Cijfers en Tabellen

Voorwoord

Novem krijgt regelmatig verzoeken om kengetallen over “energie”. Om aan deze behoefte te voldoen zijn enkele jaren geleden vele kengetallen verzameld, en tot een losbladig boekwerk samengebundeld. Bij de voorliggende nieuwe uitgave is gekozen voor een handzaam boekwerkje. Daarnaast is een PDF-versie via internet beschikbaar. Bij het maken van analyses en berekening zijn er drie soorten berekeningen. • dynamische berekeningen: zeer gedetailleerd, kosten daardoor veel tijd; • stationaire berekeningen: eenvoudige invoer, werken met gemiddelden; • vuistregels: globale uitspraken, indicatieve waarde, grove benadering. “Cijfers en tabellen” is bestemd voor de laatste categorie. De overzichten zijn ontwikkeld voor allen die wel snel analyses moeten kunnen uitvoeren, maar de tijd niet hebben om zelf vuistregels te ontwikkelen. De laatste jaren zijn er nieuwe technieken bijgekomen, andere technieken hebben een betere energie-efficiency gekregen en sommige technieken zijn veel goedkoper geworden. Het ministerie van VROM heeft daarom gelden beschikbaar gesteld de bestaande cijfers en tabellen te laten up-daten. In opdracht van Novem zijn door Meijer Energie- & Milieumanagement BV te Den Haag vervolgens vele kennis-dragers benaderd met het verzoek om recente informatie. Deze is verwerkt in deze publicatie. De overzichten zijn ontwikkeld voor energieadviseurs, milieudiensten en allen die energieanalyses moeten uitvoeren. De overzichten zijn zeker niet compleet en ook beslist niet gedetailleerd. Het zijn immers vuistregels. In veel gevallen zijn ze echter goed bruikbaar om een “eerste indruk” te krijgen. Er is bij deze up-date gekozen om uitsluitend tabellen op te nemen en de hoeveelheid tekst en rekenvoorbeelden tot een minimum te beperken. Novem neemt zich voor om het actualiseren van het cijfermateriaal zoals dat in dit handboek opgenomen is voort te zetten. Dit behoeft niet noodzakelijkerwijs weer in een gedrukte vorm te zijn, maar kan ook een digitale versie worden. We blijven open staan voor suggesties en/of aanvullingen. Heeft u dus nog vuistregels of kengetallen die voor anderen ook nuttig kunnen zijn, mail deze dan naar cijfers@meijer.nl.

1

00 | Inhoud

2

1 Kengetallen gebouwen
Verbruikskentallen per sector Verbruikskentallen midden- en kleinbedrijf Verbruikskentallen zwembaden Gasverbruik woningen 7 8 8 9

6 Financieel
Interne rentevoet van besparingsmaatregelen 23

7 Analyse van techniek warmteopwekking
Ketelvermogen op basis van gebouwinhoud 25 25 25 26 26 26 26 27 27 27 27 28 28 28 28 29 29 29 29 30 30 30 31

2 Verdeling energieverbruik
Elektriciteitsverbruik keukenapparatuur Elektriciteitsverbruik koel-, vries- en kookapparatuur Elektriciteitsverbruik verwarming, warm water en reiniging Elektriciteitsverbruik hobby en audio/video/communicatie Elektriciteitsverbruik persoonlijke verzorging 11 11 11 12 12

Ketelvermogen op basis van vollasturen Ketelvermogen op basis van gecorrigeerde benuttingsgraad Richtprijzen verwarmingsketels Richtprijzen zonneboilersystemen Richtprijzen cv-boilers Richtprijzen geisers Richtprijzen weersafhankelijke regelaars Richtprijzen cascaderegelaars Richtprijzen totale vervanging regelapparatuur van middelgrote verwarmingssystemen

3 Graaddagen
Keuze weerstation op basis van postcode Totalen graaddagen (1984 t/m 2002) Gemiddelde graaddagen (1972 t/m 2001) Graaddagen per maand (1998) Graaddagen per maand (1999) Graaddagen per maand (2000) Graaddagen per maand (2001) Graaddagen per maand (2002) Graaddagen per maand (2003) Gemiddelde buitentemperatuur 15 15 15 16 16 16 16 17 17 17

Richtprijzen isolatie van appendages Richtprijzen van frequentieomvormers Richtprijzen frequentiegeregelde cv-pomp versus gewone cv-pomp Waterzijdig vollastrendement van ketels op onderwaarde Rendementsverbetering door vervanging van ketels Stilstandverliezen ketels Effect van waterzijdig afsluiten buiten gebruiksuren ketel Besparingen op elektriciteitsverbruik van pompen in cv-installaties ten opzichte van continu bedrijf Toeslagen voor warmteverliesberekeningen Warmteverlies door leidingen Maatregelen in ketelhuis van scholen Maatregelen kantoorgebouwen door gebouwbeheersysteem Maatregelen besparingen cv-systeem

4 Brandstofprijzen
Meerjarenoverzicht prijzen aardgas Meerjarenoverzicht prijzen elektriciteit 19 19

8 Warmtepompen
Positieve invloedsfactoren op de rentabiliteit van een warmtepompinstallatie Mogelijke warmtebronnen 33 33 33 34 34 34

5 Omrekenfactoren brandstoffen
Emissies per eenheid brandstof Omrekenfactoren brandstoffen 21 21

Toepassingsmogelijkheden warmtepomp Indicatieve kostprijs elektrisch aangedreven warmtepompen Opwekkingsrendement elektrische warmtepompen utiliteitsbouw Eigenschappen aquifers

3

9 WKK
Eigenschappen van een drietal warmtekrachtaggregaten Prijsindicaties van warmtekrachtaggregaten Keuzecriteria WKK 37 37 37

13 Behaaglijkheid
Ontwerp binnentemperaturen Behaaglijkheidsgrenzen kamertemperatuur in relatie met de buitentemperatuur Toelaatbare luchtsnelheid Gewenste en acceptabele relatieve luchtvochtigheid 55 55 55 55

10 Zon
Rendement zonne-energie systeem, oriëntatie en hellingshoek Gemiddelde opbrengst zonnecollectoren Globale kostprijs thermische zonnesystemen Energiewinst door instraling zonnewarmte per jaar bij diverse ruimtetemperaturen Zontoetredingsfactoren voor zonwering 40 40 39 39 40 Ventilatie-eisen voor diverse gebouwen Ventilatie-eisen voor diverse ruimten in scholen Jaarlijks gasverbruik ten gevolge van het openen van deuren Elektriciteitsverbruik ventilatoren in luchtbehandelingskasten Gasbesparing door warmtewisselaars Thermische rendementen warmtewisselaars Besparende maatregelen voor luchtbehandelingssystemen 57 58 59 59 59 60 60

14 Ventilatie

11 Wind
Criteria voor plaatsing van een windturbine Gegevens van enkele windturbines 43 43

15 Bevochtiging
Vochtafgifte van volwassenen personen 63

12 Verlichting
Standaard verlichtingssterktes Advies verlichtingssterktes Eigenschappen lichtbronnen Nood- en oriëntatieverlichting Vermogensverliezen voorschakelapparaten Branduren verlichting Verlichting in sportgebouwen Verlichting in het onderwijs Geïnstalleerd verlichtingsvermogen in diverse onderwijsruimten Verlichting in de zorgsector Richtwaarden aantal branduren Verlichting in de horeca Indicatie van het aantal branduren per jaar in diverse ruimten Ontwikkeling van het jaarlijks elektriciteitsverbruik door verlichting in kantoorgebouwen Eigenschappen van een aantal zonweringssystemen Invloed van schakel- en regelsystemen op het aantal branduren Beslissingsschema lichtregelingsstrategie Energiebesparende mogelijkheden verlichting 52 53 53 51 52 50 50 50 51 51 Isolatie woningbouw Isolatie verzorgingshuizen Isolatie ziekenhuizen Isolatie horeca Kosten van gevelisolatie Isolatie detailhandel 69 70 70 71 71 71 45 46 47 48 48 49 49 50 Specifieke tapwaterverbruiken (warm en koud) Waterverbruik naar woonactiviteit Verbruiksgegevens 150 liter boiler Gegevens elektrische boiler Normwaarden opwekkingsrendement warm-tapwaterinstallaties Waterbesparende maatregelen 66 67 65 65 65 66

16 Water en warm tapwater

17 Isolatie

4

18 Horeca
Gebruikstijden en benuttingsgraad van elektrische groot-keukenapparatuur Vermogens, gebruikstijden, benuttingsgraad en rendementen gasgestookte keukenapparatuur Elektrische vaatspoelmachines Koken op elektriciteit vs. gas Energiebesparende maatregelen horeca Elektriciteitsverbruik naar horecatoepassing 74 74 74 74 75 73

22 Perslucht
Besparende maatregelen perslucht Energieverlies door een lek Soorten compressoren en hun capaciteit Energiegebruik persluchtpistool Maximale flow door persluchtleidingen voor schatting verbruik Energiegebruiken van compressoren (alleen compressorblok) 89 89 89 89 90 90

23 Glastuinbouw 19 Kantoorautomatisering
Elektriciteitsverbruik kantoorautomatisering Opgesteld vermogen in computerruimten Noodstroomvoorzieningen computer Productie-uren kopieermachines Elektriciteitsverbruik van communicatiesystemen Besparingsmaatregelen computers 77 77 77 78 78 78 Metalektro, energieverbruik naar bedrijfsomvang Metalektro, gehele sector, verdeling energiedragers 95 95 Glastuinbouw, gasverbruik per product Energiebesparende maatregelen 93 93

24 Metalelektro

20 Overige gebouwapparatuur 25 Zorgsector
Liften Elektrische verwarming in machinekamers van liften Elektriciteitsverbruik schrobmachines Elektriciteitsverbruik volautomatische wasmachines Elektriciteitsverbruik volautomatische wasmachines met warm-watervulling Elektriciteitsverbruik wasdrogers Besparende maatregelen wassen 82 82 82 81 81 82 82 Elektriciteitsverbruik in ziekenhuizen Gasverbruik naar omvang ziekenhuis Gasverbruik in ziekenhuizen naar gebruiksdoel 97 97 97

26 Bakkerijen
Energieverbruik naar type bakkerij Energieverbruik bakkerijen 99 99

21 Koel- vriescombinaties
Verbruiksgegevens koel- en vriesmeubelen Energiegebruik van koelkasten met energielabel Gemiddeld energiegebruik van diepvriezers Gemiddeld energiegebruik van koel-vrieskasten Gebruikstijden en benuttingsgraad van koelen vriesapparaten in grootkeukens Toelaatbare relatieve luchtvochtigheid diepvriezers Elektriciteitsverbruik koelcompressor, ongeïsoleerde leidingen in koelsysteem Elektriciteitsverbruik drankenautomaten Besparende maatregelen drankenautomaten Bier- en frisdrankkoelers met grote capaciteit Elektriciteitsverbruik bierkoelers Energiebesparende maatregelen koel- en vriesinstallaties 86 86 86 87 87 87 85 86 85 85 85 85

5

01 | Kengetallen gebouwen

6

Verbruikskentallen per sector
BIK ‘ 95 Cluster Gas (m3/(m3/jaar)) 20% 50% 80% Gas (m3/(m2/jaar)) 20% 50% 80% Elektriciteit (kWh/(m2/jaar)) 20% 50% 80% N Jaar

Kantoren

7524 7511 75232 75231 75231 92522 748462
91311

Non-profit Profit, naar vloeropp.; <1.000 m2 1.000 - 5.000 m2 5.000 - 10.000 m2 >10.000 m2 Verzekeringskantoren ICT Politiebureaus Stadhuizen Gevangenissen Gerechtsgeb. groot Kantongerecht Musea Archieven
Kerken naar oppervlakte

3 4 3 2 1 0 5 3 5 4 3 3 9 tot

8 9 6 6 5 0 7 8

10 13 9 8 5 19 13 11 11

30 30 20 19 16

25 46 35 46 36 14 500 25 43 23 12 21 29 72 60 67 82 129 108

70 107 89 115 146 160 1000 70 74 58 28 76 81

37 773 356 34 33 54 5 28 40 22 50 12 11

’88-’90 ’89-’93 ’89-’93 ’89-’93 ’89-’93 ’01 ’95 ’88-’90 ’97 ’97 ’97 ’97 ’97

10 17 6 10 7 4

21 8 13 18 8

30 25 10 18 25 15

62 39 20 49 62

Ca. 700 m2 Ca. 360 m2 Ca. 140 m2 Pastorien, kloosters
Onderwijs

21 17 21 3 tot 9

tot tot tot

57 47 43

7 8 14 4

tot tot tot tot

9 11 21 14

’88

80101 80211-2 80223 80301 926121 926121, 92322

Basisonderwijs Voortgezet onderwijs BVE HBO Sportzalen, gymzalen Sport-, evenementenhallen
Supermarkten

4 3

5 5

7 8 11 8 13 12 16 17

3 3

7 7

9 9 20 41 10 40

11 14 23 48

15 21 30 57 20 70

300 100, 29 61 21 72 25

’93 ’93 ’96 ’01 ’88-’90 ’88-’90

10
Zorgsector

16

24

360

467

540

85317 85311-3 85311-3 85321 85331-41 85313-4 85318

85111-4 85114 85314-6

Verzorgingshuizen Verpleeghuizen Dagverblijf ouderen Dagverblijf kinderen Buurt-,clubjeugdhuizen Gezinsvervangende tehuizen Zorg totaal Zorg ziekenhuizen Zorg verpleeghuizen Zorg psych. ziekenhuizen Zorg inst. voor gehandicapten

8 4 9 4 7

13 17 10 14 8 10 16 17 15 18 18 22 24 20 23 23 29 33 28 27 28 23 30

15

30

25 54 25 25 15 30 52 92 54 37 38

69

55 83 35 35 45 50

107 172 6 5 35 22 295 94 130 30 41

’88-’90 ’96 ’88-’91 ’88-’91 ’88-’90 ’88-’91 ’00 ’00 ’00 ’00 ’00

75 119 73 46 54

117 142 87 63 66

Bovenstaande kengetallen kunnen sterk uiteenlopen, bij voorbeeld door verschillen in bouwjaar, gebruikstijden of reeds toegepaste maatregelen. Er is gekozen om per categorie steeds drie waarden aan te geven, namelijk de waarde die geldt voor respectievelijk de onderste 20% en de bovenste 20% van de waarnemingen. Ook is de mediaan (50%) weergegeven, omdat er sprake kan zijn van een scheve verdeling in de waarnemingen, waardoor de mediaan niet precies in het midden tussen 20% en 80% ligt.

7

Verbruikskentallen midden- en kleinbedrijf
BIK ‘ 95 Cluster Gas (m3/(m2/jaar)) 20% 50% Elektriciteit (kWh/(m2/jaar)) 20% 50% N 80% Jaar

80%

522411-3 Bakkers (6 tot 15 kWh/ 52242 baal meel) 522743 AGF & zuivel
554001 Horeca

102 5 45 55

544 400

gehele branche gehele branche

1997 1997

553022-3 Drankverstrekkers 553011-9 Spijsverstrekkers 5511 Maaltijdverstekkers Logiesverstrekkers 52221-2 Slagers & poeliers 521102 Supermarkten 501044 Automobielbedrijf 34201-2 Schadeherstelbedrijf 3430 748431 Bloemendetailhandel 52468 Detailhandel & doe ‘t zelf 523211 Drogisterijen & 5233 parfumerieën 93021-2 Kappers 52427 Textieldetailhandel 5271 Reparatie schoenen, lederwaren 524411-20 Woninginrichters Carrosserie-bouw/ fabricage van aanhangwagens e.d. 85153 Laboratoria 52481-3 Foto, juweliers 22221-6 Offsetdrukkerijen

15 35 20 25 5 7 5 10 10 5 4 45 10

40 125 60 45 15 32 16 50 45 20 25 110 15

75 155 75 60 250 90 24 44 25 45 60 55 100 100

210 440 210 140 550 250 57 109 135 130 150 325 125

gehele branche gehele branche gehele branche gehele gehele gehele gehele branche branche branche branche

1997 1997 1997 1995 1995 1997 1997 1994 1994 1996 1995 1995 1990 1997 1989

gehele branche gehele branche gehele branche gehele branche gehele branche 20 gehele branche 20

4 15

14

30 50

70

10

15 60 15

23

35

105 120 41

170

10 20 3

1997 1990 1992-1994

Bovenstaande kengetallen kunnen sterk uiteenlopen, bij voorbeeld door verschillen in bouwjaar, gebruikstijden of reeds toegepaste maatregelen. Er is gekozen om per categorie steeds drie waarden aan te geven, namelijk de waarde die geldt voor respectievelijk de onderste 20% en de bovenste 20% van de waarnemingen. Ook is de mediaan (50%) weergegeven, omdat er sprake kan zijn van een scheve verdeling in de waarnemingen, waardoor de mediaan niet precies in het midden tussen 20% en 80% ligt.

Verbruikskentallen zwembaden
BIK ‘ 95 Zwembad naar wateroppervlakte suppletiewater Overdekt zwembad Liters Gas (kWh/(m2.jaar)) per bezoeker Elektriciteit (m3/(m2.jaar)) per 1.000 bezoekers N Jaar

92611

Tot 250 m2 250 - 500 m2 500 - 750 m2 >750 m2
Combibad

43 67 59 88

910 990 1.160 1.790

1.710 1.310 1.910 2.690

6 37 19 7

1995 1995 1995 1995

Tot 1.500 m2 1.500 - 2.500 m2 > 2.500 m2

67 54 60

750 1.020 980

740 1.240 1.070

5 10 13

1995 1995 1995

8

Gasverbruik woningen
Totaal gemiddeld gasverbruik (verwarming, warmwater en koken) in centraal en lokaal verwarmde woningen, gesplitst naar woningtype, bouwperiode en eigendomsverhouding over 1997. Woningtype Gasverbruik woning met CV Gasverbruik woning (m3/woning.jaar) Gasverbruik woning met lokale verwarming (m3/woning.jaar)

Vrijstaand 2 onder een kap Tussenwoning Hoekwoning Flats
Bouwperiode

2.905 2.315 1.865 2.175 1.400

1.760 1.760 1.760 1.760 1.235

Voor 1945 1945-1965 1966-1975 1976-1981 1982-1985 1986-1990 1991 en later
Eigendomsverhouding

2.450 2.055 2.285 2.095 1.825 1.635 1.610

1.740 1.475 1.475 1.475 1.475 1.475 1.475

Huurder Eigenaar Totaal gemiddeld

1.740 2.270 2.080

1.460 1.795 1.600

Bron: BAK, 1997

9

02 | Verdeling energieverbruik

10

Elektriciteitsverbruik keukenapparatuur
Type apparaat Vermogen (W) Verbruik (kWh/jaar)

Elektriciteitsverbruik koel-, vries- en kookapparatuur
Type apparaat Vermogen (W) Verbruik (kWh/jaar)

Koffiezetapparaat Frituurpan Waterkoker Kookplaatje Espressomachine Mixer Staafmixer Blender Keukenmachine Citruspers Sapcentrifuge Tosti-ijzer Wafelijzer Mes Messenslijper Snijmachine Blikopener Broodbakmachine Broodrooster IJsmachine Eierkoker Dompelaar Flessenwarmer Koffiemolen Fonduepan Gourmetstel Steengrill Rechaud

900 850 1.725 750 1.200 150 100 150 450 300 300 500 500 50 50 300 30 1.500 750 20 350 350 350 100 500 500 500 100

80,0 10,0 34,0 100,0 7,0 0,9 0,6 1,0 2,7 1,8 1,8 3,0 3,0 0,3 0,3 1,8 0,2 9,0 4,5 0,1 2,1 2,1 2,1 1,0 3,0 3,0 3,0 0,6

Koelvriesapparatuur

Koelkast 2-deurs Koelkast met vriesvak Koelkast zonder vriesvak Diepvrieskist/kast
Kookapparatuur

-

462 286 224 398

Gietijzeren kookplaten Keramische kookpl. Spiraal/halogeen Inductie kookplaten Solo magnetron Combi-magnetron Elektrische oven in fornuis Grill (los) Bakoven (los) Grill/bakoven (los) Gasfornuis met gasoven

1.310 1.360 1.400 460 1.100 1.580 700 700 700 -

512 532 547 35 96 55 21 21 21 8

Bron: BEK, 2000

Bron: BEK, 2000

Elektriciteitsverbruik verwarming, warm water en reiniging
Type apparaat Vermogen (W) Verbruik (kWh/jaar)

Verwarming en warmwater

Elektrische boiler <20l 1.000 Elektrische boiler >20l 1.350 Elektrische geiser 9.000 Centrale verwarming 133 (individueel) Elektrische badkachel 600 Elektrische straalkachel 250 Elektrische 600 ventilatorkachel Convector (elektr. radiator) 600 Elektrische 300 vloerverwarming
Reiniging

719 1.903 549 271 95 26 126 126 47

Vaatwasmachine Losse centrifuge Wasdroger Wasmachine Strijkijzer Strijkmachine Stofzuiger Kruimeldief

300 600 500 900 2

305 15 599 231 24 20 54 15

Bron: BEK, 2000

11

Elektriciteitsverbruik hobby en audio/video/communicatie
Type apparaat Vermogen (W) Verbruik (kWh/jaar)

Hobby

Gitaar Basgitaar Ritmebox Zanginstallatie Aquarium met aquariumpomp Fonteinpomp Breimache Schrijfmachine
Audio/video/communicatie

100 100 100 100 20 3 100 40

16 16 16 16 175 8 3 1

VCR TV (eerste toestel) TV (tweede toestel) TV (derde toestel) Losse radio Tuner Versterker Cassettedeck Platenspeler CD-speler Micro-, midi-, full-size installatie Computer Printer Telefooninstallatie Draadloze telefoon Satelietontvanger Antenneversterker Decodeerder Antwoordapparaat Fax en/of modem, telefoon + fax

20 80 80 80 20 10 53 11 50 11 35 100 35 6 0 21 80 10 3 28

108 138 51 25 23 12 64 11 3 10 52 54 5 34 26 108 66 83 26 76

Bron: BEK, 1997, 2000

Elektriciteitsverbruik persoonlijke verzorging
Type apparaat Vermogen (W) Verbruik (kWh/jaar)

Zonnebank Gezichtsolarium Föhn Scheerapparaat Scheerstopcontact Elektrische tandenborstel Krulset/-tang Whirlpool/jacuzzi Sauna Ladyshave

1.600 900 900 3 2 1 100 100 2.000 3

32 18 11 0,2 18 5 4 21 416 0

Bron: BEK, 2000

12

13

03 | Graaddagen

14

Keuze weerstation op basis van postcode
Postcode Weerstation

Totalen graaddagen (1984 t/m 2002)
Jaar De Bilt Eelde De Kooij Vlissingen Beek

1000 1100 1120 1180 1440 2170 2180 2200 2270 2300 2500 2700 2980 3350 4300 4860 4870 5000 5300 5340 6620 7000 7030 7050 7070 7080 7220 7230 7300 7400 8070 8100 8160 8260 8880 8900 9160 9170 -

1099 1119 1179 1439 2169 2179 2199 2269 2299 2499 2699 2979 3349 4289 4859 4869 4999 5299 5339 6619 6999 7029 7049 7069 7079 7219 7229 7299 7399 8069 8099 8159 8259 8879 8899 9159 9169 9999

De Kooy De Bilt De Kooy De Bilt De Kooy De Bilt De Kooy De Bilt Vlissingen De Bilt Vlissingen De Bilt Vlissingen De Bilt Vlissingen Beek Vlissingen Beek De Bilt Beek De Bilt Eelde De Bilt Eelde De Bilt Eelde De Bilt Eelde De Bilt Eelde De Bilt Eelde De Bilt Eelde De Kooy Eelde De Kooy Eelde

1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002

3.145 3.410 3.299 3.312 2.757 2.672 2.638 3.106 2.762 3.014 2.794 2.862 3.451 2.877 2.737 2.618 2.594 2.815 2.684

3.456 3.649 3.603 3.665 3.081 2.998 2.911 3.374 2.983 3.385 3.108 3.195 3.841 3.187 3.013 2.860 2.820 3.088 2.943 3.219

3.137 3.458 3.368 3.388 2.779 2.626 2.597 3.072 2.719 3.086 2.791 2.861 3.534 2.952 2.761 2.560 2.621 2.765 2.683 2.935

2.874 3.202 3.090 3.083 2.535 2.415 2.375 2.846 2.558 2.712 2.515 2.522 3.182 2.653 2.512 2.353 2.385 2.533 2.409 2.671

3.171 3.432 3.280 3.343 2.773 2.662 2.720 3.114 2.862 2.977 2.708 2.833 3.399 2.852 2.795 2.651 2.549 2.808 2.583 2.922

Gemiddeld 2.924

Bron: Meteo Consult; HWS, bewerking Meijer E&M

Gemiddelde graaddagen (1972 t/m 2001)
Maand De Bilt Eelde De Kooij Vlissingen Beek

Januari Februari Maart April Mei Juni Juli Augustus September Oktober November December Totaal

472 423 377 290 164 88 33 33 107 234 352 438 3.011

497 449 406 314 190 108 53 51 131 255 373 462 3.289

460 424 396 311 196 110 43 30 94 214 325 417 3.020

441 404 369 287 170 85 21 12 66 187 309 401 2.752

477 426 371 286 156 81 34 33 107 231 362 444 3.008

Bron: Meteo Consult, HWS, bewerking Meijer E&M

15

Graaddagen per maand (1998)
Maand De Bilt Eelde De Kooij Vlissingen Beek

Graaddagen per maand (2000)
Maand De Bilt Eelde De Kooij Vlissingen Beek

Januari Februari Maart April Mei Juni Juli Augustus September Oktober November December Totaal

411 326 324 258 104 53 30 50 75 250 430 417 2.738

422 335 348 273 129 73 76 69 108 272 445 457 3.007

401 328 342 278 136 70 45 43 71 233 404 409 2.760

397 335 315 261 107 51 7 15 42 209 371 392 2.502

426 338 333 264 93 44 39 44 82 261 436 426 2.786

Januari Februari Maart April Mei Juni Juli Augustus September Oktober November December Totaal

424 352 347 238 117 72 62 17 40 207 306 401 2.583

433 368 365 257 132 99 76 38 76 219 321 425 2.809

400 353 357 274 137 101 77 3 36 194 296 387 2.615

406 338 333 252 111 67 50 0 9 171 286 364 2.387

444 357 353 218 103 51 71 0 48 207 301 391 2.544

Bron: Novem

Bron: Novem

Graaddagen per maand (1999)
Maand De Bilt Eelde De Kooij Vlissingen Beek

Graaddagen per maand (2001)
Maand De Bilt Eelde De Kooij Vlissingen Beek

Januari Februari Maart April Mei Juni Juli Augustus September Oktober November December Totaal

397 418 331 242 115 78 6 26 22 229 339 410 2.613

418 442 353 264 154 97 18 47 33 240 354 435 2.855

395 395 353 262 145 93 3 15 9 198 298 383 2.549

373 375 324 242 113 53 0 3 0 187 301 377 2.348

395 434 328 238 99 67 7 27 22 229 372 428 2.646

Januari Februari Maart April Mei Juni Juli Augustus September Oktober November December Totaal

477 379 405 292 111 83 20 13 129 106 326 469 2.810

494 413 443 317 156 122 27 24 152 125 329 477 3.079

464 390 425 308 163 104 12 3 106 93 273 417 2.758

440 357 378 290 117 75 3 0 89 84 277 418 2.528

458 376 366 291 94 77 15 9 149 102 370 495 2.802

Bron: Novem

Bron: Novem

16

Graaddagen per maand (2002)
Maand De Bilt Eelde De Kooij Vlissingen Beek

Gemiddelde buitentemperatuur*
Periode van de dag (uur) Buitentemperatuur ( oC)

Januari Februari Maart April Mei Juni Juli Augustus September Oktober November December Totaal

421 305 334 260 135 42 24 0 108 265 322 468 2.684

432 329 359 276 149 45 37 0 110 301 373 532 2.843

409 312 338 266 160 46 31 0 70 248 316 487 2.683

404 290 313 249 159 37 16 0 55 194 271 421 2.409

427 309 328 255 123 33 21 0 117 231 305 434 2.583

Bron: Novem

Graaddagen per maand (2003)
Maand De Bilt Eelde De Kooij Vlissingen Beek

00 - 01 01 - 02 02 - 03 03 - 04 04 - 05 05 - 06 06 - 07 07 - 08 08 - 09 09 - 10 10 - 11 11 - 12 12 - 13 13 - 14 14 - 15 15 - 16 16 - 17 17 - 18 18 - 19 19 - 20 20 - 21 21 - 22 22 - 23 23 - 24 Gemiddeld

4,9 4,7 4,5 4,4 4,3 4,4 4,8 5,6 6,8 8,0 8,8 9,3 9,4 9,3 9,3 9,2 8,8 8,3 7,8 7,1 6,4 5,7 5,1 4,9 6,8

Januari 481 Februari 453 Maart April Mei Juni Juli Augustus September Oktober November December

501 494

453 445

451 417

497 453
*Tijdens het stookseizoen (september tot en met mei), verdeeld over de dag Bron: Novem, Verkort referentiejaar ISSO-12

Bron: Novem

17

04 | Brandstofprijzen

18

Meerjarenoverzicht prijzen aardgas (Eurocent/m3)*
Jaar Zone A 0 - 0,17 Mm3 Zone B1 0,17 - 1 Mm3 Zone B2 1 - 3 Mm3 Zone C 3 - 10 Mm3 Zone D > 10 Mm3

1998 1999 2000 2001 2002 2003

21 18 32 36 37 32

13 13 21 21 18 20

13 13 20 19 17 vrije markt

11 11 18 17 vrije markt vrije markt

10 10 16 15 vrije markt vrije markt

*Basisprijs incl. brandstofheffing en milieutoeslag Bron: Diverse bronnen, w.o. Energie Beurs Bulletin, EECare

Meerjarenoverzicht prijzen elektriciteit (Eurocent/kWh, Eurocent/kW)
Jaar Kleinverbruik 0-kWh hoog 0-kWh laag Laagspanning (2000 - 4000 bedrijfsuren) kWh hoog kWh laag kW Middenspanning (2000 - 4000 bedrijfsuren) kWh hoog kWh laag kW

1998 1999 2000 2001 2002 2003

9,4 10,3

4,4

2,7 7,4

1,55

100,9

1,66 4,55 1,8

0,61

4,27

1,8

Bron: EECare, overige prijzen voor publicatiedatum nog niet beschikbaar

19

05 | Omrekenfactoren brandstoffen

20

Emissies per eenheid brandstof
Brandstof/ketel Eenheid CO2 (kg) Nox (g) SO2 (g) Zuureenheid (ze)

Gas (conventioneel) Gas (low Nox) Huisbrandolie Elektriciteit

m3 m3 liter kWh

1,780 1,780 2,700 0,566

2,00 0,55 2,90 0,15

0,016 0,016 6,000 0,425

0,04450 0,01260 0,25000 0,01648

1 kg Nox /22 zuureenheden; 1 kg SO2 /31 zuureenheden; emissie elektriciteit gebaseerd op het totaal van Nederlandse centrales (SEP) Bron: Intergas

Omrekenfactoren brandstoffen
Brandstof Eenheid Aardgas equivalent (m3)

Elektrische energie (incl. verdiscontering verlies in de centrale) Huisbrandolie Stookolie Steenkool Vloeibaar propaan LPG (wegvervoer) Diesel Benzine Gasvormig waterstof Droog hout

kW

0,26

liter liter kilogram liter liter liter liter kilogram kilogram

1,20 1,30 0,93 0,73 0,95 1,13 1,04 4,00 0,48

1 m3 niet-Gronings aardgas - X m3 gas Factor X = de onderste verbrandingswaarde (MJ/Nm3) van het ingezette Aardgas gedeeld door 31,65 MJ/Nm3 Bron: EIA regeling 2003, Novem

21

06 | Financieel

22

Interne rentevoet van besparingsmaatregelen
Terugverdientijd (jaar) IRV (%)

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

100,0 49,7 32,1 22,6 16,4 12,0 8,6 5,9 3,6 1,8

Gebaseerd op: - Interne rentevoet van besparingsmaatregelen in procenten op jaarbasis - Een technische levensduur van 10 jaar - Een maandelijkse cashflow - Een restwaarde van 10% van de investering - De terugverdientijd is gedefinieerd als het quotient van de investering en de jaarlijkse besparing

23

07 | Analyse van techniek warmteopwekking

24

Ketelvermogen op basis van gebouwinhoud W/m3
Gebouwfunctie Gemiddeld specifiek vermogen

Ketelvermogen op basis van vollasturen
Gebouwfunctie Vollasturen (uur/jaar)

Verzorgingshuis Kantoren Scholen Verenigingsgebouwen Sportaccommodaties Ziekenhuizen Kerken Zwembaden Energiezuinig gebouw

58 44 60 96 45 64 48 90 20 - 30

Verzorginghuizen Ziekenhuizen Kantoren Scholen Woningen Overige

1500 1500 1100 1100 1200 1000

-

2000 2000 1600 1600 1500 2000

Is het aantal vollasturen lager dan het minimum, dan is de installatie waarschijnlijk overgedimensioneerd. Dit leidt tot hoge stilstandsverliezen en een laag gebruiksrendement. Bron: Novem, 1994

Gegevens voor conventionele en energiezuinige gebouwen; De spreiding in het specifieke vermogen is groot. Een energiezuinig gebouw is een optimaal geïsoleerd gebouw. met energiezuinige installaties. Bron: Novem, 1993

Ketelvermogen op basis van gecorrigeerde benuttingsgraad
Gebouwfunctie Benuttingsgraad (% van stookseizoen) Volledig jaar September t/m mei Oktober t/m mei

Verzorgingshuizen Kantoren Scholen Verenigingsgebouwen Sportzalen Ziekenhuizen Kerken Zwembaden Overige

19,4 15,7 13,3 13,7 13,7 18,3 10,7 16,7 16,4

25,9 21,0 17,8 18,4 18,3 24,4 14,3 22,3 22,2

28,8 23,3 19,8 20,4 20,3 27,1 15,9 24,8 24,7

Deze benuttingsgraden hebben betrekking op conventionele gebouwen en installaties waarin weinig of geen besparende maatregelen zijn genomen. De spreiding is in de praktijk zeer hoog. Gegevens op basis van gemiddelde gecorrigeerde benuttingsgraad (bc ) bij een stookseizoen van een volledig jaar bc = q x Hs / (Bs x ts) waarin: bc = benuttingsgraad q = aardgasverbruik Hs = stookwaarde aardgas Bs = totale nominale belasting ketels ts = duur stookseizoen Bron: Novem, 1994

25

Richtprijzen verwarmingsketels
Type Vermogen (kW) Richtprijs (Euro)

Richtprijzen zonneboilersystemen
Capaciteit Zonneboiler (Euro) Zonneboiler met ketel (Euro)

Kleine ketels

Collector

HR zonder warmwatervoorziening

HR met warmwatervoorziening

HR combi horizontaal HR combi, met warmwatervoorziening VR zonder warmwatervoorziening VR met warmwatervoorziening
Grote ketels

16 22 26 35 42 65 22 30 22 30 19 30 22 30 24 24

1.100 1.100 1.300 1.500 1.800 2.100 1.400 1.600 1.400 1.600 1.300 1.500 1.200 1.600 850 1.000

Collector 2,75 m2, 90 liter boiler Collector 2,83 m2, 110 liter boiler Collector 3,61 m2, 200 liter boiler
Toebehoren

2.500 2.650 3.300

4.100 4.300 4.800

Thermostatisch mengventiel Aanvoer/retourleidingen in isolatiemantel

60 200

Bron: Agpo, 2003, Atag, 2003

Richtprijzen cv-boilers
Atmosferisch

13 leden 17 leden 19 leden 2x13 leden 2x19 leden
Overdruk

360 470 530 710 1.058

23.000 30.000 32.000 42.000 55.000

Capaciteit

Vermogen (kW)

Richtprijs (Euro)

80 liter 120 liter

30 30

525 686

CV boilers bij een VR ketel, prijzen excl. BTW

12 leden 12 leden

265 490

11.500 20.000

Bron: Nefit, 2003

Prijzen excl. BTW en montage Bron: Radson, 2003, Remeha, 2003, Nefit, 2003

Richtprijzen geisers
Type Richtprijs (Euro)

Keukengeisers

Zonder rookgasafvoer, met kranen Met rookgasafvoer, met kranen
Ventilatorgeisers

225 150

Douchegeiser Kleine badgeiser Grote badgeiser
Badgeisers

600 600 700

Piëzo-ontsteking Elektrische ontsteking Piëzo-ontsteking en geveldoorvoer
Toebehoren

325 275-550 500

Rookgasafvoermateriaal gewoon Rookgasafvoermateriaal ventilatorgeiser

150 75-250

Bron: Nefit, 1999

26

Richtprijzen weersafhankelijke regelaars
Weersafhankelijke regeling* Kosten (Euro)

Digitale Digitale Digitale Digitale

weersafhankelijke weersafhankelijke weersafhankelijke weersafhankelijke

regeling regeling regeling regeling

voor voor voor voor

het het het het

aansturen van één ketel en een circulatiepomp aansturen van een mengklep en een circulatiepomp in cascade schakelen van 2 ketels en een circulatiepomp regelen van één ketel, radiatoren en een groep vloerverwarming

250 300 300 350

*Incl. weekklok, vakantieprogramma, temperatuuropnemer- en uitlezing, opstookoptimalisering, instelbare stooklijn, montagemateriaal Prijzen excl. BTW, aansturing en montage Bron: Itho-Van der Beijl, 2003

Richtprijzen cascaderegelaars
Type Kosten (Euro)

Cascaderegelaar Cascaderegelaar Cascaderegelaar Cascaderegelaar

2 4 6 2

cv-ketels cv-ketels cv-ketels ketels, weersafhankelijk

200 250 500 550

Prijzen excl. BTW en opnemers Bron: Van der Beijl, 1999

Richtprijzen totale vervanging regelapparatuur van middelgrote verwarmingssystemen
Aantal ketels Aantal boilers Aantal verwarmingsgroepen Kosten (Euro)

2 1 3 2

0 1 1 1

0 2 2 4

750 1.750 1.750 3.100

Prijzen excl. BTW, incl. weersafhankelijke regeling, excl. montage, incl. opnemers, excl. regelafsluiters Bron: Siemens, 2003

Richtprijzen isolatie van appendages
Appendage Leidingdiameter, prijs (Euro) 25 mm 32 mm 40 mm 50 mm 65 mm

Afsluiter Driewegafsluiter Flens Pomp

48 73 26 44

48 73 26 47

61 91 28 62

70 96 28 74

82 115 36 90

Kosten excl. BTW, incl. montage Bron: Thermatras, 2003

27

Richtprijzen van frequentieomvormers
Motorvermogen (kW) Prijs (Euro)

Richtprijzen frequentiegeregelde cv-pomp versus gewone cv-pomp
Vermogen (kW) Richtprijs frequentie geregelde pomp (Euro) Richtprijs gewone pomp (Euro)

1 2 3 5 10 20 45 55 100 200

670 830 900 1.250 1.500 2.650 4.250 5.000 8.250 14.000

0,5 1,0 1,5 2,2*

1.400 1.500 2.000 2.150

840 1.000 1.300 900

*Met mechanische asafdichting, overige natte cv-pompen Bron: Grundfos, 2003

Prijzen excl. BTW, excl. montage Bron: Omron, 2003

Waterzijdig vollastrendement van ketels op onderwaarde
Keteltype Conventioneel (%) VR HR

Atmosferisch, klein Atmosferisch, groot Met ventilatorbrander HR 100 HR 104 HR 107

73 - 88 84 90

89 90 100 - 104 104 - 107 > 107

Bron: Novem, EER

Rendementsverbetering door vervanging van ketels
Oude ketel Nieuwe ketel, gas gestookt Maximale besparing (%)

Conventioneel atmosferisch gas Conventioneel atmosferisch gas Conventioneel met ventilatorbrandergas Conventioneel met ventilatorbrandergas VR atmosferisch gas VR met ventilatorbrandergas Conventioneel met ventilatorbranderolie

VR atmosferisch HR atmosferisch VR ventilatorbrander HR ventilatorbrander HR ventilatorbrander HR ventilatorbrander VR ventilatorbrander

10 18 2 9 8 7 2

Bron: Novem

28

Stilstandverliezen ketels, warmteverlies (%)
Keteltype Watertemperatuur (oC) 80 oC 50 oC

Conventioneel, atmosferisch, klein Conventioneel, atmosferisch, groot Conventioneel met ventilatorbrander HR (alle typen)

2,8 - 6,1 2,6 0,8 0,8

2,2 1,1 0,8 0,8

Warmteverlies van cv-ketels in % van de nominale belasting op de calorische onderwaarde Bron: Novem

Effect (%) van waterzijdig afsluiten buiten gebruiksuren ketel
Keteltype Maximale besparing (%)

Een conventionele ketel Twee conventionele ketels Een HR ketel Twee HR ketels

1,5 3,4 1,4 2,0

Bron: V&V, 1987

Besparingen op elektriciteitsverbruik van pompen in cv-installaties ten opzichte van continu bedrijf
Maatregel Maximale besparing (%)

Pomp zomerseizoen uit* Automatische pompschakelaar Automatische pompregeling

25 57 70

*Pomp éénmaal per week laten draaien om vastzitten te verkomen

Toeslagen voor warmteverliesberekeningen
Onderdeel Equivalente lengte van een geïsoleerde leiding (m) Ongeïsoleerd Geïsoleerd

Flens Afsluiter

3 5- 7
Toeslag op totale warmteverlies (%)

0,5 3,0

7-10 5

Bron: Handboek Installatietechniek (TVVL, ISSO, Novem)

29

Warmteverlies door leidingen
Uitwendige leidingdiameter (mm) Verlies (m3/(m.jaar)) Leidingtemperatuur 50 oC 70 oC OnOngeïsoleerd Geïsoleerd* geïsoleerd

80 oC OnGeïsoleerd* geïsoleerd

120 oC OnGeïsoleerd* geïsoleerd

Geïsoleerd*

300 oC Ongeïsoleerd

Geïsoleerd*

10 12 19 25 32 43 50 57 60 76 88 108 159

18 21 29 36 43 54 60 67 69 83 93 109 147

6 7 9 8 9 11 11 12 12 12 13 16 21

30 34 48 59 71 89 99 110 114 137 153 179 242

9 10 13 12 14 17 16 17 18 18 20 23 31

36 41 58 71 86 107 120 133 138 166 186 217 294

11 12 15 14 17 20 19 20 21 21 23 27 36

63 73 102 126 152 190 214 236 246 295 330 387 524

17 19 24 23 26 31 29 32 33 33 37 43 57

228 262 373 462 561 708 798 886 923 1.115 1.254 1.480 2.026

45 49 63 60 69 83 77 84 87 88 97 112 151

Bij een gebruikstijd van 8.760 uur/jaar, een gebruiksrendement van de ketel van 75%, een omgevingstemperatuur van 10 oC en een warmtegeleidings-coëficiënt van 0,035 W/(m.K). *Bij standaard isolatiedikte Bron: Novem, 1995

Maatregelen in ketelhuis van scholen
Maatregel Besparing (min./max.)

Ketel met hoger rendement Cascadeopstelling ketels Economiser Leidingisolatie Groepenindeling Installatiesplitsing

8 2 5 5 15

20 20 11 15 20 50

Bron: V&V, 1987, Novem

Maatregelen kantoorgebouwen door gebouwbeheersysteem
Kostensoort Besparing

Beheerskosten Onderhoudskosten Energiegebruikskosten

Vanaf ca. 5% van de beheerskosten Ca. 15% van de onderhoudskosten Ca. 3% van de energiegebruikskosten

Besparing bij een gemiddeld kantoorgebouw Bron: Handboek installatietechniek (TVVL, ISSO, Novem)

30

Maatregelen besparingen cv-systeem
Maatregel Maximale besparing (%)

Pas een elektrisch of gasaangedreven warmtepomp toe Pas hoogrendement in plaats van conventionele heaters toe Optimaliseer de brandstof-lucht verhouding van de branders Vervang de oliegestookte installaties door gasgestookte installaties Pas een hoog rendement ketel toe Pas een verbeterd rendement ketel toe Maak regelmatig de cv-ketels schoon Zet de reserve-ketel 'koud' en installeer een smoorklep Pas een weersafhankelijke regeling toe (verwarming) Pas een ketelvolgordeschakeling toe Breng een optimaliseringregeling aan (verwarming) Plaats overwerktimers (verwarming) Fixeer de stand van thermostatische radiatorventielen Regel de ketelwatertemperatuur weersafhankelijk Pas een laagtemperatuur verwarmingssysteem toe Isoleer de verwarmingsleidingen Isoleer appendages (verwarming) Regel de radiatoren waterzijdig in Verbeter de warmteafgifte van de radiatoren Pas stralingsverwarming in plaats van luchtverwarming toe Pas smoorkleppen toe (waterzijdig afsluiten ketel) Leg de optimale instellingen van regelaars en schakelklokken systematisch vast Pleeg periodiek onderhoud (verwarming) Laat minimaal 1x per jaar een rendementsmeting per ketel uitvoeren Zet de waakvlam uit bij langdurige afwezigheid (verwarming) Stel de weersafhankelijke regeling goed in (stooklijn,verwarming) Pas de tijdinstellingen regelmatig aan (schakelklok) (bijv. zomer- en wintertijd, vakanties etc) (verwarming) Stel nacht/weekend-verlaging in (verwarming) Verlaag de ruimtetemperatuur Voorkom verwarmen van onbenutte ruimten

10 5 2 5 5 5 2 1 5 1 5 2 1 1 5 2 2 2 1 20 1 2 2 1 1 2 2

-

40 40 4 20 25 15 4 3 10 3 15 8 2 4 15 6 6 6 2 40 2 4 4 2 2 6 8

2 - 8 5 - 10 1 - 2

Bron: Dutrieux Energiemanagement, Ruinen, 2003

31

08 | Warmtepompen

32

Positieve invloedsfactoren op de rentabiliteit van een warmtepompinstallatie

Gelijkmatige continu aanwezige warmtebehoefte (na besparingsmaatregelen) Een laag temperatuurniveau Beschikbaarheid van een warmtebron (grondwater, zon, afvalwater, etc) Een combinatie met koeling mogelijk Warmteopslag in de bodem mogelijk

Bron: Novem

Mogelijke warmtebronnen
Warmtebronnen (in volgorde van belang) Temperatuur (°C)

De bodem (grondwater, heipalen) Ventilatie afzuiglucht Afvalwarmte uit productieproces Oppervlaktewater Buitenlucht Riool

5 10 20 0 0 10

- 18 - 25 - 40 - 20 - 15 - 30

Bron: Meijer E&M, 2003

Toepassingsmogelijkheden warmtepomp
Toepassingsmogelijkheden Temperatuur (°C)

LTS (vloer- of wandverwarming) Luchtverwarming (ventilatie) Radiatoren (vergroot) Warm tapwater Zwembadwater

30 - 45 30 - 50 45 - 55 50 - 60 30 - 45

Bron: Meijer E&M, 2003

33

Indicatieve kostprijs elektrisch aangedreven warmtepompen
Thermisch vermogen (kWth) Warmtepomp voor grondwater (water-water) Kosten (Euro) Kosten per kW (Euro/kW)

6 11 14 20 25 36 53 70 88
Split warmtepomp (lucht/water), excl. verdamper

5.050 5.580 6.420 7.740 9.300 10.550 14.930 18.300 20.000

850 500 450 390 375 300 280 260 225

10 15 20 27

6.765 7.570 9.000 10.850

675 500 450 400

Investeringen excl. subsidies, excl. BTW Bron: Techneco, 2003

Opwekkingsrendement elektrische warmtepompen utiliteitsbouw
Bronnen Temperatuurniveaus warmte-afgifte Zeer lage temperatuur* Lage temperatuur Midden temperatuur

Buitenlucht/bodem Oppervlaktewater Grondwater/aquifer Retour-/afvallucht

3,4 4,1 4,7 6,1

3,1 3,7 4,2 5,1

2,8 3,3 3,6 4,4

*Vloer- en wandverwarming Bron: NEN 2916

Eigenschappen aquifers

Grondwater 12°C, na gebruik voor koeling 18°C, na gebruik voor verwarming 5°C. In geheel Nederland toepasbaar (behalve in of nabij waterwingebieden). Toepasbaar vanaf 100 kW (peildatum voorjaar 2003), utiliteitsgebouwen vanaf 100-150 kW koelvermogen, bij woningbouw (dus vooral voor verwarming) dienen minstens 100 wooneenheden aangesloten worden. Voor systemen met meer dan 10 m3 per uur is een vergunning in het kader van de grondwaterwet nodig, waarvan het verkrijgen minimaal 6 maanden in beslag neemt. Kosten bij uitsluitend koeling: € 150,- tot € 350,- per kW koelvermogen of 0,1 m3 brondebiet (kostprijs incl. warmtewisselaar, regeling, vergunningaanvraag, etc).

Bron: Novem, 2003

34

35

09 | WKK

36

Eigenschappen van een drietal warmtekrachtaggregaten
Grootheid Nominale belasting* (kW) Aardgasverbruik** (m3/h) Elektrisch vermogen (kW) Thermisch vermogen (kW) Elektrisch rendement (%) Thermisch rendement (%)

Voorbeeld 1 Voorbeeld 2 Voorbeeld 3

60 83 557

6 9 57

15 20 165

36 48 280

25 26 30

60 57 50

* Op calorische bovenwaarde ** Bij 0 oC en 1.013 mbar

Prijsindicaties van warmtekrachtaggregaten
Vermogen (kWe) Prijsindicatie (Euro) Prijsindicatie (Euro/kWe)

30 60 100 200 250 400 800 1.000 2.000

30.000 50.000 90.000 140.000 160.000 180.000 270.000 320.000 630.000

1.000 830 900 700 640 450 340 320 315

Systeem, bestaande uit gasmotor en generator Bron: Geveke Motoren, 2003

Keuzecriteria WKK
Criteria

Gasverbruik >200.000 m3/jaar Aantal vollasturen >4.000 uur/jaar Alle opgewekte warmte moet nuttig in eigen bedrijf gebruikt kunnen worden, warmtebehoefte bij voorkeur Op een laag temperatuurniveau (max. ca. 80°C) Een geschikte plaats beschikbaar in verband met trillingen en geluid Voldoende zware netkabel in verband met teruglevering Afhankelijk van inkoopkosten gas (CDS) en teruglevertarieven elektriciteit

Voor WKK in eigen beheer kan in sommige gevallen ook onder de genoemde grenzen een economisch verantwoord systeem worden geplaatst

37

10 | Zon

38

Rendement zonne-energie systeem, oriëntatie en hellingshoek
Oriëntie Hellingshoek (graden)/rendement* (%) 45 90

Stookseizoen: 15 september tot 15 mei

Z O/W N Horizontaal
22 Maart

121% 86% 60%

100 % (430 kWh/m2.jaar) 63 % 40 % 98 %

Z ZO/ZW O/W NO/NW N Horizontaal
23 Juli

100 % 86 % 56 % 26 % 17 % 85 %

Z ZO/ZW O/W NO/NW N Horizontaal

100 % 116 % 110 % 73 % 43 % 207 %

* Uitgaande van vertikale plaatsing op het zuiden Bron: Handboek Energie en Milieu, Samson bedrijfsinformatie, 1998

Gemiddelde opbrengst zonnecollectoren
Toepassingsgebied Rendement installatie* Gem. opbrengst (MJ/m2/jaar) Opbrengst (TJ) Besparing ae** (m3/m2)

Agrarische bedrijven Combi tapwater en ruimteverwarming Overige bedrijven Zonneboilers Zwembaden

0,26 0,28 0,26 0,28 0,28

1.151 1.240 1.151 1.240 672

5 11 10 56 58

36,4 39,2 36,4 39,2 21,2

* Verhouding tussen de benutte warmte en de hoeveelheid ingestraald, situatie 1995 ** Voor het berekenen van de besparing is verondersteld dat ca. 85% van de beschikbare warmte nuttig binnen het systeem wordt gebruikt. Voor een precieze berekening moet worden uitgegaan van relevante referentiecijfers. Bron: CBS, Ecofys, Handboek Energie en Milieu, Samson bedrijfsinformatie, 1998

39

Globale kostprijs thermische zonnesystemen
Toepassing Oppervlak (m2) Kosten (Euro) Kosten (Euro/m2)

Woning, tapwater Woning, tapwater + verwarming Agrarische sector (bloembollendrogen) Ziekenhuis Zwembad binnen Zwembad buiten

2,75 4,00 250 400 200 - 400 200 - 400

2.000 tot 2.000 tot

3.000 5.000

900 875 340 275 225 140

70.000 tot 100.000 80.000 tot 140.000 45.000 tot 90.000 25.000 tot 60.000

Investeringen excl. subsidies en excl. BTW Bron: Novem, 2001, Agpo, 2003, Atag, 2003

Energiewinst door instraling zonnewarmte per jaar bij diverse ruimtetemperaturen
Geveloriëntatie Energiewinst (kWh/m2) 17°C 19°C 21°C 23°C

Zuid ZZO/ZZW ZO/ZW Oost/West Noord

90 75 30 -50 -110

55 40 -5 -85 -145

20 5 -40 -120 -180

17 -32 -77 -157 -217

Gecorrigeerd voor zomerseizoen als bedrijfstijd (begin mei tot medio september) Bron: Altevogt/Lentz, 1989

Zontoetredingsfactoren voor zonwering
Zonwering Zontoetredingsfactor (ZTA)

Enkele beglazing Dubbele beglazing Dubbel glas en zonabsorberend Dubbel glas en zonreflecterend Dubbel glas en binnenzonwering Dubbel glas en buitenzonwering

0,8 0,7 0,4 <0,8 0,5 0,1

Bron: ISSO-2

40

41

11 | Wind

42

Criteria voor plaatsing van een windturbine

Potentiële windsnelheid groter dan 6,1 m/s Locatie buiten de bebouwde kom, woningen van derden op een afstand groter dan 150 meter Terugverdientijd van 5 jaar is acceptabel

Bron: Wind Service Holland, 1999

Gegevens van enkele windturbines
Diameter (m) Max. vermogen (kW) Investering (€) Verwachte opbrengst (kWh/jaar)

18 30 40 55 80

80 250 500 1.000 2.000

85.000 200.000 375.000 850.000

200.000 600.000 1.100.000 2.000.000 4.400.000

Prijzen incl. eenvoudige fundering en plaatsing, excl. BTW, excl. 10 kV trafo (5 à 10% extra), excl. netkabel (€ 50.- tot € 100.- per meter). Op een goede locatie levert een gemiddelde turbine jaarlijks een elektriciteitsopbrengst van minimaal 850 kilowattuur per vierkante meter rotoroppervlak. Bron: Gerealiseerde projecten 1995 - 2002

43

12 | Verlichting

44

Standaard verlichtingssterktes
Aard van de verlichting Typering van de taak Verlichtingssterkte (lux) Voorbeelden

Oriëntatieverlichting (geen of incidentieel gebruikals werkruimte) Werkverlichting (permanent gebruikals werkruimte)

Waarnemen van grote objecten en beweging van personen Waarnemen van zeer grove details Waarnemen van grove details Lezen, schrijven en waarnemen van vergelijkbare details en contrasten Waarnemen van kleinere details en zwakkere contrasten Waarnemen van zeer fijne details en zwakke contrasten op donkere achtergrond Waarnemen aan de grens van het gezichtsvermogen

50

Opslagruimte, parkeergarage

100 200 400

Gang, trappenhuis Constructiewerk, smederij, magazijn Kantoor, leslokaal

800 1.600

Tekenkamer, fijn montagewerk Precisiewerk, kadastraal tekenen, fijn inspectie-werk Microminiaturisatie, operatietafel

Speciale werkverlichting

>3.200

Bron: Novem

45

Advies verlichtingssterktes
Activiteit/ ruimte Goede verlichting (lux) Zeer goede verlichting (lux)

Kantoren

Tekenkamer Kantoorlokaal Archief, trap, gang Wachtkamer
Scholen

1.000 500 150 150

2.000 1.000 250 250

Leslokalen Tekenzalen Naaileslokalen
Industrie

250 500 500

500 1.000 1.000

Horloges maken, graveren 2.500 Fijn montagewerk, 1.000 fijndraaien, polijsten Boren, grofdraaien, 500 gewoon montagewerk Smeden, walsen 250
Winkels

5.000 2.000 1.000 500

Grote verkoopruimtes en showrooms Kleine verkoopruimtes Grote etalages Kleine etalages Kerken
Woonhuizen Woonkamers

500 250 1.000 500 125

1.000 500 2.000 1.000 250

Verlichting werkvlak Algemene verlichting Sfeerverlichting
Keukens

500 50 50

1.000 100 100

Verlichting werkvlak Algemene verlichting Slaapkamers, badkamers, toiletten Gangen, trappen, zolders, kelders Bergruimtes, garage
Decoratieve gevelaanlichting*

250 125 250 125 250

500 250 500 250 500

Lichte steen, witte marmer Grijze, gele of lichtbruine steen, cement Rode baksteen, beton Donkerbruine baksteen, Donker graniet Aluminium

15 25 40 60 70

35 55 80 110 130

* Afhankelijk van de helderheid van de directe omgeving. Bij vervuilde oppervlakken moet soms een 2 tot 3 keer zo hoge waarde worden aangehouden. Bron: Philips (bewerkt), 1993

46

Eigenschappen lichtbronnen
Categorie lampen Systeemrendement (Im/W) Levensduur (uur) Eigenschappen Toepassingsgebied

Temperatuurstralers

Gloeilampen

6 - 19

1.000 - 3.500

Zeer laag rendement. Lage investeringskosten, hoge exploitatie kosten. Dimmen mogelijk. Reflector lampen voor gebundeld licht. Zeer kleine lampen waarmee zeer gericht licht kan worden verkregen. Extra verliezen in de transformator. Iets hoger rendement dan gloeilampen. Licht witter van kleur.

Voor algemene, plaatselijke, sfeer- en accentverlichting. Niet geschikt voor hoge verlichtingsniveaus. Zeer geschikt voor accentverlichting. Met name geschikt voor het aanstralen van hele vlakken.

Halogeenlampen

Laag-volt

12 - 25

2.000 - 3.500

Hoog-volt
Gasontladingslampen Fluorescentielampen

13 - 25

2.000

Langwerpige fluorescentielampen

45 - 95

6.000 - 3.0000 Bij toepassing van elektronische voorschakelapparaten het hoogste rendement. Veel variëteit. Lage exploitatiekosten.

Zeer breed toepassingsgebied. Vooral geschikt voor een gelijkmatigeverlichting van ruimten.

Compacte Flourescentielampen

Met ingebouwd(e) vsa

36 - 65

Met extern(e) vsa

25 - 80

8.000 - 10.000 Direct uitwisselbaar met gloeilampen: veel energiezuiniger, veel langere levensduur. Niet dimbaar. Ook als reflectorlampen verkrijgbaar. 6.000 - 9.000 Compacte lamp met hoog rendement.Bij gebruik van hiervoor ontwikkelde elektronische voorschakelapparatendimbaar.

Voor nagenoeg alle gebieden waar voorheen gloeilampen werden toegepast: algemene, plaatselijke, accentverlichting (spots). Alternatief voor gloeilampen (veel zuiniger) of langwerpige fluorescentielampen (kleinere armaturen).

Overige gasontladingslampen

Hogedruk kwiklampen Hogedruk metaalhalogenidelampen

32 - 57

7.500

50 - 86

6.000

Redelijk rendement en lange levensduur, slechte tot matige kleurweergave. Opstarttijd van enige minuten. Moeilijk dimbaar. Hoge lichtopbrengst per lamp. Gunstig rendement, goede kleurweergave.

Openbare verlichting, industrieverlichting. Zeer geschikt als accentverlichting of als algemene verlichting in representatieve ruimten. Geschikt als indirecte verlichting. Ook voor openbare verlichting, industrieverlichting en floodlighting. Openbare verlichting, industrieverlichting, floodlighting. Efficiënt alternatief voor hogedruk kwiklampen. Geschikt voor het aanlichten van voorwerpen (etalages) of als algemene verlichting in hoge ruimten (downlights).

Hogedruk natriumlampen Superhogedruk natriumlampen

56 - 128

30 - 50

Lagedruk natriumlampen
Overige

72 - 173

9.000 - 12.000 Hoog rendement en lange levensduur, slechte tot matige kleurweergave. 8.000 Opstarttijd van enige minuten. Niet dimbaar. Redelijk rendement. Hoge lichtopbrengst per lamp. Aan einde levensduur kleurverschillen mogelijk. 12.000 Zeer hoog rendement. Monochroma- Buitenverlichting, overal waar tisch licht, geen kleurweergave. kleurweergave geen rol speelt.

LED Inductielampen

20 - 50 65 - 70

100.000 6.0000

Zeer lange levensduur, zeer energiezuinig, diverse kleuren leverbaar. Zeer lange levensduur. plaatsen, openbare verlichting.

Lichtkranten, informatiepanelen, wegmarkering. Toepasbaar op moeilijk bereikbare

Bron: Novem

47

Nood- en oriëntatieverlichting
Type Vermogen lamp (W) Vermogen VSA (W) Verbruik (kWh/jaar)

TL4 TL6 TL8 TL13 TLD15 TLD18 PLS5 PLS7 PLS9 PLS11 PLS18

4 6 8 13 15 18 5 7 9 11 18

5 5 5 5 8 8 5 5 5 5 8

81 99 117 162 207 234 90 108 126 144 234

De vermelde verbruiken zijn inclusief een toeslag van 2,5% ter compensatie van de zelfontlading van de accubatterijen Bron: Novem

Vermogensverliezen voorschakelapparaten
Type lamp Vermogen Lamp Totaal Vsa Evsa

Langwerpige fluorescentielampen

58 W 38 W 18 W

57 50 38 30 18 15

13 7 11 8 10 5

70 57 49 38 28 20

Compacte fluorescentielampen

36 W 18 W 11W 7W

35 31 18 15 10 11 7 6

10 7 10 5 6 4 7 3

45 38 28 20 16 15 14 9

Toeslag op het vermogen van compacte en langwerpige fluorescentielampen voor respectievelijk een conventioneel en elektronisch vsa Bron: Philips, 2002

48

Branduren verlichting
Toepassing Totaal (uur/jaar) Overdag (uur/jaar) Ochtend, avond, nacht (uur/jaar)

Gebouwfunctie

Kantoor Onderwijs Bedgebonden gezondheidszorg Niet bedgebonden gezondheidszorg Horeca Winkel Industrie (opslag) Sport Continue verlichting: parkeergarages
Buitenverlichting (avond- en ochtendverlichting)

2.600 2.000 5.000 2.700 2.600 2.900 2.400 3.000 8.760

2.200 1.600 4.000 2.200 2.200 2.700 2.200 2.000

400 400 1.000 500 400 200 200 1.000

Verkeerszones, oriëntatie- en wegwijsverlichting uitgebreide verlichting:decoratieve gebouwaanlichting (Gevel)beveiligingsverlichting, parkeerterreinen, opslagterreinen
Terreinverlichting: (gevel)beveiliging, parkeer- en opslagterreinen

1.500 2.000 4.000

1.500 2.000 4.000

Van zonsondergang tot zonsopgang 15 min. na zonsondergang tot 15 min. voor zonsopgang 30 min. na zonsondergang tot 30 min. voor zonsopgang 60 min. na zonsondergang tot 30 min. voor zonsopgang

4.365 4.000* 3.635 3.453

4.365 4.000* 3.635 3.453

*Deze waarde wordt voor openbare verlichting gehanteerd Bron: Novem

Verlichting in sportgebouwen
Gebouwfunctie Verbruik (kWh/m2 BVO/jr) Geïnstalleerd vermogen (W/m2) Gemiddeld aantal branduren(uur/jaar) Spreiding in aantal branduren (uur/jaar)

Sporthallen Sportzalen Gymzalen

37 52 22

8 - 51 11 - 50 10 - 31

3.300 2.800 1.800

2.600 - 4.000 2.650 - 3.000 1.300 - 2.600

Richtlijnen voor de verlichting bij binnensporten, enkele sporten vereisen afwijkende waarden Gemiddelde horizontale verlichtingssterkte

Niveau 1, (inter)nationale topcompetitie Niveau 2, landelijke en lokale competitie Niveau 3, training, recreatie

> 750 lux > 500 lux > 300 lux

Bron: Novem

49

Verlichting in het onderwijs
Type onderwijs Gebouwfunctie Gemiddeld aantal branduren per ruimte (uur/jaar) BO AVO Dag Avond Dag Avond LBO, MBO, HBO Dag Avond WO Dag

Avond

Hal, gang Leslokaal, collegezaal Leslokaal techniek Gymzaal Bibliotheek Kantine, mensa

1.600 1.250 875 240

100 100

2.000 1.250 800 1.650 600 600

250 500 500 350 160

2.000 1.250 800 1.650 600 600

600 500 500 350 160

2.500 1.300

600 500

1.800 1.200

400

Bron: Novem

Geïnstalleerd verlichtingsvermogen in diverse onderwijsruimten
Locatie Type onderwijs/geinstalleerd vermogen (W/m2) BO AVO, LBO, MBO HBO, WO

Hal, gang Leslokaal, collegezaal Gymzaal Bibliotheek Kantine, mensa

5,0 8,0 10,5 5,5 7,5

6,5 10,0 12,0 8,5 8,5

7,0 12,0 0,0 10,0 12,5

Bron: Novem

Verlichting in de zorgsector
Gebouwfunctie Verbruik (kWh/m2 BVO/jaar)

Richtwaarden aantal branduren
Soort ruimte Continue verlichting Branduren (uur/jaar)

Ziekenhuizen Psychiatrische ziekenhuizen Zwakzinnigeninrichtingen Verpleeghuizen Verzorgingshuizen

59 28 30 38 25

Liften, trappenhuizen, nooden veiligheidsverlichting
7 dagen/week

8.760

Indicatie van het gemiddeld jaarlijkse electriciteitsverbruik in de diverse zorgsectoren Bron: Novem

Beddenkamers Entree, gangen: dag- en avondperiode Entree, gangen: nachtperiode Keuken Woon/ slaapruimten
5 dagen/week

4.800 4.800 4.000 3.800 3.500

Kantoren, poliklinieken, laboratoria Werkplaatsen, magazijnen Zwem- en dompelbaden
Beperkt gebruik

2.600 2.000 1.500

Kleedruimten Kapel Mortuarium

500 300 250

Bron: Novem

50

Verlichting in de horeca
Gebouwfunctie Geïnstalleerd vermogen (W/m2) Laag Hoog

Restaurant Hotelkamer Gangen Entree

15 5 6 20

20 10 9 24

Geïnstalleerd vermogen in diverse ruimten bij een moderne verlichtingsinstallatie Bron: Novem

Indicatie van het aantal branduren per jaar in diverse ruimten
Gebouwfunctie Gemiddeld aantal branduren (uur/jaar) Pension Hotel, laag Standaard hotel Hotel, hoog Congres- en conferentiecentrum

Entree, lobby Gangen, trappen Hotelkamers Restaurant Zalen Parkeergarage

3.500 3.000 1.500

4.200 3.000 1.500 2.800 2.000

8.760 4.200 1.800 2.800 2.500

8.760 8.760 1.800 3.000 1.500 8.760

3.500 3.500

3.000

Bron: Novem

Ontwikkeling van het jaarlijks elektriciteitsverbruik door verlichting in kantoorgebouwen
Verbruik (kWh/m2 BVO)

Bestaande bouw* Bouwjaar <1980 Bouwjaar 1985 Bouwjaar 1990 Haalbaar bij nieuwbouw

15 33 23 19 8

-

55 38 28 22 12

*Variatie bij bestaande bouw, excl. extreme waarden, volgens Novem Bron: Novem

51

Eigenschappen van een aantal zonweringssystemen
Systeem Helderheidsbeperking Warmtewering Waarborg uitzicht

Buiten Binnen

Zonneschermen Horizontale jaloezie Horizontale jaloezie Verticale jaloezie Gordijn

Getint glas

Goed Goed Goed Afh. van weefsel Afh. van weefsel Soms onvoldoende

Goed Goed Matig Slecht Slecht Soms onvoldoende

Gedeeltelijk Slecht Slecht Matig Slecht Discutabel

Invloed van schakel- en regelsystemen op het aantal branduren
Systeem Verlaging aantal branduren DaglichtKunstlichtsector* (%) sector** (%)

Centraal aan/uit Veegschakeling (veegpulsering) Vertrekschakeling (goede handmatige schakelmogelijkheden) Daglichtschakeling (daglichtafhankelijke aan / uitregeling) Veeg+daglichtschakeling Dimschakeling (daglichtafhankelijke dimregeling)

0 30 30

0 30 10

60

10

80 80

30 40

* deel van het gebouw waar daglicht toetreedt ** deel van het gebouw waar weinig of geen daglicht toetreedt Bron: NEN 2916

52

Beslissingsschema lichtregelingsstrategie
Opties (per bezetting op volgorde van prioriteit)

Wel daglicht

Meerdere gebruikers

Variabele bezetting

Gebruik volgens vast rooster, niet continu

Volledige bezetting

Een of twee gebruikers

Variabele bezetting

Volledige bezetting

Lage bezettingsgraad

Niet continu gebruik

Geen daglicht

Alle gebruikstypen

Tijdschakeling Plaatselijke schakelaars Daglichtafhankelijke regeling Aanwezigheidsdetectie Tijdschakeling Plaatselijke schakelaars Daglichtafhankelijke regeling Aanwezigheidsdetectie Tijdschakeling Daglichtafhankelijke regeling Plaatselijke schakelaars Plaatselijke schakelaars Aanwezigheidsdedectie Tijdschakeling Daglichtafhankelijke regeling Plaatselijke schakelaars Daglichtafhankelijke regeling Tijdschakeling Aanwezigheidsdetectie Plaatselijke schakelaars Tijdschakeling Daglichtafhankelijke regeling Tijdschakeling en plaatselijke Schakelaars Aanwezigheidsdetectie

Bron: Novem

Energiebesparende mogelijkheden verlichting
Maatregel Besparing (%)

Breng een schakelklok (verlichting) aan Breng een lichtgevoelige sensor of daglichtafhankelijke schakeling aan op de buitenverlichting aan Pas een dimregeling toe Pas aanwezigheidsafhankelijke schakeling toe Pas hoog frequente voorschakelapparatuur toe (HF) Vervang gloeilampen door PL/SL lampen Pas TL-armaturen met een hoger rendement toe Pas spiegeloptiekarmaturen toe Pas het verlichtingsniveau aan aan gebruik ruimten Schakel het licht via deurkontakt uit Verdeel de verlichting over meerdere groepen Pas een centrale lichtbediening naar functionaliteit toe Plaats reflectoren achter open TL-lampen Pas een centrale lichtbron toe met gasontladingslamp met lichttransporterende kabels Pas een kunststof lichttoetredingssysteem toe (reflecterende koker) Maak armaturen en lichtsensoren regelmatig schoon Pas schakelklokinstellingen aan Regel een lager verlichtingsniveau tijdens de nacht (bijv. hal) Schilder ruimten in lichte kleuren Schakel verlichting uit in ongebruikte ruimten Schakel verlichting uit bij voldoende lichtinval

5 5 10 5 20 60 5 5 5 1 5 5 20 5 20 5 20 5 20 5

-

15 20 40 20 40 80 40 40 40 3 20 40 50 50 20 40 40 40 20 40 40

Bron: Dutrieux Energiemanagement, Ruinen, 2003

53

13 | Behaaglijkheid

54

Ontwerp binnentemperaturen
Ruimte Gewenste temperatuur (oC)

Behaaglijkheidsgrenzen kamertemperatuur in relatie met de buitentemperatuur
Buitentemperatuur (oC) Binnentemperatuur minimaal (oC) Binnentemperatuur maximaal (oC)

Woningen

Woonkamer, zitkeuken, studeerkamer Slaapkamer Zit-slaapkamer Keuken Badkamer Hobbyruimte Gang Toilet Garage
Kantoren

20 18 20 18 22 18 15 10 8

18 20 22 24 26 28 30 32

22 22 22 22 22 23 24 25

25 25 25 25 25 26 26 27

Bron: Fanger

Kantoorvertrekken en andere ruimten waarin personeel verblijft Gangen, archiefruimten Toiletten
Ziekenhuizen

20 15 10

Toelaatbare luchtsnelheid
Ruimtetemperatuur (oC) Maximale luchtsnelheid (m/s)

Ziekenkamers en zalen (algemeen) Verblijfplaatsen voor personeel Gangen Toiletten patiënten Toiletten personeel
Scholen

20 20 18 18 10

22 23 24 25 26 27

0,18 0,19 0,22 0,25 0,28 0,32

Klaslokalen Gymnastieklokalen Docentenkamers Bergruimten voor leermiddelen Gangen, archiefruimten Toiletten
Fabrieken

20 18 - 20 20 12 15 10

Bron: DIN 1946

Gewenste en acceptabele relatieve luchtvochtigheid
Luchttemperatuur (oC) Optimale RV (%) min-max Acceptabele RV (%) min-max

Werkplaatsen voor fijn en/of zittend werk Overige werkplaatsen Personeelsruimten Toiletten

18 - 20 10 - 15 20 10

Bron: NEN 5066

17 18 19 20 21 22 23 24 25 26

60 - 73 38 - 71 38 - 70 37 - 69 36 - 68 35 - 50 34

40 32 26 20 20 19 19 19 19 21

-

87 85 84 82 78 73 68 64 60 47

55

14 | Ventilatie

56

Ventilatie-eisen voor diverse gebouwen (deel 1)
Ruimte Ventilatie (dm3/s per persoon) Ventilatie (dm3/s per m2 vloeropp.) Ventilatie (m3/uur per m3 ruimtevolume)

Bedrijfsruimten

Bankkluis Data-verwerking Donkere kamer Foto-kopiëerruimte Garage (reparatie) Laboratorium Magazijn Wasserij
Gevangenissen

8 10 2,50 2,50 7,50 10 - 15 0,25 - 0,75 10 - 15

Cel Eetruimte Bewakingsruimte
Horeca

10 8 8

Café/restaurant Eetruimte Bar Keuken Hotel Kamer Kantine Kantoren Kantoorruimte Kantoortuin Receptie Vergaderruimte Archief Bedrijfsrestaurant Toilet Garderobe
Openbare gebouwen

10 - 15 10 - 15 8 15 6- 8 10 10 8 10 0,75 5,60 10,00 2,50

Bibliotheek Bioscoop Concertzaal Postkantoor Schouwburg/ theater
Recreatieruimten

4- 5 4- 8 8 - 10 10 8

Toeschouwersruimte Speelautomatenhal Sportzaal Dansruimte Bowlingruimte IJsvloerspeelruimte Zwembaden Casino

8 13 15 13 13 2,50 2,50 15

Vervolg tabel zie volgende pagina

57

Ventilatie-eisen voor diverse gebouwen (deel 2)
Ruimte Ventilatie (dm3/s per persoon) Ventilatie (dm3/s per m2 vloeropp.) Ventilatie (m3/uur per m3 ruimtevolume)

Transport

Wachtruimte Perron Voertuig
Winkels

8 8 8

Apotheek Beauty-shop Bloemist Kapper Meubels Supermarkt Slagerij Verkoopruimte Wasserette Winkelpassage
Ziekenhuizen

8 15 8 8 1,50 8 8 8 15 1,00

Patiëntenkamer Onderzoeksruimte Operatiekamer Ontwaakruimte Intensive-care Fysoitherapie Sectieruimte
Diversen

13 8 15 - 20 8 8 8 2,50

Badruimte Gangen Hallen Liften Parkeergarage Rookruimte Vergaderruimte

18 0,25 - 0,50 8 5,00 7,50 30 10

Bron: Recknagel/ASHRAE

Ventilatie-eisen voor diverse ruimten in scholen
Ruimte Eenheid Ventilatie-eis (dm3/s)

Lesruimte Werkplaatsen Zuurkast Sport/gymzaal Kantoorruimte Vergader/docentenruimte Gemeenschapsruimte: <1,5 m2 Vloeroppervlak per persoon >1,5 m2 Vloeroppervlak per persoon Keuken Toiletruimte Wasruimte Kleedruimte Liftkooi, gang, trappenhuis, garderobe

Leerling Leerling m2 Werkopening van de zuurkast m2 Vloeroppervlakte Persoon Persoon m2 Vloeroppervlakte m2 Vloeroppervlakte Oppervlakte < 10 m2 Urinoir of closet Douche (per warmwatertappunt) m2 Vloeroppervlakte Persoon 1 m3/(h.m3)

5,5 10,0 200,0 1,0 10,0 15,0 6,0 3,0 21,0 7,0 14,0 (7,0) 3,0 1,0

Bron: NEN 1089

58

Jaarlijks gasverbruik ten gevolge van het openen van deuren
Situatie Winkeltoegang Infiltratielucht (m3/uur) Gasverbruik (m3/jaar)

3 x 2 m, dichtgaande deuren 3 x 2 m, open deur >5oC 3 x 2 m, gehele jaar open 1,5 x 2 m, tochtportaal gebouw 1,5 x 2 m, tochtportaal gebouw 1,5 x 2 m, luchtgordijn gebouw 1,5 x 2 m, luchtgordijn gebouw Draaideur
Deur

3 m hoog 12 m hoog 3 m hoog 12 m hoog

1.800 5.600 12.600 300 440 16.000 18.000 700

1.050 3.200 7.200 170 250 9.200 10.500 400

1,5 x 2 m 100x per dag geopend, gebouw 3 m hoog 1,5 x 2 m 100x per dag geopend, gebouw 12 m hoog

2.800 3.300

1.600 1.900

Bron: Novem, TNO, 1993

Elektriciteitsverbruik ventilatoren in luchtbehandelingskasten
Ventilatorcapaciteit (m3/uur) Elektriciteitsverbruik (kWh/uur) Minimaal Maximaal

1.500 3.000 6.000 12.000 24.000 36.000

0,3 0,7 1,6 3,2 8,0 13,0

1,8 2,0 2,4 4,3 10,0 17,0

Het vermogen is afhankelijk van de luchtweerstand van het systeem. De gemiddelde waarde is 0,35 W/(m3.uur) = 1,26 kW/(m3.s).

Gasbesparing door warmtewisselaars*
Rendement warmte- Gasbesparing, ruimtetemperatuur (oC) wisselaar (%) 18 19 20 21 22 23

40 50 60 70

0,78 0,96 1,11 1,24

0,85 1,05 1,24 1,39

0,96 1,17 1,38 1,57

1,05 1,30 1,52 1,75

1,16 1,43 1,69 1,93

1,25 1,56 1,85 2,12

*Deze waarden gelden bij een unit die 2.500 uur per jaar functioneert Besparing uitgedrukt in (m3 gas/jaar)/(m3 lucht/uur) Bron: Novem/Verkort referentiejaar ISSO-12

59

Thermische rendementen warmtewisselaars
Type Rendement (%)

Besparende maatregelen voor luchtbehandelingssystemen*
Maatregel Maximale besparing (%)

Tegenstroom Kruisstroom gewoon Kruisstroom 2 stuks in serie Warmtewiel Twin-coil Heatpipe Recuperatief

70 - 90 50 - 60 70 - 80 60 - 70 50 - 60 50 - 70 80 - 90

Er bestaat in Nederland gaan vaste systematiek om een rendement te bepalen, meestal wordt gehanteerd de Duitse VDI of ASHREA-standaard 84 Bron: TVVL, 1999, diverse leveranciers

Verlaging ruimtetemperatuur Toegangsdeuren met een automatische bediening Afsluitbare ventilatieroosters Zelfregelende ventilatieroosters Verbeterde bedieningsmogelijkheden ventilatieroosters en ramen Warmteterugwinning uit ventilatielucht Ventilatievoud van ruimten goed ingesteld Verbeterde of geregelde verdeling van de luchthoeveelheid Het ventilatiesysteem ingedeeld naar gebouwdelen met eigen gebruikstijden Schakelklokken Overwerktimers op de mechanische ventilatie Toerentalregeling op de ventilator Uitwendige kanaalisolatie (mech.vent.) Deurdrangers op buitendeuren Tochtsluizen bij de toegang Tochtnaden of kierdichting Draaideur in plaats van een open entree Schakelklokinstellingen aangepast Instelling ventilatietijdstippen Periodiek onderhoud (mech.vent.) Regelmatige reiniging filters en warmtewisselaars (mech.vent.) Verbeterde afstelling van de tochtsluizen Koeling beperken tot bedrijfsuren Verhoogde setpoint koeling Opsplitsing koelsystemen in bedrijven Koudeopslag in de bodem
0 *Besparende maatregelen voor luchtbehandelingssystemen (waarvan verwachte besparing bekend)

4 (per K) 2- 5 1- 3 1- 3 1- 3 5 - 25 2- 4 2- 5 2- 6 5 - 25 5 - 10 2 1 1 3 1 2 5 5 1 1 - 4 - 3 - 3 - 8 - 2 - 4 - 25 - 25 - 3 - 3

1- 5 35 30 (per K) 20 65

Bron: Dutrieux Energiemanagement, 2003, Meijer E&M, 2003

60

61

15 | Bevochtiging

62

Vochtafgifte van volwassenen personen
Activiteit Ruimtetemperatuur/vochtafgifte (g/h) 10 oC 15oC 20 oC 25oC

Zittend Lichte arbeid Middelzware arbeid Zware arbeid

30 50 70 155

30 80 120 230

50 120 175 300

80 175 250 355

Bron: VDI, 1993

63

16 | Water en warm tapwater

64

Specifieke tapwaterverbruiken (warm en koud)
Gebouw Woning met douche* Eenheid Verbruik (l/dag)

1 3 4 5

en 2 kamers kamers kamers kamers

Per Per Per Per

woning woning woning woning

100 - 150 150 - 200 225 - 300 300 - 350

Utiliteitsbouw

Verzorgingshuis Verpleeghuis Ziekenhuis Hotel Kantoor Werkplaats Fabriek Restaurant School l.o. School m.o. School huis Kleine ziekenhuizen Grote ziekenhuizen Kazerne Zwembad, douche Zwembad, badverversing Medische baden Kantoren Kindertehuizen Verzorgingshuizen Restaurants Hotels

Per Per Per Per Per Per Per Per Per Per Per Per Per Per Per Per Per Per Per Per Per Per

bed bed bed bed werknemer werknemer werknemer bezoeker leerling leerling leerling dag per bed dag per bed dag per persoon bezoeker bezoeker bezoeker dag per persoon dag per plaats dag per plaats dag per plaats dag per gast

100 - 150 250 - 300 300 - 700 300 - 600 20 25 - 35 25 - 35 20 5 - 10 10 - 20 20 - 30 100 - 200 200 - 250 30 - 40 60 - 80 30 - 75 200 - 400 20 - 30 30 - 40 30 - 50 40 - 60 100 - 200

*Indien met bad, 50 liter extra. Bron: Handboek Installatietechniek (TVVL, ISSO, Novem), Recknagel, Heizung und Klimatechnik, 1990, 1991 (bewerkt)

Verbruiksgegevens 150 liter boiler
Tapwaterverbruik (m3/jaar) Elektriciteitsverbruik* Stilstandsverlies* (kWh/jaar) (kWh/jaar)

Waterverbruik naar woonactiviteit
Activiteit Verbruik (l/dag)

0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 120 140 160 180 200 220 239

566 1.462 2.359 3.255 4.151 5.047 5.944 6.840 7.736 8.633 9.529 11.322 13.114 14.907 16.700 18.492 20.285 21.980

566 542 519 495 471 447 424 400 376 353 329 282 234 187 140 92 45 0

Voedselbereiding Afwassen Baden Overige Wassen van kleding Douchen Toiletspoeling Totaal

2 6 9 12 28 38 39 134

Bron: Wevin, Nipo, 1995

*Continu ingeschakeld, watertemperatuur 85 oC

65

Gegevens elektrische boiler
Capaciteit (liter) 100 150 200

Aansluitwaarde (kW) Specifieke aansluitwaarde (W/l) Opwarmtijd tot 85 oC (uur) Verbruik per keer opwarmen (kWh) Stilstandsverlies (W)

1,5 15,0 6,3 9,4 49,0

2,5 17,0 5,5 13,8 64,6

2,5 13,0 7,5 18,6 85,2

Bron: Daalderop, 1993

Normwaarden opwekkingsrendement warm-tapwaterinstallaties
Type toestel Rendement (%)

Boiler direct of indirect gestookt

Combi-ketel Doorstroomtoestel/warmte wisselaar

Elektrisch VR-ketel met cv-boiler Gasboiler, HR-ketel met cv-boiler Warmte-kracht/warmtepomp Stoom VR-combi HR-combi Geiser Warmte-kracht/warmtepomp Stoom Elektrisch

28 45 55 60 40 60 65 55 70 45 33

De waarde voor dit rendement van deze technieken is een beleidsmatige keuze op aandringen van de ministeries van VROM en EZ Bron: NEN 2916

66

Waterbesparende maatregelen
Maatregel Max. besparing (%) (l/persoon.dag)

Vervang elektrische boiler door gasgestookte HR-toestel Vervang gasgestookte toestel door toestel met een beter rendement Aparte ketel voor warmtapwatervoorziening Decentraliseer de warmtapwateropwekking (beperken leidinglengten) Warmtepompboiler Thermostatische mengkraan Klokschakeling op circulatiepomp van warmtapwaterinstallatie Doorstroombegrenzer Isoleer leidingen warmtapwater Pas de temperatuurinstelling aan (nooit < 60 ºC) Waterbesparende keukenkraan Waterbesparend toilet Kleinere badkuip Verlaging boilertemperatuur* Scheiding verwarming en tapwater Leidingisolatie circulatiesysteem Schakelklok op boiler* Schakelklok op circulatiepomp* Doorstroombegrenzer op badkamer en keukenkraan Directe leiding van ww toestel naar keuken Thermostatische mengkraan badkamer Regenton

15 - 40 5 - 20 5 - 30 5 - 20 10 - 40 5 - 10 5 - 40 5 - 20 2- 8 2- 8 3 16 Energiegebruik ca. 25% Stilstandsverliezen Stilstandsverliezen cv Leidingverliezen Stilstandsverliezen Leidingverliezen 3 7 3 9

*Na iedere verlaging of bedrijfsonderbreking opwarmen tot boven de 60 oC i.v.m. legionellabacterie. Alleen toe te passen bij overcapaciteit boiler(s). Bron: SEV, 1996

67

17 | Isolatie

68

Isolatie woningbouw
Isolatiemaatregelen In woonkamer en keuken door bedrijf Isolatiedikte (mm) Besparing (m3/(m2.jaar))

Spouwmuurisolatie Gevelisolatie buitenzijde Gevelisolatie binnenzijde Kruipruimte Voorzetramen buitenzijde Dubbel glas Dubbel glas reflecterend Isolatie platdak beton Isolatie platdak hout
In matig verwarmde slaapkamer

50 80 80 60

60 60

9 14 19 3 21 21 34 27 15

Gevelisolatie binnenzijde Gevelisolatie buitenzijde Dubbel glas Dubbel glas reflecterend Isolatie plat dak beton Isolatie plat dak hout Isolatie schuin dak Binnenzijde Isolatie schuin dak Buitenzijde
Doe-het-zelf, woonkamer en keuken

80

60 60 80 60

13 14 14 22 18 10 5 4

Gevelisolatie binnenzijde Kruipruimte Voorzetraam buitenzijde Dakisolatie schuin binnenzijde Radiatorfolie enkel glas Radiatorfolie steensmuur Warmteschild enkel glas Warmteschild dubbel glas
Doe-het-zelf, matig verwarmde slaapkamer

80 60 80

19 3 21 11 30 15 50 24

Gevelisolatie binnenzijde Voorzetraam buitenzijde Dakisolatie schuin binnenzijde Radiatorfolie enkel glas Radiatorfolie steensmuur Warmteschild enkel glas Warmteschild dubbel glas

80 80

13 14 5 15 7 29 13

Bron: CEA, 1992

69

Isolatie verzorgingshuizen
Te isoleren contructiedelen Isolatievoorziening dikte mm Plaats Besparing (m3/(m2.jaar)) bij dag/nacht bij dag/nacht (23/20°C) (21/18°C)

Spouwmuur 2x halfsteens Halfsteensmuur massief Halfsteensmuur massief Steensmuur bij radiator Dubbelwandige ongeïsoleerde borstwering Idem bij radiator Enkel glas Enkel glas Enkel glas Enkel glas Enkel glas voor radiator Dubbel glas voor radiator Hellend dak met plafond* Plat houten dak met plafond Plat beton dak met plafond Vliering Vloer buiten kruipruimte

50 40 60 40 40

Spouw Binnen met afwerking Buiten met afwerking Warmteschild Binnen Binnen Dubbel/voorzet Dubbel extra isolerend Binnen Warmteschild Binnen Warmteschild Binnen Buiten Buiten Op vloer Kruipruimte

14 (gem. over alle ruimtes) 18 24 20 25 38 30 43 55 65 100 22 21 21 20 11 4

12 (gem. over alle ruimtes) 16 21 18 24 32 28 40 51 60 85 20 18 18 17 10 4

40 40 60 60 60 60 60

*De besparing door dakisolatie van een onverwarmde zolder, zonder dakafwerking aan de binnenzijde, maar wel een vloer met plafond eronder, bedraagt resp. 4 en 5 m3/ (m2.jaar) Bron: Novem

Isolatie ziekenhuizen
Te isoleren constructiedeel Dikte (mm) Isolatievoorziening Plaats/soort Besparing (m3/(m2.jaar))

Vloer boven kruipruimte Vloer boven kruipruimte Vloer boven kruipruimte Plat dak Plat dak Plat dak Spouwmuur Spouwmuur Spouwmuur Spouwmuur Spouwmuur Halfsteens massief Halfsteens massief Halfsteens massief Steens massief Steens massief Steens massief Enkel glas Enkel glas Enkel glas/paneelradiator Enkel glas/paneelradiator Enkel glas/paneelradiator Enkel glas/paneelradiator

60 80 100 20 60 100 50 50 50 50 50 20 60 100 20 60 100 20 40 20 40

Kruipruimte Kruipruimte Kruipruimte Buiten Buiten Buiten UF-schuim Steen/glaswol Perlitekorrels Polystyreenschuimparels PUR-schuim Binnen/buiten Binnen/buiten Binnen/buiten Binnen/buiten Binnen/buiten Binnen/buiten Dubbelglas Extra isolerend dubbel glas Vervangen door paneel Vervangen door paneel Vervangen door paneel Vervangen door paneel

4 5 5 7 11 12 9 10 10 10 10 15 19 23 9 14 15 25 35 75 80 45 48

Bron: NVTG, 1993

70

Isolatie horeca
Te isoleren constructiedeel Isolatievoorziening* Besparing (m3/(m2.jaar))

Enkel glas Ongeïsoleerde wand Enkel glas Dubbel glas Ongeïsoleerde wand Steensmuur massief

Isolatiepaneel Isolatiepaneel

80 30

Reflecterende folie 50 Reflecterende folie 17 Reflecterende folie 17 Reflecterende folie 15

*Isolatievoorziening achter radiatoren in de horeca Bron: Novem

Kosten van gevelisolatie
Maatregel Prijs (Euro/m2)

Voorzetramen Dubbele beglazing Dubbele beglazing HR+ + Spouwmuurisolatie Buitenisolatie Binnenisolatie Vloerisolatie (kruipruimte) Isolatie plat dak (inclusief 1 laag bitumen) Omgekeerd dak (warm dak) Hellend dak binnenzijde

60 100 110 12 65 50 12 40 17 25

- 125 - 145 - 160 - 25 - 120 - 75 - 25 - 55 - 25 - 50

Kosten incl. installatie, excl. BTW, excl. subsidie Bron: EPA-4, 2003

Isolatie detailhandel
Te isoleren constructiedeel Isolatievoorziening Besparing (m3/(m2.jaar))

Enkel glas achter radiator Enkel glas Steensmuur met radiator Spouwmuur Hellend dak verwarmde zolder Hellend dak onverwarmde zolder Vloer met kruipruimte

Reflecterende folie Voorzetraam Reflecterende folie Spouwmuurisolatie Isolatie binnenzijde Isolatie binnenzijde Isolatie onderzijde

27 21 14 8 8 4 3

Bron: Novem

71

18 | Horeca

72

Gebruikstijden en benuttingsgraad van elektrische groot-keukenapparatuur
Apparaat Vermogen (kW) min. max. 3,0 2,0 3,0 1,0 6,0 2,5 0,2 0,8 0,1 8,0 2,0 87,0 4,0 9,0 15,0 38,0 7,5 2,0 2,6 0,4 1,5 40,0 10,0 0,2 1,6 2,0 0,6 2,0 6,0 12,0 24,0 1,8 1,1 3,7 2,0 2,0 6,4 6,0 1,6 4,5 Gebruikstijd (h/dag) min. max. 1,0 3,5 9,0 4,5 3,5 24,0 1,5 0,9 0,4 24,0 24,0 24,0 1,0 2,0 2,0 2,5 1,0 0,3 2,5 3,5 3,0 2,5 1,4 2,0 24,0 24,0 24,0 2,0 4,5 4,0 0,4 0,4 0,4 Benuttingsgraad (%) min. max. 15 60 40 40 40 60 40 60 40 113 100 80 80 60 70

Afwasmachine Bain-marie Bakplaat Braadpan/slee Boiler Convectieoven* Friteuse Groentesnijder Koelcel Koelkast Koelvitrine Kookketel Koffiezetapparaat Lopende band Lowerator** Magnetron-oven Mixer Puddingkoeler Rescalwagens*** Sealapparaat Steamer Tosti-apparaat Voedselvernietiger Vriescel Vrieskast Vrieskist Warmhoudketels Warmhoudapparatuur Warmtelampen Fornuis: Kookplaat Kookplaat sudder Warmhoudplaat Oven

8,0 1,0 0,1 0,1

0,5 1,0 0,4

60 40

90 60

4,2 4,0 8,0 0,7 1,0 0,8 0,8 0,3 1,5

2,5 1,0 1,0 0,3

50 70 30 100 60 70

2,0

2,5

60 60 80

5,0

11,0

70 70 90

* **

Heteluchtoven Stapelaar waarin serviesgoed wordt verwarmd

*** Wagens waarin gekoelde maaltijden snel op temperatuur worden gebracht Bron: Novem, 1993

73

Vermogens, gebruikstijden, benuttingsgraad en rendementen gasgestookte keukenapparatuur
Apparaat Vermogen (kW) min. max. 3,0 1,0 6,0 2,5 8,0 5,0 9,6 9,0 15,0 38,0 7,5 40,0 15,0 12,0 Gebruikstijd (h/dag) min. max. 3,5 5,0 1,5 0,9 2,5 1,0 Benuttingsgraad (%) min. max. 30 30 60 60 50 50 70 70 60 70 100 Rendement (%) min. max. 50 50 80 60 80 80 50

Bakplaat Braadpan/slee Convectieoven Friteuse Kookketel Stralings/convectieoven Éénpits-comfoor
Fornuizen

2,0 0,1 1,0 0,5

70 50 70 70

Normaalbrander Sterkbrander Ovenbrander Warmhoudplaat

4,1 6,1 5,6 3,0

0,4 0,4 0,4

60 60 60 80

70 70 80 90

50 50 50 50

Elektrische vaatspoelmachines
Capaciteit Vermogen (kW) Vermogen (kW) bij koud bij warm toevoerwater toevoerwater

Energiebesparende maatregelen horeca
Gedragsmaatregelen

144 borden/h 900 borden/h 1.900 borden/h (met droogzone) 3.000 borden/h (met droogzone)

5 13 55 73

2 10 50 64

Niet gebruikte apparatuur afzetten Gebruik de kleinst mogelijke pannen Gebruik de kleinst mogelijke branders/platen Benut de schakelmogelijkheden (hoog/laag) Gebruik vaatwasser alleen op volle capaciteit Maak beperkt of geen gebruik van de aansteekbrander Kritisch inschakelen
Technische maatregelen

Bron: Novem, Rendisk, 1996

Plaats elektronische ontsteking in plaats van aansteekbrander Vervang elektrische boiler door geiser ‘Hot-fill’ vaatwasser Voedt elektrische pannen met gas-verwarmd heet water Kies zoveel mogelijk voor gastoestellen
Organisatorische maatregelen

Koken op elektriciteit vs. gas
Voordelen van koken met gas

Groter vermogen Groot regelbereik (15% tot 100%) Korte aankooktijd Geen nawarmeffecten Kortere kooktijden Lagere energiekosten Lagere aanschafkosten
Voordelen van koken met elektriciteit

Pleeg goed onderhoud aan installaties Voorkom gelijktijdig inschakelen grote vermogens (elektrisch)

Eenvoudige reiniging Gelijkmatige verwarming Geen verbrandingsgassen Gemakkelijk in te bouwen Geen koppeling mechanische ventilatie

Bron: Gas 91/10

74

Elektriciteitsverbruik naar horecatoepassing
Verbruik per toestel (kWh/jr) Kookapparatuur In werking Standby Totaal

Gietijzeren kookplaten Keramische kookpl. Spiraal/halogeen Inductie kookplaten Solo magnetron Combi-Magnetron Elektrische oven in fornuis Grill (los) Bakoven (los) Grill/Bakoven (los) Gasfornuis met gasoven
Keukenapparatuur

504 523 539 17 69 47 21 21 21 0

7 7 7 17 26 7 0 0 0 7

512 531 546 35 95 55 21 21 21 7

Koffiezetapparaat Frituurpan Waterkoker
Audio/video/communicatie

55 10 33

24 0 0

79 10 33

VCR TV (eerste toestel) TV (tweede toestel) Losse radio Tuner Versterker Cassettedeck CD-speler Computer Printer Telefooninstallatie Draadloze telefoon Satelietontvanger Antenneversterker Decorder Antwoordapparaat Fax/modem en combinatie
Verwarming en warmwater

6 123 41 13 7 57 3 3 45 1 2 0 48 18 11 0,1 0,5

101 14 9 8 4 6 6 6 6 4 31 26 59 47 71 26 75

108 138 51 23 12 64 11 10 52 6 34 26 108 66 83 26 76

Elektrische boiler < 20 liter Elektrische boiler > 20 liter Elektrische geiser
Overig

500 1.552 549

219 350 0

719 1.902 549

Radio wekker (LED-display) Batterij-oplader Deurbel Elektrische deken/dekbed Waterbed Alarminstallatie
Koelvriesapparatuur

35 0,7 0 29 268 70

0 1 8 0 465 0

35 1 8 29 734 70

Koelkast 2-deurs Koelkast met vriesvak Koelkast zonder vriesvak Diepvrieskist/kast
Reiniging

448 272 220 366

13 13 2 13

461 285 223 379

Vaatwasmachine Losse centrifuge Wasdroger Wasmachine Strijkijzer Stofzuiger Kruimeldief

305 15 598 231 24 54 4,8

0 0 0 0 0 0 10

305 15 598 231 24 54 15

Bron: EnergieNed (Basisonderzoek elektriciteitsverbruik kleinverbruikers), 2000

75

19 | Kantoorautomatisering

76

Elektriciteitsverbruik kantoorautomatisering
Soort computer Verbruik (kWh/jaar)

PC pentium met power-management (excl. monitor, netwerkkaart, multimedia) PC pentium zonder power-management (excl. monitor, netwerkkaart, multimedia) Kleurenmonitor met powermanagement, grootte 15 tot 17 inch Kleuren monitor zonder powermanagement, grootte 20 inch TFT scherm Kopieerapparaat Laserprinter Inktjetprinter Faxapparaat

80 - 100 * 88 - 110 * 60 - 70 125 25 780 170 96 150

- 40 ** ** ** **

*

Bedrijfstijd 1400-1500 uur/jaar

** Bedrijfstijden: 'aan' 430 uur/jaar; 'stand-by' 1900 uur/jaar; 'uit-sleep' 6400 uur/jaar Bron: Novem, Energielabel.nl, 2003

Opgesteld vermogen in computerruimten
Ruimte Oppervlak Vermogen (W/m2)

Kleine <15 m2 computerruimten Middelgrote <30 m2 computerruimten Grote >30 m2 computerruimten

<360 250 - 300 >500

Bron: Novem, 1999

Noodstroomvoorzieningen computer
Geïnstalleerd vermogen (kW) Elektriciteitsverbruik (kWh/jaar)

50 100 200

43.800 87.600 175.000

Voor het compenseren van de zelfontlading van de accu's kan er van worden uitgegaan dat 10% van het geïnstalleerde vermogen gedurende 8.760 uur/jaar is ingeschakeld. Dit percentage is afhankelijk van het type accu, de capaciteit en ouderdom. Bron: Novem, 1999

77

Productie-uren kopieermachines
Type Gebruiksuren (uur/jaar) Vermogen (W) Slaap Standby Piek

Tafelkopieermachine Afdelingskopieermachine Repro-afdeling

50 100 600

20 30 75

80 125 200

400 1.000 1.500

Voor een schatting van het energiegebruik van kopieermachines buiten de repro-afdeling is het aantal gebruiksuren zo gering, dat alleen met het stand-by vermogen gerekend hoeft te worden Bron: Xerox, 2003

Elektriciteitsverbruik van communicatiesystemen
Systeem Bij 2.000 uur/jaar Bij 8.760 uur/jaar

Telefooncentrale

Oud systeem, 30-50 aansluitingen Oud systeem, 200 aansluitingen Elektronisch systeem, 30-50 aansluitingen Elektronisch met extra's*, 30-50 aansluitingen Alarmcentrale woonhuis Alarmcentrale kantoorgebouw, eenvoudig** Alarmcentrale kantoorgebouw, uitgebreid*** Gebouwbeheersysteem op basis van pc****

100 200 30 60

-

300 600 80 160

500 1.000 100 200 40 - 50 200 400 1.700

* ** ***

Beeldschermen, fax en toestellen met diverse mogelijkheden Zonder bewegingssensoren Met bewegingssensoren

**** Voor een no-break batterij komt er voor het bijladen een verbruik bij van 10% van het vermogen Bron: KPN Telecom, Ergon, 1993

Besparingsmaatregelen computers

Afschakelen buiten gebruikstijd Slaapstand activeren Plaatsing van ventilatorregelaar (tevens minder geluid) Meerdere gebruikers op één printer Laserprinter vervangen door inkjetprinter Automatische beeldschermschakeling Verkleinen noodstroomcapaciteit CRT monitor vervangen door TFT monitor

78

79

20 | Overige gebouwapparatuur

80

Liften
Hydraulisch Hefvermogen 630 kg Tractie Energiezuinig

Snelheid (m/s) Geïnstalleerd vermogen (kW) Hoofdzekering (A) Energieverbruik (kWh/jaar)* Hoeveelheid olie (l) Geluidsniveau (dBA)**
Hefvermogen 1.000 kg

0,63 12 50 7.200 200 67 - 70

1 5,5 35 5.000 3,5 65 - 70

1 3,7 16 3.000 0 50 - 55

Snelheid (m/s) Geïnstalleerd vermogen (kW) Hoofdzekering (A) Energieverbruik per jaar (kWh)* Hoeveelheid olie (l) Geluidsniveau (dBA)**
Hefvermogen 1.600 kg

0,63 20 50 10.000 240 67 - 70

1 11 50 6.800 8,3 70 - 75

1 5,7 25 3.600 0 50 - 55

Snelheid (m/s) Geïnstalleerd vermogen (kW) Hoofdzekering (A) Energieverbruik per jaar (kWh)*** Hoeveelheid olie (l)
Hefvermogen 1.600 kg

1,6 25 50 12.700 15

1,6 15 35 9.950 0

Snelheid (m/s) Geïnstalleerd vermogen (kW) Hoofdzekering (A) Energieverbruik per jaar (kWh)*** Hoeveelheid olie (l)

2 30 80 13.200 15

2 18 50 10.100 0

*Gebaseerd op 150.000 starts per jaar (woningbouw) **Gemeten op 1 meter afstand van de motor ***Gebaseerd op 400.000 starts per jaar, inclusief verlichting Bron: Kone, 2003

Elektrische verwarming in machinekamers van liften
Voor Vermogen (kW) Bedrijfstijd (uur) Verbruik (kWh/jr)

Elektrische ruimteverwarming Elektrische olieverwarming (hydraulisch systeem)

1 1

980 2.750

980 2.750

Aannames: ruimtetemperatuur 10 oC, benutting warmte elektromotor 500 kWh Bron: Otis, 1998, Novem, 1993

81

Elektriciteitsverbruik schrobmachines
Type Vermogen (W)

Elektriciteitsverbruik wasdrogers
Trommelinhoud (l) Verwarming elektrisch Verwarming gas*

Tweeborstelmachine Dweilautomaat

400 - 620 1.200

Bron: Tasko/Smulders/Tjeerdsma, 1993/1999

200 350 550 750

1.390 2.530 4.160 5.890

293 420 660 832

*Elektriciteitsverbruik voor mechanische aandrijving Bron: Miele, 2003

Elektriciteitsverbruik volautomatische wasmachines
Trommelinhoud (l) Verbruik (kWh/jaar)*

Besparende maatregelen wassen

47 100 140 240 320

450 1.200 2.050 2.650 3.250

*Programma hoofdwas, driemaal spoelen, centrifugeren Verbruik met koud-watervulling bij 500 wasbeurten per jaar Bron: Miele, 2003, Energielabel.nl, 2003

Apparatuur goed beladen Zoveel mogelijk met gasverwarming werken Goed centrifugeren Niet verder drogen dan noodzakelijk Niet heter wassen dan noodzakelijk Machines vullen met (gas-verwarmd) warm water Pieklastbewaking

Elektriciteitsverbruik volautomatische wasmachines met warm-watervulling
Trommelinhoud (l) Verbruik (kWh/jaar) Programma 60 oC Programma 95 oC

47 100 140 240 320

87 421 536 1.480 1.360

435 1.725 2.310 5.500 6.644

Warmwatervulling ca. 70 oC, bij 500 droogbeurten per jaar. Programma hoofdwas, driemaal spoelen, centrifugeren. Bron: Miele, 2003

82

83

21 | Koel- vriescombinaties

84

Verbruiksgegevens koel- en vriesmeubelen
Type Verbruik per strekkende meter (kWh/jaar) 18 oC 22 oC 18 oC nachtafdekking

Gebaksvitrine Horizontaal groentekoelmeubel Horizontaal vlees-koelmeubel Vrieskist met deksel Banket schappenkast Verticaal groentekoelmeubel Wand diepvrieseiland Breed diepvrieseiland Verticaal vlees-koelmeubel Roll-in meubel (melk/yoghurt) Rug aan rug diepvrieseiland

650 700 950 1.000 1.200 2.000 2.550 3.050 4.100 4.200 4.800

850 1.150

500 650

2.600 2.750 3.300 4.850 5.200

1.450 2.150 2.600 2.900 4.100

Verbruik in winkels bij RV 60%, nachtafdekking gedurende 14 uur per etmaal Bron: Novem, TNO, 1993

Energiegebruik van koelkasten met energielabel
Type Energiegebruik (kWh/jaar)

Gemiddeld energiegebruik van koel-vrieskasten
Netto inhoud (l) Energiegebruik (kWh/jaar)

Standaard koelkast Koel-vriescombinatie* 4 sterren koel-vriescombinatie**

140 170 290

200 300 400

300 380 600

Bron: Energielabel.nl, 2003 * Inhoud koelen 150 - 200 liter ** Inhoud koelen 175 - 200 liter, inhoud vriezen 25 - 60 liter Bron: Energielabel.nl, 2003

Gemiddeld energiegebruik van diepvriezers
Inhoud (l) Energiegebruik (kWh/jaar)

Gebruikstijden en benuttingsgraad van koel- en vriesapparaten in grootkeukens
Apparaat Vermogen (kW) Gebruikstijd (uur/dag) Benuttingsgraad (%)

50 - 150 200 - 300 350 - 600

256 220 370

345 550 1.100

Koelcel Vriescel

0,8 - 2,6 1,0 - 3,7

24 24

40 - 60 60 - 70

Bron: EnergieNed, 1999

Bron: Novem 1993

85

Toelaatbare relatieve luchtvochtigheid diepvriezers
Luchttemperatuur (oC) Min./max. waardeoptimale RV (%) Min./max. waarde acceptabele RV (%)

17 18 19 20 21 22 23 24 25 26

60 38 38 37 36 35 34

73 71 70 69 68 50 34

40 32 26 20 20 19 19 19 19 21

87 85 84 82 78 73 68 64 60 47

Elektriciteitsverbruik koelcompressor, ongeïsoleerde leidingen in koelsysteem
Diameter (mm) Temperatuur (oC) Verbruik (kWh/m.jaar)) 25 mm 50 mm 100 mm

15 10 5 0 -5 -10 -15 -20

4 11 25 48 81 127 186 259

71 95 129 179 247 337 449 585

334 409 503 623 778 969 1.200 1.473

Rekenbasis: Carnotrendement koelsysteem 60% Condensortemperatuur 40 oC Verdamptemperatuur 10 K lager dan de vloeistoftemperatuur Geen aangroei van ijs (dikte compenseert isolerende werking) Inclusief afvoer warmte van condenserende damp op de leiding Ruimtetemperatuur 20 oC Absoluut vochtgehalte lucht binnen is gelijk aan buiten

Elektriciteitsverbruik drankenautomaten
Soort drank Verbruik (kWh/jaar)

Besparende maatregelen drankenautomaten
Maatregel Maximale besparing (%)

Gekoelde dranken Warme dranken kantoorafdeling (1,5 kW) Warme dranken schoolkantine (3 kW)

400 800 1.500

Afschakelen buiten bedrijfstijd Vullen met warm water

70 10

Maatregelen alleen toepassen na overleg met leverancier

Er is bij warme dranken uitgegaan van een benuttingsgraad van 5% tijdens werk- of schooltijd en een stand-by verlies van 5% van het geïnstalleerd vermogen Bron: Novem, 1993

86

Bier- en frisdrankkoelers met grote capaciteit
Tapcapaciteit (l/uur) Vermogen (W)

50 85 125

815 1.165 1.745

Bron: Gamko, 1998

Elektriciteitsverbruik bierkoelers
Type Basisverbruik (kWh/jaar) Verbruik per fust van 50 l (kWh)

Inbouw Split unit

150 200

0,6 0,8

Geïsoleerde koelbak 40 x 40 x 74 cm, bedrijfstijd 8.760 uur/jaar Bron: Gamko, Novem, 1994

Energiebesparende maatregelen koel- en vriesinstallaties
Maatregel Besparing (%)

Condensors regelmatig reinigen Optimale instelling ontdooitijd (in laag-tarief-uren, niet te lang, voldoende vaak) Thermostatisch expansieventiel door elektronisch exemplaar vervangen Inblazen van lucht (tocht) in koel- of vriesmeubelen vermijden Nachtafdekking van open systemen Instraling van zon of gloeilampverlichting vermijden Isoleren koelleidingen bij split-units Koelvitrines en wandmeubelen leeghalen voor nacht en/of weekend, koeling uitschakelen
Besparende maatregelen koel- en vriescellen

5 5 5 5 10 1 1 20

tot tot tot tot tot tot tot tot

15 10 10 20 35 4 5 30

Isoleren van koelleidingen Deurdranger aanbrengen Deurschakelaar voor celverlichting
Besparende maatregelen bij nieuwbouw of renovatie van koel- en vriescellen (nieuwe systemen)

1 tot 5 tot 5 tot 5

Hoogrendement koelaggregaat toepassen Hoogrendement ventilatoren toepassen Vergroting verdamper- en condensoroppervlak
Besparende maatregelen bij nieuw aan te schaffen koel- en vrieskasten (meubelen)

15 tot 20 2 tot 10 5 tot 10

Glazen afdekking op koel- en vriesmeubelen Veel kleine kasten vervangen door één grote (multiplex)

tot 20 10 tot 15

Bron: Veen, Energiewijzer, 1993

87

22 | Perslucht

88

Besparende maatregelen perslucht

Soorten compressoren en hun capaciteit
Type Capaciteit (m3/min)

Verlaging van werkdruk Vermindering lekverliezen Aanpassing blaasmonden Afsluiten machines buiten gebruik Vervangen drukcilinders door elektromotoren Verlagen leidingweerstand Vergroting drukcilinders Aanleg van een lagedruknet Aanzuigen van koude buitenlucht (denk om geluid) Hergebruik compressorwarmte (verwarming) Goede keuze compressorcapaciteit (ivm. nullastverliezen) Aanschaf hoog-rendementcompressoren Verfijning volgordeschakeling/pressostaten Onderhoud filters (aanzuigdruk omhoog) Aanschaf compressor met modulerende regeling Toerenregeling op compressor Voorschakelen van gasmotor plus warmtegebruik Automatische condensafscheiders

Zuigercompressor Kruiskopcompressor Rootsblower Schottencompressor Schroefcompressor Tandrotorcompressor Scrollcompressor Centrifugaal compressor Axiaal compressor

0,0 1,0 0,0 0,0 0,8 0,0 0,0 30,0 600,0

5,0 100,0 - 1.000,0 15,0 600,0 8,0 0,5 - 3.600,0 - 30.000,0

Bron: Novem, 1997

Energiegebruik persluchtpistool
Type Lekverlies (kWh/jaar)*

Bron: Novem

Conventioneel Transvectormondstuk

210 15

*Werkdruk 7 bar, 15 minuten per dag

Energieverlies door een lek
Diameter lek (mm) Luchtverlies (m3/min) Energieverlies (kWh/jaar)*

1 2 4 6

0,074 0,380 1,300 2,200

6.000 24.000 60.000 100.000

*Werkdruk 6 bar, 8.000 bedrijfsuren Bron: Gietart, 1997

89

Maximale flow door persluchtleidingen voor schatting verbruik
Uitwendige leidingdiameter (mm) Werkdruk/leidinglengte/max. flow (m3/min) 7,5 bar tot 50 m tot 100 m tot 200 m 0,5 1,5 3,0 5,0 10,0 17,5 Werkdruk/leidinglengte/max. flow (m3/min) 10 bar tot 50 m tot 100 m tot 200 m 0,5 1,5 2,0 5,0 10,0 17,5 30,0

20 27 32 40 50 65 75

1,0 1,5 3,0 7,5 15,0 20,0

1,0 1,5 7,5 10,0 15,0

1,0 1,5 3,0 7,5 15,0 20,0

1,0 1,5 7,5 10,0 15,0

Bron: ROVC, 1993

Energiegebruiken van compressoren (alleen compressorblok)
Vermogen per type (kW/m3/min) Debiet (m3/min) Zuiger 1,2 2,4 3,0 3,6 4,8 6,0 7,2 9,0 12,0 18,0 24,0 30,0 36,0 48,0 60,0 90,0 120,0 6,9 - 8,1 6,1 - 7,1 5,9 - 6,9 5,7 - 6,6 5,4 - 6,3 5,3 - 6,0 5,1 - 5,8 5,0 - 5,7 4,8 - 5,5 4,6 - 5,1 4,5 - 4,9 4,5 - 4,8 4,4 - 4,7 4,3 - 4,6 4,2 - 4,4 4,1 - 4,3 4,1 - 4,3 Schotten 6,4 5,9 5,8 5,7 5,6 5,6 5,9 5,3 5,2 7,4 6,7 6,6 6,5 6,3 6,4 6,2 5,9 5,8 Schroef (olie-injectie) 6,3 5,9 5,8 5,7 5,6 5,5 5,4 5,4 5,4 5,2 5,2 5,0 5,0 5,0 - 7,0 - 6,6 - 6,6 - 6,5 - 6,4 - 6,2 - 6,1 - 6,1 - 6,1 - 6,0 - 6,0 - 5,9 - 5,9 - 5,9 Schroef (olievrij) Radiaal

5,7 5,7 5,7 5,6 5,4 5,3 5,2 5,1 5,0 5,0 5,0

-

6,0 6,0 6,0 5,9 5,9 5,7 5,7 5,5 5,5 5,4 5,3

5,6 5,4 5,3 5,3 5,0 5,0 5,0

- 5,9 - 5,8 - 5,8 - 5,8 - 5,6 - 5,5 - 5,4

Bron: Novem, 1997

90

91

23 | Glastuinbouw

92

Glastuinbouw, gasverbruik per product
Product Gasverbruik (m3/m2)

Tomaat Komkommer Paprika Fresia Roos

58 59 45 25 45

Bron: KWIN, 1994/1995

Energiebesparende maatregelen
Besparingsmaatregel

Plaatsing van schermen (folie of doek) Plaatsing van een rookgascondensor Toepassing van warmteopslag Dichtere kassen Toepassen ketelrompisolatie Toepassen leidingisolatie Toepassen ketelregeling Toerenregeling op pompen en ventilatoren WKK in eigen beheer of nutsbeheer Warmtedistributie

Bron: Infomil

93

24 | Metalelektro

94

Metalektro, energieverbruik naar bedrijfsomvang
Omvang bedrijf (aantal werknemers) Elektriciteitsverbruik (kWh/jaar) Gasverbruik (m3/jaar)

Metalektro, gehele sector, verdeling energiedragers
Energiedrager Aandeel (%)

Metaalproducten

0 - 20 20 - 100 >100
Machine-industrie

55.200 270.000 2.600.000

14.500 65.000 585.000

Elektriciteit Aardgas Overige aardolie Gas en diesel Stoom en warm water

29 47 20 1 2

Bron: CBS jaarcijfers 1994, 1996

0 - 20 20 - 100 >100

42.000 190.000 1.500.000

8.500 50.000 330.000

Bron: CBS jaarcijfers 1994, 1996

95

25 | Zorgsector

96

Elektriciteitsverbruik in ziekenhuizen
Aantal bedden Verlichting (kWh/bed) Ventilatie (kWh/bed) Pompen (kWh/bed) Koeling (kWh/bed) Overige (kWh/bed) Totaal (kWh/bed)

Tot 150 150 - 200 200 - 300 300 - 400 400 - 600 600 - 800

3.600 3.300 3.300 3.600 3.300 4.500

1.000 1.100 1.500 1.400 2.100 3.400

240 240 210 220 220 310

430 530 530 570 530 900

810 750 760 820 760 1.030

6.080 5.920 6.300 6.610 6.910 10.140

Bron: NVTG, 1990

Gasverbruik naar omvang ziekenhuis
Aantal bedden Vast gasverbruik (m3/bed) Verwarming (m3/bed) Ventilatiewarmte (m3/bed) Totaal (m3/bed)

Tot 150 150 - 200 200 - 300 300 - 400 400 - 600 600 - 800

1.150 1.150 1.150 1.150 1.150 1.150

2.080 1.980 1.390 1.540 1.000 1.040

850 930 1.220 1.120 1.690 2.810

4.080 4.060 3.760 3.810 3.840 5.000

Bron: NVTG, 1990

Gasverbruik in ziekenhuizen naar gebruiksdoel
Gebruiksdoel Jaarverbruik (m3) per bed

Warm tapwater Koken Sterilisatie en overige Stilstandverliezen Totaal

690 180 60 220 1.150

Bron: NVTG, 1990

97

26 | Bakkerijen

98

Energieverbruik naar type bakkerij
Type bakkerij Elektriciteit industriele broodbakkerij Aandeel in verbruik (%)

Energieverbruik bakkerijen
Specifiek verbruik per 1000 kg meel

Kneden Deegverwerking Bakken Koelen, vriezen Verlichting Diversen Totaal
Gas industriele broodbakkerij

9 21 15 18 16 21 100

Elektriciteit (kWh) Gas (Nm3)

345 146

Bron: CBS jaarcijfers 1994, 1996

Bakken Koken, warm water Ruimteverwarming Stoom
Elektriciteit ambachtelijke broodbakkerij

55 2 25 18

Kneden Deegverwerking Bakken Koelen, vriezen Verlichting Diversen
Gas ambachtelijke broodbakkerij

8 17 13 44 15 3

Bakken Koken, warm water Ruimteverwarming
Elektriciteit industriele banketbakkerij

81 6 13

Kneden, verwerken Bakken Afwerken Koelen, vriezen Perslucht Diversen
Gas industriele banketbakkerij

3 4 8 27 10 48

Bakken Diversen Ruimteverwarming

51 11 38

Bron: Novem, TNO Voeding

99

100

Swentiboldstraat 21 Postbus 17 6130 AA Sittard Tel.: 046 420 22 02 Fax: 046 452 82 60

Catharijnesingel 59 Postbus 8242 3503 RE Utrecht Tel.: 030 239 34 93 Fax: 030 231 64 91

Novem op internet: www.novem.nl E-mail: info@novem.nl 1 KPGE 03.17

Samenstelling Meijer Milieumanagement BV Grafische vormgeving www.lawine.nl Druk Graphic Support

Deze publicatie is te bestellen onder vermelding van 1 KPGE 03.17 voor de prijs van €19 inclusief BTW en verzendkosten.