!!

NinisLerie van Verkeer en WaLersLaaL

DirecLoraaL-Ceneraal RijkswaLersLaaL
RijksinsLiLuuL voor lnLecraal ZoeLwaLerbeheer en AívalwaLerbehandelinc/RlZA




!""#$%&'()'*#+,-'./'##'+.'.(
'.(0'#1')#"+2(-%.('334"'./5(
-64*6'.*'(%%.*%70/(-66#(8%/'#(
+.(9'*'#4%.*:(((





8'#2*67"&'./(;<<<=<>?@(
.6-'&)'#(;<<<((
(

!!
NinisLerie van Verkeer en WaLersLaaL

DirecLoraaL-Ceneraal RijkswaLersLaaL
RijksinsLiLuuL voor lnLecraal ZoeLwaLerbeheer en AívalwaLerbehandelinc/RlZA











!!
NinisLerie van Verkeer en WaLersLaaL

DirecLoraaL-Ceneraal RijkswaLersLaaL
RijksinsLiLuuL voor lnLecraal ZoeLwaLerbeheer en AívalwaLerbehandelinc/RlZA









!""#$%&'()'*#+,-'./'##'+.'.(
'.(0'#1')#"+2(-%.('334"'./5(
-64*6'.*'(%%.*%70/(-66#(8%/'#(
+.(9'*'#4%.*:(((





*#A=(+.1=(B=C=(D642'#AED'#)66&(
%3*'4+.1(FGHI(JKLM(B'4NA/%*(
8'#2*67"&'./(;<<<=<>?@(
.6-'&)'#(;<<<((




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 4
K.06"*A6O1%-'(


. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
K.06"*A6O1%-'( P(
Q%&'.-%//+.1( ?(
R(K.4'+*+.1( S(
;(M3)%2'.+.1(-%.(*'3+.+/+'A( >(
2.1 DeíiniLie van duurzame bedrijvenLerreinen 9
2.2 DeíiniLie van hercebruik van eííluenL 10
T(U-'#$+70/(-%.(O#6,'7/'.(+.(0'/(4%.*( RP(
3.1 Duurzame bedrijvenLerreinen 14
3.2 Hercebruik van eííluenL 20
3.3 lnzeL van oppervlakLewaLer 25
P(!+A7"AA+'('.(76.74"A+'( ;S(
4.1 Discussie 27
4.2 Conclusie 30
B+/'#%/""#( T;(
V+,4%1'(R(G''#(+.36#&%/+'(6-'#(*""#$%&'()'*#+,-'./'##'+.'.( (
V+,4%1'(;(G''#(+.36#&%/+'(6-'#(0'#1')#"+2(-%.('334"'./( (
V+,4%1'(T(G''#(+.36#&%/+'(6-'#(+.+/+%/+'-'.(6OO'#-4%2/'8%/'#( (






Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 5
Q%&'.-%//+.1(


. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ln deze rapporLace is ceinvenLariseerd welke projecLen in Nederland caande
zijn op heL cebied van duurzame bedrijvenLerreinen en heL hercebruik van
eííluenL. 8ij de onLwikkelinc van duurzame bedrijvenLerreinen opereerL men in
de driehoek van milieu, ruimLe en economie. Cp heL cebied van heL milieu
probeerL men winsL Le halen meL enercie, biomassa, waLer, luchL en bodem.
'RuimLe' houdL heL ruimLelijke ordenincsaspecL in en bij 'economie' houdL men
kosLenreducLie en de concurrenLieposiLie voor ocen. Nen onLwikkelL heL
bedrijvenLerrein op een zo duurzaam mocelijke wijze. Voor waLer kan men
bijvoorbeeld denken aan de volcende aspecLen:
!" opLimalisaLie van de inLerne waLerhuishoudinc;
!" de inzeL van indusLriewaLer en oppervlakLewaLer bij producLieprocessen;
!" de opvanc en heL cebruik van hemelwaLer voor bijvoorbeeld bluswaLer;
!" heL hercebruik van aívalwaLer van andere bedrijven op heL bedrijvenLerrein
(maLchen);
!" de bouw en heL cebruik van een collecLieve waLerzuiverincsinsLallaLie.

Hier komL ook heL Lweede onderwerp van deze rapporLace (hercebruik van
eííluenL) om de hoek kijken, wanL op een duurzaam bedrijvenLerrein kan heL
eííluenL van een bedrijí hercebruikL worden bij een ander bedrijí. Cok kunnen
communale eííluenLen in de indusLriële secLor incezeL worden. Cm
misversLanden Le voorkomen wordL hier benadrukL daL heL om hercebruik
buiLen de eicen poorLen caaL, omdaL men anders van inLern hercebruik
spreekL. CpLimalisaLie van de inLerne waLerkrincloop is echLer wel een
voorwaarde om exLern waLermanacemenL opLimaal Le kunnen uiLvoeren.

ln deze rapporLace zijn diverse projecLen beschreven waarbij duurzame
bedrijvenLerreinen worden onLwikkeld oí waarbij eííluenL hercebruikL wordL.
Vele projecLen verkeren in de beciníase (in heL sLadium van een
haalbaarheidssLudie) en er zijn over heL alcemeen vele acLoren bij beLrokken.
DiL maakL de aísLemminc moeilijk, ook vanwece de vele belancen en visies.
Cpvallend is daL er bij de onLwikkelinc van duurzame bedrijvenLerreinen
relaLieí weinic aandachL voor de waLeraspecLen op zo'n Lerrein is en daL 'waLer'
relaLieí laac op de acenda sLaaL. Lr wordL meer over enercie, aíval, LransporL
en ruimLe nacedachL dan over waLer. DiL is dus een punL van verbeLerinc,
zowel voor beLrokkenen zoals de cemeenLe, heL bedrijísleven, de provincie,
waLerschappen en waLerleidincmaaLschappijen.
HeL waLeraspecL bij heL hercebruik van eííluenL komL uiLeraard coed naar
voren, maar hier zou emissiereducLie meer aan de orde kunnen komen. HeL
blijkL daL heL hercebruik van eííluenL vooral een economische kwesLie is en daL
nieL vanuiL milieuoocpunL overcecaan wordL LoL deze vorm van samenwerkinc.
Cok hier is een Laak weccelecd voor de beLrokkenen, bijvoorbeeld voor de
waLerschappen.
ln diL kader kan Levens cesLimuleerd worden daL er onderzoek cedaan wordL
naar de kwaliLeiL waaraan heL eííluenL moeL voldoen om in producLieprocessen
hercebruikL Le worden. De vracen "Welke kwaliLeiL moeL heL eííluenL hebben
om bij mijn producLieproces Le kunnen worden incezeL?" en "Welke
eííluenLkwaliLeiL heb ik minimaal nodic om mijn producL meL dezelíde kwaliLeiL




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 6
Le kunnen blijven maken?" kunnen hierbij worden cesLeld, zodaL inzichL
verkrecen wordL in de kwaliLeiLseisen van heL eííluenL.

HeL blijkL daL heL opzeLLen van een duurzaam bedrijvenLerrein en heL
hercebruiken van eííluenL nieL eens een cemakkelijke Laak is, omdaL er vooral
veel overlec moeL plaaLsvinden, waarin men overeensLemminc moeL zien Le
bereiken over doelsLellinc, uiLvoerinc ed.. De overheid kan hierin wel een
sLimulerende rol vervullen en parLijen bij elkaar brencen. Cok kan de
vercunnincverleninc aícesLemd worden, omdaL men nu noc nieL helder heeíL
waL voor cevolcen heL hercebruiken van elkaars waLer voor consequenLies
heeíL. Zo zijn er voor de overheid noc enkele Laken Le noemen (o.a.
privaaLrechLelijke zaken), maar heL iniLiaLieí hoeíL nieL alleen van de overheid Le
komen; heL bedrijísleven heeíL in heL kader van de Loenemende
veranLwoordelijkheid voor onder andere de milieuaspecLen van heL
producLieproces, zeker ook een Laak.







Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 7
R(K.4'+*+.1(


. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
De laaLsLe jaren is waLerbesparinc een belancrijk iLem ceworden voor de
Nederlandse indusLrie. CmdaL de kosLen voor de waLerhuishoudinc sLeeds
hocer worden, is kosLenbesparinc de meesL voor de hand liccende reden voor
verdercaande waLerkrincloopsluiLinc. PrevenLieve waLerbesparinc,
Lerucwinninc van crondsLoííen uiL aívalwaLer en hercebruik van eííluenL
kunnen hiervoor als mocelijke oplossincen cezien worden. NaasL deze
economische redenen is in sommice cevallen een aancescherpLe vercunninc oí
een verouderde insLallaLie de aanleidinc om de waLerkrincloop aan een nader
onderzoek Le onderwerpen.
Naar er is ook duidelijk een croeiende belancsLellinc voor de croene
milieucedachLe waar Le nemen, ieLs daL door de overheid cesLimuleerd wordL.
Veel processen waar nu noc heL kwaliLaLieí hoce, dure en schaarse crondwaLer
incezeL wordL, zouden ook meL een lacere kwaliLeiL Loekunnen. DiL kan
verdrocinc Lecencaan. NomenLeel wordL veel cebruik cemaakL van
oppervlakLewaLer, hoewel hierbij rekeninc cehouden moeL worden meL dure
voorbehandelincsLechnieken als cevolc van de hoce veronLreinicincscraad.

Door privaLiserinc van de waLersecLor is waLer een economische íacLor
ceworden en vervaacL de LradiLionele Laakverdelinc Lussen
waLerleidincbedrijven, waLerschappen en cemeenLen. Fusies, overnames en
hoce zuiverincskosLen voor oppervlakLewaLer hebben er voor cezorcd daL de
waLersecLor zijn commerciële kansen invenLariseerL. De conclomeraaLvorminc
van nuLsbedrijven, inLernaLionale samenwerkinc en beurscanc lijken acLies voor
de LoekomsL.
Door de overheid is een aanLal eisen cesLeld waaraan de waLermarkL moeL
voldoen bij commercialiserinc. Deze eisen (kwaliLeiL, leverincszekerheid,
verdrocincsbesLrijdinc, milieuzorc en kosLenbeheersinc) celden alleen voor de
indusLriewaLersecLor meL een croLere leverinc dan 100.000 m3 per jaar.
8eneden deze crens blijíL de overheid de monopolie behouden als heL caaL om
indusLriewaLer. ln diL ceval wordL onder indusLriewaLer al heL waLer versLaan
daL in een producLieproces wordL cebruikL, onceachL de kwaliLeiL (dus heL kan
ook om drinkwaLer caan). De poliLiek is ceen voorsLander van privaLiserinc van
de drinkwaLersecLor, omdaL bij Lecenvallende resulLaLen de consumenL
mocelijkerwijs opdraaiL voor de cemaakLe kosLen en de consumenL bovendien
aíhankelijk is van een coede drinkwaLerkwaliLeiL.
ln Nederland is reeds een aanLal iniLiaLieven cenomen LoL heL verenicen van
waLerinsLanLies, waarbij de klanLen (zowel bedrijven als consumenLen) op heL
cebied van klanLvriendelijkheid, innovaLie en milieubewusLzijn op hun wenken
bediend worden. Leverinc, cebruik, zuiverinc en hercebruik van waLer zijn
ceinLecreerd en de zocenaamde 'diensLverleninc op maaL' verdienL aandachL
voor de LoekomsL.
1ermen die in de waLerwereld aan deze diensLverleninc cekoppeld zijn, zijn
indusLriewaLer, e-waLer en LoLaalwaLermanacemenL, al dan nieL op duurzame
bedrijvenLerreinen. HeL 'waLer op maaL' principe (ook wel
LoLaalwaLermanacemenL cenoemd) houdL in daL daar waar nodic de maximale
waLerkwaliLeiL incezeL wordL, maar daL daar waar minder sLrence eisen celden
er waLer van een lacere kwaliLeiL cebruikL kan worden, zoals bijvoorbeeld e-




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 8
waLer. De 'e' van e-waLer sLaaL hier voor ecolocisch, economisch en eííiciënL.
ln diL ceval kan cesproken worden van cascaderen, namelijk heL Lrapscewijs
inzeLLen van verschillende waLerkwaliLeiLen in een sysLeem binnen één bedrijí,
bijvoorbeeld via de inzeL als koelwaLer oí via heL hercebruik van eííluenL. HeL
caaL hier om Loepassincen waarvoor een aílopende waLerkwaliLeiL nodic is.
NaLchen wil zeccen daL de waLerkrincloop Lussen Lwéé bedrijven cesloLen
wordL, daL zowel op kleine schaal kan plaaLsvinden als op croLe schaal zoals bij
duurzame bedrijvenLerreinen. Lr kan in die zin over een drieLal
niveauverschillen cesproken worden meL als eersLe niveau heL recelen van de
inLerne waLerkrincloop binnen een bedrijí (cascaderen). HeL Lweede niveau kan
dan de koppelinc Lussen Lwee bedrijven zijn (maLchen), meL als derde niveau
de clusLerinc van noc meer bedrijven op bijvoorbeeld een duurzaam
bedrijvenLerrein.

ln deze rapporLace is een invenLarisaLie cemaakL van iniLiaLieven op heL cebied
van heL hercebruik van eííluenL en van duurzame bedrijvenLerreinen binnen
Nederland. Verschillende projecLen, die zijn uiLcevoerd oí in de
onLwikkelincsíase verkeren, worden korL beschreven. 8esLuurlijke en juridische
aspecLen van de waLerkeLen hebben minder aandachL cekrecen, diL in
LecensLellinc LoL de Lechnolocische aspecLen (inclusieí emissies) waar deze
rapporLace op cerichL is. HeL inLecrale karakLer (meL bijvoorbeeld ook aíval en
ruimLe) speelL een belancrijke rol, LoecespiLsL vanuiL de invalshoek 'waLer'.
De volcende vracen worden in deze rapporLace beanLwoord:
!" Welke projecLen lopen er in Nederland als heL caaL om duurzame
bedrijvenLerreinen en heL hercebruik van eííluenL?
!" WaL leveren deze projecLen op in Lermen van waLerreducLie en
emissiereducLie?
!" Worden de projecLen inLecraal bekeken en waL is de drijíveer om in acLie Le
komen?
!" Hoe verloopL de koppelinc Lussen de insLanLies/bedrijven bij zo'n projecL en
wordL er ook aandachL ceschonken aan inLerne waLerkrincloopsluiLinc?

ln hooídsLuk 2 vindL een aíbakeninc van deíiniLies plaaLs, omdaL er nocal waL
becrippen cebruikL worden zoals hercebruik van eííluenL, duurzame
bedrijvenLerreinen, clusLerinc, crijswaLer, e-waLer, indusLriewaLer enzovoorLs. ln
hooídsLuk 3 worden de diverse projecLen korL beschreven en komen de milieu-
aspecLen en de waLer-aspecLen aan de orde komen. HierLoe hebben medio
1999 (Leleíonische) cesprekken plaaLscevonden meL diverse insLanLies in de
waLerkeLen. ln de bijlacen is een uiLcebreid overzichL Le vinden van deze
projecLen, zodaL cecevens (zoals beLrokkenen en liLeraLuurbronnen) die nieL in
hooídsLuk 3 sLaan, kunnen worden LeruccezochL. ln hooídsLuk 4 LensloLLe
worden conclusies ceLrokken en worden er aandachLspunLen ceceven,
waarmee beLrokkenen (bedrijven, cemeenLes, provinciën,
waLerkwaliLeiLsbeheerders) in de LoekomsL verder zouden kunnen caan.







Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 9
;((M3)%2'.+.1(-%.(*'3+.+/+'A(


. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
;=R( !'3+.+/+'(-%.(*""#$%&'()'*#+,-'./'##'+.'.((
ln de noLa 'Nilieu en Lconomie' van de NinisLeries van LZ, VRCN, LNV en
V&W wordL cesproken over 'ecolociserinc van indusLrieLerreinen en inLecraal
keLenbeheer'. Daarin wordL de volcende deíiniLie voor duurzame
bedrijvenLerreinen ceceven:

"Cp duurzame bedrijvenLerreinen werken bedrijven onderlinc en meL
overheden samen meL als doel een bijdrace Le leveren aan een
duurzame producLie en/oí eííiciënLer ruimLecebruik."

SleuLelwoord is hier samenwerkinc Lussen bedrijven, insLellincen en overheden
meL als cezamenlijke doelsLellinc heL behalen van winsL voor milieu (biomassa,
enercie, waLer, luchL en bodem), ruimLe (ruimLelijke ordeninc) en economie
(kosLenreducLie en concurrenLieposiLie). Hieraan kan invullinc ceceven worden
middels:
!" opLimalisaLie van enercie door bijvoorbeeld uiLwisselinc van resLwarmLe en
heL cebruik van cezamenlijke nuLsvoorzienincen;
!" verlacinc van de milieubelasLinc door hercebruik van proceswaLer, door in
cebruikname van een cenLrale waLerzuiverincsinsLallaLie, door inpassinc van
heL bedrijvenLerrein in de ecolocie van de omcevinc oí door samenwerkinc
in de aívalinzamelinc en aívalverwerkinc Loe Le passen;
!" onLwikkelinc oí aanpassinc van de inírasLrucLuur aan een eííiciënLer
ruimLecebruik, bijvoorbeeld door ondercronds Le bouwen oí door de
bereikbaarheid en parkeermocelijkheden coed Le onLwikkelen;
!" samenwerkinc op heL cebied van locisLiek door heL nasLreven van een hoce
LransporLeííiciency.

Aancezien er verschillende becrippen in omloop zijn die meL duurzame
bedrijvenLerreinen Le maken hebben, zal hier in heL korL een LoelichLinc worden
ceceven.
!" HeL becrip duurzame bedrijvenLerreinen omvaL eicenlijk een LweeLal
becrippen, Le weLen een duurzame inrichLinc van bedrijvenLerreinen én
duurzame bedrijísprocessen. De Lerm 'indusLriële ecolocie' houdL heL
vormceven van die duurzame processen in, door heL cebruik van enercie en
maLerialen Le opLimaliseren zodaL daar zo min mocelijk van verloren caaL.
lndusLriële ecolocie kan aan de hand van een vierLal punLen verduidelijkL
worden:
1. exLern hercebruik van resLsLoííen en enercie (hercebruik door andere
bedrijven)
2. acLieve uiLwisselinc van resLsLromen in een clusLer van bedrijven
3. uLiliLy sharinc zoals bijvoorbeeld heL cezamenlijk cebruik van
enercieopwekkinc, sLoomvoorzieninc en indusLriële cassen
4. inLrinsiek duurzame processen
!" Cndanks daL er aímeLincsverschillen Lussen bedrijvenLerreinen zijn, wordL
op deze verschillen in deze rapporLace bij de Lerm 'duurzame
bedrijvenLerreinen' nieL nader incecaan. CroLere indusLriecebieden meL




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 10
crooLschalice procesindusLrie en/oí elecLriciLeiLscenLrales verLonen vaak al
Lekenen van (de onLwikkelinc van) duurzaamheid, zoals bijvoorbeeld bij
Noerdijk en heL 8oLlekcebied, maar de onLwikkelinc van lokale en recionale
duurzame bedrijvenLerreinen verkeerL vooral in een becinsLadium en
iniLiaLieven moeLen hier noc cenomen worden.
!" Duurzame bedrijvenLerreinen kunnen onLwikkeld worden volcens een
ceheel nieuw onLwerp oí uiL reeds besLaande bedrijvenLerreinen. 8ij de
onLwikkelinc van een nieuw bedrijvenLerrein zijn meesLal meerdere parLijen
beLrokken en duurL de planvorminc waL lancer omdaL men meL een crooL
aanLal randvoorwaarden rekeninc moeL houden Lerwijl de exacLe invullinc
van heL Lerrein noc nieL bekend is. ln heL Lweede ceval spelen de
cevesLicde bedrijven een belancrijke rol in de planvorminc en vindL er
reviLaliserinc oí hersLrucLurerinc plaaLs. LchLer, de Lermen reviLaliserinc en
hersLrucLurerinc hebben veelal alleen beLrekkinc op heL verbeLeren van de
inírasLrucLuur en heL vesLicincsklimaaL van reeds besLaande
bedrijvenLerreinen; duurzame bedrijvenLerreinen zijn inLecraler van karakLer.

Door heL NinisLerie van Lconomische Zaken is een subsidieprocramma
'Duurzame 8edrijvenLerreinen' opcezeL, waarvoor in de periode 1999-2003
derLic miljoen culden beschikbaar is. Door Novem (Nederlandse onderneminc
voor enercie en milieu, uiLvoerder van heL subsidieprocramma) wordL de
doelsLellinc van de subsidierecelinc als volcL omschreven:

"HeL realiseren van duurzame bedrijvenLerreinen door heL bevorderen
van de samenwerkinc Lussen bedrijven onderlinc en Lussen bedrijven op
deze Lerreinen en overheden, cerichL op de verminderinc van heL
cebruik van íossiele enercie in combinaLie meL verminderinc van de
milieubelasLinc, een eííiciënLer oí meervoudic cebruik van de ruimLe en
heL verbeLeren van heL (bedrijís-)economisch resulLaaL."

De subsidie is voor (lokale) overheden en collecLieve bedrijven (meL een
minimale omvanc van 15 ha. bedrijvenLerrein) verkrijcbaar voor de volcende
caLecorieën acLiviLeiLen:
!" mobiliseren van heL manacemenL;
!" invenLariseren van mocelijke samenwerkinc;
!" uiLvoeren van haalbaarheidssLudies;
!" uiLvoeren van demonsLraLieprojecLen.
Voor heL sLimuleren van samenwerkinc, heL onLwikkelen van een inLecraal plan
én heL uiLwerken van diL plan is celd beschikbaar, daL door de Novem verder
verzorcd wordL en waar ook meer iníormaLie over de subsidierecelinc Le
verkrijcen is.


;=;( !'3+.+/+'(-%.(0'#1')#"+2(-%.('334"'./(
Zoals heL becrip 'duurzame bedrijvenLerreinen' duidelijk omschreven en
cedeíinieerd is in rapporLen en noLa's, is heL becrip 'hercebruik van eííluenL'
daL nieL. ln deze rapporLace wordL heL volcende onder hercebruik van eííluenL
versLaan:

"HeL opnieuw cebruiken van communaal oí indusLrieel aívalwaLer.
Communaal eííluenL kan bijvoorbeeld bij een indusLrieel bedrijí
hercebruikL worden en worden incezeL als indusLriewaLer, maar er zijn
noc meer Loepassincsmocelijkheden. ln heL ceval van heL hercebruik
van indusLrieel eííluenL door een ander bedrijí, kan een koppelinc Lussen




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 11
die Lwee bedrijven cemaakL worden. Hier celdL daL, indien er meerdere
bedrijven bij beLrokken zijn, men over clusLerinc spreekL. HeL Lweede
ceval, namelijk heL hercebruik van indusLrieel aívalwaLer door een rwzi,
komL minder voor, maar behoorL wel LoL de mocelijkheden."

ln ondersLaande íicuur wordL één en ander verduidelijkL voor hercebruik van
een rwzi-eííluenL. De Loepassincen van heL communale aívalwaLer sLammen uiL
de projecLen die in Nederland zijn uiLcevoerd en die in hooídsLuk 3 worden
behandeld. HeL beLreíL hier Loepassinc als indusLriewaLer, berecenincswaLer,
waLer Lecen verdrocincsbesLrijdinc en waLer Len behoeve van onLzilLinc, maar
er zijn wellichL andere Loepassincen mocelijk.


eííluenL rwzi
indusLriewaLer
bereceninc
onLzilLinc
verdrocincsbesLrijdinc



ln 1996 is in opdrachL van de S1CWA (SLichLinc 1oecepasL Cnderzoek
WaLerbeheer) door 1auw en lWACC onderzoek cedaan naar de
Loepassincsmocelijkheden van eííluenL van rwzi's. Nen heeíL de modale
eííluenLkwaliLeiL ceLoeLsL voor Loepassincen in de landbouw,
drinkwaLerbereidinc, recreaLiesecLor, indusLriële secLoren en landelijke
cebieden. Daar kwam uiL daL heL eííluenL van een (cemiddelde) rwzi nieL als
recreaLiewaLer oí als drinkwaLer opcewerkL kon worden, beide vanwece
bacLeriolocische omsLandicheden. Wel was heL eííluenL voor de bereceninc
van cras- en akkerland Le cebruiken om zo heL cebruik van crondwaLer en
daarmee de verdrocinc Leruc Le drincen. ln landelijke cebieden kon meL heL
eííluenL de waLervoorraad voor euLroíe LerresLische en aquaLische
naLuursysLemen aancevuld worden, aíhankelijk van de aldaar aanwezice
ecoLopen. Als vijíde poLenLiële aínemer werd de indusLrie beoordeeld en daar
werd ceconcludeerd daL heL eííluenL voor laacwaardice Loepassincen opnieuw
kon worden incezeL, miLs heL íinanciële voordelen biedL Len opzichLe van
crond- en drinkwaLer en coedkoper is dan 8-waLer. Voorwaarde is daL de
indusLrie in de nabijheid van een rwzi licL.
Volcens de onderzoekers zijn de volcende bedrijísLakken inLeressanL voor
laacwaardice Loepassincen, zoals spoel- en koelwaLer:
!" voedincs- en cenoLmiddelenindusLrie;
!" chemische indusLrie;
!" caren- en vezelindusLrie;
!" meLaalwarenindusLrie;
!" papierindusLrie.
ln de voedincs- en cenoLmiddelenindusLrie is heL verboden om waLer meL een
lacere kwaliLeiL dan drinkwaLer in conLacL Le laLen komen meL de producLen.
Cm die reden mac diL waLer alleen in indirecLe koelsysLemen, bij heL aíspoelen
van kraLLen oí in keLelvoedincssysLemen worden LoecepasL, miLs er onLheííinc
voor is aancevraacd. De andere bedrijísLakken zijn ceen beperkincen
opcelecd.




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 12
Door 1U DelíL, WiLLeveen + 8os en USF Rossmark is overicens een verkenninc
uiLcevoerd naar de zuiverinc van communaal aívalwaLer meL
membraaníilLraLie, waarbij de rwzi's van Lde, Lnschede en Llburc als piloLs
ceLesL zijn. HeL eííluenL na membraaníilLraLie inzeLLen als indusLrie- oí als
huishoudwaLer lijkL Lechnisch cunsLic, maar de prijs is in de meesLe cevallen de
beperkende íacLor.

HeL aívalwaLer van een indusLrieel bedrijí (zie de íicuur) kan door een Lweede
bedrijí in heL producLieproces worden LoecepasL, heLceen cascaderen cenoemd
wordL (waLer meL hoce kwaliLeiL als eersLe zeLLen bij heL ene bedrijí en diLzelíde
waLer (nu aívalwaLer) opnieuw inzeLLen bij een ander bedrijí daL een lacere
kwaliLeiL vereisL). ln breder verband wordL hier de Lerm maLchen voor cebruikL,
die aanceeíL daL heL om meerdere bedrijven in een zocenaamd bedrijvenclusLer
caaL, vaak meL e-waLervoorzieninc. De derde mocelijkheid die in diL kader
opLie biedL, is heL LransporLeren van aívalwaLer van een bedrijí naar een
rioolwaLerzuiverincsinsLallaLie. 1en opzichLe van communaal eííluenL is
overicens relaLieí weinic over kwaliLeiLen van indusLrieel eííluenL cepubliceerd.



eííluenL bedrijí 1
rwzi
bedrijvenclusLer
bedrijí 2



ln de waLerkeLen is momenLeel een onLwikkelinc caande naar verdercaande
samenwerkinc Lussen waLerschappen, waLerleidincbedrijven, cemeenLen en
provincies. Lr wordL op Lal van plaaLsen in heL land onderzochL oí
samenwerkinc Lussen deze insLanLies eííecLieí is om zo bijvoorbeeld andere
waLerkwaliLeiLen Le kunnen leveren. Cok 'ouLsourcen' (heL uiLbesLeden van
waLerzuiverinc) en heL waLer collecLieí zuiveren op één zuiverincsinsLallaLie zijn
opLies voor samenwerkinc in de waLerkeLen. De e-waLer Croup bv. in
NaasLrichL is hier heL bekendsLe voorbeeld van. Deze croep, inmiddels
opcerichL als dochLeronderneminc van de WaLerleidinc NaaLschappij Limburc
en heL Zuiverincschap Limburc, zorcL voor de e-waLerleverinc en voor de
aívalwaLerverwerkinc op heL bedrijvenclusLer NaasLrichL (in paracraaí 3.2
wordL verder op diL bedrijvenclusLer incecaan). HeL e-waLerbedrijí neemL als
heL ware de invesLerinc van heL bedrijí over en wordL mede-eicenaar oí
eicenaar van de insLallaLies op heL bedrijvenclusLer. De bedrijven krijcen ieder
een eicen conLracL meL heL e-waLerbedrijí en kunnen in ceval van een
calamiLeiL Lerucvallen op heL drinkwaLer van heL reculiere neL. NaasL
iniLiaLieven door enkele kleinere waLerschappen kunnen DelLa NuLsbedrijven en
WaLerbedrijí LuropoorL cenoemd worden als de belancrijke iniLiaLieínemers op
daL cebied.

HeL hercebruik van aívalwaLer binnen heL eicen bedrijí (inLerne
waLerkrincloopsluiLinc) valL buiLen beschouwinc van deze rapporLace. Deze
inLerne wijze van waLermanacemenL is echLer vaak wél de eersLe sLap om meL
andere bedrijven cezamenlijk ieLs aan waLermanacemenL Le caan doen en
heeíL in die zin dus raakvlakken meL deze rapporLace. Lr zijn verschillende
Lechnieken beschikbaar die kunnen dienen om diL inLerne doel Le bereiken,
onder andere waLerpinch (Aspen/1NC), quick scan van KrachLwerkLuicen




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 13
8edrijísadviseurs, WaLerscan (DHV/Novem) en de meLhodiek
waLerkrincloopsluiLinc (RlZA).
ln Nederland zijn meerdere projecLen bekend, waar oppervlakLewaLer Len
behoeve van indusLriewaLer wordL incezeL. Deze cevallen worden nieL onder
'hercebruik van eííluenL' beschouwd, maar zullen in hooídsLuk 3 wel even aan
de orde komen.


lntermezzo
ln diL kader is heL wellichL zinvol enkele veel cebruikLe Lermen Loe Le lichLen, Le
weLen:
proceswaLer

indusLriewaLer




e-waLer

8-waLer

demiwaLer
huishoudwaLer


eco-waLer
crijs waLer
landbouwwaLer

sproeiwaLer
cieLwaLer

drinkwaLer
over heL alcemeen oppervlakLewaLer, drinkwaLer oí demiwaLer,
daL voor producLieprocessen incezeL wordL
waLer meL allerlei kwaliLeiLen daL Loepassinc vindL in de indusLrie
en waar ceen weLLelijke recels voor celden (behalve voor de
voedincs- en cenoLmiddelenindusLrie), maar er wordL uiLcecaan
van lace concenLraLies orcanische sLoííen, nuLriënLen, zouLen,
(zware) meLalen en bacLeriën
cerecycled e-ííiciënL indusLriewaLer meL e-conomische en e-
colocische voordelen, vaak cebruikL als koel- en/oí proceswaLer
indusLriewaLer meL een necaLieí imaco (Lweederancs waLer);
wordL sLeeds meer vervancen door de Lerm e-waLer
cedemineraliseerd waLer
halí cezuiverd opcevancen recenwaLer daL besLemd is voor
huishoudelijk cebruik (LoileLspoelinc, auLo's wassen, Luin
besproeinc oí hercebruik douchewaLer voor LoileLspoelinc)
zie huishoudwaLer
zie huishoudwaLer
waLer Len behoeve van bereceninc; wordL oppervlakLe-, crond-
oí recenwaLer voor cebruikL
zie landbouwwaLer
waLer meL een laac zouLcehalLe voor in de clasLuinbouw
kwaliLaLieí hooc waLer (uiL crond- en oppervlakLewaLer bereid),
daL aan weLLelijke normen moeL voldoen







Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 14
T((U-'#$+70/(-%.(O#6,'7/'.(+.(0'/(4%.*(


. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ln diL hooídsLuk komen voorbeelden aan de orde van projecLen die reeds zijn
uiLcevoerd, die momenLeel worden cerealiseerd oí die noc in de
onLwikkelincsíase verkeren. ln paracraaí 3.1 worden duurzame
bedrijvenLerreinen behandeld meL als bekendsLe voorbeelden Valburc,
Noerdijk en LuropoorL/8oLlek. Deze Lerreinen kenmerken zich door hun croLe
omvanc en beLrokkenheid van veel acLoren. ln paracraaí 3.2 worden de
projecLen besproken waarin eííluenL hercebruikL wordL. DiL kan zowel
communaal eííluenL als indusLrieel eííluenL zijn, daL incezeL wordL voor
bijvoorbeeld verdrocincsbesLrijdinc oí als indusLriewaLer (e-waLer). 1ensloLLe
wordL incecaan op heL inzeLLen van oppervlakLewaLer als indusLriewaLer, ieLs
daL Lecenwoordic in de indusLriële secLor veelvuldic Loepassinc vindL.


T=R( !""#$%&'()'*#+,-'./'##'+.'.(
G"4/+&6*%%4(W#%.AO6#/(X'./#"&(YGWXZ(D%4)"#1(
De plannen voor een NulLimodaal 1ransporL CenLrum bij Valburc, in de recio
Arnhem-Nijmecen, zijn in een vercevorderd sLadium. DoelsLellinc van heL
projecL is om heL coederenvervoer/conLainervervoer daL nu noc over de wec
plaaLsvindL, Le laLen vervancen door vervoer over waLer en spoor. Valburc is
celecen op een knooppunL van wecen, waLer en Lreinverbindincen en kan op
die manier een inLernaLionaal overslac-, LransporL- en disLribuLiecenLrum
worden. DiL duurzame bedrijvenLerrein krijcL een omvanc van 400 hecLare,
biedL plaaLs aan allerlei bedrijven (waaronder locisLieke diensLverleninc,
meLaalelecLro-indusLrie, voedincs- en cenoLmiddelenindusLrie, craíische
indusLrie) en zal naar verwachLinc in de komende Lien jaar operaLioneel
worden.
HeL bedrijvenLerrein moeL in zijn ceheel passen in de ecolocische onLwikkelinc
van heL cebied. Aan heL becrip duurzaamheid wordL voor Valburc cesLalLe
ceceven aan de hand van de volcende doelsLellincen:
!" minimaliseren van heL cebruik van naLuurlijke bronnen, zoals enercie,
waLer, maLerialen en ruimLe;
!" minimaliseren van milieu-increpen op heL cebied van luchLemissies,
waLeremissies, aívalsLoííen en celuidproducLie;
!" opLimaal inpassen in de (naLuurlijke) omcevinc door middel van inLeracLie
meL de omwonenden, meL de naLuur/ecosysLeem en meL de íysieke
omcevinc;
!" opLimaal onLwikkelen van mulLimodaal LransporL over wec, waLer en spoor;
!" opLimaal economisch onLwikkelen op recionaal cebied.

1NC-NLP in Apeldoorn heeíL in opdrachL van heL projecLLeam een aanLal
mocelijkheden onderzochL voor de duurzame onLwikkelinc van Valburc. Daar
is meL beLrekkinc LoL waLer heL volcende uiLcekomen:

"Werk een plan uiL voor een inLecraal waLersysLeem, waarin de
waLerhuishoudinc, de waLerkwaliLeiL en de waLervoorzieninc zijn
beLrokken. Len en ander in samenwerkinc meL zowel de




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 15
drinkwaLerleveranciers als de waLerkwaliLeiLs- en kwanLiLeiLsbeheerders.
Denk aan heL cebruik van hemelwaLer, meervoudice leidincneLLen,
cesloLen waLersysLemen meL (Lussen)zuiverincen eLc."
µit. lOM Magazine nr. 11 (novem/er 1998ì. "Naar een Jµµrzaam mµltimoJaal
transµortcentrµm Val/µrg" Joor C. Je Zoeten en I.l. Je Zeeµw. 1NO-Mll.

DiL plan is noc nieL cedeLailleerd uiLcewerkL, maar concreeL beLekenL heL daL er
in de onLwerpíase uiLcecaan is van de opvanc en zuiverinc van recenwaLer en
iníilLraLie van diL cezuiverde waLer in crindbeddincen (zcn. wadi's). Hiermee
wordL verwachL 40% meer waLer in de bodem vasL Le kunnen houden dan daL
normaalcesproken heL ceval zou zijn. Lr wordL bovendien cedachL aan heL
onLwerpen van een íaciliLy poinL meL onder andere een wassLraaL voor
(bedrijís)wacens, waarbij heL waswaLer opnieuw cebruikL kan worden. NaasL
diL hercebruik behoorL heL hercebruik van (indusLrieel) aívalwaLer
orcanisaLorisch cezien LoL de mocelijkheden.

!'(J+'/-'4*'.([(!'(D"//'#(+.(!'.(V6A70(
Len projecL daL LoL de eersLe duurzame bedrijvenLerreinen behoorL, is heL
projecL 'Duurzame ReviLaliserinc RiVu (De RieLvelden/De VuLLer)' in de
omcevinc van Den 8osch. Daar is in 1989 een convenanL cesloLen Lussen de
cemeenLe, provincie en bedrijven, waarin is aícesproken heL Loenmalice
bedrijvenLerrein meL een omvanc van 400 hecLare opnieuw in Le richLen. ln
1997 is een NasLerplan ceschreven waarin de samenwerkinc Lussen de diverse
convenanLparLners in beeld cebrachL is. Lr is aícesproken een conLainerLerminal
Le bouwen, de onLsluiLinc vooral over waLer Le laLen plaaLsvinden en bedrijven
aan Le Lrekken die in heL besLemmincsplan van heL cebied passen. De locisLieke
íuncLies moesLen bovendien worden uiLcebreid en er mochLen ceen bedrijven
meL bodemvervuilende acLiviLeiLen bijkomen. Na een moeilijke sLarL verloopL
heL proces posiLieí, wanL de Lerminal leverL coede diensLen en er zijn plannen
voor onLsluiLinc per spoor. 8innen de projecLwerkcroep ULiliLies wordL
momenLeel onderzoek cedaan oí heL hercebruik van aívalwaLer door
verschillende bedrijven haalbaar is. Voor de LoekomsL sLaaL onder andere de
oprichLinc van een orcanisaLorisch samenwerkincsverband Lussen bedrijísleven,
waLerleidincmaaLschappij, enerciebedrijí en waLerschap cepland.

!""#$%&'()'*#+,-'./'##'+.'.(+.(L%%.A/%*(
ln de recio ZaansLad zijn plannen om een besLaand bedrijvenLerrein Le
reviLaliseren en om een ander bedrijvenLerrein duurzaam Le caan bouwen. HeL
eersLe bedrijvenLerrein beLreíL heL Lerrein AchLersluispolder, waarbij heL idee is
om bedrijven van heLzelíde 'soorL' bij elkaar Le plaaLsen als men kijkL naar
enercie, waLer, aíval en LransporL. NomenLeel is men de behoeíLe aan heL
invenLariseren bij de verschillende beLrokkenen. De cemeenLe ZaandsLad speelL
hier een rol in, maar heeíL noc weinic ervarinc meL beLrekkinc LoL de
waLeraspecLen.
Als Lweede voorbeeld kan de WesLzanerpolder cenoemd worden, een noc Le
onLwikkelen Lerrein, waarvan de planvorminc in heL becinsLadium verkeerL.
1ussen nuLsbedrijven en waLerkwaliLeiLsbeheerder is overlec ceweesL om een
duurzaam bedrijvenLerrein vorm Le ceven, de wensen op elkaar aí Le sLemmen
en Le kijken waL de mocelijkheden zijn. Lr is belancsLellinc van bedrijven voor
vesLicinc op heL Lerrein, maar vooralsnoc zieL heL ernaar uiL daL voor een
duurzame waLersiLuaLie enice aísLemminc nodic is. 1ussen de beLrokken
parLijen moeL noc aícesproken worden oí er mocelijkheden zijn voor
hercebruik van aívalwaLersLromen, crijswaLercircuiLs en
bluswaLersysLemen/sprinklerinsLallaLies. Cp korLe Lermijn is waarschijnlijk meer




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 16
bekend over de invullinc van diL bedrijvenLerrein, al dan nieL meL aandachL
voor waLer.

F"#6O66#/(V6/4'2([(K9FQ(O#6,'7/(
HeL LuropoorL/8oLlek cebied is een cedeelLe van de RoLLerdamse haven daL
(peLro)chemische indusLrie bevaL en waar in 1993 heL iniLiaLieí is cenomen om
heL lNLS-projecL Le sLarLen. 8ij diL projecL, daL sLaaL voor lNdusLrieel
LcoSysLeem, wordL ervan uiLcecaan daL binnen de crenzen van heL
indusLriecebied acLiviLeiLen plaaLsvinden die van elkaar aíhankelijk zijn en
vercelijkbaar zijn meL een naLuurlijk ecosysLeem. De doelsLellinc van heL lNLS-
projecL wordL als volcL omschreven: heL vormceven en in de prakLijk brencen
van haalbare iniLiaLieven op heL cebied van duurzame emissiereducLie,
aívalbeperkinc én enerciebesparinc Lussen bedrijven onderlinc en in bedrijven
zelí.
8innen heL projecL is een aanLal deelprojecLen cecreëerd, waar de benuLLinc
van indusLriële resLwarmLe er één van is. Nen moeL hierbij denken aan
onderzoek naar CC2-emissiereducLie, de omzeLLinc van warmLe in elecLriciLeiL
en heL voorzien van nieuwe bouwlocaLies meL warmLe. Len ander projecL, heL
'ProjecL AívalwaLer', heeíL als doelsLellinc heL evalueren van mocelijkheden om
heL aanLal vervuilincseenheden en heL waLerverbruik op economisch
veranLwoorde wijze Le reduceren. Hier is heL subprojecL 'WaLer op NaaL' uiL
voorLcekomen, waarmee cepoocd werd heL waLerverbruik Leruc Le drincen
door Le sLreven naar een duurzame waLerhuishoudinc. lndien men de
waLersLromen in heL indusLriecebied besLudeerL, komL men op drie mocelijke
besparincen uiL. DiL zijn:
!" waLerhercebruik Lussen meerdere bedrijven in combinaLie meL
waLerbesparinc
!" vervancinc van drinkwaLer door oppervlakLewaLer Len behoeve van
proceswaLer
!" zuiverinc en hercebruik van aívalwaLer Len behoeve van demi-waLer
NomenLeel is de eersLe íase van heL onderzoek bijna aícerond, namelijk de
íase van heL cenereren van iniLiaLieven, waarin cekeken is naar de aanvoer,
aívoer en kwaliLeiL van waLer in heL LuropoorL 8oLlek cebied.
8esparincsmocelijkheden, reducLiekansen, waLerpinch-Lechnieken en heL
opwerken van waLer zijn de revue cepasseerd en hebben er Loe celeid in de
nabije LoekomsL meL íase 2 (haalbaarheidssLudie) Le becinnen.

K.*"A/#+'/'##'+.(G6'#*+,2(
Cp heL indusLrieLerrein Noerdijk richL men zich vooral op de uiLwisselinc van
crondsLoííen, enercie en waLer op heL Lerrein van heL lndusLrie- en
Havenschap Noerdijk. Shell Chemie Noerdijk is iniLiaLieínemer van heL projecL
ceweesL en speelL nu ook noc een croLe rol. DochLeronderneminc NonLell
maakL cebruik van koolwaLersLoííen van Shell, Lerwijl Shell weer resLsLoííen
van NonLell aíneemL. Lr wordL bovendien cezochL naar andere alLernaLieven
en mocelijkheden om crondsLoííen van elkaar Le cebruiken.
WaL de uiLwisselinc van enercie en waLer beLreíL, is er een
samenwerkincsverband Lussen Shell, de warmLekrachLcenLrale (WKC) en een
nieuw cebouwde aívalverbrandincs-insLallaLie (AVl). 8ij heL
aívalverbrandincsproces in de AVl komL sLoom vrij, daL in de WKC verhiL wordL
en voor een deel cebruikL wordL Len behoeve van de sLoomproducLie. De resL
van de sLoom wordL naar Shell ceLransporLeerd en krijcL daar Loepassinc in heL
producLieproces. AívalwaLer van Shell (heL condensaaL) wordL vervolcens weer
Leruccevoerd naar de WKC en van daaruiL naar de AVl.
NaasL deze vorm van waLervoorzieninc voor Shell heeíL de leverinc van
indusLriewaLer door WaLerleidincmaaLschappij Noord-WesL 8rabanL aandachL




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 17
cekrecen. 8ovendien is een sLudie uiLcevoerd waarin de waLerhuishoudinc van
onceveer 12 andere bedrijven op heL cehele bedrijvenLerrein is onderzochL. Als
mocelijkheid kwam naar voren daL percolaLiewaLer van heL ene bedrijí cebruikL
kan worden bij een ander bedrijí, daL er een cenLrale demiwaLeríabriek
cebouwd kan worden oí daL recenwaLer heL drinkwaLer in heL producLieproces
kan vervancen. HeL eindrapporL hiervan is bijna cereed.

\'AA'.O66#/(L8644'((
Sinds enkele jaren is de cemeenLe Zwolle bezic heL indusLrieLerrein
HessenpoorL Le onLwikkelen, waar arbeidsinLensieve bedrijven meL veel
benodicde bedrijísruimLe cevesLicd zullen worden en waar een coede
onLsluiLinc noodzakelijk is. HeL caaL onder andere om crooLhandels,
bouwbedrijven en aívalverwerkers. ln 1998 is een haalbaarheidsLudie
uiLcevoerd naar de Lechnische, milieuhyciënische en íinanciële mocelijkheden
voor waL beLreíL indusLriewaLerleverinc naasL drinkwaLerleverinc en heL
hercebruik van resLwarmLe en resLkoude. Nen sLreeíL er namelijk naar om
HessenpoorL van een ceinLecreerde duurzame enercie- en waLersiLuaLie Le
voorzien.
1en behoeve van de producLie van indusLriewaLer heeíL men een aanLal
bronnen overwocen, Le weLen drinkwaLer, oppervlakLewaLer, oeveríilLraaL en
aívalwaLer. AívalwaLer valL aí vanwece de uiLcebreide zuiverinc, croLe
slibproducLie en beperkLe leverincszekerheid. De andere alLernaLieven blijken
ook laac Le scoren vanwece hun hoce producLieprijs en lace waarderinc van
klanLen, maaLschappij en personeel; uiLeindelijk komL men Loch uiL op
drinkwaLer.

V'*#+,-'.74"A/'#(F//'.EB'"#((
Rond heL besLaande indusLrieLerrein Vosdonk 2 is onderzochL hoe reviLaliserinc
celijkLijdic cekoppeld kan worden aan aíval-, enercie- en waLeraspecLen.
DaarLoe is een plan van aanpak ceschreven, waarin voor vijí bedrijven aan de
hand van een quick scan is beschreven hoe de aívalwaLersLromen
cecombineerd kunnen worden. HeL idee om aívalwaLer onderlinc her Le
cebruiken is om kwaliLeiLs- en economische redenen bij nader inzien Loch nieL
door cecaan.
HeL Lweede projecL daL beLrekkinc heeíL op diL bedrijvenLerrein is een
crondwaLer-sanerincsprojecL, waarbij aan heL Lerucvoeren (in heL
processysLeem) van cesaneerd crondwaLer cedachL wordL. VoorLs is in diL
onderzoek een iníilLraLie-opLie voor kleinere bedrijven besLudeerd zodaL heL
crondwaLerpeil verhoocd kan worden. 8innen de reviLaliserincsdoelsLellinc
wordL heL waLer ook bij de inrichLinc beLrokken, wanL er zijn croLe
waLerparLijen cepland.

G+.*'#()'2'.*'(O#6,'7/'.(
HeL blijíL in Nederland nieL bij bovencenoemde projecLen, wanL er zijn noc veel
meer iniLiaLieven meL beLrekkinc LoL duurzame bedrijvenLerreinen. Hieronder
wordL een overzichL ceceven van minder bekende projecLen, waarin aandachL
is voor de 'waLeraspecLen'.
!" D"+4(M3-6'#(G%%/A70%OO+,(YDMGZ(/'(C+,A/'#: besLemmincsplan ceschreven
voor diL DrenLse bedrijvenLerrein waarop aíval-celieerde bedrijven zich
kunnen caan vesLicen en waar aívalsLromen hercebruikL caan worden. HeL
is de bedoelinc daL waLersLromen hier een croLe rol caan spelen.
!" \%#&'4'#8%%#*: de verhuizinc van clasLuinbouwbedrijven uiL VleuLen naar
de Harmelerwaard in verband meL de bouw van Leidsche Rijn, leverL de
mocelijkheid op om een Luinbouwcebied duurzaam in Le richLen door




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 18
bijvoorbeeld clusLervorminc van bedrijven, cezamenlijke waLerbassins,
enerciecenLrales eLc.
!" V"A+.'AA(H%#2(]&6.*: een cedeelLe van heL Lerrein van Hoocovens in
lJmuiden wordL incerichL als nieuw bedrijvenLerrein, waarop de Le vesLicen
bedrijven cebruik kunnen maken van inírasLrucLuur, enerciebronnen en
diensLen van Hoocovens.
!" G+4+'")6"4'-%#*(^#6.+.1'.: clusLerinc van aívalverwerkende bedrijven die
zich richLen op recyclinc en hercebruik. Cp diL nieuw Le onLwikkelen Lerrein
(meL deels verhuisde bedrijven) wordL een eicen waLerzuiverinc cecreëerd
voor de behandelinc van aívalwaLer.
!" M-%./+A(F"#6O'%.(Q7+'.7'(%.*(V"A+.'AA(H%#7: nieuw Le onLwikkelen
bedrijvenLerrein in Nederlands-DuiLse crenscebied (Heerlen-Aken), waarin
onder andere hercebruik van waLer en een cesloLen waLerhuishoudinc
cepland zijn. Hiervoor wordL onderzochL oí heL mocelijk is heL eííluenL van
een rwzi van heL Zuiverincschap Limburc in Le zeLLen als indusLriewaLer.
!" M1#6(K.*"A/#+''4(X6&O4'@(!+./'466#*: in elkaar passend ceheel van
bedrijven die crondsLoííen, resLsLoííen, enercie en waLer van de
CoöperaLieve Suiker Unie hercebruiken in de periode daL de
suikerbieLinsLallaLies nieL in cebruik zijn. HeL caaL hier om zand, klei, kalk en
proceswaLer, waar besLemmincen als een keramisch bedrijí, een croenLe-
en kruidendrocerij en een crondbedrijí voor cevonden zijn.
!" M@'4A'(D4%2/'[M"/#+70'O64*'#: hier worden kansen voor de onLwikkelinc
van diL duurzame bedrijvenLerrein in de Kanaalzone Zeeuws-Vlaanderen
onderzochL, die vervolcens cebruikL worden om de wensen van
beLrokkenen Le invenLariseren. Van diL projecL in de onLwerpíase is nieL
bekend hoeveel aandachL er voor 'waLer' is.
!" V'*#+,-'./'##'+.(!'(_#61/'.()+,(V#'*%: in heL kader van reviLaliserinc van
diL bedrijvenLerrein wordL er op lancere Lermijn cekeken naar cezamenlijke
waLer- en enercievoorzienincen voor verschillende bedijven aldaar.
NomenLeel is de aandachL cerichL op aívalinzamelinc, benuLLinc van
resLwarmLe, benuLLinc van verpakkincs-maLeriaal eLc.
!" F763%7/6#+,(+.(MO'4*66#.: sinds 1995 houdL de cemeenLe Apeldoorn zich
bezic meL de vraac hoe er een crooLschalic bedrijvenLerrein onLwikkeld kan
worden meL een hoce ruimLelijke kwaliLeiL en duurzame sLedenbouw, op
een zodanice wijze daL heL Lerrein aanLrekkelijk is voor innovaLieve
indusLrie. Lr wordL aandachL ceschonken aan enercie-, waLer- en
aívalvoorzienincen, maar heL cehele projecL bevindL zich noc in de
beciníase.
!" V6'2'4'#&''#EL"+*()+,(M42&%%#: proeíprojecL voor duurzame
bedrijísvoerinc op bedrijvenLerrein, waaraan verschillende insLanLies
deelnemen; heL is onbekend hoeveel aandachL men voor waLer heeíL.
!" C%/'#O%7/(-%.(W8'./': plannen voor de opLimalisaLie van de waLerkeLen in
de recio Almelo/Wierden (cezamenlijke waLersysLemen en
waLerkeLenplanninc) en de onLwikkelinc van een duurzaam bedrijvenLerrein
aldaar. De plannen verkeren in heL becinsLadium.
!" G%%A-4%2/'(;: een verkenninc naar indusLriële clusLerinc op diL Lerrein is
reeds uiLcevoerd, waar onder andere cedachL is aan cascaderen van koel-
en proceswaLer, heL cenLraal zuiveren van heL aívalwaLer en heL recirculeren
van proceswaLer.
!" ln de #'1+6(F+.*06-'. wordL voor heL bedrijvenLerrein Neerhoven (bij
Veldhoven) een plan opcesLeld om indusLriële waLerverbruikers naar heL
indusLriecebied Le Lrekken meL de bedoelinc indusLriewaLer en
huishoudwaLer uiL oppervlakLewaLer Le caan leveren. Lven verderop, bij
Naarheeze in de buurL, wordL onderzochL oí koppelinc van proceswaLer




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 19
perspecLieven biedL, maar ook deze sLudie verkeerL noc in een verkennende
íase.
!" ln de buurL van UAA is men acLieí op heL cebied van de onLwikkelinc van
een duurzaam bedrijvenLerrein, hoe indusLriewaLer celeverd kan worden en
hoe indusLrieel aívalwaLer doorceleverd kan worden.




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 20
!" ProjecLen waar weinic van bekend is, zijn:
!" 8oxmeer, Uden en 8oxLel (Provincie Noord-8rabanL is beLrokken)
!" DordrechL, Couda, 8leiswijk, Hoocezand-Sappemeer, ZuLphen,
Cronincen, Haarlemmermeer (alle in relaLie meL onderzoek door
Novio ConsulL)
!" lndusLriecebied Nijmecen
!" Renkum
!" Lde
!" 1erneuzen
!" ZoeLerwoude
!" Delízijl
Meer informatie is te vinJen in.
!" 3ijlage 1 van Jit raµµort
!" "1erreinwinst voor economie èn milieµ. Je µra/tij/ van Jµµrzame /eJrijventerreinen."
Uitgave van het Ministerie van lconomische Za/en.
!" "Dµµrzame /eJrijventerreinen. lanJrei/ing voor het management van /eJrijven en
overheiJ." Uitgave van het Ministerie van lconomische Za/en. novem/er 1998.


T=;( \'#1')#"+2(-%.('334"'./(
G%%A/#+70/`(74"A/'#+.1(/=)=-=(8%/'#0'#1')#"+2(
ln de omcevinc van NaasLrichL is enkele jaren celeden een clusLerprojecL (heL
'e-waLerprojecL NaasLrichL') cesLarL, waaraan necen bedrijven meedoen. HeL
caaL om een ziekenhuis en een aanLal bedrijven uiL de cemenL-, papier-, clas-
en Lecel- en chemische indusLrie, die alle voor hun producLieproces waLer
cebruiken. UiLcancspunL voor diL projecL is de cedachLe daL beperkinc van heL
cebruik van heL schaars wordende crondwaLer mocelijk moeL zijn door
aívalwaLer her Le cebruiken. Hiermee is kosLenbesparinc voor de individuele
bedrijven een íeiL, omdaL deze bedrijven door minder waLer Le verbruiken,
minder heííincen en belasLincen moeLen beLalen en ook minder kosLen voor de
inkoop van waLer maken.
HeL doel van heL projecL is een reducLie van 80% van heL crondwaLer Le
behalen. Als eersLe zullen de bedrijven de inLerne procesvoerinc moeLen
opLimaliseren door de waLerbehoeíLe Le invenLariseren en waLerhercebruik en
aívalwaLerverwerkinc daarop aí Le sLemmen. Als Lweede wordL cedachL aan
opLimalisaLie van de clusLer zelí door onderlinc Le disLribueren en cezamenlijk
een aívalwaLerzuiverincsinsLallaLie in cebruik Le nemen.
Lr wordL cebruik cemaakL van een nieuw aan Le leccen e-waLerleidincneL, daL
uiL Lwee leidincen besLaaL, Le weLen één voor de aanvoer van cezuiverd
indusLriewaLer (heL e-waLer) en één voor de aívoer van aívalwaLer. HeL e-waLer
wordL bereid uiL membraan-ceíilLreerd NaaswaLer en uiL cezuiverd
croevewaLer van de cemenLindusLrie. HeL aívalwaLer van alle clusLerbedrijven
caaL naar de aívalwaLerinsLallaLie van een papieríabriek, alwaar heL cezuiverd
wordL. ln LecensLellinc LoL andere deelnemende bedrijven wordL heL ziekenhuis
nieL cevoed meL e-waLer, maar leverL heL alleen aívalwaLer aan de
aívalwaLerinsLallaLie van de papieríabriek.
De e-WaLer Croup b.v. is een dochLeronderneminc van de WaLerleidinc
NaaLschappij Limburc (WNL) en heL Zuiverincsschap Limburc (ZL). Deze
croep is bij heL NaasLrichLse projecL nauw beLrokken, onder andere in de vorm
van een íinanciële invesLerinc, kennisleverinc en vercunnincverleninc. Ze is
namelijk veranLwoordelijk voor de realisaLie van de e-waLerleverinc, voor de
cenLrale aívalwaLerzuiverinc en neemL voor de deelnemende bedrijven de
invesLerinc over. 8ij een evenLuele calamiLeiL meL invloed op de waLerkwaliLeiL,
kunnen de deelnemende bedrijven Lerucvallen op heL reculiere drinkwaLerneL




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 21
van WNL. Voor kennis omLrenL bijvoorbeeld waLerkwaliLeiLszaken en
zuiverincsLechnieken kan men een beroep doen op heL waLerleidincbedrijí en
heL zuiverincsschap. Cok heL overnemen van de Wvo-vercunninc (door de e-
WaLer Croup) behoorL in de LoekomsL wellichL LoL de mocelijkheden. Drijíveren
voor de e-WaLer Croup om zo'n projecL op Le richLen, zijn: een cunsLice
kosLen/baLen-verhoudinc, de zorc voor heL milieu, heL overdracen van kennis
en heL sluiLen van de inLerne waLerkrincloop bij bedrijven.
Novem is de iniLiaLieínemer van heL projecL en heeíL WNL erbij beLrokken. De
e-WaLer Croup voerL meerdere projecLen uiL, maar bij alle projecLen wordL een
bepaalde werkwijze meL beLrekkinc LoL de waLerhuishoudinc van een bedrijí
cevolcd. Zo wordL in eersLe insLanLie beoordeeld oí heL bedrijí voldoende
coodhousekeepinc-maaLrecelen heeíL uiLcevoerd. Vervolcens wordL meL een
e-waLerscan de waLerhuishoudinc van een bedrijí in drie sLappen in kaarL
cebrachL, Le weLen:
!" invenLarisaLie van heL bedrijísproces waarmee inzichL verkrecen wordL in de
waLerbalans van heL bedrijí;
!" heL in kaarL brencen van de besparincsmocelijkheden en heL aandracen van
alLernaLieve bronnen voor waLerleverinc;
!" heL íormuleren van doelsLellincen voor projecLen die een opLimale
verhoudinc hebben Lussen invesLerinc en besparinc op heL cebied van de
waLerhuishoudinc.
HeL derde acLiepunL in de werkwijze van de e-WaLer Croup beLreíL heL
uiLvoeren van de in de waLerscan voorcesLelde maaLrecelen, zoals bijvoorbeeld
heL scheiden van aívalwaLersLromen van schone sLromen oí heL cascaderen.
Deze wijze van opLimaliseren van de waLerhuishoudinc is overicens een
voorwaarde voor deelname aan projecLen waar de e-WaLer Croup bij
beLrokken is.
Voordelen van heL e-waLerprojecL NaasLrichL zijn daL er kosLen bespaard
kunnen worden en daL er op heL inLecrale milieuvlak acLie ondernomen wordL.
NomenLeel verkeerL men in een íase, waarin men vooral de íinanciële en
Lechnische mocelijkheden invenLariseerL. HeL blijkL namelijk daL een pijpleidinc
vanuiL de cemenLindusLrie naar de resL van de clusLerbedrijven hoce kosLen meL
zich meebrencL, omdaL deze pijpleidinc onder de sLad door celecd moeL
worden. ln de pers is bovendien bekend cemaakL daL door de besparinc op
drinkwaLer en de verlacinc van de rioolbelasLinc voor de indusLrie, de
waLerkosLen voor de burcers verhoocd moeLen caan worden meL onceveer íl.
30,- per huishouden. De zuiverincsinsLallaLie van de cemeenLe is immers voor
een bepaalde capaciLeiL cebouwd en deze vasLe kosLen dienen cecompenseerd
Le worden.
Waarschijnlijk is emissiereducLie van milieubelasLende sLoííen naar heL aíval- oí
oppervlakLewaLer ceen primaire drijíveer voor de bedrijven om deel Le nemen
aan heL e-waLerprojecL NaasLrichL. Lr is ceen alcemene milieuwinsLanalyse
uiLcevoerd, maar zo'n analyse kan hier wellichL wel duidelijkheid bieden.
8ovendien kan nacedachL worden over wie de veranLwoordelijkheid heeíL als
er ercens in heL producLieproces ieLs miscaaL. Los van deze kriLische punLen lijkL
heL een coed iniLiaLieí, maar er moeL noc wel heL een en ander cebeuren
voordaL heL projecL in uiLvoerinc kan caan.

U6A/'4+,2(L"+*EB+&)"#1`(0'#1')#"+2(-%.(#8$+E'334"'./(%4A('E8%/'#(
ln oosLelijk Zuid-Limburc in de recio Heerlen/Kerkrade en Heerlen/Aken, is een
projecL opcesLarL waarin rwzi-eííluenL als e-waLer incezeL kan worden op
verschillende bedrijvenLerreinen. ln deze recio bevindL zich een aanLal
drinkwaLerverbruikers, die hun processen ook meL waLer van een lacere
kwaliLeiL zouden kunnen uiLvoeren en die dus kunnen oversLappen op e-waLer.
HeL caaL hier onder andere om bedrijven in de secLoren LexLielveredelinc,




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 22
aluminiumsmelLerijen en de chemie. Cok hier is de e-WaLer Croup b.v.
beLrokken.
HeL eííluenL van de rwzi Kaííeberc Le Kerkrade doeL diensL als e-waLerbron en
krijcL op de bedrijvenLerreinen de íuncLie van koelwaLer, keLelvoedincwaLer en
wellichL sprinklerinsLallaLiewaLer. Lr is cekozen voor heL hercebruik van eííluenL
van de rwzi Kaííeberc, omdaL diL waLer de laacsLe prijs heeíL, in ruime
hoeveelheden celeverd kan worden en van coede kwaliLeiL is. ln heL najaar van
1998 is een opLimalisaLieproeí uiLcevoerd naar de zuiverincsmeLhoden voor heL
rwzi-eííluenL. HeL eííluenL bevaLLe namelijk Leveel zwevend sLoí, opcelosLe
orcanische verbindincen en voedincssLoííen en moesL om die reden ceíilLreerd
worden. Hierdoor zouden de zuiverincskosLen sLijcen meL als cevolc een
kleinere winsL. Cm bacLerievorminc in leidincen Le verminderen zijn
membraaníilLraLie en vlokkincsíilLraLie als mocelijkheden onderzochL, maar op
diL momenL zijn de deíiniLieve uiLkomsLen van heL onderzoek noc nieL bekend.
Volcens de werkwijze van de e-WaLer Croup, zijn de waLersLromen op de
bedrijvenLerreinen in kaarL cebrachL om zo een leidincneL Le kunnen
onLwerpen, daL uiLeindelijk een dubbel karakLer krijcL (drinkwaLer en e-waLer).
Door in plaaLs van drinkwaLer heL e-waLer in Le zeLLen voor koelíuncLies en
dercelijke, kan er aanzienlijk op drinkwaLer bezuinicd worden. 8ovendien
wordL de waLerkrincloop voor een deel cesloLen, wanL voorheen werd heL
rwzi-eííluenL aícevoerd, Lerwijl er nu hercebruik in heL spel is. Lr ceLrachL de
íinancierinc rond Le krijcen, maar heL is nieL zeker oí diL caaL lukken.

H#6,'7/(F-'#A/'2661(YW'@'4Z`(0'#1')#"+2('334"'./(#8$+(/'1'.(-'#*#61+.1(
Cp 1exel is in 1994 heL proeíprojecL 'LversLekooc' cesLarL, daL uiL een LweeLal
cedeelLes besLaaL. HeL eersLe cedeelLe omvaL een nazuiverinc van heL rwzi-
eííluenL in een moerassysLeem meL onder andere een heloíyLeníilLer, alwaar de
zuursLoíhuishoudinc (verbeLerinc), kleur (helder) en ceur (aíname) van heL
eííluenL veranderL en heL eííluenL desiníecLie ondercaaL. DiL kwaliLaLieí
verbeLerde waLer wordL vervolcens bij heL Lweede projecLcedeelLe incezeL, Le
weLen bij de aanlec van naLLe inírasLrucLuur om zo een bijdrace Le leveren aan
beperkinc van de verdrocinc van de omrincende polders. De doelsLellinc van
heL projecL is dus Lweeledic; Len eersLe verdrocincsbesLrijdinc omdaL er op
1exel relaLieí weinic zoeL oppervlakLewaLer is en Len Lweede heL verbeLeren
van de oppervlakLewaLerkwaliLeiL (voor viswaLer en veedrenkinc). Na drie jaar
proeídraaien concludeerL men voorzichLic daL deze Lwee doelsLellincen cehaald
zijn.

\'#1')#"+2(#8$+E'334"'./(!'.(\'4*'#(-66#(6./$+4/'.($''$%.*((
ln Den Helder wordL eííluenL van de rwzi Den Helder cebruikL als spoelwaLer
voor heL onLzilLen van zand uiL de Waddenzee en de Noordzee. HeL onLzilLe
zand kan vervolcens op heL land worden LoecepasL. VanuiL de
onLzilLincsinsLallaLie wordL heL spoelwaLer, meL heL poriewaLer uiL heL zand,
celoosd op heL Noordhollandsch Kanaal en op heL 8alczandkanaal.

\'#1')#"+2(-%.(#8$+E'334"'./(_%%/A0'"-'4(-66#(*'(F3/'4+.1(
KlaLerwaLer is de naam van heL nacezuiverd eííluenL, daL door de LíLelinc
wordL incezeL voor de waLervoorzieninc op heL recreaLie- en heL colípark. Lr
speelden in 1995 een drieLal problemen meL de beLrekkinc LoL de
waLervoorzieninc, Le weLen:
!" onvoldoende crondwaLer om de vijvers en bereceninc in heL recreaLiepark
op peil Le houden;
!" overmaLice hemelwaLeraívoer door relaLieí kleine buííercapaciLeiL van
oppervlakLewaLerbassins op heL recreaLiepark;




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 23
!" problemen meL heL verkrijcen van een berecenincsvercunninc meL
crondwaLer voor heL colípark.
Cm deze redenen besloLen de beLrokkenen om naar een alLernaLieí Le kijken,
daL cevonden werd in heL hercebruik van heL eííluenL van de rwzi KaaLsheuvel.
Na nazuiverinc voldeed diL waLer qua kwaliLeiL (kleur, samensLellinc,
zuurcraad, bacLeriolocie ed.), kwanLiLeiL en aanvoer aan de eisen van de
LíLelinc en werd de samenwerkinc Lussen de LíLelinc en de
waLerkwaliLeiLsbeheerder een íeiL. Lr is cekozen voor een heloíyLeníilLer, daL
qua íuncLie en uiLsLralinc in heL park pasL.
Door diL zocenaamde klaLerwaLersysLeem Le bouwen, is de
crondwaLeronLLrekkinc LoL nul cereduceerd en iníilLreerL heL hemelwaLer via
oppervlakLewaLer op heL recreaLiepark naar iníilLraLievennen op heL colípark.
Vanaí mei 1997 is heL sysLeem operaLioneel.
\'#1')#"+2(-%.(%3-%48%/'#(_6*%2(+.(#8$+(F&&'.(-66#(*'36A3%/'#+.1(
1en behoeve van deíosíaLerinc van eííluenL van de rwzi Lmmen heeíL heL
Zuiverincschap DrenLhe Lijdelijk aívalwaLer van Kodak Polychrome Craphics
cebruikL. DiL bedrijí produceerde oííseLdrukplaLen, maar is nu íaillieL, waardoor
deze wijze van deíosíaLeren nieL meer plaaLsvindL. Voorheen werd diL
aluminiumhoudende aívalwaLer één keer per maand op de riolerinc celoosd,
maar in okLober 1998 is een doseerinsLallaLie cebouwd die de besLaande
deíosíaLerincsinsLallaLie voor ijzerchloride in de rwzi vervinc. ln heL ceval van
een Le laac aluminiumcehalLe in heL aívalwaLer, Lrad auLomaLisch de
deíosíaLerincsinsLallaLie in werkinc. Voor zowel heL bedrijí als heL
zuiverincsschap leidde deze samenwerkinc LoL economische voordelen, maar
leidde diL ook LoL de verbeLerinc van heL oppervlakLewaLer. Waarschijnlijk vindL
dedosíaLerinc momenLeel weer op de oude manier plaaLs, Le weLen meL
ijzerchloride.

U.*'#$6'2(.%%#(6O/+&%%4(8%/'#ANA/''&()+,(^%#'.-'#'*'4+.1(M%4/'.(
8ij heL LexLielveredelincsbedrijí Carenveredelinc AalLen b.v. is een onderzoek
uiLcevoerd naar de mocelijkheden voor een opLimaal íuncLionerend
waLersysLeem. Lr is namelijk een verhuizinc van een woonwijk naar een
indusLrieLerrein cepland, waarvoor de nieuwbouw medio 2000 verwachL
wordL. Deze nieuwbouw is de aanleidinc om de LoekomsLice waLervoorzieninc
en aívalwaLerlozinc eens onder de loep Le nemen en diL cebeurL dan ook in diL
onderzoek. De rwzi van AalLen en heL bedrijí komen naasL elkaar Le liccen,
waardoor heL voor de hand licL Le onderzoeken oí samenwerkinc voordelen
opleverL.
Als eersLe is de huidice waLersiLuaLie in beeld cebrachL en hieruiL blijkL daL voor
heL carenveredelincsproces cebruik kan worden cemaakL van crondwaLer oí
rwzi-eííluenL. HeL aívalwaLer van heL bedrijí, daL veel kleursLoííen en zouLen
bevaL, wordL zodanic behandeld daL die kleursLoííen en zouLen verwijderd
worden. Lr is een drieLal scenario's opcesLeld voor de behandelinc van heL
aívalwaLer en heL (her)cebruik van rwzi-eíluenL. Deze scenario's zijn:
!" direcL hercebruik van aívalwaLer in heLzelíde proces (koelwaLer wordL reeds
hercebruikL);
!" direcL hercebruik van aívalwaLer na buííerinc (in heLzelíde proces);
!" hercebruik van aívalwaLer (na behandelinc) op verschillende niveaus van
bedrijísonderdelen (deelsLroom, aídelinc, clusLer, ed.).
NomenLeel worden deze mocelijkheden nader onderzochL en meecenomen in
de planvorminc, waarna één van deze mocelijkheden ceimplemenLeerd zal
worden.





Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 24
\'#1')#"+2(8%/'#(+.(#'1+6(F&&'.(/'.()'06'-'(-%.(14%A/"+.)6"8(
ln de omcevinc van Lmmen wordL een LweeLal projecLen uiLcevoerd, waarin
waLer hercebruikL wordL als cieLwaLer voor de clasLuinbouw. HeL eersLe projecL
beLreíL heL hercebruik van koelwaLer van DSN Resins Le Schoonebeek; bij heL
Lweede projecL wordL heL eííluenL van de rwzi van Lmmen hercebruikL. 8eide
projecLen verkeren noc in de onderzoeksíase en er is weinic iníormaLie
beschikbaar.

\'#1')#"+2('334"'./(#8$+(C+44'&(M..%O64*'#((
Voor de rwzi Willem Annapolder Le 's-Cravenpolder in Zeeland is onderzoek
cedaan naar heL hercebruik van eííluenL als landbouw-, drink- oí
indusLriewaLer. SchaarsLe van nieL-veronLreinicd zoeL waLer en moderniserinc
van de zuiverincsinsLallaLie (cepaard caande meL hoce kosLen) zijn de redenen
voor diL onderzoek ceweesL.
ln juni 1997 is onderzochL voor welke opLie (landbouw-, drink- oí
indusLriewaLer) heL meL membraaníilLraLie behandelde eííluenL LoecepasL kan
worden. Voor heL berecenen van landbouwcebieden bleek heL waLer Le
nuLriënLrijk en Le zouL Le zijn, waardoor zuiverincskosLen Le hooc werden. De
zouLen en mineralen waren juisL weer wél nodic voor drinkwaLer, maar werden
meL membraaníilLraLie uiL heL waLer verwijderd, waardoor deze opLie ook nieL
relevanL bleek. 8ovendien was er de beperkLe sociale accepLaLie, wanL heL
drinken van aívalwaLer heeíL een necaLieí imaco. Voor de aízeL van
indusLriewaLer was meer inLeresse, waardoor invesLerincsmocelijkheden voor
heL verlacen van cehalLes zwevend sLoí en zouL, Loenamen. Lr is Loch besloLen
nieL verder Le caan meL heL projecL, omdaL de zuiverinc van de nanoíilLraLie-brij
Le duur was en de producLie van indusLriewaLer daardoor onrendabel. Cok Len
opzichLe van heL indusLriewaLer, daL DelLa NuLsbedrijven in de omcevinc Le
bieden heeíL en daL uiL oppervlakLewaLer ceproduceerd wordL, was deze opLie
Le duur.

\'#1')#"+2('334"'./(Q64-%N(H0%#&%7'"/+7%4A()+,(A/6#/O4%%/A(9%"'#.%((
ln de LoekomsL caaL eííluenL van Solvay PharmaceuLicals Le AmsLerdam
wellichL diensL doen als koolsLoíbron voor de zuiverinc van heL eííluenL van
sLorLplaaLs Nauerna nabij heL Noordzeekanaal en Zaandam. ln heL
percolaLiewaLer van de sLorLplaaLs ziL namelijk Le weinic koolsLoí voor de
verwijderinc van sLiksLoí in de biolocische zuiverinc, en daar moeL in heL kader
van de vercunnincverleninc en lozinc op heL Noordzeekanaal een oplossinc
voor cezochL worden. Solvay heeíL een waLerice CZV-rijke aívalsLroom, die
verbrand wordL maar in de LoekomsL wellichL LoecepasL kan worden als
koolsLoíbron. Nen is bezic heL íinanciële plaaLje rond Le krijcen.

\'#1')#"+2('334"'./(#8$+(D'4A'.(-66#($%.*AO6'4+.A/%44%/+'(
Zandschepen die van zee Leruckomen, onLzilLLen hun zand voorheen meL zoeL
waLer uiL heL Noordzeekanaal oí meL heL noc zoeLere waLer uiL de zijkanalen
van heL Noordzeekanaal. DiL cebeurde al varend, maar op diL 'varend spoelen'
zijn resLricLies cekomen. UiL onderzoek is namelijk cebleken daL de lozinc van
zouL bezwaarlijk is voor heL zoeLe milieu. Lr is nu een verbod voor heL varend
spoelen op de zijkanalen van heL Noordzeekanaal, maar nieL voor heL
Noordzeekanaal zelí, omdaL hier voldoende sLrominc is.
Cm voor heL onLzilLen in de zijkanalen een alLernaLieí Le bieden is een
zandspoelinsLallaLie cebouwd nabij lJmuiden. Hiervoor wordL eííluenL van de
rwzi Velsen cebruikL. LchLer, doordaL heL onLzilLen op heL Noordzeekanaal noc
cewoon LoecesLaan is, wordL er noc beperkL cebruik cemaakL van de
zandspoelinsLallaLie.





Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 25
H#6,'7/'.(+.(*'(6&1'-+.1(-%.(X"+,2(
ln de recio Cuijk wordL een LweeLal projecLen uiLcevoerd meL beLrekkinc LoL
heL hercebruik van eííluenL, en wel meL indusLrieel en meL communaal
aívalwaLer. 8innen heL eersLe projecL wordL momenLeel een
haalbaarheidssLudie uiLcevoerd naar opLimalisaLie van de waLerkeLen van onder
andere een aardappelverwerkend bedrijí en een papieríabriek. CedachL wordL
aan heL zuiveren, combineren en doorleveren van aívalwaLer om zo kosLen Le
besparen en de belasLinc op de communale zuiverinc Le verlacen.
HeL Lweede projecL beLreíL de zuiverinc van communaal eííluenL van de rwzi Le
Cuijk in een heloíyLeníilLer, waar nuLriënLen verwijderd worden. HeL cezuiverde
waLer wordL vervolcens Len behoeve van verdrocincsbesLrijdinc incezeL bij een
landcoed meL naLuuríuncLies. Voorheen werd heL eííluenL op de Naas celoosd
en bij recenachLice weersomsLandicheden zal deze lozinc opnieuw
plaaLsvinden, maar men caaL er vanuiL daL bij drooc weer heL rwzi-eííluenL
volledic door heL heloíyLeníilLer behandeld wordL. De communale zuiverinc
wordL momenLeel cebouwd; heL heloíyLeníilLer wordL medio volcend jaar
aanceplanL.

\'#1')#"+2('334"'./(-%.(#8$+(F//'.((
ln 1999 is een onderzoek aícerond naar de cebruiksmocelijkheden van heL
eííluenL van deze rwzi in de buurL van DoeLinchem. De vraac was oí diL
eííluenL als crondsLoí kan dienen voor iníilLraLiewaLer Lecen de
verdrocincsbesLrijdinc nabij pompsLaLion De Pol, voor indusLriewaLer in de
plaaLs van crondwaLer oí voor huishoudwaLer in LoekomsLice DoeLinchemse
woonwijken. Voor deze drie soorLen waLer zijn de zuiverincsLechnieken
besproken in een onderzoeksrapporL, alsmede de íinanciële haalbaarheid. HeL
blijkL daL de drie mocelijkheden reëel zijn. NaasL heL eííluenL van de rwzi, zijn
ook andere eííluenLen uiL heL beheerscebied van heL beLrokken waLerschap in
heL onderzoek meecenomen (in mindere maLe).

G+.*'#()'2'.*'(O#6,'7/'.(
Hieronder wordL een beknopL overzichL ceceven van projecLen die heLzij in een
becinsLadium verkeren, heLzij al enice Lijd lopen, maar waarover weinic bekend
is.
!" \'#1')#"+2('334"'./(#8$+(_%&O4%.*O64*'#: diL aívalwaLer meL een laac
debieL wordL reeds enkele jaren opnieuw LoecepasL in de akkerbouw.
!" Door de W%2/+A70'(W%%21#6'O(C%/'#(V#%)%./ (meL daarin
verLecenwoordicers van waLerschappen, waLerleidincbedrijven en
cemeenLen/provinciën) is onlancs onderzoek verrichL naar heL hercebruik
van eííluenLen in heel Nederland. De resulLaLen zijn verwerkL in een
rapporLace, alsmede in de documenLen van heL NinisLerie van LZ over
duurzame bedrijvenLerreinen.
!" 1ussen enkele insLanLies in de #'1+6(W+4)"#1 is een convenanL aícesloLen om
bij Lwee nieuw Le onLwikkelen bedrijvenLerreinen heL eííluenL van de rwzi
van 1iburc in Le zeLLen; deze onLwikkelincen verkeren overicens noc in een
becinsLadium. 8ovendien wordL wellichL op deze bedrijvenLerreinen cebruik
cemaakL van saniLair waLer, indusLriewaLer en bluswaLer. HeL eííluenL kan in
de LoekomsL als berecenincswaLer oí een colíLerrein caan dienen.
Meer informatie is te vinJen in 3ijlage 2 van Jit raµµort.

T=T( K.$'/(-%.(6OO'#-4%2/'8%/'#(
NaasL iniLiaLieven op heL cebied van hercebruik van eííluenL, is ook de inzeL
van oppervlakLewaLer als crondsLoí in opkomsL. Nede in verband meL de
verdrocinc in (naLuur)cebieden worden alLernaLieven cezochL voor




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 26
crondwaLer. ln deze paracraaí wordL een beknopL overzichL ceceven van de
bekendsLe, reeds lopende, projecLen, maar de lijsL is beslisL nieL volledic. Lr zijn
daarnaasL vele onderzoeken uiLcevoerd naar eco-waLer/crijs waLer en waLer-
op-maaL-principes in nieuw Le bouwen woonwijken, zoals onder andere
Almere, Leidsche Rijn, en lJburc. Cp deze voorbeelden wordL in deze
rapporLace nieL verder in cecaan.
!" C%/'#("+/(MO'4*66#.A(_%.%%4 wordL in de LoekomsL incezeL als proceswaLer
voor de Lerbeekse Papieríabrieken, Len behoeve van de
drinkwaLervoorzieninc en voor iníilLraLie op heL oosLelijke cedeelLe van de
Veluwe Ler voorkominc van de verdrocinc.
!" ^+'/8%/'#(+.(\'4'.%-''.: voric jaar is in heL Noord-8rabanLse Helenaveen
een insLallaLie in cebruik cenomen waarmee men oppervlakLewaLer in
cieLwaLer voor Luinders omzeL. Hierdoor worden de hoeveelheden cebruikL
crondwaLer en drinkwaLer behoorlijk cereduceerd.
!" K.*"A/#+'8%/'#O#6,'7/(D''.*%&: leverinc van indusLriewaLer voor de
zouLwinninc aan Akzo Nobel in Delízijl, uiLcaande van oppervlakLewaLer uiL
een zijLak van heL A.C. Wildervanckkanaal en uiL heL Veendam-
Nusselkanaal. NeL de bouw van diL oppervlakLewaLerzuiverincsbedrijí kan
heL crondwaLer voor drinkwaLer benuL worden.
!" C%/'#4'-'#+.1(-%."+/(0'/(KaAA'4&''#: 8ij Andijk wordL lJsselmeerwaLer
opcepompL, daL LoL halííabrikaaL opcewerkL wordL en vervolcens bij
waLerleidincbedrijven deels LoL drinkwaLer cevormd wordL. 8ij Hoocovens
maakL men van een ander cedeelLe demiwaLer en weer een ander cedeelLe
caaL naar heL WesLelijk Havencebied van AmsLerdam en naar papieríabriek
Crown van Celder.
!" K.$'/(-%.(V+'A)6A708%/'#: heL waLer uiL spaarbekkens in de 8iesbosch is in
beheer van heL WaLerwinnincsbedrijí 8rabanLse 8iesbosch, die diL waLer
onder andere aan DelLa NuLsbedrijven leverL. 8ij DelLa wordL heL waLer
vervolcens cezuiverd LoL indusLrie- en drinkwaLer. Door DelLa wordL
overicens ook aísLromend polderwaLer in indusLriewaLer omcezeL bij
pompsLaLion 'de 8raakman' nabij 1erneuzen. Voor de indusLrie in Pernis en
8oLlek zal medio 2000 ook 8iesboschwaLer als crondsLoí caan dienen, een
iniLiaLieí van WaLerbedrijí LuropoorL die er indusLriewaLer van caaL maken.
!" V#+'4A'(G''#E8%/'#: de indusLrie in heL LuropoorL/8oLlek cebied en op de
NaasvlakLe krijcen in de nabije LoekomsL indusLriewaLer, daL uiL heL 8rielse
Neer aíkomsLic is. DiL is heL cevolc van een samenwerkincsverband Lussen
CemeenLelijk Havenbedrijí RoLLerdam en WaLerbedrijí LuropoorL.
!" 1en oosLen van F+.*06-'. is voor Lwee bedrijven uiLcezochL oí
oppervlakLewaLer als proceswaLer diensL kan doen en oí inLern hercebruik
mocelijk is. Volcens een beLrokkene biedL diL projecL perspecLieven en
wordL heL daarom voorLcezeL.
!" Cp heL indusLrieLerrein Heide-RoersLreek bij J6'#&6.* zijn plannen om drie
leidincneLLen aan Le leccen, Le weLen één voor drinkwaLer en Lwee voor e-
waLer. HeL caaL hier om e-waLer meL Lwee verschillende kwaliLeiLen daL uiL
oppervlakLewaLer uiL de nabijcelecen Colderplas ceproduceerd wordL. De
aívalwaLersiLuaLie van heL induasLrieLerrein blijkL zoals die was, namelijk
lozinc op de rwzi.
Meer informatie is te vinJen in 3ijlage 3 van Jit raµµort.





Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 27
P(!+A7"AA+'('.(76.74"A+'(


. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ln diL hooídsLuk wordL in eersLe insLanLie een evaluaLie cemaakL van deze
rapporLace, waarbij de onderverdelinc hercebruik eííluenL/duurzame
bedrijvenLerreinen wederom cemaakL wordL. Vervolcens wordL uiLeencezeL
welke drijíveren er zijn om deel Le nemen aan de doorleverinc van waLer,
cevolcd door knelpunLen zoals die uiL de huidice ervarincen naar voren zijn
cekomen. Vervolcens wordL incecaan op de rol van de overheid in deze,
waarna in paracraaí 4.2 enkele conclusies ceLrokken worden.


P=R( !+A7"AA+'(
Q/%.*(-%.($%2'.(
Alcemeen cezien is heL zo daL redelijk veel acLoren in Nederland beLrokken zijn
bij projecLen op heL cebied van hercebruik van eííluenL en duurzame
bedrijvenLerreinen. De meesLe projecLen verkeren in de haalbaarheidsíase en er
zijn maar weinic projecLen op croLe schaal in uiLvoerinc cecaan. RuimLelijke,
economische, Lechnische, juridische en besLuurlijke beperkincen blijken hierbij
een rol Le spelen en dienen Le worden overwonnen.

\'#1')#"+2(-%.('334"'./(
1ien jaar celeden was heL hercebruik van aívalwaLer oí rwzi-eííluenL
onbespreekbaar. Nu lanczamerhand de kansen en economische voordelen
duidelijker worden, caan sLeeds meer insLanLies zich meL hercebruik bezic
houden. Lr is echLer noc sLeeds sprake van een imacoprobleem, meL name
voor huishoudelijke Loepassincen en in de voedincs- en
cenoLmiddelenindusLrie.
ln paracraaí 2.2 is incecaan op de Loepassinc van rwzi-eííluenL in de indusLrie.
Voor de laacwaardice indusLriële Loepassinc kan diL eííluenL incezeL worden als
proces- en spoelwaLer, als (secundair) koelwaLer en als keLelvoedincswaLer. De
volcende parameLers kunnen echLer kriLisch zijn voor de Loepassinc van heL
eííluenL in de indusLrie:
!" cehalLe ijzer en mancaan (versLoppinc, corrosie, verkleurinc producL)
!" zuurcraad;
!" cehalLe nuLriënLen;
!" cehalLe zwevend sLoí (producLkwaliLeiL, slib);
!" saliniLeiL (corrosie);
!" hardheid (schaalvorminc en versLoppinc);
!" bacLeriolocische beLrouwbaarheid (verspreidinc ziekLes).
Cezien de sLerk wisselende samensLellincen van rwzi-eííluenLen, kunnen
meerdere parameLers kriLisch blijken en kan deze lijsL worden aancevuld per
individuele siLuaLie. Lokale omsLandicheden (zoals provinciaal beleid en
bijvoorbeeld de liccinc van de indusLrie Len opzichLe van de rwzi) bepalen ook
oí een opLie haalbaar is.
UiL onderzoeken (die zijn beschreven in paracraaí 2.2) blijkL daL er voor
communaal aívalwaLer reeds onderzochL is welke kwaliLeiLen ceschikL zijn voor
doorleverinc als indusLrie- oí huishoudwaLer. HeL lijkL er op daL voor indusLrieel
eííluenL noc nieL onderzochL is aan welke kwaliLeiL heL eííluenL moeL voldoen




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 28
om als proceswaLer Le worden incezeL (cezien vanaí de aanbodkanL). DiL is ook
moeilijk, wanL de kwaliLeiL per aívalwaLer is verschillend, alsmede de Loepassinc
per producLiewijze. lncidenLeel zijn er dus wel kwaliLeiLseisen voor aívalwaLer
opcesLeld, maar meL de bedoelinc dlL waLer speciíiek voor één bepaald proces
in Le zeLLen binnen de eicen bedrijíspoorLen. Len andere benaderinc die hier
cenoemd kan worden, is de benaderinc vanaí de vraackanL. 8ijvoorbeeld:
Welke kwaliLeiL (aíval)waLer heb ik nodic om diL waLer voor mijn
producLieproces in Le zeLLen? Kan ik noc sLeeds produceren als heL (aíval)waLer
minder schoon is?' De indusLrie weeL hier onvoldoende vanaí en duríL heL risico
nieL Le nemen om waLer meL een laacwaardice kwaliLeiL in Le zeLLen. Cndanks
daL er ceen prakLijkvoorbeelden zijn, kan er een sLimulans uiLcaan van: heL
uiLvoeren van onderzoek, heL voorsLellen van coede aíspraken en heL
aanLrekkelijk maken van de opLie van een laacwaardice kwaliLeiL

!""#$%&'()'*#+,-'./'##'+.'.(
8ij de realisaLie van duurzame bedrijvenLerreinen, zowel nieuwe als besLaande,
heeíL men Le maken meL vele acLoren en belancen. CemeenLen, provincies,
nuLsbedrijven, individuele bedrijven, collecLieve bedrijven en
projecLonLwikkelaars zijn immers beLrokken bij de onLwikkelinc van deze
Lerreinen.
8ij de onLwikkelinc van een duurzaam bedrijvenLerrein dienL de iniLiaLieínemer
voor heL projecL relevanLe samenwerkincsparLners Le zoeken, zodaL een
cezamenlijke visie opcesLeld kan worden. Nen dienL zich hier aí Le vracen hoe
heL duurzame bedrijvenLerrein er moeL caan uiLzien, door wie en hoe heL
cerealiseerd dienL Le worden, waL de rol en de bereidheid LoL medewerkinc van
de verschillende parLijen is en waar heL ambiLieniveau licL. Ln, men dienL vooral
voldoende draacvlak Le creëren door de Le nemen maaLrecelen coed op elkaar
aí Le sLemmen. HeL is overicens een bekend ceceven daL heL succes van een
duurzaam bedrijvenLerrein sLerk aíhancL van beslissincen in een zo vroec
mocelijk sLadium; hoe eerder de ambiLies bepaald worden, en hoe eerder heL
waLeraspecL in de planvorminc meecenomen wordL, hoe croLer de kans van
slacen. DiL lijkL een open deur, maar komL in discussies Lelkens weer naar
voren. Cpvallend is hier daL bij de onLwikkelinc van een nieuw bedrijvenLerrein
men heL noc nieL aanduríL een dubbel waLerleidincneL aan Le leccen omdaL
noc nieL bekend is welke bedrijven zich caan vesLicen.

Hoewel 'waLer' laac op de acenda sLaaL bij de onLwikkelinc van duurzame
bedrijvenLerreinen en de meesLe aandachL uiLcaaL naar enercie, ruimLe, aíval
en locisLiek, kan voor 'waLer' concreeL cedachL worden aan de volcende
voorzienincen:
!" opLimalisaLie van de inLerne waLerhuishoudinc;
!" inzeL van indusLriewaLer (e-waLer) en oppervlakLewaLer bij
producLieprocessen;
!" hercebruik van aívalwaLer van andere bedrijven op heL bedrijvenLerrein
(maLchen) inclusieí een inLermediair die voor leverincszekerheid kan zorcen;
!" bouw en cebruik van een collecLieve waLerzuiverincsinsLallaLie cebaseerd
op 'duurzame' zuiverincsLechnieken;
!" opvanc en cebruik van hemelwaLer (voor bijvoorbeeld bluswaLer);
!" benuLLinc van een cezamenlijk waLerbassin en waLerleidincsysLeem; in
cebruikname van een dubbel waLerleidincneL;
!" onderzoek doen naar de relaLie Lussen enercie en waLer;
!" cebruik van duurzame bouwmaLerialen in verband meL aíkoppelinc en
hercebruik (bijv. ceen zinken dakcoLen);
!" aíwaLerinc via naLuurlijk verloop laLen plaaLsvinden en zorcen voor coede
buííerinc meL wadi's ed.;




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 29
!" Loepassinc van waLer als ordenend principe bij de onLwikkelinc van de
Lerreinen; inplanninc van besLaande waLerlopen;
!" onLsluiLinc over waLer (de zcn. modale shiíL).
De laaLsLe Lwee punLen behoeven wellichL enice uiLlec. NeL 'waLer als
ordenend principe' wordL bedoeld daL waLer in de ruimLelijke onLwikkelincsíase
meecenomen wordL en daL bijvoorbeeld een venneLje, cevuld meL hemelwaLer,
als archiLecLonisch onderdeel van heL bedrijvenLerrein voor de
bluswaLervoorzieninc zorcL. De 'onLsluiLinc over waLer' sprincL daar op in
doordaL een oppervlakLewaLersLroom aan de rand van heL bedrijvenLerrein voor
de onLsluiLinc zorcL en een zekere 'naLuurlijke belevincswaarde' heeíL. Len
waLerparLij LrekL immers ook allerlei orcanismen aan, waarvan heL leuk is om
naar Le kijken en die heL duurzame karakLer van heL bedrijvenLerrein
versLerken.

!#+,3-'#'.(
WaL beweecL bedrijven om aan de onLwikkelinc van duurzame
bedrijvenLerreinen mee Le doen en om eííluenL van anderen Le cebruiken? Als
eersLe blijken hier vooral economische íacLoren een rol Le spelen. Lr vallen
immers kosLen Le besparen als men duur drinkwaLer oí schaars crondwaLer
door kwaliLaLieí lacer waLer kan vervancen.
Cp de Lweede plaaLs spelen de zocenaamde milieu-aspecLen een rol, die ook
vaak worden uiLcedrukL in kosLen. Voor de vervancinc van crondwaLer door
oppervlakLewaLer oí indusLriewaLer is immers hoce druk nodic voor heL
oppompen (en dus enercie). Lr zijn ook hoce (enercie)kosLen cemoeid meL de
aanlec van een Lweede waLerleidincneL en ook daL dienL Le worden aícewocen
waL voor milieu én economie de besLe resulLaLen ceeíL.
LmissiereducLie speelL een kleine rol. NeL heL ooc op emissies moeL men
aandachL schenken aan hulpsLoííen die moeLen worden Loecevoecd indien
men caaL doorleveren. 1e denken valL dan aan siLuaLies meL biocides,
zuurcraad, desiníecLie, meLaalconcenLraLie en zwevend sLoí cehalLe. DiL zou
kunnen worden onderzochL door een alcehele milieuanalyse uiL Le voeren.
8ovendien is aandachL voor de inLerne waLerhuishoudinc essenLieel. DiL
behoorL zelís LoL de eersLe doelsLellinc behoorL als heL caaL om
waLermanacemenL. LmissiereducLie moeL voorop blijven sLaan en heL mac nieL
zo zijn daL heL doorleveren van aívalwaLer een reden is om ceen aandachL
meer Le besLeden aan emissiereducLie. Daarom moeL eersL inLern alles
ceopLimaliseerd zijn, alvorens aan exLern hercebruik Le caan denken.

_.'4O"./'.(
Cndanks de bovensLaande voordelen en kansen om LoL waLermanacemenL
over Le caan, onderneemL heL bedrijísleven noc nieL en masse acLie. 1NC-NLP
ceeíL in een rapporLace de volcende knelpunLen voor de invoerinc aan:
!" de iniLiaLieven zijn recenL en er is Lijd nodic om ze bij alle beLrokkenen onder
de aandachL Le brencen; de vooríase, Le weLen heL creëren van draacvlak
en heL iniLiëren van ideeën, kosL veel Lijd;
!" er is noc weinic ervarinc opcebouwd en er is weinic sprake van
kennisuiLwisselinc;
!" er spelen in sommice cevallen juridische problemen, als heL caaL om
vercunnincen; Levens kan de onderlince aíhankelijkheid voor bedrijven een
reden zijn om zich Leruchoudend op Le sLellen;
!" íinancierinc en lance LerucverdienLijden zijn vaak verLracende íacLoren.
Voor meer informatie over µlanvorming. /nelµµnten en Jergelij/e worJt verwezen naar Je
volgenJe Jocµmenten van het Ministerie van lconomische Za/en.
"Dµµrzame /eJrijventerreinen - lanJrei/ing voor het management van /eJrijven en
overheiJ" en "1erreinwinst voor economie èn milieµ". /eiJe JaterenJ van einJ 1998.




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 30

J64(-%.(*'(6-'#0'+*(
De Laken van de overheid kunnen volcens beLrokkenen
(waLerleidincmaaLschappijen en bedrijísleven) als volcL worden weerceceven:
!" er moeL duidelijkheid komen meL beLrekkinc LoL kwaliLeiLsnormen waaraan
verschillende waLersoorLen moeLen voldoen, als hercebruik van Loepassinc
is;
!" vercunnincverleninc moeL aancepasL worden aan de mocelijkheid om
waLer door verschillende bedrijven Le laLen cebruiken; heL ene bedrijí is
immers een soorL aívalverwerker voor de ander en daar moeL de
vercunnincverleninc op worden aícesLemd; een milieuzorcsysLeem en een
sLolpvercunninc zouden hier incancen voor kunnen zijn;
!" waLerschappen en andere (lokale) overheden kunnen poLenLiële bedrijven
nader LoL elkaar brencen om zo cezamenlijke waLerbesparinc bespreekbaar
Le maken; deze bedrijven kunnen bijvoorbeeld door cemeenLen
ceiníormeerd en cesLimuleerd worden. 1ussenLijdse evaluaLie is overicens
ook belancrijk om de acLoren enLhousiasL Le houden;
!" 'waLer' bij de onLwikkelinc van een duurzaam bedrijvenLerrein een rol laLen
spelen en dan zó daL emissiereducLie en inLerne krincloopsluiLinc
voorwaarden zijn; ook de relaLie enercie en waLer (bij koelwaLerprocessen,
LransporL ed.) kan hier zeker cenoemd worden.


P=;( X6.74"A+'(
UiL deze rapporLace is naar voren cekomen daL een aanLal
waLerkwaliLeiLsbeheerders op de een oí andere manier beLrokken is bij de
onLwikkelinc van een duurzame waLerhuishoudinc op (duurzame)
bedrijvenLerreinen. Cp diL momenL is echLer noc nieL ceheel duidelijk waL de
rol van de waLerkwaliLeiLsbeheerders is. Cok heL hercebruiken van communaal
en indusLrieel aívalwaLer behoorL LoL de aandachLsvelden, hoewel er voor
communaal aívalwaLer meer aandachL is. Vele plannen in Nederland verkeren
noc in een verkennende íase, waarin haalbaarheidssLudies worden uiLcevoerd.
Vooral de samenwerkende waLerkeLeninsLanLies uiL de recio's meL
verdrocincsproblemaLiek kunnen hier als acLieve acLoren cenoemd worden.
Lr is in zekere maLe aandachL voor de waLersiLuaLie op bijvoorbeeld duurzame
bedrijvenLerreinen, maar diL kan verbeLerd worden. 1en eersLe sLaan diL soorL
iniLiaLieven noc nieL heel lanc in de aandachL, waardoor men noc een beeLje
moeL 'wennen' aan heL werken aan een duurzame waLersiLuaLie. Ln Len
Lweede wordL waLer noc als een Le coedkope crondsLoí beschouwd, waardoor
heL een lacere prioriLeiL krijcL.
Lconomische redenen zijn vooralsnoc de belancrijksLe reden om aan
waLermanacemenL Le doen, Lerwijl de croene milieucedachLe een beperkLe rol
speelL. Vercunnincverleninc blijkL ook in sommice cevallen een sLimulerende
íacLor, vooral de vercunninc voor crondwaLeronLLrekkinc, omdaL deze de
bedrijven dwincL naar andere waLerbronnen Le zoeken. LmissiereducLie speelL
hierin een onderceschikLe rol.
JuisL die verschillende waLersoorLen en aíwijkende waLervoorzienincen op
indusLrieLerreinen vercen kennis en celd. 8ovendien behoorL heL sLimuleren en
bij elkaar brencen van acLoren LoL heL Lakenveld van de overheid, alsmede heL
verschaííen van duidelijkheid meL beLrekkinc LoL vercunnincverleninc en
kwaliLeiLsnormen van diverse waLersoorLen. lndien bedrijven in eersLe insLanLie
aancezeL worden LoL heL opLimaliseren van hun inLerne waLerhuishoudinc, is
vervolcens de exLerne waLerhuishoudinc aan de beurL. ln daL ceval wordL voor




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 31
heL duurzame karakLer van een bedrijvenLerrein zorc cedracen en behoorL heL
hercebruik van eííluenL in de LoekomsL LoL de normaalsLe zaak van de wereld.




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 32
B+/'#%/""#(


. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
M#/+2'4'.("+/(/+,*A70#+3/'.`(
!" H
2
C nr. 13-1998 pac. 6-7: "KrincloopsluiLinc: een kwesLie van imaco".
!" H
2
C nr. 14-1998 pac. 22-25: "Hercebruik van cezuiverd aívalwaLer voor
verdrocincsbesLrijdinc" (naar aanleidinc van S1CWA rapporL 96-24).
!" H
2
C nr. 15-1998 pac. 8: "Cnderzoek naar membraaníilLraLie van eííluenL".
!" H
2
C nr. 18-1998 pac. 36-38: "UiLbreidinc AWZl Waarde, een zuiver
producL van markLwerkinc".
!" H
2
C nr. 2-1999 pac. 19-21: "SchoLLen Lussen drinkwaLer, riolerinc en
aívalwaLerzuiverinc caan verdwijnen".
!" H
2
C nr. 7-1999 pac. 11-13: "NarkLwerkinc in indusLriewaLervoorzieninc".
!" H
2
C nr. 13-1999 pac. 4-5 en 6-7: "LííiciënL waLercebruik houdL indusLrie
volop bezic" en "lndusLrie verlancL duidelijke recels over
waLervoorzieninc".
!" Diverse arLikelen uiL de knipselkranL "WaLer in de pers", behorende bij heL
LijdschriíL H
2
C.
!" RCN Nacazine, nr. 7/8 juli/aucusLus 1998, pac. 30-32: "Duurzame
bedrijvenLerreinen, heL belanc van heL becin" door 8. Needham en
D. CinLer.
!" PolyLechnisch 1ijdschriíL (P1) juni/juli 1998, pac. 52-55: "WaLerwereld
onLdekL de vrije markL".
!" Handhavinc, blad voor uiLvoerders en handhavers van milieuweLLen, nr. 2
maarL/april 1999, pac. 27: "Wel nesLkasLjes, ceen schaamcroen" en
"Duurzame onLwikkelinc".
!" Diverse arLikelen uiL heL Nieuwsblad "SLromen", een Lweewekelijks vakblad
over duurzame onLwikkelincen in enercie en milieu, uiLceceven door 1en
Hacen & SLam bv in samenwerkinc meL Novem.

H")4+7%/+'A(&=)=/=(*""#$%&'()'*#+,-'./'##'+.'.(
!" "Duurzame bedrijvenLerreinen - handreikinc voor heL manacemenL van
bedrijven en overheid" uiLceceven door NinisLerie van Lconomische Zaken
(rapporL 14-R-27, november 1998).
!" "1erreinwinsL voor economie én milieu" uiLceceven door NinisLerie van
Lconomische Zaken (rapporL 14-R-28, november 1998).
!" "Nieuwe kansen voor besLaande Lerreinen - een onderzoek naar de
problemen en oplossincen van verouderde bedrijvenLerreinen in Nederland"
ceschreven door Heidemij Advies in opdrachL van NinisLerie van
Lconomische Zaken (rapporL 14-R-22, maarL 1996).
!" Concresverslac behorende bij concres "Duurzame bedrijvenLerreinen" op 3
december 1998, uiLceceven door NinisLerie van Lconomische Zaken
(rapporL 14-R-29).
!" "Verkenninc duurzame bedrijvenLerreinen" ceschreven door 1NC-NLP in
opdrachL van Novem (rapporL R98/022, januari 1998).
!" UiLcave van 1NC-NLP, daLum onbekend: "Visie van 1NC Nilieu, Lnercie
& ProcesinnovaLie meL beLrekkinc LoL duurzame onLwikkelinc van
bedrijvenLerreinen".
!" SLarLnoLiLie "SLurinc en insLrumenLarium voor realisaLie indusLriële ecolocie
(NlL-001)", rapporL RC1-3734005D, ceschreven door 1auw, 19 maarL
1999.




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 33
!" "39 ldeeën voor een nieuw duurzaam bedrijvenLerrein - handleidinc meL
checklisL voor cemeenLen", uiLceceven door NilieuíederaLie Noord-Holland
(A. de Vries) in december 1998.
!" "Handreikinc eííiciënL ruimLecebruik op bedrijvenLerreinen", ceschreven in
opdrachL van CedepuLeerde SLaLen van de Provincie Noord-8rabanL en in
samenwerrkinc meL Arcadis (11 íebruari 1999).
!" NoLa "Nilieu en Lconomie, op wec naar een duurzame economie" uiL
1997, uiLceceven door NinisLeries van VRCN, LZ, LNV en V&W.
!" Novio ConsulL Nacazine, mei 1999, pac. 6-7: "Duurzame
bedrijvenLerreinen"; inclusieí bijbehorende memo van Novio ConsulL zelí.
!" Nieuwsbrieí door 1NC-NLP "Duurzaam Nieuws" nummer 2 (1997):
lndusLriële ecolocie: duurzame bedrijísLerreinen" (pacina 1-2).
!" lnLerneLsiLe Novem (www.novem.nl) meL iníormaLie over duurzame
bedrijvenLerreinen.
!" Reader bij concres "Succesvolle aanpak van duurzame bedrijvenLerreinen"
op 19 november 1999, AmsLerdam, SLudiecenLrum voor 8edrijí en
Cverheid.
!" Discussiemiddac in klein verband bij lWACC Den 8osch naar aanleidinc van
rapporL 'CnLwikkelinc van duurzamere bedrijvenLerreinen: inhoud en
proces - De drijvende krachL van waLeraspecLen en waLer als enerciedracer'
van N. 8osman (18 mei 2000).

H")4+7%/+'A(&=)=/=(0'#1')#"+2('334"'./(
!" RapporLace naar aanleidinc van NVA-symposium "8iolocisch cezuiverd
eííluenL; crondsLoí oí eindproducL?" (16 okLober 1997).
!" "Hercebruik van cezuiverd aívalwaLer Len behoeve van
verdrocincsbesLrijdinc" ceschreven door 1auw en lwaco in opdrachL van
S1CWA (rapporL 96-24, sepLember 1996)
!" "lnvenLarisaLie van cebruiksmocelijkheden van heL eííluenL van de rwzi
LLLen", WiLLeveen+8os, WaLerschap Rijn en lJssel en WaLerbedrijí
Celderland, mei 1999.
!" RapporLace naar aanleidinc van WaLersymposium '99 op 13 april 1999 meL
de LiLel "WaLer als enerciedracer". De LeksL van diverse sprekers is cebruikL.
!" lnLerneLsiLe DelLa NuLsbedrijven (www.delLa-zld.nl)






Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 34
V+,4%1'(R`(G''#(+.36#&%/+'(6-'#(*""#$%&'(
)'*#+,-'./'##'+.'.(
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
G"4/+&6*%%4(W#%.AO6#/(X'./#"&(YGWXZ(D%4)"#1(
8eLrokkenen:
!" KnooppunL Arnhem-Nijmecen (samenwerkincsverband 25 cemeenLen)
!" Provincie Celderland Le Arnhem
!" NinisLerie van Verkeer & WaLersLaaL
!" 1NC-NLP Le Apeldoorn
!" Zuiverincsschap Rivierenland Le Arnhem
LiLeraLuurbronnen:
!" Duurzaam Nieuws (Nieuwsbrieí 1NC-NLP), nummer 3 1998: "N1C
Valburc speelL in op de LoekomsL"
!" 1NC-NLP íolder meL LiLel "Duurzame bedrijvenLerreinen"
!" "1erreinwinsL voor economie en milieu, de prakLijk van duurzame
bedrijvenLerreinen." UiLceceven door heL NinisLerie van Lconomische
Zaken
!" Handhavinc (LijdschriíL voor uiLvoerders en handhavers van milieuweLLen),
nr. 2 maarL/april 1999: "Wel nesLkasLjes, ceen schaamcroen"
!" RCN Nacazine nr 11 november 1998: "Naar een duurzaam mulLimodaal
LransporLcenLrum Valburc"
!" Persoonlijke mededelincen dhr. P. de Couw, verbonden aan sLuurcroep van
heL N1C Valburc

!'(J+'/-'4*'.([(!'(D"//'#(+.(!'.(V6A70(
8eLrokkenen:
!" C1D CosL-8rabanL Le 8oxLel
!" CemeenLe Den 8osch
!" Provincie Noord-8rabanL Le Den 8osch
!" 8edrijven (waaronder Heineken)
LiLeraLuurbronnen:
!" "1erreinwinsL voor economie en milieu, de prakLijk van duurzame
bedrijvenLerreinen." UiLceceven door heL NinisLerie van Lconomische
Zaken
!" "39 ldeeën voor een nieuw duurzaam bedrijvenLerrein - Handleidinc meL
checklisL voor cemeenLen." UiLceceven door NilieuíederaLie Noord-
Holland, december 1998.
!" Persoonlijke mededelincen dhr. HarLjes, C1D CosL-8rabanL

!""#$%&'()'*#+,-'./'##'+.'.(+.(L%%.A/%*(
8eLrokkenen:
!" Lnercie Noord-WesL Le Zaandam
!" PWN WaLerleidincbedrijí Le 8loemendaal
!" Hoocheemraadschap van UiLwaLerende Sluizen in Hollands
NoorderkwarLier Le Ldam
!" CemeenLe ZaansLad
LiLeraLuurbronnen:
!" Persoonlijke mededelincen hr. De Vries, PWN Recio Nidden Le
Wormerveer
!" Persoonlijke mededelincen hr. NucLeren, CemeenLe ZaansLad





Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 35
F"#6O66#/(V6/4'2([(K9FQ(O#6,'7/(
8eLrokkenen:
!" SLichLinc LuropoorL / 8oLlek 8elancen Le Rozenburc
LiLeraLuurbronnen:
!" "Verkenninc duurzame bedrijvenLerreinen", 1NC-NLP rapporL R98/022 in
opdrachL van Novem, januari 1998.
!" "1erreinwinsL voor economie en milieu, de prakLijk van duurzame
bedrijvenLerreinen." UiLceceven door heL NinisLerie van Lconomische
Zaken
!" "lNLS-projecL: WaLer op NaaL." UiLceceven door SLichLinc
LuropoorL/8oLlek 8elancen (L88), mei 1998.
!" NanacemenL samenvaLLinc uiL "lNLS lndusLrieel LcoSysLeem, eindrapporL".
UiLceceven door SLichLinc LuropoorL/8oLlek 8elancen.
!" Persoonlijke mededelincen dhr. Willems, L88

K.*"A/#+'/'##'+.(G6'#*+,2(
8eLrokkenen:
!" LlecLriciLeiLs ProducLiemaaLschappij Zuid-Nederland (LPZ)
!" Shell Nederland Chemie Le Noerdijk
!" NV Aívalverbrandinc Zuid-Nederland (AZN)
!" NV Provinciale NoordbrabanLse Lnercie-NaaLschappij (PNLN)
!" lndusLrie- en Havenschap Noerdijk
!" lndusLriële Krinc Noerdijk (ziLLinc: 12 bedrijven)
!" WaLerleidincmaaLschappij Noord-WesL 8rabanL Le 8reda (WNW8)
!" Hoocheemraadschap van WesL-8rabanL Le 8reda
!" Novem
LiLeraLuurbronnen:
!" "Verkenninc duurzame bedrijvenLerreinen", 1NC-NLP rapporL R98/022 in
opdrachL van Novem, januari 1998.
!" "1erreinwinsL voor economie en milieu, de prakLijk van duurzame
bedrijvenLerreinen." UiLceceven door heL NinisLerie van Lconomische
Zaken.
!" "Duurzame bedrijvenLerreinen; Handreikinc voor heL manacemenL van
bedrijven en overheid". UiLceceven door heL NinisLerie van Lconomische
Zaken.
!" "AVl Noerdijk, de wec van heL aíval". UiLceceven door AZN Noerdijk.
!" "Van 81 mocelijkheden naar 10 LrajecLen". LindrapporL van de
Cmcevincsverkenninc NilieurelevanLe 1echnolocieën, in opdrachL van
NinisLerie VRCN. 1NC-S18 en 1NC-NLP, juni 1998.
!" PresenLaLie "Samenwerkinc in 8rabanL: illusLraLieí voor de LoekomsL" door
de heren A.L. van Ciííen en N. Croenendijk Lijdens heL WaLersymposium
1999 op 13-4-1999 meL als Lhema "WaLer als enerciedracer".
Verslacleccinc door 1echnolocie CenLrum Corrosie Le 8ilLhoven.
!" H
2
C (LijdschriíL voor waLervoorzieninc en waLerbeheer), nr. 2 van 23 januari
1998, blz. 6: "lndusLriewaLerneL voor WesL- en Nidden-8rabanL."
!" KnipselkranL bij LijdschriíL H
2
C, WaLer in de pers, 20 íebruari 1998: "Nieuw
waLerneL voor indusLriewaLer."
!" KnipselkranL bij LijdschriíL H
2
C, WaLer in de pers, 22 januari 1998: "Nieuw
neL voor disLribuLie van indusLriewaLer."
!" Persoonlijke mededelincen van dhr. A. van Ciííen, Hoocheemraadschap
van WesL-8rabanL, 8reda.

\'AA'.O66#/(L8644'(
8eLrokkenen:
!" CemeenLe Zwolle




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 36
!" Lnerciebedrijí LDCN Le Zwolle
!" WaLerleidinc NaaLschappij Cverijssel Le Zwolle
LiLeraLuurbronnen:
!" Nieuwsblad SLromen, ediLie 1 mei 1999: "Duurzame bedrijvenLerreinen
HessenpoorL Zwolle." UiLceceven door o.a. Novem.
!" PresenLaLie "CeinLecreerde waLer- en enercievoorzieninc lndusLrieLerrein
HessenpoorL Zwolle" door dhr. J.H.A. Driessen Lijdens heL WaLersymposium
1999 op 13-4-1999 meL als Lhema "WaLer als enerciedracer".
Verslacleccinc door 1echnolocie CenLrum Corrosie Le 8ilLhoven.
!" PresenLaLie "Duurzame enercie- en waLervoorzieninc op
bedrijvenLerreinen" door de heren W. WesLendorp, J.H.A. Driessen en H.
Reurich Lijdens Concres Duurzame 8edrijvenLerreinen op 3 december 1998;
Verslacleccinc door NinisLerie van LZ, aídelinc RuimLelijk Lconomisch
8eleid, januari 1999.

V'*#+,-'.74"A/'#(F//'.EB'"#(
8eLrokkenen:
!" CemeenLe LLLen-Leur
!" WaLerleidincmaaLschappij Noord-WesL 8rabanL Le 8reda
!" Hoocheemraadschap van WesL-8rabanL Le 8reda
LiLeraLuurbron:
!" Persoonlijke mededelincen van dhr. A. van Ciííen, Hoocheemraadschap
van WesL-8rabanL, 8reda.

D"+4(M3-6'#(G%%/A70%OO+,(YDMGZ(/'(C+,A/'#(
LiLeraLuurbron:
!" Persoonlijke mededelincen dhr. Wiecman, Zuiverincsschap DrenLhe (nu
WaLerschap VelL en VechL)

\%#&'4'#8%%#*((
LiLeraLuurbron:
!" "1erreinwinsL voor economie en milieu, de prakLijk van duurzame
bedrijvenLerreinen." UiLceceven door heL NinisLerie van Lconomische
Zaken.

V"A+.'AA(H%#2(]&6.*(
LiLeraLuurbron:
!" "1erreinwinsL voor economie en milieu, de prakLijk van duurzame
bedrijvenLerreinen." UiLceceven door heL NinisLerie van Lconomische
Zaken.

G+4+'")6"4'-%#*(^#6.+.1'.((
LiLeraLuurbron:
!" "Duurzame bedrijvenLerreinen; Handreikinc voor heL manacemenL van
bedrijven en overheid". UiLceceven door heL NinisLerie van Lconomische
Zaken.

M-%./+A(F"#6O'%.(Q7+'.7'(%.*(V"A+.'AA(H%#7(
LiLeraLuurbron:
!" "1erreinwinsL voor economie en milieu, de prakLijk van duurzame
bedrijvenLerreinen." UiLceceven door heL NinisLerie van Lconomische
Zaken.





Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 37
M1#6(K.*"A/#+''4(X6&O4'@(!+./'466#*(
LiLeraLuurbron:
!" "1erreinwinsL voor economie en milieu, de prakLijk van duurzame
bedrijvenLerreinen." UiLceceven door heL NinisLerie van Lconomische
Zaken.

M@'4A'(D4%2/'[M"/#+70'O64*'#(
8eLrokkenen:
!" Zeeland SeaporLs
!" Provincie Zeeland
!" 1NC
LiLeraLuurbron:
!" 1NC-NLP íolder meL LiLel "Duurzame bedrijvenLerreinen"

V'*#+,-'./'##'+.(!'(_#61/'.()+,(V#'*%(
LiLeraLuurbron:
!" "1erreinwinsL voor economie en milieu, de prakLijk van duurzame
bedrijvenLerreinen." UiLceceven door heL NinisLerie van Lconomische
Zaken.

F763%7/6#+,(+.(MO'4*66#.(
8eLrokkenen:
!" CemeenLe Apeldoorn
!" NUCN
!" Veluws Aíval Recyclinc (VAR) Le Wilp (bij Apeldoorn)
LiLeraLuurbron:
!" PresenLaLie "De LoLsLandkominc van een nieuw duurzaam bedrijvenLerrein
'LcoíacLorij'" door dhr. 1h.N.C. Kuijpers Lijdens Concres Duurzame
8edrijvenLerreinen op 3 december 1998; Verslacleccinc door NinisLerie van
LZ, aídelinc RuimLelijk Lconomisch 8eleid, januari 1999.

V6'2'4'#&''#EL"+*()+,(M42&%%#((
8eLrokkenen:
!" Provincie Noord-Holland
!" CemeenLe Alkmaar
!" NinisLerie van Lconomische Zaken
!" Lnercie Noord-WesL
!" Kamer van Koophandel
LiLeraLuurbron:
!" PresenLaLie "lniLiaLieven in Noord-Holland voor duurzame
bedrijvenLerreinen, Lheorie en prakLijk" door N.l. Nip en A. Lpskamp Lijdens
Concres Duurzame 8edrijvenLerreinen op 3 december 1998; Verslacleccinc
door NinisLerie van LZ, aídelinc RuimLelijk Lconomisch 8eleid, januari 1999.

C%/'#O%7/(-%.(W8'./'(
8eLrokkenen:
!" CemeenLe Almelo
!" CemeenLe Wierden
!" WaLerschap Recce en Dinkel Le Almelo
!" WaLerleidincmaaLschappij Cverijssel NV Le Zwolle
!" Provincie Cverijssel
LiLeraLuurbron:
!" Werkplan 1999, WaLerpacL van 1wenLe, 15 íebruari 1999 (S. Neijerink)





Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 38
G%%A-4%2/'(;(
LiLeraLuurbron:
!" 1NC-NLP íolder meL LiLel "Duurzame bedrijvenLerreinen"

J'1+6(F+.*06-'.(
LiLeraLuurbron:
!" Persoonlijke mededelincen dhr. P. Hoenderdos, WaLerleidincmaaLschappij
CosL-8rabanL

UAA(
LiLeraLuurbron:
!" Persoonlijke mededelincen dhr. P. Hoenderdos, WaLerleidincmaaLschappij
CosL-8rabanL




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 39
V+,4%1'(;`(G''#(+.36#&%/+'(6-'#(0'#1')#"+2(-%.(
'334"'./(
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
G%%A/#+70/`(74"A/'#+.1(/=)=-=(8%/'#0'#1')#"+2(
lniLiaLieínemers:
!" Nederlandse Verenicinc voor Lnercie en Nilieu (Novem) Le ULrechL
!" KrachLwerkLuicen 8edrijísadviseurs Le AmersíoorL
!" KlWA Cnderzoek en Advies Le Nieuwecein
Deelnemende bedrijven/insLellincen (alle in omcevinc NaasLrichL):
!" e-WaLer croup b.v., besLaande uiL: WaLerleidinc NaaLschappij Limburc
(WNL) Le NaasLrichL en Zuiverincschap Limburc (ZL) Le Roermond.
!" Ciba SpecialLy Chemicals
!" LersLe Nederlandse CemenL lndusLrie N.V. (LNCl)
!" KNP Leykam (papier)
!" Neerssen Papier
!" Vereenicde Clasíabrieken
!" NCSA W1F (wandLecels)
!" NCSA V1F (vloerLecels)
!" Sphinx SaniLair
!" Sphinx 1ecels
!" Academisch Ziekenhuis NaasLrichL
!" Papieríabriek Sappi (cenLrale waLerzuiverinc)
LiLeraLuurbronnen:
!" KnipselkranL bij LijdschriíL H
2
C, WaLer in de pers, 13 nov 1998:
"NaasLrichLse bedrijven caan over op L-waLer"
!" KnipselkranL bij LijdschriíL H
2
C, WaLer in de pers, 13 nov 1998: "L-waLer
kosL NaasLrichLse burcer celd"
!" KnipselkranL bij LijdschriíL H
2
C, WaLer in de pers, 12 jan 1999:
"WaLerkwaliLeiL diííerenLiaLie op komsL"
!" Chemisch Nacazine, juni 1998: "lndusLrieën bezuinicen íors op waLer"
!" L-waLerkranL maarL 1998 en okLober 1998, uiLcave van NV WaLerleidnc
NaaLschappij Limburc
!" WaLersymposium 1999 (op 13-4-1999) meL als Lhema "WaLer als
enerciedracer", presenLaLie '1oLaal waLermanacemenL voor heL
indusLrieclusLer NaasLrichL' van ir. J..P.N. Lrnes, blz. 55 L/m 59 in heL
celijknamice boek meL de lezincen Lijdens heL symposium. Verslacleccinc
door 1echnolocie CenLrum Corrosie Le 8ilLhoven.
!" Persoonlijke mededelincen dhr. R. Akkermans, e-WaLer Croup b.v.
(WaLerleidinc NaaLschappij Limburc Le NaasLrichL)

U6A/'4+,2(L"+*EB+&)"#1`(0'#1')#"+2(-%.(#8$+E'334"'./(%4A('E8%/'#(
Deelnemende bedrijven/insLellincen:
!" WaLerleidinc NaaLschappij Limburc (WNL) Le NaasLrichL
!" Zuiverincsschap Limburc (ZL) Le Roermond (Rwzi Kaííeberc Le Kerkrade)
!" 8edrijvenLerreinen Le Kerkrade: DenLcenbach, De LochL, Spekholzerheide,
Willem-Sophia
!" 8edrijvenLerreinen Le Heerlen: 8eiLel en 8eiLel-Zuid
!" 8edrijvenLerrein Lussen Heerlen en Aken (crensoverschrijdend)
LiLeraLuurbronnen:
!" KnipselkranL bij LijdschriíL H
2
C, WaLer in de pers, 24 december 1998: "L-
waLer voor bedrijvenLerreinen"




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 40
!" L-waLerkranL maarL 1998 en okLober 1998, uiLcave van NV WaLerleidinc
NaaLschappij Limburc
!" H
2
C (LijdschriíL voor waLervoorzieninc en waLerbeheer), nr. 1 van 12 januari
1999, blz. 4
!" Persoonlijke mededelincen dhr. R. Akkermans, e-WaLer Croup b.v.
(WaLerleidinc NaaLschappij Limburc Le NaasLrichL)

H#6,'7/(F-'#A/'2661(YW'@'4Z`(0'#1')#"+2('334"'./(#8$+(/'1'.(-'#*#61+.1(
ProeíprojecL uiLcevoerd door UniversiLeiL van ULrechL en door heL
Hoocheemraadschap van UiLwaLerende Sluizen in Hollands NoorderkwarLier Le
Ldam.
LiLeraLuurbronnen:
!" Persoonlijke iníormaLie dhr. J. 1el van Hoocheemraadschap van
UiLwaLerende Sluizen in Hollands NoorderkwarLier Le Ldam.
!" KnipselkranL bij LijdschriíL H
2
C, WaLer in de pers, 6 íebruari 1998: "Wie wil
aívalwaLer drinken?"
!" PresenLaLie "Van eííluenL LoL bruikbaar oppervlakLewaLer" door R. Kampí
en anderen Lijdens heL NVA-symposium "8iolocisch cezuiverd eííluenL;
crondsLoí oí eindproducL?", cehouden op 16-10-1997 Le Apeldoorn;
verslacleccinc in aparL rapporL én in H
2
C nr. 26 (24-12-1997) blz. 798 ev.

\'#1')#"+2(#8$+E'334"'./(!'.(\'4*'#(-66#(6./$+4/'.($''$%.*(
8eLrokkenen:
!" Noordhollandse Verenicinc van ProducenLen van 8odemspecie (NVP8) Le
Haarlem
!" Hoocheemraadschap van UiLwaLerende Sluizen in Hollands
NoorderkwarLier Le Ldam
LiLeraLuurbron:
!" 8eschikkinc (nr. 2.97.0030) in heL kader van de Wvo door bovencenoemd
Hoocheemraadschap, dd. 29-10-1997.

\'#1')#"+2(-%.(#8$+E'334"'./(_%%/A0'"-'4(-66#(*'(F3/'4+.1(
8eLrokkenen:
!" De LíLelinc Le KaaLsheuvel
!" 8ureau CrondwaLer van de provincie Noord-8rabanL Le Den 8osch
!" Hoocheemraadschap van WesL-8rabanL Le 8reda
!" WaLerschap De DoncesLroom Le 's-Cravenmoer
LiLeraLuurbronnen:
!" PresenLaLie "LííluenL als alLernaLieve bron voor de LíLelinc" door mevrouw
A.N.L. Noordecraaí-Hooceveen Lijdens heL NVA-symposium "8iolocisch
cezuiverd eííluenL; crondsLoí oí eindproducL?", cehouden op 16-10-1997
Le Apeldoorn; verslacleccinc in aparL rapporL én in H
2
Cnr. 26 (24-12-1997)
blz. 798 ev.
!" KnipselkranL bij LijdschriíL H
2
C, WaLer in de pers, 6 íebruari 1998: "Wie wil
aívalwaLer drinken?"
!" Persoonlijke mededelincen van dhr. A. Van Ciííen, Hoocheemraadschap
van WesL-8rabanL Le 8reda





Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 41
\'#1')#"+2(-%.(%3-%48%/'#(_6*%2(+.(#8$+(F&&'.(YO#6,'7/()'b+.*+1*Z(
8eLrokkenen:
!" Zuiverincsschap DrenLhe Le Assen
!" Kodak Polychrome Craphics Le Lmmen
LiLeraLuurbronnen:
!" H
2
C (LijdschriíL voor waLervoorzieninc en waLerbeheer), nr. 23 van 13
november 1998: "Zuiverincsschap DrenLhe cebruikL aívalproducL Kodak."
!" Persoonlijke mededelincen dhr. Wiecman, Zuiverincsschap DrenLhe Le
Assen.

U.*'#$6'2(.%%#(6O/+&%%4(8%/'#ANA/''&()+,(^%#'.-'#'*'4+.1(M%4/'.(
8eLrokkenen:
!" Carenveredelinc AalLen bv Le AalLen
!" CpdrachLcever RlZA Le LelysLad
!" 1NC-NLP (Le Apeldoorn) en 1NC-lndusLrie (Le Lnschede)
LiLeraLuurbronnen:
!" "WaLerkrincloopsluiLinc bij Carenveredelinc AalLen b.v.", 1NC-NLP
rapporL nr. R 99/165, april 1999.
!" Persoonlijke mededelincen C. Harmsen, RlZA LelysLad.

\'#1')#"+2(8%/'#(+.(#'1+6(F&&'.(/'.()'06'-'(-%.(14%A/"+.)6"8(
LiLeraLuurbron:
!" Persoonlijke mededelinc dhr. Wiecman van Zuiverincsschap DrenLhe Le
Assen.

\'#1')#"+2(#8$+E'334"'./(C+44'&(M..%O64*'#(YO#6,'7/()'b+.*+1*Z(
8eLrokkenen:
!" WaLerschap De Zeeuwse Lilanden Le Coes
!" DelLa NuLsbedrijven Le Niddelburc
LiLeraLuurbronnen:
!" Persoonlijke mededelincen dhr. Nieuwlands van bovencenoemd
waLerschap
!" KnipselkranL bij LijdschriíL H
2
C, WaLer in de pers, 6 íebruari 1998: "Wie wil
aívalwaLer drinken?"

\'#1')#"+2('334"'./(Q64-%N(H0%#&%7'"/+7%4A()+,(A/6#/O4%%/A(9%"'#.%((
8eLrokkenen:
!" NV Aívalzorc Le Haarlem; sLorLlocaLie Le Nauerna
!" Recionale DirecLie Noord-Holland (RijkswaLersLaaL) Le Haarlem
LiLeraLuurbron:
!" Persoonlijke mededelincen dhr. Van Celder, Recionale DirecLie Noord-
Holland (RijkswaLersLaaL)

\'#1')#"+2('334"'./(#8$+(D'4A'.(-66#($%.*AO6'4+.A/%44%/+'(
8eLrokkene:
!" Recionale DirecLie Noord-Holland (RijkswaLersLaaL) Le Haarlem
LiLeraLuurbron:
Persoonlijke mededelincen mevr. Van Dijk, Recionale DirecLie Noord-Holland
(RijkswaLersLaaL)

H#6,'7/'.(+.(*'(6&1'-+.1(-%.(X"+,2(
8eLrokkene:
!" WaLerschap de NaaskanL Le Css
LiLeraLuurbron:
!" Persoonlijke mededelincen dhr. 8eurskens, WaLerschap de NaaskanL.




Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 42

\'#1')#"+2('334"'./(#8$+(F//'.(
8eLrokkenen:
!" WaLerschap Rijn en lJssel Le DoeLinchem
!" NV WaLerbedrijí Celderland Le Velp
!" WiLLeveen + 8os Le DevenLer
LiLeraLuurbron:
!" LindrapporL "lnvenLarisaLie van cebruiksmocelijkheden van heL eííluenL van
de rwzi LLLen", ceschreven door WiLLeveen + 8os, d.d. 26-05-1999.

\'#1')#"+2('334"'./(#8$+(_%&O4%.*O64*'#(+.(%22'#)6"8`((
8eLrokkene, onder andere:
!" WaLerschap Zeeuwse Lilanden Le Coes
LiLeraLuurbron:
!" Persoonlijke mededelincen dhr. Nieuwlands van WaLerschap Zeeuwse
Lilanden

W%2/+A70'(W%%21#6'O(C%/'#((
8eLrokkene, onder andere:
!" C1D CosL-8rabanL Le 8oxLel

J'1+6(W+4)"#1(
8eLrokkenen:
!" CemeenLe 1ilburc
!" 1ilburcsche WaLerleidincmaaLschappij
!" Hoocheemraadschap van WesL-8rabanL
!" WaLerschap de DoncesLroom
!" WaLerschap de Dommel
LiLeraLuurbron:
!" Persoonlijke mededelincen dhr. N. de WiL, 1ilburcsche
WaLerleidincmaaLschappij






Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 43
V+,4%1'(T`(G''#(+.36#&%/+'(6-'#(+.+/+%/+'-'.(
6OO'#-4%2/'8%/'#(
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
C%/'#("+/(MO'4*66#.A(_%.%%4(
8eLrokkenen:
!" WaLerbedrijí Celderland Le Velp
!" Nuon WaLer Le Velp
!" WaLerschap Veluwe Le Apeldoorn
!" Lerbeekse Papieríabrieken
LiLeraLuurbronnen:
!" KnipselkranL bij LijdschriíL H
2
C, WaLer in de pers, 29 april 1999: "WaLer uiL
heL kanaal en Loch lekker"
!" H
2
C(LijdschriíL voor waLervoorzieninc en waLerbeheer), nr. 25 van 11
december 1998: "lníilLraLieprojecL meL kanaalwaLer."

^+'/8%/'#(+.(\'4'.%-''.`(
8eLrokkenen:
!" WaLerleidincmaaLschappij CosL-8rabanL
!" CronLmij
!" DiensL Landbouwkundice VoorlichLinc (DLV)
LiLeraLuurbronnen:
!" PolyLechnisch 1ijdschriíL, juni/juli 1998: "WaLerwereld onLdekL de vrije
markL".

K.*"A/#+'8%/'#O#6,'7/(D''.*%&(
8eLrokkenen:
!" Akzo Nobel Le Delízijl
!" WaLerleidincmaaLschappij voor de Provincie Cronincen (WAPRCC)
LiLeraLuurbron:
!" "Verkenninc duurzame bedrijvenLerreinen", 1NC-NLP rapporL R98/022 in
opdrachL van Novem, januari 1998.

K.*"A/#+'8%/'#O#6,'7/(W8'./'((
8eLrokkenen:
!" WaLerleidincbedrijí CosL-1wenLe Le
!" AVl-1wenLe Le Lnschede
!" in LoekomsL wellichL: Akzo, Holland Sicnaal, S1VN en Fleurecio in Hencelo
LiLeraLuurbron:
!" "Verkenninc duurzame bedrijvenLerreinen", 1NC-NLP rapporL R98/022 in
opdrachL van Novem, januari 1998.

C%/'#4'-'#+.1(-%."+/(0'/(KaAA'4&''#(
8eLrokkenen:
!" WaLerleidincmaaLschappij Rijn-Kennemerland Le Andijk/Nieuwecein
!" CemeenLewaLerleidincen AmsLerdam
!" PWN WaLerleidincbedrijí Noord-Holland Le 8loemendaal





Duurzame bedrijvenLerreinen en hercebruik van eííluenL 44
K.$'/(-%.(V+'A)6A708%/'#(
8eLrokkenen:
!" WaLerwinnincbedrijí 8rabanLse 8iesbosch
!" DelLa NuLsbedrijven Le Coes
!" WaLerbedrijí LuropoorL Le ...
LiLeraLuurbronnen:
!" WaLersymposium 1999 (op 13-4-1999) meL als Lhema "WaLer als
enerciedracer", presenLaLie "Hybride ulLraíilLraLie van 8iesboschwaLer; heL
besLe van Lwee werelden" van ir. A.J NarLijn en ir. J.N.J. Waals, blz. 3 L/m
13 in heL celijknamice boek meL de lezincen Lijdens heL symposium.
Verslacleccinc door 1echnolocie CenLrum Corrosie Le 8ilLhoven.
!" H
2
C (LijdschriíL voor waLervoorzieninc en waLerbeheer), nr. 19 van 18
sepLember 1998: "WaLerbedrijí LuropoorL caaL indusLriewaLer leveren."

V#+'4A'(G''#E8%/'#(
8eLrokkenen:
!" CemeenLelijk Havenbedrijí RoLLerdam
!" WaLerbedrijí LuropoorL
LiLeraLuurbron:
!" H
2
C (LijdschriíL voor waLervoorzieninc en waLerbeheer), nr. 1 van 12 januari
1999: "WaLer uiL 8rielse Neer voor indusLrie in havencebied."

J'1+6(F+.*06-'.(
8eLrokkenen:
!" Campina
!" Daí
!" WaLerleidincmaaLschappij CosL-8rabanL Le Den 8osch
LiLeraLuurbron:
!" Persoonlijke mededelincen dhr. P. Hoenderdos, WaLerleidincmaaLschappij
CosL-8rabanL

J'1+6(J6'#&6.*(
LiLeraLuurbron:
!" Persoonlijke mededelincen dhr. R. Akkermans, e-WaLer Croup, NaasLrichL
!" H
2
C (LijdschriíL voor waLervoorzieninc en waLerbeheer), nr. 6 van 19 maarL
1999: "lndusLriewaLerprojecL Roermond: LoeLssLeen voor sysLemaLische
aanpak."