Duurzame Bedrijventerreinen

Resultaten van 5 jaar duurzame (her)ontwikkeling

• • • •

Ervaringen Cijfers Publicaties Vervolg

2

INLEIDING

Kennisontwikkeling gaat door
RESULTATEN DBT De subsidieregeling van het programma Duurzame Bedrijventerreinen (DBT) sloot in oktober 2003 de kas. Het programma heeft bijgedragen aan bewustwording omtrent duurzaamheid en de samenwerking bevorderd tussen de verschillende publieke en private partijen op bedrijventerreinen. DBT wordt uitgevoerd door SenterNovem (voorheen Novem) in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken. De belangrijkste resultaten tot nu toe: • Ruim 250 verduurzamingsprojecten ondersteund en verduurzamingsmogelijkheden onderzocht. • Bewezen procesaanpak neergezet voor kwaliteitsverbetering. • Belangrijke bijdrage geleverd aan de opbloei van parkmanagement. • Samenwerkingsgraad op veel bedrijventerreinen sterk gegroeid. W W W.DBT. NOVEM.NL BLIJVEND ACTUEEL De kennisontwikkeling rondom verduurzaming van bedrijventerreinen gaat door. Via de website www.dbt.novem.nl, waar u uitgebreide informatie en praktijkdocumenten over verduurzamingsprojecten vindt. De website wordt voortdurend geactualiseerd en blijft voorlopig bestaan. W AT VINDT U IN DEZE BROCHURE? DBT heeft deze brochure samengesteld om u wegwijs te maken in de verzamelde verduurzamingskennis. Een overzicht van de inhoud: • Waarom duurzame bedrijventerreinen? • DBT in cijfers • Ervaringen met procesaanpak • Handboek 'Processen in de greep' • Kennisverspreiding • Brochure 'Leren van falen: succes behalen' • Fysieke duurzaamheidswinst • Parkmanagement: ontwikkeling, vormgeving, invulling • "Kijk verder dan inkoopvoordeeltjes" • "Wat ik van anderen hoor sluit precies aan op waar wij mee bezig zijn" • Cafetariasysteem voor masterplan • Actieplan Bedrijventerreinen 2004-2008 • www.dbt.novem.nl
"De betrokkenheid van de ondernemers bij de verduurzaming begon met een gezamenlijke aanpak van de bodemsanering op het bedrijventerrein. Maar uit een enquête onder de ondernemers bleek dat er tientallen onderwerpen leefden die gezamenlijk aangepakt konden worden." M. van der Steen, vice-voorzitter stichting RIVU in Den Bosch

www.dbt.novem.nl

3

INLEIDING

Waarom duurzame bedrijventerreinen?
"Het kan wel een aantal jaren duren voordat iets als parkmanagement helemaal staat. Maar op onderwerpen als een gezamenlijk elektriciteitscontract en de plaatsing van verwijzingsborden konden we elkaar hier al snel vinden." P. Dessens, voorzitter stichting DOBAN (Duurzame Bedrijventerreinen ArnhemNoord)

DUURZAME ECONOMISCHE ONTWIKKELING Het thema 'duurzame bedrijventerreinen' is een speerpunt in de Nota Milieu en Economie uit 1997 van de Ministers van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu, Economische zaken, Landbouw, Natuurbeheer en Voedselkwaliteit, Verkeer en Waterstaat. De nota beschrijft concrete acties en financiële prikkels waarmee de overheid wil werken aan duurzame economische ontwikkeling. Een belangrijk doel daarbij is het combineren van economische groei met een daling van de milieudruk. STIMULEREN VAN SAMENWERKING In 1999 startte het Ministerie van EZ daarom het programma Duurzame Bedrijventerreinen. De subsidieregeling is uitgevoerd door SenterNovem. DBT formuleerde voor zichzelf het doel van stimuleren van samenwerking tussen bedrijven onderling en met overheden op bedrijventerreinen, gericht op het verbeteren van het (bedrijfs-)economisch resultaat, de vermindering van de milieubelasting en een efficiënter ruimtegebruik.

Zonnepanelen-façade de Trompet, Heemskerk

SUBSIDIE + PROCESAANPAK = RESULTAAT Voor duurzame samenwerking is geld nodig, en een goede aanpak. Dus gaf DBT subsidie, en bood het een procesaanpak aan. Over de duurzame resultaten daarvan leest u alles in deze brochure. In het kielzog daarvan is ook de kwaliteit op vele andere gebieden verbeterd. In de praktijk bleek dat bijvoorbeeld ook samenwerkingsprojecten op het gebied van ARBO, arbeidspools, kinderopvang en bedrijfshulpverlening met de DBT-procesaanpak tot wasdom kwamen.

4

V J FASEN IF DBT hanteert een procesaanpak van vijf fasen bij verduurzaming van een bedrijventerrein: Fasen 1. Initiëring 2. Oriëntatie 3. Besluitvorming 4. Vormgeving 5. Uitvoering Omschrijving Formuleren gemeenschappelijke ambities Inventariseren van kansen en mogelijkheden voor duurzame maatregelen Opstellen masterplan als basis voor besluitvorming over gemeenschappelijke uitvoering Uitwerking van initiatieven tot concrete projectvoorstellen Realiseren van projecten

Over de aanpak van verduurzaming zijn bij DBT onder andere de volgende publicaties verkrijgbaar: • Leidraad Duurzame Bedrijventerreinen Uitgebreide beschrijving van de DBT-procesaanpak. • Duurzame bedrijventerreinen in strategisch perspectief: een springplank Handleiding voor het realiseren van samenwerking tussen bedrijven en overheden gericht op strategische (middel) langetermijndoelen. • Werken aan duurzaamheid: een proceshandreiking voor gemeenten Uitwerking van rol, ambitieniveau, taken en activiteiten die een gemeente kan uitvoeren - of laten uitvoeren - voor de verschillende duurzaamheidsthema's op bedrijventerreinen.

Warmtekrachtcentrale De Rietvelden - De Vutter, 's-Hertogenbosch

5

INLEIDING

DBT in cijfers
In de periode van 1999 tot en met 2003 heeft DBT 252 projecten gesubsidieerd met € 9,6 miljoen. De projecten hebben betrekking op 25% van het totale oppervlak aan bedrijventerreinen in Nederland. De ondersteunde projecten zijn verspreid over het hele land. Ruwweg 60% van de subsidieaanvragen heeft betrekking op bestaande terreinen, en 40% op nieuwe bedrijventerreinen. SUBSIDIEAANVRAGEN Type project Oriënteringsproject Ontwikkelingsproject Technisch haalbaarheidsproject Organisatorisch haalbaarheidsproject Andersoortig project Totaal TOP 4 VAN BETROKKEN PART J N IE: 1. Gemeenten 84% 2. Samenwerkingsverbanden van bedrijven 81% 3. Individuele bedrijven 65% 4. Kamers van Koophandel 55% Door het accent op samenwerking zijn bij de meeste projecten meerdere partijen betrokken. Dat verklaart waarom een optelling van bovenstaande percentages meer dan 100% oplevert. Partijen participeren overigens in verschillende rollen, zoals projectleider, financier en facilitator. Ingediend 165 86 74 39 17 381 Gehonoreerd 123 51 45 22 11 252 LEERPUNTEN De belangrijkste leerpunten die de projecten hebben opgeleverd: • Het is belangrijk om in te spelen op knelpunten die actueel zijn. • Het initiatief moet bij de betrokken bedrijven gelegd worden. • De aanpak van het proces van verduurzaming vergt maatwerk per terrein. Het proces van samenwerking moet daarbij altijd centraal staan. Goed procesmanagement is dus een vereiste. Zie ook het handboek 'Processen in de greep'. • Betrokken partijen moeten zich realiseren dat verduurzamingsprojecten op bedrijventerreinen een lange doorlooptijd hebben. Dat moet intensief en helder gecommuniceerd worden naar alle betrokkenen en stakeholders. • Enkele andere belangrijke knelpunten: verkokering binnen de overheid, onvoldoende ambtelijk en politiek commitment, cultuurverschil tussen bedrijven en overheid Bedrijven en gemeenten hebben zich in ongeveer gelijke mate gemeld bij DBT met subsidieaanvragen: gemeenten dienden er 108 in en bedrijvenverenigingen 104 (waarvan 11 door Kamers van Koophandel).

6

RESULTATEN

Ervaringen met procesaanpak
De projecten die DBT heeft ondersteund tonen de meerwaarde aan van de procesaanpak voor het organiseren van samenwerking die EZ en DBT hebben ontwikkeld. Naar aanleiding van een enkel idee blijken bedrijven elkaar op veel meer vlakken te kunnen vinden. Neemt het vertrouwen tussen bedrijfsleven en overheid toe. En wordt er draagvlak gecreëerd om samen verder te zoeken naar duurzaamheid: milieuvoordelen én bedrijfseconomisch rendement. Er is inmiddels een schat aan ervaring opgedaan met de procesaanpak. Want het aantal subsidieprojecten heeft alle verwachtingen overstegen. Bij de start van het programma DBT in 1999 was de ambitie van het Ministerie van Economische Zaken om 100 projecten te subsidiëren. Het zijn er uiteindelijk ruim 250 geworden. Het programma heeft 5 jaar geduurd, een jaar langer dan gepland. Tot het extra jaar werd besloten toen bleek dat er een grote behoefte bestond aan het leren van elkaars ervaringen. Masterclass 'Udense School' Een jaar lang heeft DBT de overdracht gestimuleerd van kennis afkomstig uit de honderden lopende verduurzamingsprojecten, via kennisevenementen en een flink aantal publicaties.
"Vanuit Akzo Nobel raakte ik betrokken bij de Enkavestiging in Ede. Daar stonden bedrijven en gemeente met de rug naar elkaar toe. Na mijn ervaringen bij de revitalisering van bedrijventerrein Het Broek dacht ik: de DBT-regeling is fantastisch om hier toe te passen, en te zorgen dat de partijen met elkaar in gesprek komen. In het geval van Het Broek hadden we zonder de subsidie van SenterNovem niets kunnen beginnen, maar in Ede was het geld niet de kwestie. Hier was DBT een goede katalysator om de partijen aan tafel te krijgen." P. Dessens, voorzitter stichting DOBAN (Duurzame Bedrijventerreinen Arnhem-

HANDBOEK 'PROCESSEN IN DE GREEP' Samenwerken aan het verduurzamen van bestaande bedrijventerreinen is een complex proces. DBT en DECOR (provincie Zuid-Holland) publiceerden daarom 'Processen in de greep: handboek voor het beheersen van samenwerkingsprocessen bij de verduurzaming van bedrijventerreinen.' Het handboek legt aan procesmanagers uit waarom samenwerking zo complex is en wat er nodig is om het te laten lukken. Samenwerking wordt onder andere bemoeilijkt door de lage organisatiegraad op bestaande terreinen, en doordat de noodzaak tot samenwerking niet altijd voor iedereen duidelijk is. Daarnaast ligt er al veel vast, zoals milieuzonering, gebruikerprofiel en ruimtelijke indeling. Belangen, verantwoordelijkheden en eigendommen zijn versnipperd. Het handboek leert beginnende procesmanagers de complexe samenwerkingsprocessen beter in de greep te krijgen. Zij vinden er tips, voorbeelden en waarschuwingen. Het handboek is tot stand gekomen op basis van aanwijzingen van ervaren en minder ervaren procesmanagers.

Noord)

7

RESULTATEN

Kennisverspreiding
"Doordat overheden en bedrijven elkaar leren kennen, ontstaat er veelal meer vertrouwen in elkaar. Je voelt je niet meer 'overvallen' door een inspectie van het waterschap of de brandweer. Je werkt samen met mensen die je in je netwerk hebt zitten, dat is een garantie voor succes. En je ontdekt dat je allemaal naar een win-win-situatie zoekt. Zo zit het hele leven toch in elkaar?" M. van der Steen, vice-voorzitter stichting RIVU in Den Bosch

Peiling van de kennisbehoefte bij verschillende doelgroepen liet zien dat er veel vraag is naar informatie over ervaringen uit het veld. Om de kennis uit de honderden DBT-projecten toegankelijk te maken heeft DBT daarom een groot aantal kennisproducten ontwikkeld. Verder heeft het programma in 2003 grootschalige kennisbijeenkomsten georganiseerd. De meeste van de kennisproducten en bijeenkomsten waren geconcentreerd rondom zes inspirerende initiatieven voor duurzame bedrijventerreinen. Omtrent deze 'boegbeelden' van het programma DBT is bijvoorbeeld een serie projectbladen verschenen, over de mogelijkheden en voordelen van gerichte samenwerking.

KENNISBIJEENKOMSTEN DBT-evenementen uit 2003 voor kennisontwikkeling en ervaringsdeling: • Masterclass 'Udense School' Opleidingstraject over het opzetten van een parkmanagementorganisatie met o.a. intervisiesessies en het schrijven van een startnotitie voor het eigen bedrijventerrein. • Symposium 'Het geheim van Zwartewater: samen terrein winnen' Dag voor gemeenten en bedrijven voor het uitwisselen van praktijkervaringen met financiering, samenwerking, en herontwikkeling via een integrale aanpak. • Symposium 'Hollen of stilstaan, praktijk van samenwerking op De Rietvelden-De Vutter' Dag over o.a. samenwerking, verantwoordelijkheden, continuïteit van parkmanagement en herstructurering in de relatie bedrijfsleven/overheid. • Kennis&dag in De Meervaart, Amsterdam Netwerk- en uitwisselingsdag over de toekomst van duurzame bedrijventerreinen en behoud van kennis, met excursie, workshops en discussiepanel.

BROCHURE 'LEREN VAN FALEN: SUCCES BEHALEN' Succes behalen is makkelijker als je van tevoren weet waar er problemen gaan ontstaan. En hoe je die kunt oplossen. Vanuit die gedachte publiceerde SenterNovem de brochure 'Leren van falen: succes behalen. Rol faalfactoren bij realisatie van een duurzaam bedrijventerrein'. De brochure is gebaseerd op een onderzoek van TNO Milieu, Energie en Procesinnovatie, en een conferentie over oplossingsrichtingen voor faalfactoren. U vindt in deze publicatie onder andere een top 11 van faalfactoren. De hitlijst wordt aangevoerd door: 'Late of geen betrokkenheid van bedrijven bij de ontwikkeling van (nieuwe) duurzame bedrijventerreinen'. Enkele oplossingsrichtingen die de brochure geeft voor dit probleem zijn het vooraf opstellen van een businessplan en een organisatiestructuur. Goed overleg over deze plannen is zeer belangrijk. Verder moet de vraagkant duidelijk in beeld worden gebracht en bij de planontwikkeling worden betrokken.

8

RESULTATEN

Fysieke duurzaamheidswinst
Bedrijventerreinen in Nederland bevinden zich nog grotendeels in de oriënterings- en initiëringsfase van verduurzaming. Toch zijn er op een aantal terreinen al fysieke duurzaamheidsresultaten geboekt: • De Rietvelden-De Vutter, ‘s-Hertogenbosch Verbeterd gescheiden rioolstelsel met plaatselijke infiltratie van hemelwater. Minder autokilometers door RIVU Djopper: collectief vervoer voor werknemers. Crisisbeheersingsmodel voor handelwijze bedrijven bij calamiteiten. Groei van het energie-efficiënte transport over water door sterke uitbreiding containerterminal. • De Trompet, Heemskerk Collectieve energievoorziening met toepassing van individuele warmtepompen, groene stroom en een zonnepanelen-façade van 2000 m2 (CO2-uitstoot verminderd met 48%). Intensief ruimtegebruik door compacte, geschakelde bebouwing. Toepassing duurzame bouwmaterialen (Nationaal Pakket Utiliteit). Scheiding vervoer van personen en goederen (waaronder afval), door bedrijven aan voor- en achterzijde te ontsluiten. Milieuvriendelijk parkmanagement: onder andere gescheiden bedrijfsafvalinzameling. • Ecofactorij, Apeldoorn Milieupuntensysteem voor korting op de grondprijs. Duurzame energie-infrastructuur, zodat bedrijven gebruik kunnen maken van thermische zonne-energie via asfaltcollectoren, energieopslag in de bodem, warmtepompen, energie uit biomassa en industriële restwarmte. • Emmtech, Emmen Nieuw gebouwde warmtekrachtcentrale zorgt jaarlijks voor 35 miljoen m3 aardgasbesparing en 96.000 ton CO2-reductie. Duurzame sanering grondwater voorkomt verdroging en bespaart 225.000 kWh per jaar. Afvalwaterzuivering levert warmte en groene stroom. • Maaldrift II, Wassenaar Gebruik bodemwarmte met per onderneming een warmtepomp voor opwekking van warmte, en een laag-temperatuur verwarmingssysteem. Elektriciteitswinning via zonnepanelen. Infiltratieriool en gebruik hemelwater voor wasvoorzieningen. Gesloten grondbalans, intensief ruimtegebruik door aaneengesloten bebouwing en een ruime groenzoom ter compensatie. Bouwplannen die rekening houden met uitbreiding of functieverandering. Toepassing duurzame bouwmaterialen. Particulier parkmanagement: exploitatie en beheer bodemwarmtesysteem, gezamenlijk hekwerk om het terrein, cameratoezicht, inbraakverzekering, collectief afvalcontract waarbij afval tot biobrandstof wordt verwerkt. • Vosdonk, Etten-Leur Onderlinge uitwisseling door bedrijven van eigen energiebesparingsmaatregelingen leidde tot verdere energiebesparingen. Infrastructurele werkzaamheden en aanleg vervoersknooppunt zijn in uitvoering; daarna start een proef met een shuttlebus voor vervoer tussen NS-station en bedrijven op Vosdonk. Collectief afvalcontract waaraan 65 bedrijven deelnemen.

Energiesysteem de Trompet, Heemskerk

Containerterminal De Rietvelden - De Vutter, 's-Hertogenbosch

9

RESULTATEN

Parkmanagement: ontwikkeling, vormgeving, invulling
"Er zit een filosofie achter DBT die ik belangrijk vind. De aanpak doorbreekt de gebruikelijke gang van zaken, waarbij een bedrijventerrein wordt aangelegd, daarna aan zijn lot wordt overgelaten en verloedert. We hebben bij de totstandkoming van ons duurzaam bedrijventerrein Buitenvaart de mogelijkheden geschapen om samen verantwoordelijk te zijn, overheid en ondernemers. Ik weet nog niet of alle ambities gehaald worden. Maar ik weet wel dat, als we dit niet gedaan hadden, ook Buitenvaart over 25 jaar weer aan een opknapbeurt toe zou zijn." W. Urlings, burgemeester van Hoogeveen

Een 'cowboymentaliteit' leidt op veel bedrijventerreinen tot verloedering. Ze worden ingericht en daarna nauwelijks onderhouden. Verwaarloosde terreinen revitaliseren is duur. Goed parkmanagement voorkomt hoge kosten en zorgt voor duurzame kwaliteit. VERPLICHTING Het is dus niet zo vreemd dat parkmanagement zich mag verheugen in een groeiende belangstelling. Dat komt ook doordat het inmiddels een vereiste is van overheidswege. In het Actieplan Bedrijventerreinen 2004-2008 stelt het Ministerie van EZ dat, hoewel het kabinet streeft naar minder regels, het beheer van een bedrijventerrein hierop een uitzondering is: "Om snelle veroudering te voorkomen dient bij elk nieuw en geherstructureerd bedrijventerrein parkmanagement adequaat te zijn geregeld." W AT I PARKMANAGEMENT? S Parkmanagement is een middel om de kwaliteit van een locatie af te stemmen op de wen-

sen van de betrokkenen en om het bereikte kwaliteitsniveau ook op lange termijn vast te houden en continu te werken aan vernieuwing en verbetering. PROFITEER VAN PRAKT S I CHE KENNIS Wat heb je aan parkmanagement? Wie zijn erbij betrokken? Hoe organiseer je het? Hoe zet je een overeenkomst op papier? Deze en meer praktische vragen worden beantwoord in twee handreikingen van het Ministerie van EZ: 'Parkmanagement: kwaliteit wint terrein' en 'Parkmanagement II: kwaliteit wint terrein… én dat zetten we op papier'. De eerstgenoemde handreiking bevat 10 case studies over parkmanagement. Van acht Nederlandse en twee Britse parkmanagementorganisaties worden steeds opzet, inhoud, kosten, baten, ervaringen en leerpunten beschreven. Zoals van Flight Forum, een bedrijventerrein vlakbij Eindhoven Airport. Om de zeer moderne uitstraling te handhaven is een deel van de grondopbrengsten in een fonds gestort. De rente is genoeg om de kosten voor onderhoud van collectief groen en verlichting te dragen. De bedrijven betalen gezamenlijk voor onderhoud van de gezamenlijke buitenruimte. De kleine parkmanagementorganisatie is een goede basis voor het desgewenst uitbreiden van de voorzieningen.

Fietsbrug en wegprofiel Buitenvaart, Hoogeveen

GROEIENDE BELANGSTELLING Waren er in 2002 onder de DBT-projectaanvragen 20 projecten met parkmanagement als een van de thema's, in 2003 waren dat er al 47. DBT draagt bij aan de ontwikkeling, vormgeving en invulling van het begrip parkmanagement, door een grote hoeveelheid navolgbare praktijkvoorbeelden beschikbaar te stellen.

10

ERVARINGEN

"Kijk verder dan inkoopvoordeeltjes"
P kijkdocumenten DBT ove u gen parkmanage rat rt i rs Parkstad Limburg revitaliseert 37 bedrijventerreinen via een regionaal programma. Om weerstanden tegen parkmanagement te overwinnen, illustreert men de voordelen met praktijkervaringen die zijn opgedaan op andere terreinen. REGIONALE SAMENWERKING Zeven gemeenten in de Oostelijke Mijnstreek rond Heerlen varen samen onder de vlag van Parkstad Limburg. Dit regionale initiatief ontstond toen bleek dat de economische ontwikkeling van de parkstad-regio nogal achterbleef bij die van de rest van Limburg en de Euregio. Een deel van de bestaande bedrijventerreinen is verouderd, wat het regionale vestigingsklimaat geen goed doet. Daarnaast zorgt het voor meer vraag naar nieuwe bedrijventerreinen. Daar is nauwelijks ruimte voor te vinden. Een regionaal programma voor de invoering van parkmanagement moet zorgen voor revitalisering. LANGER PROFITEREN Uitvoerders van het regionale parkmanagementprogramma zijn de provinciale werkgeversvereniging LWV en de ontwikkelingsmaatschappij LIOF. Als dienaars van zowel de ondernemers als het maatschappelijk belang proberen ze de kwaliteit van bedrijventerreinen op de lange termijn te verbeteren. Dat is niet altijd even makkelijk, omdat veel ondernemers in eerste instantie geïnteresseerd zijn in gezamenlijke inkoopcontracten en parkmanagement duur vinden. Maurice Frankort, coördinator services voor alle parkmanagers in Parkstad namens de LWV: "Van parkmanagement kun je veel langer profiteren als je verder kijkt dan inkoopvoordeeltjes. Om dat te bewijzen draag ik vaak praktijkervaringen van andere terreinen aan." LEREN VAN RIVU DEN BOSCH Zo heeft de LWV recentelijk het organisatiemodel van Rietvelden-De Vutter (RIVU) in Den Bosch geadviseerd aan een ondernemersvereniging. Frankort: "De samenwerking tussen bedrijven op dat terrein verliep via één projectgroepje dat alles moest doen. Van beveiliging tot afvalmanagement en groenvoorziening. Dat was zo tijdrovend dat ze in de praktijk niet verder kwamen dan het centraal inkopen van papier. Zo verander je dus niets aan de kwaliteit van een terrein. Ik heb daar geadviseerd in navolging van RIVU een stichting op te richten en aparte werkgroepen. Dat advies heeft men goeddeels overgenomen." DOCUMENTEN GRATIS BESCHIKBAA R Frankort onderbouwde zijn advies met de documenten over RIVU die gratis beschikbaar zijn op www.dbt.novem.nl. "Ik heb onder andere het document 'Rietvelden-De Vutter Parkmanagement' van de SenterNovem DBTsite geprint. Zo kon ik tot in detail laten zien hoe de parkmanagementorganisatie in Den Bosch financieel en juridisch georganiseerd is, en welke taken de werkgroepen precies hebben. Dat sprak aan."
"Collectief regelen is een begrip dat ondernemers vaak afschrikt. Tot ze ontdekken dat er voordelen zijn, zowel voor het milieu als op financieel vlak. Natuurlijk is het financiële argument belangrijk, maar daar is toch niets mis mee? Door de inrichting van De Trompet, met een gracht om het terrein, zijn de ambities op het gebied van waterberging en beveiliging tegelijk gehaald. En als je dan weet dat de inzet van een beveiligingsbedrijf al snel € 100.000 per jaar kost…" H. Gerrits, directeur van Gerrits & Sinnige, onderdeel van de Kennemer Bouwgroep die bedrijventerrein de Trompet in Heemskerk ontwikkelde

11

ERVARINGEN

"Wat ik van anderen hoor sluit precies aan op waar wij mee bezig zijn"
Deelnemers e thousiastover Mastrc a s ' d n e S o l n e l s U e s ch o '
"Verduurzaming is echt langetermijnwerk. Je wilt het liefst direct resultaat zien. Maar het regelen van gezamenlijk hergebruik van proceswater vergt natuurlijk een lange adem. Toch komen er, als de ondernemers en de overheid samen aan tafel zitten, al gauw onderwerpen ter sprake die snel geregeld kunnen worden." M. van der Steen, vice-voorzitter stichting RIVU in Den Bosch (Zie ook de handleiding 'Duurzame bedrijventerreinen in strategisch perspectief').

SenterNovem en Stichting Beheer Bedrijfsterreinen Uden organiseerden in 2003 een Masterclass over de organisatie van samenwerking bij het verduurzamen van bedrijventerreinen. De masterclass is inmiddels afgerond en de deelnemers zijn enthousiast. Tijdens de 'Udense School' is een groot aantal deskundigen aan het woord gekomen over aanpak, draagvlak, organisatie, planning en beheersbaarheid. Deelnemers participeerden actief door zelf intervisiesessies te organiseren en een notitie te schrijven die dient als startpunt voor de verduurzamingsactiviteiten op het eigen bedrijventerrein. De Masterclass is georganiseerd naar aanleiding van de succesvolle aanpak van parkmanagement in Uden, met een goed functionerende publiek-private samenwerking en rendabele projecten. Deelnemers aan de masterclass zijn vertegenwoordigers van bedrijfsleven en overheden die aan het begin staan van de ontwikkeling van een duurzaam bedrijventerrein. Zijn hun verwachtingen over de 'Udense School' uitgekomen? Theo Tak: "Meer dan dat. Ik heb me ingeschreven omdat ik behoefte had aan contact met ervaringsdeskundigen. Mensen die al wat stappen hebben gezet en zeggen: 'Kom gewoon eens langs om te praten.' Ik heb inmiddels een flink aantal telefoonnummers. Ik ben ook blij dat we veel zelf aan het werk zijn geweest. Dat geeft gelegenheid om met elkaar te praten. Wat ik van anderen heb gehoord sluit precies aan op waar wij in de praktijk mee bezig zijn." Mariëlle Knaapen van de gemeente Arnhem deed ideeën op over financieringsconstructies. "Een eye-opener vond ik de uitgewerkte begroting van Uden, waarin de constructie

voor het financieren van duurzame projecten helder op papier was gezet." Een terugkerend discussiepunt betrof 'free riders': kleinere bedrijven die niet financieel deelnemen aan een verduurzamingsproject, maar wel de vruchten plukken. Bijvoorbeeld bij de inhuur door de grote bedrijven van een particulier beveiligingsbedrijf. In Uden is met succes ook onder de kleinere bedrijven draagvlak gecreëerd, door te zorgen voor financiële voordelen voor alle deelnemers.

Deelnemers Masterclass 'Udense School'

12

KENNISPRODUCT

Cafetariasysteem voor masterplan
Twee handre k n i i gen met ka t e - l a vo r e l van een mast r l n n-nkar obed epa Voor de fictieve duurzame bedrijventerreinen Nieuweveld en Oudeveld schreef DBT twee praktische handreikingen. Daarin staat de integrale tekst van een masterplan: een belangrijk communicatiemiddel in de besluitvormingsfase, waarin de samenwerkende partijen hun afspraken vastleggen. De handreikingen zijn gebaseerd op 'best practices'. VOOR NIEUWE EN BESTAANDE TERREINEN De handreiking over Nieuweveld behandelt nieuw te ontwikkelen bedrijventerreinen; Oudeveld gaat over reeds bestaande terreinen. De handreikingen bevatten naast het voorbeeld ook een generiek theoretisch deel dat de inhoud van het masterplan gedetailleerd behandelt, door voor alle hoofdstukken doel, mogelijke inhoud, taakverdeling, informatiebronnen en voorbeelden te geven. Voorschriften vindt de lezer niet, wel hulpmiddelen. De inhoud is opgebouwd volgens een 'cafetariasysteem': de gebruiker kan er geheel naar eigen inzicht uit putten. De inhoud is gebaseerd op de criteria van het programma DBT, en op een selectie van de beste onderdelen uit masterplannen die bij DBT zijn ingediend. VOOR WIE RELEVANT? De boekwerkjes, die op veler verzoek tot stand zijn gekomen, bieden een format om zonder hulp van buitenaf een goed masterplan voor verduurzaming van een bedrijventerrein op te stellen. Om verwarring te voorkomen maken de brochures ook duidelijk wat de verschillen zijn met het masterplan zoals dat bekend is uit de ruimtelijke ordening. De handreikingen zijn bedoeld voor projectontwikkelaars, vestigingskandidaten, het georganiseerde bedrijfsleven, gemeenten (ambtelijk en bestuurlijk niveau) en andere betrokken partijen. In het 5 stappen-model van SenterNovem voor de verduurzaming van een bedrijventerrein (zie het kader 'Vijf fasen') is het opstellen van het masterplan stap 3. Het creëren van draagvlak en het onderzoeken van de mogelijkheden (stap 1 en 2) zijn dan al achter de rug. Met het masterplan sluiten de betrokken partijen de voorgaande stappen af, door de gezamenlijke visie, ambities, en de organisatie van de samenwerking op papier te zetten. Inhoudelijke, procesmatige, organisatorische, juridische en financiële afspraken worden erin vastgelegd voor een termijn van 4 tot 6 jaar. VERSCHIL TUSSEN NIEUW EN OUD De verschillen in aanpak tussen nieuwe en bestaande terreinen zijn groot, vandaar twee aparte handreikingen. Bij een nieuw terrein zijn de ambities meestal veel groter, want er zijn nog allerlei keuzes mogelijk. Bijvoorbeeld het uitgangspunt om alleen bedrijven te selecteren waarvan de reststromen aan elkaar te koppelen zijn. Bij een bestaand terrein zijn zulke ambities niet te verwezenlijken. Het startpunt voor verduurzaming is daar juist vaak een aantal gezamenlijk gevoelde knelpunten.

Luchtfoto industrieterrein Marslanden, Zwolle

13

14

VERVOLG

Actieplan Bedrijventerreinen 2004-2008
Nieuwest m l r n s ge i g e ke n s l t rm i u e i g re l n n n i p a fo Voorjaar 2004 stuurde staatssecretaris van Economische Zaken Van Gennip het Actieplan Bedrijventerreinen naar de Tweede Kamer. Daarin staat wat het kabinet de komende vier jaar van plan is te doen om de aanleg en herstructurering van bedrijventerreinen te stimuleren. Welke mogelijkheden liggen er voor duurzaamheidsprojecten? STIMULERINGSREGELING INNOVAT E E IV BEDRIJVENTERREINEN Het actieplan kondigt een nieuwe regeling aan die een verbreding is van de DBT-regeling: de stimuleringsregeling innovatieve bedrijventerreinen. Wat de regeling precies zal inhouden is nog niet duidelijk. Wel staat vast dat de regeling voortbouwt op de kennis uit het programma DBT. De algemene filosofie achter het programma Duurzame Bedrijventerreinen (DBT) is de aandacht voor het proces. Het verbeteren van de proceskant bij herstructurering en ontwikkeling van bedrijventerreinen is breder toe te passen dan alleen voor het thema duurzaamheid. WINST VAN DBT Kristie van Os, projectleider duurzame bedrijventerreinen bij het Ministerie van EZ, geeft aan dat duurzaamheidsprojecten vanaf nu zelf de kar moeten trekken. De opbrengsten van het programma DBT maken dat werk wel lichter: "Winst van DBT is dat mogelijkheden voor duurzaamheid zijn onderzocht en dat de vertrouwensbasis en organisatiegraad zijn gegroeid. Investeringen in duurzaamheid komen daardoor nu langzaam los. Effecten daarvan zijn al waarneembaar. Onder andere door de verbetering van intensief ruimtegebruik, het afsluiten van collectieve afvalstoffencontracten, en besparingen op energie en grondstoffen, bijvoorbeeld door hergebruik van afvalwater, reststoffen en restwarmte." Van Os wijst erop dat DBT en de nieuwe stimuleringsregeling vergelijkbare uitgangspunten hebben: "Doel van beide programma's is het handhaven van kwaliteit. Kwaliteit is overigens een dynamisch begrip, doordat de behoeften van ondernemers veranderen. Als je weet aan te sluiten bij die behoeften zou op den duur de vraag naar nieuwe bedrijventerreinen minder kunnen worden. Met de beperkte ruimte die we in Nederland hebben is dat winst." KENNISPLATFORM Kennisontsluiting blijft een heet hangijzer voor betrokkenen bij bedrijventerreinen. De staatssecretaris initieert daarom een kennisplatform voor en door de praktijk. Het kennisplatform: • Maakt praktijkkennis en informatie over bedrijventerreinen toegankelijk • Levert kennis op maat aan bij de verschillende doelgroepen • Signaleert hiaten en activeert partijen om deze in te vullen In opdracht van EZ is SenterNovem gestart met de opzet van het kennisplatform bedrijventerreinen. Doel is om kennis over bedrijventerreinen beter te ontsluiten voor de doelgroepen. Het kennisplatform publiceert een aantal brochures, onder andere over de financiering van de ontwikkeling en herstructurering van bedrijventerreinen, en over de financiering van parkmanagement.

15

www.dbt.novem.nl
De website van DBT, www.dbt.novem.nl, is de schatkamer waar de praktijkkennis wordt bewaard over verduurzamingsprojecten op nieuwe en bestaande bedrijventerreinen. DBT heeft in de eerste plaats samenwerking gestimuleerd. Daardoor is de aanwezige kennis relevant voor alle soorten initiatieven voor kwaliteitsverbetering op bedrijventerreinen. Als u klikt op ‘Publicaties’ krijgt u toegang tot alle beschikbare publicaties van DBT. Bijvoorbeeld het handboek voor het beheersen van samenwerkingsprocessen ‘Processen in de greep’ van Novem/DECOR.’ Als u klikt op 'Projecten' krijgt u toegang tot de kennisdatabase, met daarin documentatie over alle door DBT gesubsidieerde projecten. U vindt hier voorbeelddocumenten van onder andere: • Enquêtes • Nieuwsbrieven • Raamwerken voor vergunningsystemen • Technische haalbaarheidsstudies Onder andere over hergebruik afvalwater, bodemsanering, energievisie en parkmanagement • Financiële en juridische constructies voor parkmanagement Andere kennisbronnen omtrent processen op bedrijventerreinen

SenterNovem Den Haag Juliana van Stolberglaan 3 Postbus 93144 2509 AC Den Haag Tel.: 070 373 50 00 Fax: 070 373 51 00 SenterNovem Utrecht Catharijnesingel 59 Postbus 8242 3503 RE Utrecht Tel.: 030 239 34 93 Fax: 030 231 64 91

SenterNovem Sittard Swentiboldstraat 21 Postbus 17 6130 AA Sittard Tel.: 046 420 22 02 Fax: 046 452 82 60 SenterNovem Zwolle Doktor van Deenweg 108 Postbus 10073 8000 GB Zwolle Tel.: 038 455 35 53 Fax: 038 454 02 25

SenterNovem op internet: www.senternovem.nl

Brochurenummer 3DBT-04.01 SenterNovem © Oktober 2004. Tekst: De Verwoording (Utrecht) Vormgeving: Drukkerij Anraad (Nieuwegein) Aan deze brochure kunnen geen rechten worden ontleend.

SenterNovem • Is een agentschap van het Ministerie van Economische Zaken. • Voert beleid uit voor verschillende overheden. • Draagt zo bij aan innovatie en duurzaamheid.