TH E MA

F I N A NC I E R I N G

SEPTEMBER 2002
Nieuwsbrief over Duurzame Bedrijven Terreinen in Haaglanden

Draagvlak voor duurzame bedrijventerreinen steeds sterker

Voor u ligt de eerste editie van DBT Nieuws, nieuwsbrief over duurzame bedrijventerreinen in Haaglanden. Uit evaluaties van de kennisplatforms die het stadsgewest Haaglanden regelmatig organiseert, is gebleken dat er behoefte bestaat aan een dergelijke periodiek. Die vraag bestaat bij bezoekers die de presentaties en de discussies nog eens op hun gemak willen nalezen en bewaren. Ook degenen die om welke reden dan ook op een bijeenkomst verstek moesten laten gaan, kunnen op deze manier de informatie alsnog tot zich nemen. Het is de bedoeling dat DBT Nieuws een aantal keren per jaar verschijnt, in de regel naar aanleiding van een kennisplatform. Dit eerste nummer is voor een flink deel gewijd aan het kennisplatform over financiering van duurzame bedrijventerreinen dat het stadsgewest Haaglanden op 18 juni heeft gehouden op de Bloemenveiling Naaldwijk (Flora Holland). Omdat de zomervakantie een minder geschikte tijd is om de eerste editie van een

“Als stadsgewest Haaglanden worden we steeds vaker om advies gevraagd over duurzame bedrijventerreinen in de regio. Bovendien worden we in een steeds eerder stadium bij de planvorming betrokken. Kortom, we zitten op de goede weg.”
Deze vaststelling is afkomstig van Stijn van Liefland, beleidsmedewerker duurzame Bedrijventerreinen bij de sector Milieu van het stadsgewest. Genoemd resultaat is volgens hem het gevolg van de diverse kennisplatforms die het stadsgewest de afgelopen jaren heeft georganiseerd en van de pilot-projecten die inmiddels van de grond zijn gekomen. “We hebben over verschillende onderwerpen kennisplatforms gehouden, bijvoorbeeld over parkmanagement, ruimtegebruik en economische voordelen van duurzame bedrijventerreinen. De formule blijkt goed te werken: we nodigen een deskundige uit, ambtenaren uit de regio en van de Provincie en vertegenwoordigers van de Kamer van Koophandel. Na een inleiding over het thema wisselen we met elkaar informatie uit.”

Stijn van Liefland (links) en Ton Putman: “We zitten op de goede weg.” (foto Jos van Leeuwen) Haaglanden, voegt daaraan toe: “Het kennisplatform was aanvankelijk vooral gericht op milieuspecialisten, maar is later ook aantrekkelijk gemaakt voor doelgroepen uit de disciplines grondzaken en economie. Dat is waardevol want bij gronduitgifte en bij economisch beleid is milieu als aandachtspunt belangrijker geworden. Het is vooral de rol van de sector Economische Zaken van het stadsgewest om ondernemers over de streep te trekken en om met gemeentelijke afdelingen Grondbedrijf en Economie na te denken over en samen te werken op het gebied van duurzame ontwikkeling van bedrijventerreinen. Een andere belangrijke reden om EZ hierbij te betrekken is dat ontwikkelingen op bedrijventerreinen dikwijls vanuit gemeentelijke afdelingen Economische Zaken worden geïnitieerd. Milieu wordt te vaak nog bij de planontwikkelingen betrokken in een fase waarin de plannen al behoorlijk ver gevorderd zijn. Wij van onze kant willen het aspect duurzaamheid al in een vroeg stadium in de planvorming inbrengen.” Bij de kennisplatforms gaat het behalve om het uitwisselen van kennis natuurlijk ook om het netwerken. Van Liefland: “Dat klopt. (Vervolg op pagina 2)

blad uit te brengen, is ervoor gekozen u dit nummer begin september aan te bieden. Wij hopen dat het blad ook aan uw behoefte beantwoordt! De redactie.

I N HOU D:
Financiering “Begin met kansrijke projecten” Grondexploitatie en planbegroting Stadsgewest Haaglanden ondertekent Decor DBT-subsidie Novem

Vroeg stadium
Zijn collega Ton Putman, beleidsmedewerker duurzame bedrijventerreinen bij de sector Economische Zaken van het stadsgewest

Ten geleide

milieu

economische zaken

(vervolg van pagina 1)

Inmiddels hebben we een uitgebreid netwerk opgebouwd, dat wij ook ter beschikking stellen aan de gemeenten. Als een gemeente iets wil op het gebied van duurzame bedrijventerreinen, kunnen wij haar in contact brengen met een andere gemeente die daarmee ervaring heeft. Daarnaast wordt het stadsgewest ook zelf steeds meer om advies gevraagd door gemeenten die bezig zijn met een bedrijventerrein. Wij zijn op dit moment bijvoorbeeld gevraagd mee te denken in het overleg over de Harnaschpolder bij Schipluiden, Reesloot in Pijnacker en Bovendijk in Wateringen. Het opzetten van pilot projecten is een andere belangrijke activiteit van het stadsgewest Haaglanden op het gebied van duurzame bedrijventerreinen. Putman: “Op dit moment lopen pilotprojecten op Maaldrift in Wassenaar, Lansinghage in Zoetermeer, Forepark in Den Haag en Schieoevers in Delft. We werken in dit verband samen binnen het kernteam ‘duurzame bedrijventerreinen’. Daarin hebben de projectleiders van de vier projecten zitting, de Kamer van Koophandel en de Provincie. Het stadsgewest Haaglanden heeft een leidende rol in dit team, waarin ervaringen worden uitgewisseld en dat een belangrijk netwerk is gebleken.”

Thema: Financiering
geld kosten. Denk aan het laten uitvoeren van onderzoeken, het inhuren van een procesbegeleider en vooral de investeringen in het terrein zelf zoals in de infrastructuur of een duurzame energiehuishouding. Uiteraard gaat het bij financiering niet alleen om de uitgaven, maar ook om de inkomsten die het mogelijk maken om projecten van de grond te krijgen. Subsidies liggen voor de hand, maar er zijn meer partijen die kosten kunnen dragen. Te denken valt aan bijdragen in de kosten door ondernemers, verschillende afdelingen van de gemeente, de waterbeheerder etcetera. Ook de constructie van de publiek private samenwerking (PPS) kan in bepaalde gevallen de moeite van het overwegen waard zijn. Voor het stadsgewest Haaglanden is dit reden om extra aandacht aan het onderwerp financiering te besteden. Het kennisplatform van 18 juni j.l. was hiervoor de eerste aanzet. De komende tijd zal het stadsgewest Haaglanden u nader informeren over dit onderwerp.

Resultaten
De bemoeienis van het stadsgewest heeft de afgelopen jaren tot diverse concrete resultaten geleid. Van Liefland: “Omdat vele partijen een rol spelen bij de aanleg of herinrichting van duurzame bedrijventerreinen is het lastig de ‘credits’ van succes op het conto van één van die partijen te schrijven. Soms zijn de resultaten klein maar bijzonder effectief. Men heeft bijvoorbeeld nagedacht over duurzaamheid en dus ook over vervoer en vervoersmanagement. In dat verband kan alleen maar het verplaatsen van een bushalte een simpele, maar heel effectieve maatregel zijn. Er zijn ook voorbeelden van resultaten op grotere schaal, zoals de aanleg van het bodemwarmteproject op Maaldrift in Wassenaar. Het stadsgewest heeft op een cruciaal moment de financiering van een onderzoek gegarandeerd zodat het project kon doorgaan. Een derde voorbeeld van een tastbaar resultaat is de medefinanciering door het stadsgewest van onderzoek naar parkmanagement op drie bedrijventerreinen. Operatie Decor (de op stapel staande herstructureringsoperatie van 450 bedrijventerreinen in Zuid-Holland waarbij verduurzaming een belangrijke doelstelling is; zie elders in dit blad, redactie) valt dus in een vruchtbare voedingsbodem.”

Werken aan duurzame bedrijventerreinen is moeilijk. Vaak is bij de start van een project nog niet duidelijk wat het eindresultaat moet worden. Inzicht in de kosten van een project ontbreekt bij de start vaak geheel. Gedurende het project blijkt vaak dat de financiële aspecten bepalend zijn voor het al dan niet slagen van (deel-)projecten. Goed inzicht in de financiële aspecten van het verduurzamen van bedrijventerreinen is dus essentieel voor het laten slagen van projecten. Allereerst is het van belang een goed beeld te krijgen van de onderdelen van een project die

“Begin met kansrijke projecten”
“Om duurzame bedrijventerreinen te realiseren, verdient het aanbeveling te starten met kansrijke, niet-strategische projecten zoals de gezamenlijke inkoop van niet-strategische goederen. Zodra er eerste successen zijn, kan verder worden gegaan met het onderzoeken van de mogelijkheden naar meer strategische projecten. De uiteindelijke winst is er voor het milieu, het ruimtegebruik en voor de bedrijven door kostenbesparing.”
Dit is de ervaring van de aan Adromi verbonden Jet van der Steen, een van de inleiders op het kennisplatform van het stadsgewest Haaglanden over financiering van duurzame bedrijventerreinen. Zij is jarenlang actief geweest op bedrijventerrein Rietvelden-De Vutter (RiVu) in ’s-Hertogenbosch, dat geldt als een succesvol DBT-project. Het Ministerie van Economische Zaken heeft dit in de nota Milieu & Economie (1997) benoemd tot een landelijk boegbeeldproject. Het is een terrein van 290 ha, met 400 bedrijven en 10.000 medewerkers. De voorbeelden zijn niet kopieerbaar maar moeten vanzelfsprekend aan de plaatselijke situatie worden aangepast. Van duurzame revitalisering is sprake als bedrijfsleven en overheid gezamenlijk zoeken naar mogelijkheden om economische groei en versterking van de concurrentiekracht te combineren met afname van de milieubelasting en een efficiënter ruimtegebruik. Een duurzaam bedrijventerrein is niet alleen beter voor het milieu maar komt ook het bedrijfsresultaat ten goede. Om een bedrijventerrein duurzaam te kunnen maken, is het noodzakelijk de belangen van alle betrokken partijen, overheid en bedrijfsleven, in kaart te brengen. Alle betrokken partijen zullen gezamenlijk moeten investeren in tijd en energie.”

Bedrijfsresultaat
Van der Steen: “Op RiVu zijn veel voorbeelden van duurzaamheidsmaatregelen te vinden die op veel terreinen toepasbaar zijn.

2
SEPTEMBER 2002

Grondexploitatie en planbegroting
Het is belangrijk om in een begroting niet alleen de ontwikkelfase en uitgifte op te nemen maar ook de beheersfase. In de laatstgenoemde periode kunnen duurzame maatregelen zich terugverdienen. Tevens kunnen de kosten worden gedeeld met andere partijen die financieel voordeel hebben van deze maatregelen. Denk bij andere partijen aan waterschappen, energiebedrijf etc. maar ook aan andere gemeentelijke diensten, zoals groenonderhoud, beheer, openbare ruimte en dergelijke. Het moet echter wel inzichtelijk worden waar kosten en besparingen vandaan komen.
Gangbaar is dat er een pakket van eisen ligt en dat dit een vertaling krijgt in een plan(tekening). De financiële haalbaarheid is het volgende punt van aandacht. Indien het plan niet haalbaar blijkt, wordt erin geschrapt. Wel wordt vaak vastgehouden aan het eerste plan (de tekening). Duurzaamheidsmaatregelen blijken in de praktijk vaak geen integraal onderdeel van dat eerste plan en sneuvelen daardoor snel in deze fase. Het globale plan blijft op het oog immers gelijk als deze maatregelen worden verwijderd. Een alternatief is om eerst alleen het pakket van eisen onder de loep te nemen. Op basis van het pakket van eisen kan al voor een groot deel worden bepaald welke kosten met de realisatie van het plan gemoeid zijn. Vervolgens kan met de verschillende belanghebbenden worden gekeken welke eisen mogelijk kunnen worden verzwakt of aangescherpt. Tevens kan worden nagegaan wat het gevolg is van het pakket van eisen voor de kosten die door de verschillende partijen in de beheersfase worden gemaakt. De betrokkenheid van verschillende partijen bij het planproces is hiervoor vereist. Indien bij de begroting niet alleen rekening wordt gehouden met de kosten en baten van onderhandelen over allerlei duurzaamheidsaspecten in een plan. Voorbeelden van maatregelen, die zich op langere termijn terugverdienen, zijn: q Vegetatiedaken; deze leiden tot kostenbesparing voor het hoogheemraadschap door vermindering van het aantal pieken in de afvoer van regenwater. q Ecologisch groen; dit levert besparingen op voor groenbeheer bij de desbetreffende afdeling van de gemeente. q Parkmanagement; dit bespaart ondernemers kosten door schaalvoordelen bij gemeenschappelijke voorzieningen. andere partijen maar ook met de verschillende fasen binnen een project, spreken we van een ‘planbegroting’.

Grondexploitatie
• Eén partij, grondbedrijf • Eén fase, realisatie

Planbegroting
Bij een planbegroting worden alle producten en diensten vertaald in kosten. Ook een partij als het energiebedrijf maakt kosten om de dienst te kunnen leveren aan de ondernemers op het terrein. In de energieprijs zijn deze kosten verdisconteerd. In een planbegroting worden al deze kosten inzichtelijk gemaakt per partij en ook in de tijd. Hiermee ontstaat goed inzicht in de kosten en baten per partij en is een goede basis beschikbaar om te

Planbegroting
• Meerdere partijen, grondbedrijf, beheerafdeling waterschap, energiebedrijf etc. • Meerdere fasen, realisatie, gebruik, vervanging, sloop Meer informatie over de toepassing van een planbegroting is te vinden in ‘Kosten voor duurzame uitbreidingsplannen (KODUP), VNG Uitgeverij 1997

Voorbeelden van DBT-projecten op Rietvelden-De Vutter
Op het Bossche bedrijventerrein Rietvelden-De Vutter zijn de afgelopen jaren twee typen projecten gerealiseerd. Aan de ene kant eenvoudig te realiseren en kostenbesparende projecten, aan de andere kant ingewikkelde maar uitdagende projecten.
Voorbeelden van eenvoudige en kostenbesparende projecten Collectieve afvalinzameling
Duurzaam vanwege een efficiënte afvalinzameling met minder transportbewegingen en een verbeterde afvalscheiding / hergebruik. De voordelen zijn kostenbesparing vanwege staffelkorting tot 10% en minder administratie.

Raamcontract energielevering
Duurzaam vanwege verlaging energieverbruik en inkoop groene stroom. De voordelen zijn kostenbesparing tot 15% en een hogere betrouwbaarheid van levering.

de veiligheid van het bedrijventerrein en een betere communicatie tussen bedrijven en overheid.

Collectief water zuiveren
Duurzaam vanwege betere hergebruikmogelijkheden van afvalwater en minder onttrekking van grondwater. Een voordeel is dat een optimale installatie kan worden ingezet. Hoge aanloopkosten door de aanleg van nieuwe infrastructuur vormen een nadeel.

Collectief inkopen van kantoorartikelen
Duurzaam vanwege goede beschikbaarheid van minder schadelijke kantoorartikelen. De voordelen zijn kostenbesparing tot 20% en de aanwezigheid van diverse voorraadpunten op het terrein.

Collectieve wasstraat
Duurzaam vanwege efficiënter ruimtegebruik en afname van het watergebruik. Een voordeel is de mogelijkheid van een optimale installatie. Met als nadeel de hoge aanloopkosten na de aanleg van de wasstraat. Meer informatie over bedrijventerrein RietveldenDe Vutter is te vinden op WWW.RIVU.NL

Voorbeelden van ingewikkelde projecten Opzetten van een collectief Noodplan
Duurzaam vanwege de mogelijkheid om effectiever op te treden bij een calamiteit en dat vooraf risico-inschattingen kunnen worden gemaakt. De voordelen zijn een verhoog-

3
SEPTEMBER 2002

Stadsgewest Haaglanden ondertekent Decor
Na ondertekening door het dagelijks bestuur van het stadsgewest Haaglanden op 29 mei, hebben op 31 mei de vijf Zuid-Hollandse regio’s, de provincie Zuid-Holland en alle Kamers van Koophandel een overeenkomst getekend om gezamenlijk de herstructurering van 450 Zuid-Hollandse bedrijventerreinen aan te pakken. Het gaat om de uitvoering van de operatie Decor, een afkorting voor Duurzaam Economisch Ruimtegebruik.

DBT-SUBSIDIE NOVEM
De Nederlandse Organisatie voor Energie en Milieu (Novem), sinds 1 juli agentschap van het Ministerie van Economische Zaken, kent een subsidieregeling voor duurzame bedrijventerreinen. De hoofdpunten uit deze regeling zijn:

Doelstelling:
• Samenwerking bevorderen • Verbeteren van het bedrijfseconomische resultaat • Verminderen milieubelasting en efficiënt gebruik van ruimte

Oriënteringsproject
• Inventarisatie relevante milieustromen • Bepalen kansrijke milieuthema’s • Verbreden draagvlak en intensiveren samenwerking

Ontwikkelingsproject
Dit project leidt tot het opstellen van een masterplan. Uitwerken van tenminste twee kansrijke milieuthema’s in de vorm van: • Te nemen maatregelen • Op haalbaarheid toetsen van maatregelen • Vormgeving gezamenlijke aanpak (organisatorisch, juridisch en financieel) • Basis voor besluitvorming verduurzaming terrein

Technisch haalbaarheidsproject
• Haalbaarheid systemen of technieken • Technische, economische, financiële en juridische aspecten • Potentiële milieuverdienste • Uitvoering minimaal twee bedrijven voorstel voor concrete uitvoering project/ contract

Door deze ‘herstructurering’ moet er ruimte worden gewonnen voor nieuwe bedrijven en moet er tegelijkertijd een forse bijdrage worden geleverd aan de verduurzaming van de bedrijfsactiviteiten op die terreinen. Het is voor het eerst dat een dergelijke intentieverklaring provinciebreed in Nederland is ondertekend.

H.A. van der Meer (uiterst rechts), portefeuillehouder milieu van het stadsgewest Haaglanden, heft met zijn medeondertekenaars het glas op het succes van Decor Zuid-Hollandse én de Nederlandse economie forse schade op. De partijen streven er naar de herstructurering binnen tien jaar te kunnen realiseren. Het stadsgewest Haaglanden stelt samen met de provincie, de gemeenten en de Kamer van Koophandel nog dit jaar een concreet uitvoeringsprogramma op voor zijn regio. De herstructurering richt zich op verbetering van het economisch klimaat op het terrein in combinatie met een efficiënter ruimtegebruik, een zorgvuldiger gebruik van grondstoffen en een beter werk- en leefklimaat. Met andere woorden, op duurzame herstructurering. Waar mogelijk en uiteraard in goed overleg zullen bedrijven meer ‘soort bij soort’ geplaatst worden, zodat ze van elkaars aanwezigheid kunnen profiteren.

Organisatorisch haalbaarheidsproject
Haalbaarheid van parkmanagement organisatie: • Ontwerp, inrichting en beheer terrein • Optimale combinatie bedrijven • Aanbieden/ beheren collectieve diensten • Kwaliteit realiseren en behouden • Economische, financiële en juridische aspecten • Voorstel voor concrete uitvoering project/ contract

Snel
De Zuid-Hollandse overheden willen de herstructurering snel gaan aanpakken. Naar verwachting is er binnenkort geen nieuwe ruimte meer beschikbaar voor nieuwe bedrijven. Het enig mogelijke antwoord op het ruimtegebrek is herstructurering van bestaande terreinen. Indien dit niet gebeurt, lopen de

Algemene aspecten van de regeling
• Grootte minimaal 10 hectare • Aanvragers bedrijvenverenigingen, bedrijven, overheden, nutsbedrijven, adviesbureaus, projectontwikkelaars, kamer van koophandel • Looptijd tot 31 december 2002

Colofon
Uitgave: Stadsgewest Haaglanden Koninginnegracht 8 Postbus 68 2501 CB Den Haag tel.: 070 312 91 11 fax: 070 312 90 11 e-mail: informatie@haaglanden.nl Internet: www.haaglanden.nl Productie: Bosma Public Relations BV, Den Haag Vormgeving: Chris Baesjou

Subsidiebedragen
Type project Oriëntering Ontwikkeling Haalbaarheid % 90 75 50

Max. bedrag ( € ) 50.000 60.000 40.000

NADERE INFORMATIE?
Het is mogelijk dat u nadere informatie wenst naar aanleiding van een artikel in DBT Nieuws. Ambtenaren van Haaglanden-gemeenten kunnen deze vinden via de pagina milieu van Extranet, de besloten website van het stadsgewest. Andere lezers van DBT Nieuws kunnen nadere informatie telefonisch verkrijgen via beleidsmedewerker Stijn van Liefland (070-312 91 37). Zijn e-mail adres is: lies@haaglanden.nl.

Subsidiabel
• Directe loonkosten • Kosten materialen en hulpmiddelen • Kosten van derden Meer informatie over de subsidieregeling is te vinden op extranet.haaglanden.nl, in de brochure van NOVEM en op de website van Novem, WWW.DBT.NOVEM.NL. Contactadres van Novem is: Helpdesk DBT, Postbus 8242, 3503 RE Utrecht. E-mail: dbt@novem.nl. Tel. 030-239 35 33

4
SEPTEMBER 2002