luy n như, vô c u. D ch: Hào 5, dương: có lòng chí thành ràng bu c, không l i. Gi ng: Như trên ñã nói, hào này ñư c lòng thiên h . 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ Thư ng c u: Hàn âm ñăng vu thiên, trinh hung. D ch: Hào trên cùng, dương: ti ng gà lên t n tr i, dù có chính ñáng cũng x u. Gi ng: Hào này dương cương, không ñ c trung l i vào th i thành tín ñã cùng c c, ñ c tin ñã suy, v y là có danh mà không có th c. L i thêm không bi t bi n thông, mu n c gi ñ c tín (vì có tính dương cương, cho nên ví v i con gà không là loài bay cao ñư c mà mu n lên t i tr i. V y lòng thành tín v n là t t, nhưng ph i ñ ng thái quá mà bi t bi n thông, Phan B i Châu nh c truy n ng ngôn anh chàng h Vĩ (có sách nói là h Vi) th i Xuân Thu h n v i m t ngư i con gái dư i c u; ngư i ñó không t i, nư c lên cao, anh ta c ôm c t ngôi chí tôn, có ñ ñ c trung chính, thành tín bu c

c u ch u chêt. Tín như v y là ngu, không bi t bi n thông.

62. QU LÔI SƠN TI U QUÁ ( ::||::) Trên là Ch n (s m), dư i là C n (núi) ䷀

Tin (Trung phu) mà làm ngay, không xét ñ u tin ñó ph i hay không , thì có th m c l m l i, cho nên sau qu Trung phu t i qu Ti u quá. Quá có hai nghĩa: l i; ra ngoài cái m c v a ph i thoán t dư i ñây dùng nghĩa sau. Thoán t : ䷀䷀: ䷀, ䷀䷀. ䷀䷀䷀, ䷀䷀ ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ Ti u quá: Hanh, l i trinh. Kh ti u s , b t kh ñ i s . Phi ñi u di chi âm, b t nghi thư ng, nghi h , ñ i cát. D ch: Cái nh nhi u: Hanh thông h p ñ o chính thì l i. Có th làm vi c nh , không th làm vi c l n. Con chim bay mà ñ ti ng kêu l i, không nên lên cao mà nên xu ng th p. Ngư i quân t bi t ñư c như v y thì t t. Gi ng: Qu này trái v i qu ð i quá s 28. ñ i quá có 4 hào dương gi a, 2 hào âm

dư i cùng và trên cùng, như v y dương nhi u hơn âm, mà dương có nghĩa là l n, âm là nh , cho nên ð i quá có nghĩa là cái l n (dương) nhi u hơn. Ti u quá có 2 hào dương gi a, 4 hào âm trên và dư i, như v y là âm – t c cái nh - nhi u hơn dương t c cái l n; cho nên ñ t tên là Ti u quá. Ti u quá là cái nh nhi u hơn; nhưng cũng có nghĩa là quá chút ít. Bình thư ng thì v a ph i là hay. Nhưng cũng có khi quá m t chút l i hay, ch ng h n trong nhà, ch ng tiêu pha nhi u quá, v ch t bóp m t chút ñ ñư c trung bình; ho c khi thiên v bên t quá, mu n l y l i m c trung thì l i nên thiên v bên h u m t chút. Nhưng vi c gì cũng ph i h p l , h p th i, h p ñ o chính thì m i ñư c. ðó là ý nghĩa câu ñ u. Câu th hai” “Ch nên “quá” trong vi c nh , không nên “quá trong vi c l n; vì vi c nh ,

l có quá m t chút, h u qu không tai h i, còn vi c l n mà l quá m t chút, m t li có th ñi m t d m h u qu rât n ng n , như vi c nư c, l i l m m t chút có th gây chi n tranh ho c s suy s p v kinh t . . . . Thoán truy n gi ng: Các hào dương (l n) ñ u không ñ c trung, là quân t nh t th i, không làm vi c l n ñư c. Câu th ba t i nghĩa, không hi u sao l i dùng tư ng con chim bay ñây. M i nhà gi i

thích m t khác: Chu Hi b o “trong th c, ngoài hư như con chim bay”, có l vì cho hai hào âm dư i như hai chân chim, hai hào âm trên như hai cánh chim xòe ra? Còn v ý

nghĩa thì có ngư i gi ng: ngư i quân t

th i Ti u quá nên khiêm t n, không nên có

ti ng tăm l n, ch nên như ti ng chim kêu khi bay, thoáng qua mà thôi; mà cũng không nên ngôi cao, như con chim không nên bay lên cao. Hai ch “ñ i cát”, các sách ñ u d ch là r t t t; Phan B i Châu d ch là t t cho ngư i quân t , n u ñ ng có ti ng tăm, ñ ng ngôi cao “ð i” ñó tr ngư i quân t . ð i Tư ng truy n gi n: Ch n trên C n là ti ng s m trên núi, b ngh t vì núi mà thu

h p l i, nên g i là Ti u quá. Ngư i quân t

th i này ch nên làm quá trong vi c nh ,

như có th quá cung kính, quá thương c m trong vi c ma chay, quá ti t ki m. Hào t : 1 ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ Sơ l c: Phi ñi u dĩ hung. D ch: Hào 1, âm: Chim (nên n p mà l i) bay, nên x u. Gi ng: Hào này âm nhu, b t tài, ñư c hào 4, dương; giúp, l i th i “hơi quá” (Ti u quá), nên hăng hái mu n làm vi c quá, e m c v , cho nên x u. Ch nên làm chim n p, ñ ng làm chim bay. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀. ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ L c nh : Quá kì t , ng kì t , b t c p kì quân. Ng kì th n ,vô c u. D ch: Hào 2, âm: Vư t qua ông mà g p bà; không ñư c g p vua thì nên gi ph n b tôi, như v y không l i. Gi ng: Hào nay nhu thu n, trung chính vào th i Ti u qua,1 có quá m t chút mà không

l i. Nó là âm ñáng l c u dương mà nó l i vư t hai hào dương (3 và 4 ) ñ g p ( ng v i 5) nghĩa là g p âm n a, cho nên Hào t nói là vư t ông mà g p bà. Hào t khuyên hào này th p, là ph n làm tôi, không g p ñư c vua thì c gi ph n b tôi (ñ ng vào hàng

nh ng b tôi khác) . Hào này t i nghĩa, chúng tôi d ch theo Phan B i Châu, Chu Hi gi ng là: không g p ñư c vua thì g p b tôi, như v y là gi ñư c trung, chính, tuy hơi quá (vì mu n g p vua) mà không l i (sau g p b tôi). C hai cách gi ng ñ u không xuôi. 3. ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀ C u tam: Ph t quá phòng chi, tòng ho c tư ng chi, hung. D ch: Hào 3, dương: Ch ng quá phòng b (ti u nhân) thì r i s b chúng làm h i ñ y. Gi ng: Th i Ti u qua; ti u nhân nhi u hơn quân t , nên ñ phòng quá c n th n thì t t. Hào này dương cương ñ c chính là quân t , nhưng vì quá cương (dương v dương), t trên th , không ñ phòng c n th n nên b v . Hào này x u nh t trong qu vì b 2 hào âm ép xu ng, 2 hào âm 4. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀; ䷀䷀䷀䷀䷀ C u t : vô c u, ph t quá ng chi, vãng l , t t gi i; v t d ng vĩnh trinh. D ch: Hào 4, dương: không l i vì không quá dương mà v a ñúng v i ñ o lý th i Ti u quá; n u ti n t i thì nguy, nên răn v ñi u ñó, ñ ng c gi ñ c cương c a mình, mà nên bi n thông. Gi ng: hoàn c nh hào này y h t hào 3; cũng b 2 hào âm ép và cũng trên, 2 hào âm thúc dư i, ch chưa d t ñư c v i n i quái, chưa lên h n ñư c ngo i quái, ñáng l cũng v âm, như v y là hơi bi t m m d o, không quá cương dư i thúc lên, ch có m i hào 4 là b n, mà ch ng giúp ñư c gì.

x u, nhưng nh 4 tuy dương mà

như 3, ñúng v i ñ o lý th i Ti u quá, chi nên không có l i. Tuy nhiên ph i nh ñ ng ti n lên mà theo hai hào âm, như v y là quá nhu m t, s nguy; mà cũng ñ ng c ch p gi tính dương cương c a mình, mà nên bi n thông. 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀; ䷀䷀,䷀䷀䷀䷀䷀ L c ngũ: M t vân b t vũ, t ngã tây giao; Công d c, th b t i huy t.

D ch: Hào 5, âm: mây k t mà không mưa

cõi tây c a ta, công b n mà b t l y nó

hang.

Gi ng: Âm dương ti p xúc v i nhau thì m i thành mua, nay âm lên quá cao r i (hào 5), dương dư i, âm dương b t hoà, có cái tư ng mây k t mà không mưa cõi tây c a ta (như thoán t qu Ti u súc s 9), ñ i ý là không làm ñư c gì c ; vì là âm nhu, b t tài l i vào th i âm nhi u quá. Ch có m t cách là xu ng tìm hào 2, cũng âm, mà làm b n. Ch “c ng” (ông) cái hang. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀. ䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ Thư ng l c: ph t ng quá chi, phi ñi u li chi. Hung, th v tai s nh. D ch: Hào trên cùng, âm: không ñúng v i ñ o mà l i sai quá, như cánh chim bay cao quá, xa quá, s b tai v . Gi ng: Hào này âm nhu, mà bi n ñ ng vì ngo i quái Ch n (ñ ng), l i vào cu i th i Ti u quá,1 là thái quá, cho nên b o là sai ñ o quá; có cái tư ng con chim bay cao quá, xa quá r i; khó kéo l i ñư c mà còn s b tai v n a. Hào 6 này âm là ti u nhân, ti u nhân mà vư t lên trên quân t (dương hào 4), cho nên răn là s b tai ho . Qu này khuyên quân t vào th i ti u nhân quá nhi u thì ñ ng nên quá cương như hào ñây tr hào 5, “b ” (nó) tr hào 2; hào 2 v âm, t i tăm cho nên ví v i

3, mà nên m m m ng m t chút, bi n thông như hào 4.

63. QU TH Y H A KÍ T (|:|:|:) Trên là Kh m (nư c), dư i là ly (l a) ䷀

Quá là hơn, tài ñ c có ch nào hơn ngư i trong m t vi c gì ñó thì làm nên vi c y, cho nên sau qu Ti u quá t i qu Kí t . T là vư t qua sông, là nên; kí t là ñã vư t qua, ñã nên, ñã thành. Thoán t . ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ Kí t : Hanh ti u, l i trinh. Sơ cát, chung lo n. D ch: ñã xong: Hanh thông, n u làm n t các vi c nh , c gi ñư c nh ng vi c ñã thành r i thì m i l i. M i ñ u t t, cu i cùng thì lo n (nát bét). Gi ng: Trong thoán t này, hai ch ‘Hanh ti u”, Chu Hi ng là “ti u hanh” m i ñúng; ti u hanh nghĩa là vi c nh , ñư c hanh thông. Chúng tôi cho cách hi u c a Phan B i Châu (theo Thoán truy n) là ñúng hơn, nên d ch như trên. Qu này trên là nư c, dư i là l a. L a có tính b c lên mà ñ dư i nư c , nư c thì ch y

xu ng, th là nư c v i l a giao v i nhau, giúp nhau mà thành công. Cũng như n i nư c trên b p l a, l a b c lên mà nư c m i nóng, m i sôi ñư c. v dương hào âm nào cũng v âm; mà

L i xét sáu hào trong 1 : hào dương nào cũng

hào nào cũng có ng vi n: 1 dương có 4 âm ng; 2, âm có 5 dương, ng; 3, dương , có 6 âm ng; ñâu ñó t t ñ p c , m i vi c xong xuôi, th là hanh thông. vào th i Kí t , vi c l n ñã xong, còn nh ng vi c nh cũng ph i làm cho xong n a, thì m i th t là hoàn thành. Hoàn thành r i l i ph i c gi ñư c s nghi p; n u không thì ch t t lúc ñ u thôi mà r t cu c s nát bét. Nghĩa lúc tr ph i lo trư c t i lúc lo n. Thoán truy n gi ng m i ñ u t t vì hào 2 n i quái có ñ c nhu thu n mà ñ c trung; và r t

cu c s lo n vì ng ng không ti n n a, không ñ phòng n a (chung ch t c lo n). ð i Tư ng truy n cũng căn d n ph i phòng trư c lúc lo n, lúc suy. Hào t . 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ Sơ c u: duê kì luân, nhu kì vĩ, vô c u. D ch: Hào 1, dương: kéo l t bánh xe (ch m l i), làm ư t cái ñuôi thì không có l i. Gi ng: hào này là dương, có tài, trong n i quái Ly (l a) có tính nóng n y, l i ñ u qu

Kí t , có chí c u ti n quá hăng. Nên hào t khuyên ph i th n tr ng, th ng th ng (kéo l t bánh xe l i), chưa qua sông ñư c ñâu (như con ch n ư t cái ñuôi, không l i ñư c), như v y m i kh i có l i . 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ L c nh : Ph táng kỳ ph t, v t tr c, th t nh t ñ c. D ch : Hào 2, âm: Như ngư i ñàn bà ñánh m t cái màn xe, ñ ng ñu i theo mà l y l i c ñ i b y ngày s ñư c. Gi ng: Hào này gi a n i quái Ly, có ñ c văn minh, trung chính, có th th c hi n ñư c ñ a v chí t n; nhưng th i Kí

chí mình. Nó ng v i hào 5 dương cương, trung chính,

t , ñã xong vi c, nên 5 không ñoái hoài t i 2, thành th 2 như ngư i ñàn bà có xe ñ ñi. Mà ñánh m t cái màn che b n m t xe, không ñi ñư c. Tuy nhiên vì 2 trung chính mà ñ o trung, chính không b b lâu bao gi , nên ñ ng m t công theo ñu i, c ñ i r i t nhiên s ñư c như ý. 3. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀,䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀ C u tam: Cao tôn ph t qu Phương tam niên, kh c chi. Ti u nhân v t d ng. D ch : Hào 3, dương: Vua Cao Tôn ñánh nư c Qu Phương, ba năm m i ñư c, ñ ng dùng k ti u nhân. Gi ng: Hào này là dương v dương, nên quá cương cư ng, hoá ra khinh su t, ph i th n trong như vua Cao Tôn, t c Vũ ñinh (1324-1264) nhà Ân, khi ñánh m t r nh là qu Phương mà cũng m t ba năm m i ñư c. ð ng dùng k ti u nhân là l i khuyên chung, ch không ph i ch khuyên riêng hào 3 này.

4. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ L c t : chu h u y như, chung nh t gi i. D ch : Hào 4, âm: Thuy n b nư c vào, có gi ñ bít l , ph i răn s su t ngày. Gi ng: ðã b t ñ u lên ngo i quái Kh m, nguy hi m, ph i phòng b c n th n, như ngư i ng i chi c thuy n b nư c vào, ph i có gi ñ bít l . Hào này âm nhu, là ngư i th n tr ng bi t lo s . 5. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ C u ngũ: ðông lân sát ngưu, b t như tây lân chi thư c t , th c th kì phúc. D ch: Hào 5, dương: Hàng xóm bên ñông m bò (làm t l l n) mà th c t không hư ng ñư c phúc b ng hàng xóm bên tây ch t l sơ sài. Gi ng: Hàng xóm bên ñông là hào 5, bên tây là hào 2. C hai hào ñ u ñ c trung, ñ c chính, lòng chí thành ngang nhau; 5 ñ a v chí tôn làm l l n, nhưng ñư c hư ng phúc vào ño n ñ u Kí t s c ti n còn m nh, tương lai gi a qu Kh m (hi m), ti n t i m c chót r i, s p v âm, ñ c chính,

thì 2 l i hơn 5, ch vì 2 g p th i hơn; 2 còn nhi u; 5 vào g n cu i Kí t , l i

nguy, th nh c c thì ph i suy. 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀ Thư ng l c: Nhu kì th , l . D ch: Hào trên cùng, âm: Ư t cái ñ u, nguy. Gi ng: ti u nhân b t tài (hào này là âm) th i cu i cùng c a Kí tê, l i trên h t qu kh m, càng nguy n a, như m t ngư i l i qua sông, nư c ng p c ñ u. * Kí t v n là m t qu t t, nhưng ch ba hào ñ u là khá t t, còn ba hào sau thì càng ti n lên càng x u: hào 5, kém phúc hào 2, mà hào trên cùng (ư t ñ u) so v i hào 1 (ư t ñuôi) còn x u hơn nhi u. V n là l i khuyên g p th i th nh ph i c n th n, ñ phòng lúc suy.

64. QU H A TH Y V T ( :|:|:|) Trên là Ly (l a), dư i là Kh m (nư c) ䷀

Kí t là qua sông r i, cũng r i, nhưng theo lu t thiên nhiên, không có l nào h t h n ñư c, h t mùa này ñ n mùa khác, h t th i này ñ n th i khác, h t l p này ñ n l p khác, sinh sinh hoá hoá hoài, c bi n d ch vô cùng, cho nên tuy xong r i nhưng v n là chưa h t, chưa cùng, do ñó sau qu Kí t t i qu V t : chưa qua sông, chưa xong, chưa h t. Thoán t : ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀ V t : Hanh. Ti u h ng t t , nhu kì vĩ, vô du l i. D ch: chưa xong, chưa cùng: ñư c hanh thông. Con ch n nh s a so n vư t qua sông mà ñã ư t cái ñuôi, không qua ñư c, không có gì l i c . Gi ng: Qu này trái h n qu trên: l a giúp ñư c nhau; c 5 hào ñ u g i là v t : chưa xong. V t ch không ph i là b t t , chưa qua sông ñư c ch không ph i là không qua ñư c, s có th i qua ñư c, lúc ñó s hanh thông. Th i ñó là th i c a hào 5, có ñ c nhu trung, bi t th n tr ng mà gi a qu Ly (th i văn minh). V l i tuy 5 hào ñ u trái ngôi, nhưng ng trên nư c, nư c và l a không giao nhau, không v âm, mà âm v dương, cho nên

trái ngôi c ; dương

vi n nhau cương nhu giúp nhau mà nên vi c: thêm m t l hanh thông n a. Thoán t khuyên ñ ng nên như con ch n con, nóng n y h p t p, m i s a so n qua sông mà ñã làm ư t cái ñuôi, không qua ñư c n a, không làm ñư c vi c gì l i c , không ti p t c ñư c ñ n cùng. ð i tư ng khuyên ph i xem xét k càng mà ñ t ngư i, v t vào ch thích ñáng, thì m i nên vi c, ñ ng ñ t l a trên nư c ch ng h n như qu này.

Hào t : 1. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀ Sơ l c: nhu kì vĩ, l n. D ch: Hào 1, âm: ñ ư t cái ñuôi, ñáng ân h n. Gi ng: Âm nhu, tài kém, vào ñ u th i V t , mà l i bư c chân vào ch hi m (kh m), như con ch n s p s a qua sông mà ñã làm ư t cái ñuôi, không bi t tính trư c ph i ân h n. 2. ䷀䷀: ䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀ C u nh : Du kì luân, trinh cát. D ch: Hào 2, dương: kéo l t bánh xe, gi ñ o trung chính thì t t. Gi ng: dương cương là có tài, v âm là b t chính, th y hào 5 ngôi tôn, ng v i mình

là âm nhu, có ý mu n l n lư t 5, như v y s h ng vi c, cho nên hào t khuyên nên gi m tính cương c a mình ñi (như kéo l t bánh xe, hãm b t l i) và gi ñ o trung c a mình (hào 2 ñ c trung) thì t t, vì h trung thì có th chính ñư c. 3. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀ L c tam: V t : chinh hung, l i thi p ñ i xuyên. D ch: Hào 3, âm: chưa thành ñâu, n u c ti n hành thì b ho , vư t qua sông l n thì l i. Gi ng: Âm nhu, vô tài, l i b t trung, b t chính, không làm nên vi c ñâu, n u c ti n hành thì x u. Nhưng ñã c nh cáo: ti n hành thì x u mà sao l i b o qua sông l n thì l i? Mâu thu n chăng? Vì v y mà có ngư i ng trư c ch l i, thi u ch b t vư t qua sông l n thì không l i, m i ph i. Có th gi ng như v y: xét v tài ñ c c a 3 thì không nên ti n hành, nhưng xét v th i c a 3: cu i qu Kh m, là s p có thoát hi m, hơn n a trên có hào 6 dương cương giúp cho, thì s p có cơ h i vư t qua sông l n ñư c. Lúc ñó s có l i. 4. ䷀䷀: ䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀. ䷀䷀䷀䷀䷀䷀ C u t : trinh cát, h i vong. Ch n d ng ph t Qu Phương, tam niên. H u thư ng vu ñ i qu c. D ch: Hào 4, dương: gi ñ o chính thì t t, h i h n m t ñi. Ph n phát (Ch n) tinh th n, c

vũ dũng khi mà ñánh nư c qu Phương, lâu ba năm, nhưng r i ñư c nư c l n thư ng cho. Gi ng: Có tài dương cương, mà vào th i thoát kh i hi m (n i quái Kh m), ti n lên cõi v âm) nên khuyên ph i gi ñ o chính. L i sáng c a văn minh (ngo i quái Ly), trên có hào 5, âm , là ông vua tin v y mình ,thì ñáng l t t. Ch vì hào 4 này b t chính (dương khuyên ph i ph n phát tinh th n và kiên nh n m i làm ñư c vi c l n cho xã h i, như vi c ñánh nư c qu phương th i vua Cao Tôn (coi hào 3, qu Kí t ) ba năm m i thành công. 5. ䷀䷀: ䷀,䷀,䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀䷀.䷀䷀ L c ngũ: trinh, cát, vô h i. Quân t chi quang h u phu, cát. D ch: Hào 5, âm: Có ñ c trung chính, t t, không có l i. ð c văn minh c a ngư i quân t do chí thành mà r c r , t t. Gi ng: Hào này âm hơn chính) v dương là b t chính, nhưng vì âm nhu, ñ c trung (trung còn t t dư i, nên hai l n ñư c khen là t t; l n ñ u vì có ñ c trung, văn hào 2. vào gi a ngo i quái Ly, là có ñ c văn minh r c r , l i ng v i hào 2 ñ c

trung, dương cương

minh l n sau vì có lòng chí thành, h t lòng tin 6. ䷀䷀: ䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀䷀䷀䷀䷀, ䷀䷀, ䷀䷀䷀ Thư ng c u: H u phu vu m t u, vô c u Nhu kì th , h u phu, th t th .

D ch: Hào trên cùng, dương: tin tư ng ch ñ i như thong th u ng rư u chơi thì không l i, n u quá t tin mà chìm ñ m trong rư u chè (ư t cái ñ u) thì là b y. Gi ng: Dương cương trên cùng qu là cương t i dùng c c, cũng cu i ngo i quái Ly là sáng ñ n cùng c c, ñ u là quá c . S p h t th i V t r i, mà hào 4 và 5 ñã làm ñư c nhi u vi c r i, hào 6 này ch nên t tín, l c thiên an m nh, vui thì u ng rư u chơi mà ch th i, như v y không có l i. N u quá t tín ñ n m c chìm ñ m trong rư u chè (như con ch n ư t cái ñ u), không bi t ti t ñ thì m t cái nghĩa, hoá b y. * Kinh D ch b t ñ u b ng hai qu Càn, Khôn, g c c a v n v t;

gi a là hai qu Hàm và

H ng, ñ o v ch ng, g c c a xã h i, t n cùng b ng hai qu Kí t và V t ñã xong r i l i

chưa xong; như v y là hàm cái nghĩa vi c tr i ñ t cũng như vi c c a loài ngư i, không bao gi xong, cái gì t t chung r i l i ti p ngay t i th y. Mà ñ o D ch cũng v y không bao gi h t. D ch cho ta ni m hy v ng tương lai. Th t là m t tri t lý l c quan.