: ECONOMI SCHEVERNI EUWI NGENDESTAD

'The city is nct cnIy
the pIace where
qrcwth cccurs, but
aIsc the enqine cf
qrcwth itseIf'
NÀl Ullgevers
Eccncmische vernieuwinq
en de stad
Kansen en ulldaglngen voor
slede¦ljk onderzoek en Le¦eld
rćAăĀ ċAă ĄĄćĉ
FetJete pub||cot|es
ECONOMI SCHEVERNI EUWI NGENDESTAD
KANSENENUI TDAGI NGENVOORSTEDELI J KONDERZOEKENBELEI D

Frank van Oorl
NÀl Ullgevers, Rollerdam
Rulmle¦ljk P¦anLureau, Den Haag
:ooó
lenn|s|ubs |n NeJet|onJ. lu|nte|||ke
pottonen von onJetzoekssonenwetk|nq
Ponds CvanOorl (:ooó)
ìĉsĄ no ¸óó: ¸o8 x
Mon|tot Noto lu|nte. De opqove |n bee|J
Sne¦¦enel a¦. (:ooó)
ìĉsĄ no ¸óó: ¸on8
Fconon|sc|e netwetken |n Je teq|o
VanOorl el a¦. (:ooó)
ìĉsĄ no ¸óó: u)) ó
Vetkenn|nq von Je tu|nte .ooó. lu|nte|||k
be|e|J tussen ovet|e|J en notkt
Vander voudenel a¦. (:ooó)
ìĉsĄ no ¸óó: ¸oó¸
Weqen noot econon|sc|e qtoe|
Thlssenel a¦. (:ooó)
ìĉsĄ no ¸óó: ¸o: o
De pt||s von Je p|ek. Woononqev|nq en
won|nqpt||s
Vlsser CVanDam(:ooó)
ìĉsĄ no ¸óó: u)n:
Won|nqptoJuct|e ten t||Je von V|nex.
Fen vetkenn|nq
lokövl el a¦. (:ooó)
ìĉsĄ no ¸óó: ¸o¸ n
V|nex! Fen not[o|oq|sc|e vetkenn|nq
Lörzlng el a¦. (:ooó)
ìĉsĄ no ¸óó: u)¸ x
8|oe|enJe betnen. VetsteJe|||k|nq |onqs
Je sne|weq
Hamers el a¦. (:ooó)
ìĉsĄno ¸óó: u)ó8
Ac|tetqtonJen en vetonJetste|||nqen b||
|et noJe| ĆLAĈĂ. Noot een n|euwe teq|o-
no|e bevo|k|nqs- en o||oc|tonenptoqnose
De long el a¦. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: ¸o: :
W|nke|en |n Meqo|onJ
Evers el a¦. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: u:óu
Woot Je |onJbouwvetJw||nt. Het
NeJet|onJse cu|tuut|onJ |n beweq|nq
Po¦s el a¦. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: u8¸ )
Tussen Jtoonen tetot|ek.
De conceptuo||set|nq von tu|nte |n
Je NeJet|onJse p|onn|nq.
Zonneve¦dCVerwesl (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: u8o ó
Het qtos b|| Je buten. De to| von p|onn|nq
b|| Je besc|etn|nq von qtoene qeb|eJen
|n Denenotken en Fnqe|onJ
VanRavesleynel a¦. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: u8: u
De lonJStoJ. lonJe|||k wonen |n Je
netwetkstoJ
VanDamel a¦. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: uuo )
Het qeJee|Je |onJ von Je lonJstoJ.
Ontw|kke||nqen en toekonst von |et
Ctoene Hott
Plelerse el a¦. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: uu: ¸
Vetkenn|nq teq|ono|e |uc|t|ovens
Cordljnel a¦.(:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: u¸ón
lnkonensspte|J|nq |n en onJe stoJ
De Vrles (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: u)8 u
N|euwbouw|n beweq|nq. Fen ono|vse von
|et tu|nte|||k nob|||te|tsbe|e|J von V|nex
Sne¦¦enel a¦. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: u¸8 ¸
lenn|sossen en kenn|scott|Jots. Ovet Je
sttuctutetenJe wetk|nq von |n[tosttuctuut
|n Je kenn|seconon|e
Raspe el a¦. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: u¸n8
Sc|oon|e|J |s qe|J! Noot een
vo|wootJ|qe to| von be|ev|nqswootJen |n
nootsc|ope|||ke kosten-botenono|vses
Dammers el a¦. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: u¸8 Ď
De notkt JootqtonJ. Fen |nst|tut|one|e
ono|vse von Je qtonJnotkt |n NeJet|onJ
Segerenel a¦. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: u¸n:
A sutvev o[ spot|o| econon|c p|onn|nq no-
Je|s |n t|e Net|et|onJs. T|eotv.
opp||cot|on onJ evo|uot|on
VanOorl el a¦. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: uu¸ 8
Fen onJete notktwetk|nq
Needham(:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: u¸) )
lenn|s op Je koott. lu|nte|||ke pottonen
|n Je kenn|seconon|e
Raspe el a¦. (:oou)
ìĉsĄ no ¸óó: u:u 8
Scenot|oĤs |n loott. MoJe|- en ontwetp-
benoJet|nqen voot toekonst|q tu|nte-
qebtu|k
Croenel a¦. (:oou)
ìĉsĄ no ¸óó: ¸)) Ď

Unseen Futope. A sutvev o[ Lċ po||t|cs
onJ |ts |npoct on spot|o| Jeve|opnent |n
t|e Net|et|onJs
VanRavesleynCEvers (:oou)
ìĉsĄ no ¸óó: ¸)ó:
8e|o|ve Je Joqe|||kse [||es. Ovet bettouw-
boot|e|J von te|st||J
Hl¦Lers el a¦. (:oou)
ìĉsĄ no ¸óó: ¸)¸ ¸
Fx onte toets Noto lu|nte
cĆs, ĈĆs, ĉcp(:oou)
ìĉsĄ no ¸óó: u:: :
Tussen|onJ
Frljlers el a¦. (:oou)
ìĉsĄ no ¸óó: ¸)¸ )
Ontw|kke||nqsp|ono|oq|e. lessen u|t
en voot Je ptokt||k
Dammers el a¦. (:oou)
ìĉsĄ no ¸óó: ¸)u ¸
Du|zenJ J|nqen op een Joq. Fen t||Jsbee|J
u|tqeJtukt |n tu|nte
Ca¦¦e el a¦. (:oou)
ìĉsĄ no ¸óó: ¸): n
De onqekenJe tu|nte vetkenJ
Cordljn(:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: ¸¸ó:
De tu|nte|||ke e[[ecten von ìcĊ
VanOorl el a¦. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: ¸u: )
lonJe|||k wonen
VanDam(:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: ¸uo o
Noot zee! Ontwetpen oon Je kust
ßomas el a¦. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: ¸¸: :
Fnetq|e |s tu|nte
Cordljnel a¦. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: ¸:¸ )
Scene. Fen kwottet tu|nte|||ke scenot|oĤs
voot NeJet|onJ
Dammers el a¦. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: ¸:u n
i ăuĄĊo
Eccncmische vernieuwinq en de stad. Kansen en
uitdaqinqen vccr stedeIijk cnderzcek en beIeid )
Een accenlverschulvlng Llnnen hel economlsche
Laslsmode¦ :o
Economlsche groel en de slad :¸
Economlsche vernleuwlng ln de slad :ó
Economlsche nelwerken en de slad :n
Rulmle¦ljke p¦annlng en de slad :8
Dankwoord ¸:
ECONOMI SCHEVERNI EUWI NGENDESTAD ó Kansenenulldaglngenvoor slede¦ljk onderzoek enLe¦eld ī) ó
ecĄăĄĂi Ĉcue ċećăi eĊČi ăo eă oe ĈĉAo
ĀAăĈeă eă Ċi ĉoAoi ăoeă ċĄĄć ĈĉeoeāiiĀ ĄăoećďĄeĀ eă seāei o
leJe |n vetkotte votn u|tqesptoken b|| Je openbote oonvootJ|nq von |et onbt
von 8||zonJet Hooq|etoot |n Je Soc|o|e Ceoqto[|e. |n |et b||zonJet Je SteJe|||ke
Fconon|e en lu|nte|||ke P|onn|nq oon Je locu|te|t Ceowetensc|oppen von Je
Un|vets|te|t Uttec|t op woensJoq : [ebtuot| .ooó Joot ltonk von Oott.
íljnheer de Reclor íagnlílcus, ¦eden van hel Lesluur van hel Ulrechls
Unlversllellsíonds, gewaardeerde aanwezlgen,
De slad wordl a¦ slnds jaar en dag gezlen a¦s een Lron van economlsche ver-
nleuwlng en vlla¦llell. Ve¦en heLLen dal voor mlj geproLeerd ln pakkende
lermen le verwoorden. Voora¦ de econome lane lacoLs werd er ln de jaren
zesllg Lekend door. ín ílguur : slaal een aanla¦ kenmerkende ullspraken van
lacoLs, en van enke¦e recenle vo¦ge¦lngen van haar. Hoewe¦ de re¦alle lussen
sleden en agg¦omeralles en economlsche groel slrucluree¦ ln de aandachl
slaal, wordl de slad a¦s vernleuwlngsLron de ¦aalsle jaren echler ook ler
dlscussle gesle¦d. De deílnllles van 'vernleuwlng' en van 'slad' ¦ljken le ver-
anderen, ze¦ís ln dle male dal sommlge vakgenolen lnmldde¦s roepen om
andere Lenaderlngen, andere lheorellsche raamwerken en andere Lesluur-
¦ljke denkkaders (ÀsLeek ßrusse e.a. :oo:, Prlemus :oo¸). Vaak wordl ln
vervo¦g hlerop Leargumenleerd dal de rulmle¦ljke ordenlng wordl gecon-
íronleerd mel nleuwe slede¦ljke ulldaglngen. Voor een ¦eersloe¦ 'Slede¦ljke
Economle en Rulmle¦ljke P¦annlng' ls dal een serleuze zaak. Zljn de door lane
lacoLs geînsplreerde welenschappers enlhouslasl voor een onderzoeksve¦d
dal op hel revo¦ullonalre punl slaal 'hel oude' overLoord le goolen en 'hel
nleuwe', wal dal ook moge zljn, le omarmen? En voor we¦k onderzoeksve¦d
Len lk dan ze¦í slnds vandaag mede veranlwoorde¦ljk?
ín deze oralle p¦aals lk hel vermeende 'nleuwe' ln de slede¦ljke economle
ln hel perspeclleí van recenle economlsche en geograílsche lheorleën en
emplrlsche onderzoeken. Er L¦ljken ln hel Loelende vak van de slede¦ljke
economle meer conslanlen le Leslaan dan vaak wordl gedachl. De vlslonalre
loekomslLee¦den van de slad roepen evenwe¦ ¦eglo kennlsvragen op,
waardoor de onderzoeksagenda naar slede¦ljk-economlsche processen en
rulmle¦ljke p¦annlng overvo¦ ls.
Hel 'nleuwe' ln de slede¦ljke economle en p¦annlng zll vo¦gens vakgenolen
voora¦ ln de nleuwe vormen en hel nleuwe lempo waarln economlsche
vernleuwlng zlch onlwlkke¦l en verspreldl. Ook rulmle¦ljk gezlen ¦aal dle
dynamlek zlch ge¦den. slede¦ljk-economlsche íunclles versprelden zlch over
een sleeds grolere opperv¦akle. vlnke¦cenlra onlslaan op goed LerelkLare,
Voot jon Ctoen
ECONOMI SCHEVERNI EUWI NGENDESTAD 8 Kansenenulldaglngenvoor slede¦ljk onderzoek enLe¦eld īn 8
perlíere ¦ocalles Lullen de slad. Croelkernen gaan naasl een wooníunclle
ook werkíunclles vervu¦¦en. Onlwlkke¦lngen ln de lníormalle- en com-
munlcallelechno¦ogle (ìcĊ) Lleden kansen voor lhulswerken, e-shoppen
en de vormlng van nelwerken lussen Ledrljven. Hoewe¦ economlsche
onlwlkke¦lng nlel de enlge Lepa¦ende íaclor ls, ls hel vo¦gens ve¦en we¦
de overheersende íaclor dle ervoor zorgl dal de slad zlch a¦s een o¦lev¦ek
ullLreldl. En voora¦ hel Legrlp kennlseconomle ¦ljkl hlerln van Le¦ang.
Economlsche vernleuwlng ull zlch name¦ljk ln lnnovalle, creallvllell en
economlsche groel. En a¦s je de recenle ¦lleraluur moel ge¦oven, zljn deze
íacloren ln nlel eerder voorkomende hoevee¦heden geconcenlreerd ln de
slede¦ljke reglo's. Toch ls dll s¦echls schljn. Hel rljlje ullspraken van lane
lacoLs en haar vo¦ge¦lngen ¦aal zlen dal dll a¦lljd a¦ zo ls geweesl. Hel ls echler
pas slnds enke¦e jaren dal Le¦eldsdlenslen van mlnlslerles en slede¦ljke
gemeenlen voorlvarend aan de s¦ag zljn mel de Legrlppen kennlseconomle
en slede¦ljke en reglona¦e p¦annlng. Kennls a¦s produclleíaclor van Ledrljven
¦ljkl mlnder geLonden aan Lepaa¦de p¦aalsen. Hel geeíl Ledrljven een
grolere keuzevrljheld a¦s hel gaal om hun vesllglngsp¦aals. Hel vergrool
ook de moge¦ljkheden om nelwerkre¦alles mel andere Ledrljven en kennls-
lnsle¦¦lngen aan le gaan. De overheld wl¦ dle grolere keuzevrljheld íacl¦lleren,
en dll ¦eldl lol wal we¦ wordl genoemd 'versp¦lnlerde verslede¦ljklng'
(Craham C íarvln :oo:). De re¦alle lussen slede¦ljk-economlsche ver-
nleuwlng en nleuwe vormen van rulmle¦ljke p¦annlng ¦ljkl overdulde¦ljk.
íaar ls dle re¦alle we¦ zo dulde¦ljk? íel hel Le¦eldsmallge verla¦en van
kennlseconomle naar veranderlngen ln de lnhoud en de schaa¦ van slede¦ljke
p¦annlng, va¦¦en lwee dlngen op. Dle wl¦ lk cenlraa¦ sle¦¦en ln hel vervo¦g.
Ten eersle wordl vaak ull hel oog ver¦oren dal hel personen oí Ledrljven zljn
dle vesllglngsp¦aalsen zoeken en vlnden, nelwerkre¦alles onderhouden en
zo de meerkernlgheld van sleden veroorzaken. Àcloren, dle ln de rulmle¦ljke
Le¦eldsconceplen vaak maar Llller welnlg zljn lerug le vlnden. En dll ondanks
hel íell dal we over Ledrljven en consumenlen sleeds meer welen, ze¦ís
zovee¦ dal hel negeren ervan een gemlsle kans ls.
Ten lweede va¦l op dal 'nleuwe' slede¦ljke paradlgma's welnlg lol nlel
emplrlsch onderLouwd zljn en s¦echl aans¦ullen Llj 'oude' paradlgma's,
dle we¦ emplrlsch geloelsl zljn. Hel ls a¦lljd spannend om mel conceplue¦e
vernleuwlng Lezlg le zljn en de L¦lk voora¦ le rlchlen op dle nleuwe con-
ceplen, zoa¦s nelwerken, kennlseconomlsche specla¦lsalles en slede¦ljke
meerkernlgheld. íaar hlerLlj ¦ljken de cenlra¦e sleden - jaren¦ang hel ljk-
punl van a¦¦e rulmle¦ljke onlwlkke¦lng ln Neder¦and - een ondergeschlkle
ro¦ le vervu¦¦en. Vaak worden voora¦ de negalleve aspeclen van deze
cenlra Lenadrukl, zoa¦s congeslle, hoge grondprljzen en achlerL¦ljvende
¦eeíLaarheld (Van Kempen :oo¸). De posllleve onlwlkke¦lngen ¦ljken
voorLehouden aan de mldde¦grole en suLurLane gemeenlen ln hel reglona¦e
slede¦ljke nelwerk. íaar ls een derge¦ljke Lee¦dvormlng lerechl? Ull vee¦
onderzoeken over slede¦ljk-economlsche onlwlkke¦lngen van de ¦aalsle
'íy purpose ls lo show lhal cllles
are prlmary economlc organs'
|lacoLs :nón. ó|
'Deve¦opmenl ls a process oí conllnuous¦y
lmprovlng ln a conlexl lhal makes lnjecllng
lmprovlsallons íeaslL¦e.
Cllles creale lhal conlexl. Nolhlng e¦se does'
|lacoLs :n8u. :¸¸|

'The clly ls nol on¦y lhe p¦ace where growlh
occurs, Lul a¦so lhe englne oí growlh llse¦í'

|Duranlon:ooo. :n:-:n:|

'Large cllles have Leen and wl¦¦ conllnue lo Le
an lmporlanl source oí economlc growlh'
|Oulg¦y :nn8. :¸)|

'Àgg¦omerallon can Le consldered
lhe lerrllorla¦ counlerparl oí economlc growlh'
|Fujlla CThlsse :oo:. ¸8n|
Fiquur 1. De slada¦s molor voor economlsche groel
ECONOMI SCHEVERNI EUWI NGENDESTAD :o Kansenenulldaglngenvoor slede¦ljk onderzoek enLe¦eld ī:: :o
jaren va¦l onlegenzegge¦ljk op dal er sprake ls van een accenlverschulvlng
(Zonneve¦d C Verwesl :oo¸). Àndere dan a¦¦een de groolsle oí meesl
cenlra¦e gemeenlen ln de slede¦ljke reglo herLergen lnnovalleve en succes-
vo¦¦e Ledrljven. Hel ls dan ook de vraag oí dle conslalerlng vo¦doende ls
om le wlsse¦en van slede¦ljk Le¦eldsconcepl - van sleden naar slede¦ljke
nelwerken. En ls zlj vo¦doende om de aanhoudende roep om nleuwe econo-
mlsche en rulmle¦ljke lheorleën le rechlvaardlgen? Hel anlwoord op deze
vragen Louw lk ln vljí de¦en op.
Ten eersle ga lk ln op de accenlverschulvlng ln hel economlsche Lasls-
mode¦, dle aan¦eldlng ls voor zovee¦ geograílsche en p¦ano¦oglsche specu¦a-
lle. Ten lweede ga lk ln op de vraag hoe economlsche groel ln hel a¦gemeen
samenhangl mel de slad. Vervo¦gens rlchl lk me op de re¦alle lussen econo-
mlsche vernleuwlng en de slad respeclleve¦ljk economlsche nelwerken en de
slad. HlerLlj ga lk ln op de Le¦angrljksle e¦emenlen van de accenlverschulvlng
dle geograíen en p¦ano¦ogen zlen ln hel economlsche Laslsmode¦ ln re¦alle lol
slede¦ljke onlwlkke¦lng. ík rond aí mel een Leschouwlng over rulmle¦ljke
p¦annlng, sluurLaarheld en slede¦ljke economle.
Een accentverschuivinq binnen het eccncmische basismcdeI
Vee¦ vernleuwende e¦emenlen van hel economlsch hande¦en van consu-
menlen en producenlen ls de ¦aalsle jaren succesvo¦ lngepasl ln Leslaande
economlsche en geograílsche lheorleën, zoa¦s de nadruk op kennlscrealle
en kennlsdlííusle, veranderend consumenlengedrag en nelwerkvormlng
van acloren. Door de í¦exlLl¦lserlngslendens van Ledrljven en consumenlen
heLLen zlch de ¦aalsle decennla verschulvlngen voorgedaan Llnnen hel a¦
¦anger ge¦dende Laslsmode¦ van de economle - waarLlj vee¦ van de a¦ ¦ang
ge¦dende economlsche prlnclpes overlgens nog sleeds L¦ljven ge¦den.
De Neder¦andse economle onlwlkke¦l zlch ln de rlchllng van een
kennlseconomle (LamLooy :nn8). Lange lljd slond daarln de produclle
van geslandaardlseerde goederen cenlraa¦. De lljd waarln massaproduclle
de meesl domlnanle vorm ls van lnduslrlë¦e organlsalle, ¦ljkl echler voorLlj
le zljn, legenwoordlg voeren geîndlvldua¦lseerde en í¦exlLe¦e produclle-
processen de Lovenloon. Na de 'ílrsl lnduslrla¦ dlvlde' - oíwe¦ de lnduslrlë¦e
revo¦ulle - spreken Plore C SaLe¦ (:n8u) en Scoll (:n88) dan ook we¦ van
de 'second lnduslrla¦ dlvlde'. Ze verwljzen daarmee naar een oms¦agpunl
ln de economlsche geschledenls. hel momenl waarop de lechno¦oglsche
voorullgang een zodanlge lmpacl heeíl op de manler van produceren, dal er
een slgnlílcanle Lreuk onlslaal mel hel produclleproces en hel consumplle-
palroon zoa¦s dal lol lwlnllg jaar ge¦eden go¦d.
Leldde de lnlroduclle van nleuwe lechno¦ogleën len lljde van de lnduslrlë¦e
revo¦ulle lol massaproduclle en concurrenllevoorde¦en vla 'economles oí
sca¦e' Ġ de koslen van een eenheld producl nemen aí naarmale hel vo¦ume
van de produclle loeneeml Ġ. de lweede 'lnduslrla¦ dlvlde' rlchl zlch op í¦exl-
Le¦e specla¦lsalle, ook we¦ posl-Fordlsme genoemd (Van Oorl e.a. :ooó).
Nelwerkvormlng van samenwerkende, loe¦everende en ullLesledende
Ledrljven ls daarLlj van hel groolsle Le¦ang geworden. Nlel ¦anger slaal nu
hel produceren van geslandaardlseerde massaproduclen cenlraa¦, maar julsl
de 'cuslomlzallon' oíwe¦. de lndlvldua¦lserlng van produclen. De slljgende
we¦vaarl heeíl erloe ge¦eld dal consumenlen de aíge¦open jaren vee¦elsender
zljn geworden en een slerkere Lehoeíle heLLen aan produclen op maal.
Hlerdoor moelen Ledrljven í¦exlLe¦er en meer modu¦alr produceren.
Een onlwlkke¦lng dle nog wordl verslerkl door de groelende lnlernallona¦e
concurrenlle en de hlermee samenhangende producldlííerenllalle (Àlzema
C vever :oo:). Nlel a¦¦een de prljs van een producl ls van lnv¦oed op hel
aankoopgedrag van consumenlen, ook de kwa¦llell en een voorkeur voor
merken spe¦en legenwoordlg een Le¦angrljke ro¦ Llj aankoopLes¦lsslngen.
Deze í¦exlLe¦e produclle ls moge¦ljk geworden door de opkomsl van de
lníormallelechno¦ogle. De ìcĊ heeíl erloe ge¦eld dal apparalen sne¦ kunnen
worden aangepasl en meervoudlge geLrulksmoge¦ljkheden heLLen. Voor
de Ledrljísorganlsalle Lelekenl dll dal zowe¦ grole a¦s k¦elne Ledrljven goed
ln de markl kunnen opereren. De loenemende dlverslílcalle van de produclle
verwljsl naar hel prlnclpe van ģeconomles oí scope'. de gemldde¦de koslen
van de produclle nemen aí naarmale er meer verschl¦¦ende produclen
geíaLrlceerd worden. Àan de andere kanl heeíl ook de lndlvldua¦lserlng
aan de vraagzljde ge¦eld lol de noodzaak van dlverslílcalle en hlermee lol
op¦osslngen om le kunnen opereren ln deze sleeds comp¦exer wordende
economle. Vo¦gens Àlzema C vever (:oo:. :uu) 'worden Ledrljven
geconíronleerd mel e¦kaar sne¦¦er opvo¦gende lnnovalle en dus korlere
producl¦evenscyc¦l. De loegenomen onzekerheld ln de Ledrljísomgevlng
noodzaakl Ledrljven í¦exlLe¦ le opereren'. F¦exlLe¦e specla¦lsalle verelsl
dus een Ledrljíslnlerne en een Ledrljísexlerne í¦exlLl¦llell. De eersle
wordl moge¦ljk gemaakl door lechno¦ogle en veranderde werkprocessen,
de ¦aalsle koml lol ulldrukklng ln een verslerkle male van loe¦everlng en
ullLesledlng van economlsche acllvllellen dle nlel lol de kern van hel
Ledrljí horen, en ln een gemeenschappe¦ljke produclonlwlkke¦lng.
À¦ deze processen dragen erloe Llj dal lnlra- en lnlerorganlsalorlsche
nelwerken zlch sleeds verder onlwlkke¦en ('nelwork economles').
Hlernaasl verslerkl ook de mondla¦lserlng van de economle deze ver-
schulvlngen Llnnen hel Laslsmode¦ van de produclle-economle. Àmln C
Thrlíl (:nn:) onderschelden drle kenmerken van deze mondla¦e economle.
Ten eersle íunclloneren sleeds meer lnduslrleën op een were¦dschaa¦ door-
dal ze geLrulk maken van mondla¦e nelwerken. Dll koml nlel a¦¦een door
de voorullgang van de lníormalle- en communlcallelechno¦ogle, maar ook
hel sleeds grolere aanla¦ íusles en overnames op nallonaa¦ en lnlernallonaa¦
nlveau maakl hel Ledrljven gemakke¦ljker om le opereren en le íunclloneren
op een hogere schaa¦. Ten lweede ls hlermee de po¦llleke machl van de mu¦ll-
nallona¦s loegenomen (Dlcken :oo:). Ten derde vlndl er op dll momenl
levens een decenlra¦lsalle van de produclle p¦aals. Denk hlerLlj nlel a¦¦een
aan de enorme slljglng van hel aanla¦ meervesllglngsondernemlngen,
dle een íyslek-rulmle¦ljke scheldlng van economlsche acllvllellen Llnnen
Ledrljven kunnen íacl¦lleren, maar ook aan hel verschljnse¦ dal Ledrljven
ln loenemende male hun nlel-kernacllvllellen ullLesleden.
ECONOMI SCHEVERNI EUWI NGENDESTAD :: Kansenenulldaglngenvoor slede¦ljk onderzoek enLe¦eld ī:¸ ::
Para¦¦e¦ aan de onlwlkke¦lng van een í¦exlLe¦e en kennlsgeorlënleerde
arLeldsvraag heeíl zlch vanaí hel Legln van de jaren negenllg een accenl-
verschulvlng voorgedaan ln de Le¦eldsmallge en de geograílsche ¦lleraluur.
daarln werd name¦ljk lngespee¦d op de cu¦luur a¦s lnslllullone¦e drager van
de slede¦ljk-economlsche dynamlek - de 'cu¦lura¦ lurn' ln de slede¦ljke econo-
mle (Ernsle C ßoekema :oo¸). De loenemende we¦vaarl vergrool de keuze-
vrljheld van consumenlen mel hogere en mlddenlnkomens. Een dee¦ van de
loenemende we¦vaarl ull zlch ln cu¦lure¦e lhema's Llnnen de dage¦ljkse ¦eeí-
omgevlng - wal weer a¦s een allraclleíaclor kan ge¦den voor kennlswerkers
en Ledrljven. De keerzljde ls dal ¦agere lnkomens deze grolere keuzevrljheld
nlel heLLen, waardoor zlch een grolere socla¦e dlvergenlle onlwlkke¦l lussen
¦agere en hogere lnkomensk¦assen (Casle¦¦s :ooo). Tege¦ljkerlljd mel de
cu¦lure¦e 'po¦arlsalle ln p¦urlíorme ¦eeísllj¦en' veranderen de normen en
waarden van deze groepen.
Deze 'cu¦lura¦ lurn' weersplege¦l een lendens ln onze (slede¦ljke) maal-
schapplj. Verslerkl door eerder genoemde onlwlkke¦lngen a¦s de loename
van de we¦vaarl en moLl¦llell, de onlwlkke¦lng van ìcĊ en de mondla¦e
nelwerkvormlng van ¦eeísllj¦en en í¦exlLe¦e organlsalles, ¦ljkl er een ver-
nleuwend slede¦ljk-economlsch paradlgma le Leslaan dal ls geLaseerd
op slede¦ljke cu¦luren. De cu¦lure¦e vaardlgheld van kennlswerkers wordl
sleeds meer gezlen a¦s de crealleve Lron van economlsche onlwlkke¦lng
(F¦orlda :oo:). Tege¦ljkerlljd vraagl menlgeen zlch aí wal de daadwerke¦ljke
Lljdrage van cu¦luur ls aan slede¦ljke onlwlkke¦lng. Zo zel ßarnell (:nn8)
vraaglekens Llj de symLlose van een verLee¦dlngsconcepl (cu¦luur) en
een malerlee¦ eííecl (economle). De onlwlkke¦lngen heLLen evenwe¦
een hoge male van aclua¦llell.
De meesl wezen¦ljke veranderlngen worden samengeval ln Thrlíl C O¦ds
(:nnó), dle Leargumenleren dal hel succes van Lepaa¦de vormen van econo-
mlsch hande¦en vaak L¦ljkl aí le hangen van de krachl van (¦oka¦e) socla¦e
re¦alles, gewoonlen, lradllles, verlrouwen en 'lacll' (oíwe¦. persoons-
geLonden) kennls (zle ook Slorper :nn)). 'Àmenllles' ('omgevlngsíacloren
dle hel ¦even veraangenamen') zljn hlerLlj Le¦angrljke vesllglngsp¦aals-
íacloren geworden, voor kennlswerkers en voor Ledrljven mel kanloor-
geLonden werkge¦egenheld (Coll¦leL :nn¸). 'Àmenllles' ¦elden vo¦gens
sommlgen ook lol een doors¦aggevend slede¦ljk concurrenllevoordee¦ ln
lnlernallona¦e conlexl, name¦ljk ln de vorm van lmago's (Crosve¦d :oo:,
Zuckln :nn¸).
Een aparle, vee¦ geslgna¦eerde cu¦lure¦e onlwlkke¦lng ln de slede¦ljke
economle Lelreíl de loenemende Lelekenls van consumplle. Consumplle
van goederen, dlenslen en p¦aalsen ls slerk van karakler veranderd. íel
name nleuwe vormen van dlslrlLulle - zoa¦s e-commerce -, nleuwe palronen
ln lljd en rulmle - de :u-uurs economle, de onlwlkke¦lng en p¦annlng van
megama¦¦s ln en rond sleden, de economle van íesllva¦s en evenemenlen -
en nleuwe consumplleve kwa¦llellen spe¦en daarLlj een Le¦angrljke ro¦
(Evers e.a. :oo¸, Farag e.a. :ooó). Dll a¦¦es maakl dal sleden veranderen
van p¦aalsen waar voorname¦ljk geproduceerd wordl, ln p¦aalsen waar
voorname¦ljk geconsumeerd wordl (C¦aeser e.a. :oo:), en dal de geLonden-
held aan lljd en rulmle v¦uchllger, meer dlvers en Le¦evlngsgerlchl wordl
(Dljsl :ooó).
De verschulvlngen Llnnen (en nlel von) hel Laslsmode¦ van de economle
en de loenemende Lelekenls van cu¦luur en consumplle Lelekenen nlel dal
de 'economles oí sca¦e' en de 'economles oí scope' ln produclleprocessen
legenwoordlg geen ro¦ meer spe¦en Llnnen de economle, maar we¦ dal
hun re¦alleve Lelekenls ls vermlnderd. Ook ls hel nlel zo dal nelwerken
van Ledrljísre¦alles voor hel lljdperk van í¦exlLe¦e specla¦lsalle en ìcĊ
nlel Leslonden. Hel ls echler julsl hel samenspe¦ van deze paradlgma's
('economles oí sca¦e', 'economles oí scope', 'nelwork economles' en
cu¦luur) dal de Lasls vorml voor de huldlge economlsche onlwlkke¦lng
ln economlsche c¦uslers en slede¦ljke agg¦omeralles. Hlerdoor veranderl
de arLeldsvraag zowe¦ kwanlllalleí a¦s kwa¦llalleí. Vee¦ ¦oka¦e en reglona¦e
Le¦eldsmakers evenwe¦ verheííen karlkaluraa¦ de nleuwe e¦emenlen ln
hel Laslsmode¦ lol economlsche waarheld ln hun reglo oí slad, zonder dal
deze emplrlsch geloelsl zljn. Zo wordl een slede¦ljke íocus LljvoorLee¦d ver-
vangen door dle van hel slede¦ljke nelwerk, mel a¦s lngredlënlen crealleve
lnduslrleën, cu¦luur en vrljelljdsonlwlkke¦lng (Franke C Verhagen :oo¸).
Hoewe¦ nlel onLe¦angrljke e¦emenlen ln de slede¦ljke en reglona¦e economle
- lk kom er ¦aler nog op lerug - verle¦¦en ze nlel hel he¦e verhaa¦. Er ls dan
ook onderzoek nodlg naar de causa¦e verLanden lussen de re¦alleí nleuwe
conceplen - 'economles oí experllse', creallvllell, cu¦luur, nelwerkvormlng -
en de oudere paradlgma's van slede¦ljk-economlsche groel - producllvllell,
naLljheld, lechno¦oglsche lnnovalle, arLeldsde¦lng en de produclleslrucluur.
Dll onderzoek wl¦ lk de komende jaren ondernemen.
Eccncmische qrcei en de stad
À¦vorens de L¦lk le rlchlen op economlsche vernleuwlng ln een slede¦ljke
conlexl, ls hel goed om eersl le kljken naar economlsche qtoe| ln sleden.
Ook mel economlsche vernleuwlng wordl lens¦olle economlsche groel
nageslreeíd. ßovendlen zljn voor hel Lesluderen van rulmle¦ljk-econo-
mlsche groel verschl¦¦ende onderzoeksdlsclp¦lnes loegerusl, dle de ¦aalsle
jaren, mel de nleuwsle lheorellsche en emplrlsche munllle, hel vlzler
rlchlen op wal heel agg¦omerallevoorde¦en. Deze agg¦omerallevoorde¦en
onlslaan a¦s geograílsche naLljheld erloe ¦eldl dal Ledrljven van e¦kaar en
van gezamen¦ljke voorde¦en proílleren. Denk LljvoorLee¦d aan een grool
arLeldspolenllee¦, consumenlenvraag oí de aanwezlgheld van gespecla-
¦lseerde dlenslen. Hel gaal er Llj agg¦omerallevoorde¦en sleeds om op Lasls
van schaa¦- en naLljheldseííeclen een verk¦arlng le geven voor de rulmle¦ljke
verschl¦¦en ln oulpul oí producllvllell (LamLooy :nn8. ¸). Vee¦ van deze
schaa¦voorde¦en slape¦en zlch op ln de sleden. Daarom ls slede¦ljke economle
een vakgeLled dal graag en vee¦ naar agg¦omerallevoorde¦en kljkl (zle voor
overzlchlen Cape¦¦o en Nljkamp :ooua, Po¦ese :oo¸ en ßellencourl e.a.
:oou).
ECONOMI SCHEVERNI EUWI NGENDESTAD :u Kansenenulldaglngenvoor slede¦ljk onderzoek enLe¦eld ī:¸ :u
Nu kunnen we op verschl¦¦ende manleren naar agg¦omerallevoorde¦en
kljken. Daarom wl¦ lk hler korl lngaan op enke¦e dlsclp¦lnes dle a¦¦e op een
andere, maar we¦ vernleuwende, manler sleden onderzoeken. Ten eersle
zljn er economen dle rulmle loevoegen aan hun ana¦ysekader van markl-
werklng, economlsche groel en hel mlcro-economlsche gedrag van Ledrlj-
ven. Deze slromlng ls Lekend onder de naam de New Fconon|c Ceoqtop|v
(Fujlla C Thlsse :oo:, ßrakman e.a. :oo¸, Carrelsen :oo¸, Henderson :oo¸).
De mode¦¦en ln deze dlsclp¦lne reproduceren de Le¦angrljksle prlnclpes
van schaa¦voorde¦en, producenlengedrag en slede¦ljke concenlralle.
Dal we hel lnderdaad ergens over heLLen a¦s hel gaal om agg¦omeralle-
voorde¦en ln Neder¦and, L¦ljkl ull een recenle loepasslng van hel Rulmle¦ljk
P¦anLureau van een op de New Fconon|c Ceoqtop|v geLaseerd mode¦
(Thlssen e.a. :ooó). Op Lasls van een polenllë¦e verLelerlng ln de Lerelk-
Laarheld lussen reglo's ln Neder¦and ls ln deze sludle de nallona¦e we¦vaarls-
loename Lerekend. Dle we¦vaarlsloename ls op le sp¦llsen ln, wal wordl
genoemd, een dlrecl eííecl en een lndlrecl eííecl. Hel dlrecle eííecl hangl
samen mel de voorde¦en van de korlere relslljden van relzlgers en lranspor-
leurs, hel lndlrecle eííecl hangl samen mel de schaa¦voorde¦en dle onlslaan
a¦s gevo¦g van de loegenomen keuzemoge¦ljkheden van producenlen
en consumenlen. À¦s hel lndlrecle eííecl wordl geînlerpreleerd a¦s een
agg¦omeralle-eííecl, dan L¦ljkl dal dll eííecl kan op¦open lol meer dan ¸o
procenl van de dlrecle eííeclen ln de Randslede¦ljke reglo's, mel name rond
Àmslerdam. VerLelerlngen ln de LerelkLaarheld lussen reglo's ¦eldl lol de
meesle we¦vaarlswlnsl, lndlen hlerLlj Randslede¦ljke reglo's zljn Lelrokken.
Hlermee ls voor hel eersl aangeloond hoevee¦ agg¦omeralle-eííeclen er
ln Neder¦and loe doen - en dll rechlvaardlgl de loegenomen Le¦angsle¦¦lng
vanull hel welenschappe¦ljke onderzoek en hel Le¦eld voor rulmle¦ljk-
economlsche p¦annlngsmode¦¦en (Van Oorl e.a. :oo¸). Toch zljn er ook
kanllekenlngen le p¦aalsen Llj de mode¦¦en van de New Fconon|c Ceoqtop|v.
Deze zljn LljvoorLee¦d nog re¦alleí onderonlwlkke¦d a¦s hel gaal om loepas-
slngen voor dlenslensecloren, lnleraclles lussen rulmle¦ljke schaa¦nlveaus
en de ro¦ van lechno¦oglsche onlwlkke¦lng. Voor deze e¦emenlen moelen
andere, gere¦aleerde dlsclp¦lnes worden geraadp¦eegd (ßoekema :nnó,
Duranlon C Slorper :ooó).
Een lweede onderzoekslradllle ls dle van de leq|ono| Sc|ence. Deze
lheorle ls voora¦ van Le¦ang voor de slede¦ljke economle vanwege de
mode¦¦erlng van rulmle¦ljke aíhanke¦ljkheden. Theorellsch s¦ull deze
aan Llj de zogenaamde New Ctowt| T|eotv (C¦aeser e.a. :nn:, ícCann
:oou). De vakgenolen onder de loehoorders welen dal dll vanouds mljn
íavorlele onderzoekslerrllorlum ls. Zojulsl zagen we dal de Randsladreglo's
- nlel gehee¦ onverwachl - aanzlen¦ljke agg¦omerallevoorde¦en kennen.
íaar dal ls nog rede¦ljk aLslracl en Lerekend op een re¦alleí hoog schaa¦-
nlveau, name¦ljk dal van reglo's. Nu kunnen rulmle¦ljk-economelrlsche
mode¦¦en enke¦e van de geslgna¦eerde onvo¦komenheden ondervangen.
íeerdere economlsche secloren, meerdere rulmle¦ljke schaa¦nlveaus
en verschl¦¦ende popu¦alles van Ledrljven kunnen worden onderzochl,
evena¦s de vraag we¦ke slede¦ljke karaklerlslleken verLonden zljn mel
de economlsche groel van secloren (Van Oorl :oou, LamLooy :nn8). Zljn
de agg¦omerallevoorde¦en a¦gemene kenmerken van de slad waar ledereen
van kan proílleren, zoa¦s lníraslrucluur oí een grole arLeldsmarkl, oí zljn ze
seclorspeclílek? Hel zljn hypolhesen dle oorspronke¦ljk voorlkomen ull hel
werk van lane lacoLs (:nón). Ull noga¦ wal recenle onderzoeken dle hler de
aíge¦open jaren naar zljn gedaan, L¦ljkl hel slede¦ljk-economlsche palroon
ln Neder¦and vrlj comp¦ex ln e¦kaar le zlllen. íeerdere rulmle¦ljke schaa¦-
nlveaus hangen slmu¦laan samen mel de economlsche groel ln sleden.
zowe¦ hel schaa¦nlveau van de slad ze¦í a¦s dal van de arLeldsmarklreglo en
dal van de Randslad (Frenken e.a. :ooó). Hoewe¦ deze emplrlsche lnzlchlen
Le¦angrljk zljn, ls nlel le onlkennen dal ook de economelrlsche melhodo¦ogle
haar Leperklngen kenl. ímmers, hoewe¦ de melhodo¦ogle ons ln slaal sle¦l le
kljken naar ¦agere rulmle¦ljke schaa¦nlveaus, de ana¦yse-eenheld L¦ljíl rulmle-
¦ljk. dal van sleden. En sleden zljn op zlchze¦í geen Les¦lssende oí ze¦íslandlg
denkende eenheden.
Àan deze en andere Leperklngen wordl echler gewerkl, onder andere onder
de verzame¦naam Utbon Fconon|cs. ßlnnen deze slromlng komen verschl¦-
¦ende lnlernallona¦e dlsclp¦lnes samen dle onderzoek doen naar slede¦ljke
economle. Zo ¦aal hel overzlchl ln ílguur : (geLaseerd op Cape¦¦o C Nljkamp
:oouL. ¸-ó) zlen dal hel onderzoek naar slede¦ljk-economlsche processen
zlch onlwlkke¦l ln de rlchllng van meer rea¦lsllsche lheorlevormlng. Er ls een
loenemende Le¦angsle¦¦lng voor dynamlsche processen. ín vee¦ onderzoek
wordl geLrulk gemaakl van meer geavanceerde mode¦lechnleken en íljn-
mazlger kwanlllalleve dala. Hlerdoor wordl hel onderzoek aulomallsch
ook lnleressanler voor economlsch en rulmle¦ljk Le¦eld.
Deze onlwlkke¦lngen worden ln de ílguur aígezel legen een aanla¦ prln-
clpes van slede¦ljke organlsalle, zoa¦s agg¦omeralle, naLljheld, rulmle¦ljke
lnleraclle, slede¦ljke hlërarchle en hel prlnclpe van concurrenllekrachl.
De e¦emenlen dus dle een ro¦ spe¦en ln de anllclperende slede¦ljke Le¦elds-
conceplen en de 'nleuwe geograílsche lheorleën'. Hel agg¦omeralleprlnclpe
sle¦l dal een hoge dlchlheld van Levo¦klng en produclleacllvllellen ¦eldl
lol posllleve en negalleve agg¦omeralle-exlerna¦llellen Llnnen en lussen
secloren. Theorellsch krlsla¦¦lseerl dll zlch voora¦ ull ln de New Economlc
Ceography, maar ook ln meer lnslllullone¦e Lenaderlngen waarLlj hel
aíslandsLegrlp wordl lngevu¦d ln lermen van re¦allone¦e naLljheld
(ßoschma :oo¸). Verlrouwen lussen lwee samenwerkende Ledrljven oí
lussen Ledrljven en unlversllellen kan íysleke naLljheld dan vervangen
(Ponds C Van Oorl :ooó).
Hel k¦assleke naLljheldsprlnclpe, dal ln ílguur : ln de lweede ko¦om ls
opgenomen, sle¦l de re¦alle lussen lransporlkoslen en ¦andgeLrulk ln
sleden cenlraa¦. Fysleke LerelkLaarheld ls hlerLlj hel Le¦angrljksle onder-
dee¦. Hler komen enke¦e van de vernleuwende economlsche e¦emenlen,
zoa¦s consumenlenvoorkeuren en 'amenllles', naar voren ln emplrlsch
ECONOMI SCHEVERNI EUWI NGENDESTAD :ó Kansenenulldaglngenvoor slede¦ljk onderzoek enLe¦eld ī:) :ó
onderzoek. Hel rulmle¦ljke-lnleraclleprlnclpe sle¦l dal een grole dlchlheld
van Levo¦klng en ondernemlngen ln sleden ¦eldl lol meer conlacl lussen
acloren, mel de daarull voorlv¦oelende nelwerkexlerna¦llellen. Hel
prlnclpe van de slede¦ljke hlërarchle íocusl op nelwerken en re¦alles
tussen sleden, waarLlj de groolsle sleden hel (hogere orde) Lrandpunl
van meer en grolere lnleraclles vormen. ímago spee¦l hlerLlj een Le¦ang-
rljke ro¦, a¦s nlel-rulmle¦ljke verk¦arlng van slede¦ljke syslemen ('g¦oLa¦
cllles'). Hel concurrenllekrachlprlnclpe Lenadrukl dal verschl¦¦ende ¦anden,
sleden en ¦ocalles er Le¦ang Llj heLLen dal Ledrljven oí Levo¦klng zlch er
vesllgen. Dll ¦okl compelllle ull lussen ¦anden en sleden, wal Le¦eldsmallg
vaak ¦eldl lol verschl¦¦ende vormen van grondpo¦lllek en lnveslerlngen ln
de kwa¦llell van de woon- en Ledrljísomgevlng (RoLack :n8:, ßegg :oo:,
ßrlslow :oo¸). Dll concurrenllekrachlprlnclpe ls nog hel mlnsl lheorellsch
onderLouwd, maar heeíl we¦ de meesle Le¦eldsaandachl.
De Lesluurskundlge aspeclen, oíwe¦ de 'governance' van economlsche
c¦uslers, slaan cenlraa¦ ln een sleeds groler wordende hoevee¦held
¦lleraluur van voora¦ lnslllullone¦e en soclaa¦-geograíen (Cooke C
íorgan :nn8, Camagnl :oou). ín de socla¦e geograíle ls, vee¦a¦ op Lasls
van casesludy-onderzoek, vee¦ waardevo¦s le vlnden over hel economlsch
íunclloneren van c¦uslers en sleden. Dll ls nog maar welnlg gecomLlneerd
mel de eerder Lesproken mode¦mallge aanpakken. De dlsclp¦lne dle vee¦
e¦emenlen ln zlch kan verenlgen, ls dle van de evo¦ullonalre economle
(ßoschma C LamLooy :nnn). Hlerln zljn naasl marklomslandlgheden,
seclora¦e en rulmle¦ljke helerogenllell en de lnslllullone¦e lnLeddlng van
Ledrljven, ook lechno¦ogle en ¦angelermljnonlwlkke¦lngslrajeclen van
Le¦ang, ook voor de slede¦ljke dynamlek.
Eccncmische vernieuwinq in de stad
À¦ deze lheorleën houden zlch op vernleuwende manleren Lezlg mel
economlsche groel ln de sleden. íaar ¦eldl slede¦ljk-economlsche groel
nu ook a¦lljd lol economlsche vernleuwlng, en omgekeerd. ls economlsche
vernleuwlng ln de slad verLonden aan groel? ín a¦¦e dlsclp¦lnes dle lk zojulsl
heL Lesproken, wordl de slad overwegend gezlen a¦s een Lrandpunl van
economlsche dynamlek. Enlrepreneurshlp, de opkomsl van nleuwe en
groelende secloren - zoa¦s de ìcĊ-seclor - en kennlsnelwerken zljn a¦¦e
Lovenmallg aan sleden verLonden (Van Oorl C Àlzema :oou, velerlngs
:oo¸). Dal de slad een Lroedp¦aals ls van kennlseconomlsche vernleuwlng,
koml door zowe¦ onlwlkke¦lngen Llnnen de slad, a¦s door hel vermogen van
sleden om nallona¦e en lnlernallona¦e onlwlkke¦lngen ln andere sleden le
íl¦leren en le aLsorLeren. Ook ln Neder¦and vlnden we de kennlseconomle
Le¦angrljk genoeg om er rulmle¦ljk-economlsch Le¦eld op le deílnlëren
(mlnlslerle van ČĈąă :oou, mlnlslerle van LĐ :oou). íaar vee¦ hangl aí
van de deílnllles van kennlseconomle en van sleden.
AqqIcmeratie
Rulmle¦ljk-
economlsche
evenwlchlen
Àgg¦omeralle-
exlerna¦llellen
Reglona¦e
naLljheld
Rulmle¦ljke
economelrle
Rulmle¦ljk-
economlsche
evenwlchls-
mode¦¦en
Nabijheid
Locallekeuzes
economlsche
acloren
Exlerna¦llellenln
de woonomgevlng
Consumenlen-
preíerenlles
Dlscrele
keuzemode¦¦en
Land-usemode¦¦en
Fiquur z. Onderzoekve¦denlnUtbon Fconon|cs
8ton. bewetk|nq von Cope||o c N||konp (:oouL. )-8)
RuimteIijke
interactie
Nelwerkkeuzes
economlsche
acloren
ínleraclle-
mechanlsmen
ínlervenlle-
moge¦ljkheden
(Socla¦e)
nelwerkana¦yse
Enlrople-
mode¦¦en
5tedeIijke
hiërarchie
Nlel-rulmle¦ljke
verk¦arlngenvan
slede¦ljke syslemen
ínlernallona¦lserlng
en¦oka¦lserlng
Techno¦oglsche
dlííusle
Cravllellsmode¦¦en
Dlííuslemode¦¦en
Ccmpetitiveness
Endogene groel-
delermlnanlen
Levenscyc¦us
acloren, reglo's
ensecloren
Evo¦ullonalre
groellheorle
Evo¦ullonalre
mode¦¦en
íu¦ll¦eve¦-
mode¦¦en
Thecrie·
meer reaIisme
Empirie·
meer qeavanceerde
mcdeIIen,
meer kwantitatieve
data
Dynamische naast statische benaderinqen(qrcei, prcductiviteit, evcIutie, inncvatie)
ECONOMI SCHEVERNI EUWI NGENDESTAD :8 Kansenenulldaglngenvoor slede¦ljk onderzoek enLe¦eld ī:n :8
De recenle Le¦angsle¦¦lng voor de kennlseconomle ls lngeLed ln een
¦ange lradllle (íokyr :oo:). ín de jaren zesllg van de lwlnllgsle eeuw
werd 'kennlseconomle' a¦s lerm geînlroduceerd, waarLlj de nadruk ¦ag op
lechno¦oglsche vernleuwlng. Hel doe¦ van een slede¦ljke kennlseconomle
ls nlel anders dan de zojulsl Leschreven doe¦en van de 'gewone' slede¦ljke
economle. economlsche groel verk¦aren ln lermen van producllvllell en
werkge¦egenheld, maar dll keer voora¦ door kennls le geLrulken a¦s lnpul-
íaclor van Ledrljven. Ook deze¦íde achler¦lggende lheorleën, melhoden
en lechnleken a¦s zojulsl Lesproken, worden hlerLlj geLrulkl.
Hel ls echler de vraag oí hel Llj de kennlseconomle voora¦ gaal om lechno-
¦oglsche kennls. Kennls a¦s economlsch goed ls de schake¦ van gegevens naar
lníormalle mel een speclíleke Lelekenls. Dll vergl een Lewuslzljn en een
Legrlp dle zljn verkregen door ervarlng, verlrouwdheld oí ge¦eerdheld. Vaak
wordl hleraan ook hel Legrlp lnnovalle verLonden. de commerclë¦e exp¦ol-
lalle van kennls. Een Lrede deílnllle van 'kennlseconomle' ls dan. hel gehee¦
van vaardlgheden nodlg om proL¦emen le onderkennen en ze op le ¦ossen,
onder meer door hel verzame¦en, se¦ecleren en lnlerpreleren van lníormalle
en hel geLrulk ervan ln Ledrljíslnlerne re¦alles en marklre¦alles. Naasl de
'hardere' economlsche en lechno¦oglsche lndlcaloren a¦s ullgaven ln research
C deve¦opmenl en de aanwezlgheld van hlghlechLedrljven, L¦ljken daarLlj
ook 'zachlere' vernleuwlngslndlcaloren van Le¦ang le zljn, zoa¦s creallvllell,
op¦eldlngsnlveau, loegang lol lníormalle- en communlcallelechno¦ogle en
communlcalleve vaardlgheden (Raspe e.a. :oou, Drennan :oo:).
ße¦eldsmakers Leseííen dal lnmldde¦s ook. Zo ls recenle¦ljk ge¦d Leschlk-
Laar gesle¦d voor de onlwlkke¦lng van crealleve lnduslrleën. Dll s¦ull aan Llj
een recenle lheorle van Rlchard F¦orlda, dle sle¦l dal mense¦ljk kapllaa¦ a¦s
Lron voor slede¦ljk-economlsche groel kan worden aangevu¦d door crealleí
kapllaa¦ (Ha¦¦ :ooo, F¦orlda :oo:, íar¦el C Van voerkens :oou). Crealleve-
¦lngen (vaak kennlswerkers genoemd) hoeven ln dle vlsle nlel per se hoog
opge¦eld le zljn om loch vee¦ loegevoegde waarde le creëren. Ze c¦usleren ln
sleden, waar de ullwlsse¦lngsmoge¦ljkheden hel groolsl zljn. Naasl dlrecle
producllvllellseííeclen van hardwerkende kennlswerkers onderscheldl
F¦orlda ook lndlrecle groel-eííeclen, de kennlswerkers zorgen lmmers vaak
voor vee¦ consumplleve Lesledlngen ln de cu¦luree¦ rljke sleden waar ze ln
oí v¦akLlj wonen. Dll s¦ull aan Llj de eerdere conslalerlng dal sleden nlel
a¦¦een een ro¦ heLLen ln de produclle van goederen, maar ln loenemende
male Le¦angrljk zljn a¦s cenlra van consumplle. Hel ¦ljkl lane lacoLs anno
:nón revlslled, en daarmee welnlg orlglnee¦.
Hoe ook over F¦orlda kan worden gedachl, Le¦angrljk ls ln leder geva¦
dal door hem Neder¦andse Le¦eldsmakers nlel ¦anger a¦¦een gevoe¦lg
zljn voor de lechno¦oglsche lnnovalledlmensle, maar ook voor dle van
de kennlswerkers. ín Neder¦and L¦ljken deze dlmensles van economlsche
vernleuwlng ln re¦alle lol economlsche groel aan verschl¦¦ende slede¦ljke
schaa¦nlveaus le zljn verLonden. ín ílguur ¸ ls voor a¦¦e gemeenlen ln
Neder¦and hun posllle op de dlmensles 'research C deve¦opmenl' (¸a) en
Fiquur ¡a. De dlmensle 'Ĉob' lnde Neder¦andse kennlseconomle
8ton. lospe e.o. (:oou. n:)
Zeer ¦aag
Laag
Cemldde¦d
Hoog
Zeer hoog
ECONOMI SCHEVERNI EUWI NGENDESTAD :o Kansenenulldaglngenvoor slede¦ljk onderzoek enLe¦eld ī:: :o
'kennlswerkers' (¸L) weergegeven. HlerLlj ls hel Le¦angrljk le welen dal
de dlmensle 'kennlswerkers' vee¦ slerker samenhangl mel economlsche
groel ln de sleden dan de dlmensle 'research C deve¦opmenl'. Sleden en
slede¦ljke reglo's, voora¦ ln de Randslad, heLLen vrljwe¦ a¦lljd concenlralles
van kennlswerkers ln hun produclleslrucluur, zoa¦s ln de reglo Ulrechl en ln
Àmslerdam. Hler slaal legenover dal s¦echls enke¦e hlghlechgemeenlen, en
dan voora¦ Lullen de Randslad, een slerke concenlralle van Ĉob-lnlensllell
kennen, zoa¦s Elndhoven, Terneuzen en Ce¦een. Hel zljn dus vaak andere
sleden en andere reglo's dle hoog scoren op een van de lwee dlmensles.
Een Lredere deílnllle van de kennlseconomle dan een lechno¦oglsche a¦¦een,
¦everl dus meerdere holspols van economlsche vernleuwlng op. De slede-
¦ljke dlmensle L¦ljkl, ook a¦s hel gaal om kennlseconomle en groel, comp¦ex
en ge¦aagd le zljn. Voor rulmle¦ljke p¦anners ls deze comp¦exheld vaak nlel
wal ze dachlen.
Eccncmische netwerken en de stad
ßlj hel Lesluderen van economlsche lndlcaloren, oí hel nu gaal om groel,
lnnovallvllell oí kennlswerkers, slullen we dus op een Lehoor¦ljke dosls
rulmle¦ljke comp¦exllell dle vaslzll aan sleden en slede¦ljke reglo's. Des le
opva¦¦ender ls hel dal menlgeen, door de Lomen hel Los nlel meer zlend,
Les¦ull de slad dan maar over een grolere opperv¦akle le deílnlëren, zodal
a¦¦e dynamlek Llnnen een concepl gevangen L¦ljíl. De slad ls vervangen door
een sladsreglo, een slede¦ljk ve¦d, een slede¦ljk nelwerk. íaar ls hel groler
worden van de slad nlel lels van a¦¦e lljden, en heeíl de reglo er nlel a¦lljd loe
gedaan? Oí ls hel legenwoordlg zo 'erg' dal we nlel meer kunnen spreken
van de economlsche íunclle van lndlvldue¦e sleden en hun omme¦and?
Nu eersl een slukje geschledenls, wanl daarvan kun je ¦eren. Tol de vesllng-
wel van :8)u wlsl ledereen vrlj nauwkeurlg wal een slad was. ßlnnen de
vel¦lge ommurlng Levonden zlch kerk, sladhuls, Leurs, gl¦denhulzen en
palrlclërswonlngen. DaarLullen was hel p¦alle¦and. De Ho¦¦andse sleden
namen vanaí hel elnde van de zesllende eeuw, door een slerke economlsche
voorullgang, slerk ln omvang loe. ín hel slandaardLoek hlerover van Ed
Taverne ln ģt lonJ von 8e|o[te. |n Je N|eue StoJt (:n)8) ¦ezen we dal de slads-
ullLreldlngen door een zulver economlsch Le¦ang gedreven werden en ln a¦¦e
geva¦¦en len kosle glngen van socla¦e, eslhellsche en ze¦ís ml¦llalre Le¦angen.
'Hel íyslek ull¦eggen van de slad moel gezlen worden a¦s een ullersl mldde¦
ln een aclleve concurrenlleslrljd lussen zowe¦ de sleden onder¦lng a¦s lussen
de aízonder¦ljke slad en hel omrlngende p¦alle¦and. De elgen slede¦ljke
consumplle en een zo grool moge¦ljk reservolr arLeldskrachlen waar le
a¦¦en lljde een Leroep op kon worden gedaan waren de Le¦angrljksle
Lalen' (Taverne :n)8. ::u).
Fiquur ¡b. De dlmensle 'kennlswerkers' lnde Neder¦andse kennlseconomle
8ton. lospe e.o. (:oou. 8))
Zeer ¦aag
Laag
Cemldde¦d
Hoog
Zeer hoog
ECONOMI SCHEVERNI EUWI NGENDESTAD :: Kansenenulldaglngenvoor slede¦ljk onderzoek enLe¦eld ī:¸ ::
De sladsLesluren ln de zevenllende eeuw kenden de werklng van agg¦o-
merallevoorde¦en b|nnen hun slad en de concurrenlle en comp¦emenlarllell
tussen sleden dus a¦ genoegzaam.
íaar zoa¦s gezegd, legenwoordlg gaal hel over versp¦lnlerde verslede-
¦ljklng en hel 'slede¦ljke ve¦d'. Daar wordl ln economlsche zln dan elgen¦ljk
mee Ledoe¦d dal hel onderscheld lussen agg¦omerallevoorde¦en Llnnen
sleden en comparalleve voorde¦en lussen sleden vervaagl. Er onlslaan vee¦
economlsche krlskrasre¦alles dle de ro¦ van de cenlra¦e kernen verzwakken
oí ze¦í overnemen, mel a¦s nleuwe cenlra¦e punlen groolwlnke¦cenlra,
Ledrljvenlerrelnen, vervoersknooppunlen en woonwljken (Craham C
íarvln :oo:). Hel s¦eule¦woord ls dus nelwerkre¦alles van Ledrljven
en consumenlen. Nelwerkre¦alles dle zlch sleeds verder ullslrekken. ín
economlsche zln denken we legenwoordlg dan a¦ sne¦ aan kennlsnelwerken.
Hel paradoxa¦e verschljnse¦ doel zlch hlerLlj evenwe¦ voor dal deze zowe¦
lnlernallona¦lseren a¦s ¦oka¦lseren (Sassen :nn:, Tay¦or :oou, Ponds C Van
Oorl :ooó).
ín ílguur u zljn LljvoorLee¦d de kennlsnelwerken ln de Llolechno¦ogle -
een Le¦angrljke groelseclor dle ledere gemeenle graag ln haar Ledrljven-
porlío¦lo zlel - weergeven voor Ledrljven dle samenwerken mel andere
Ledrljven respeclleve¦ljk unlversllellen. ín werke¦ljkheld ls de seclor s¦echls
ln een k¦eln aanla¦ sleden geconcenlreerd - dle waar de academlsche zleken-
hulzen slaan en vagenlngen. Een grool dee¦ van de kennlsre¦alles - )o pro-
cenl - ls evenwe¦ mel sleden bu|ten ons ¦and. Flguur ¸ ¦aal hel vo¦¦edlge
Europese nelwerk zlen. Hlerln va¦l op dal Neder¦and s¦echls een Leschelden
ro¦ spee¦l Llnnen een groler gehee¦. Ook op dll schaa¦nlveau heLLen s¦echls
enke¦e sleden een posllle a¦s huLs lussen nallona¦e en lnlernallona¦e nel-
werken. London1CamLrldge, Parljs, íünchen en ßer¦ljn.
Ondanks deze kanllekenlngen over de schaa¦ van kennlsnelwerken,
¦ljkl Llj menlgeen nu hel ldee geworle¦d dal nelwerken, lussen Ledrljven
onder¦lng en lussen kennlswerkers en consumenlen, de hlërarchle van
slede¦ljke kernen a¦s concepl kunnen vervangen. Nu ls dll a¦lljd a¦ onder-
werp geweesl van ¦evendlg onderzoek - de jaren zevenllg waren hoogllj-
dagen mel Lljdragen ln Àmerlka van À¦¦en Pred, en ln Neder¦and van lan
LamLooy en lan ßuurslnk -, maar dala over Ledrljísre¦alles waren loen
schaars (Schö¦¦er :n):, ßuurslnk :n):, LamLooy :n)u, Pred :n)), ßourne
C Slmmons :n)n). Elgen¦ljk welen we nog sleeds welnlg over nelwerk-
re¦alles van Ledrljven.
Ondanks deze kennls¦acune ls hel Le¦eld voorlvarend ln hel conceplue¦e
dlepe gesprongen, mel de lnlroduclle van hel Legrlp 'slede¦ljke nelwerken'.
HlerLlj gaal hel om slede¦ljke nelwerken a¦s p¦ano¦oglsche opvo¦ger
van sleden en sladsgeweslen. Omdal dll dlrecl raakl aan hel vakgeLled
SteJe|||ke Fconon|e en lu|nte|||ke P|onn|nq, wl¦ lk wal ¦anger sll¦slaan
Llj de Lee¦dvormlng over hel Legrlp 'slede¦ljke nelwerken'.
Fiquur q. Nallona¦e kennlsnelwerkenlnLlolechno¦ogle
8ton. PonJs c Von Oott (:ooó. ó:)
ʌ-ʉʌ
ʉʍ-ʌʑ
ʌʈ-ʈʑʑ
ʈʑʈ-ʉʌʑ
ʉʌʈ-ʌʑʑ
ʌʑʈ-ʈ.ʑʑʑ
ʈʑ-ʉʌ
ʉʍ-ʌʑ
ʌʈ-ʈʑʑ
ʈʑʈ-ʉʑʑ
ʉʑʈ-ʋʑʑ
ʋʑʈ-ʍʑʑ
ECONOMI SCHEVERNI EUWI NGENDESTAD :u Kansenenulldaglngenvoor slede¦ljk onderzoek enLe¦eld ī:¸ :u
Slede¦ljkheld en nelwerken zljn lwee onderwerpen dle slnds jaar en
dag cenlraa¦ slaan ln zowe¦ hel welenschappe¦ljk onderzoek a¦s de
Le¦eldsvoornemens. À¦ ln :nn: verscheen hlerover een nola van de
loenma¦lge Rljksp¦ano¦oglsche Dlensl, gellle¦d SteJe|||ke Netwetken
|n Futopo. ín de Le¦eldspraklljk L¦eek hel echler ¦asllg om rulmle¦ljk-
economlsche vlsles vanull de lnva¦shoeken van sleden en nelwerken
mel e¦kaar le verLlnden lol een gezamen¦ljk Le¦eldsconcepl. ín de recenle
Le¦eldsnola's P|eken |n Je De|to van hel mlnlslerle van Economlsche Zaken
en de Noto lu|nte van hel mlnlslerle van ČĈąă, Lelde verschenen ln :oou,
wordl hel Le¦eldsLegrlp 'slede¦ljke nelwerken' nleuw ¦even ln geL¦azen.
Zoa¦s Llj zovee¦ eerdere lnlroduclles van rulmle¦ljke conceplen, zoa¦s
sledenrlng cenlraa¦-Neder¦and, slede¦ljke knooppunlen en corrldors, rljsl
echler de vraag ln hoeverre hel Legrlp 'slede¦ljke nelwerken' de werke¦ljk-
held weersplege¦l. En oí hel anllclperend genoeg ls om de rulmle¦ljke onl-
wlkke¦lngen van de íunclles wonen, werken, lníraslrucluur en recrealle
ln Neder¦and ln de (naLlje) loekomsl van een a¦gemeen ge¦dend Le¦elds-
raamwerk le voorzlen. Voor rulmle¦ljk-economlsche onderzoekers
en Le¦eldsmakers ls een Le¦angrljke vraag oí er rulmle¦ljke conslanlen
zljn le onderschelden ln de beJt||[snot|qe nelwerkre¦alles. Vanwege de
aansprekendheld en de 'nleuwheld' van hel concepl ¦ljken economen,
soclo¦ogen, p¦ano¦ogen en Le¦eldsmakers massaa¦ aan le haken Llj de
maalschappe¦ljke dlscussle over een loenemende nelwerkvormlng op
verschl¦¦ende schaa¦nlveaus (Casle¦¦s :nnó, Frledman :n8ó, ßallen :nn¸,
Cereííl C Korzenlewlcz :nnu).
ín de Noto lu|nte wordl hel slede¦ljke-nelwerkLegrlp a¦s vo¦gl verwoord.
'Op economlsch en soclaa¦-cu¦luree¦ geLled veranderl de samen¦evlng. Dll
koml lol ulldrukklng ln de onlwlkke¦lng van de nelwerksamen¦evlng en de
nelwerkeconomle. Deze zljn onder meer hel resu¦laal van verdergaande
lnlernallona¦lserlng en specla¦lsalle dle oplreedl ln economlsche secloren
en van verdergaande schaa¦vergrollng van de sleden ln aans¦ulllng op de
eerdere suLurLanlsalle. vaar de slede¦ljke proL¦emen voora¦ op hel nlveau
van de sleden spe¦en, zo zljn de kansen op ¦angere lermljn ln Le¦angrljke
male ge¦egen op een hoger schaa¦nlveau. dal van de slede¦ljke nelwerken'
(ílnlslerle van ČĈąă :oou. 8).
Opmerke¦ljk ln deze deílnllle ls dal economle wordl gezlen a¦s de Le¦ang-
rljksle drager van een íyslek slede¦ljk ullschulíproces - een ¦aalsle íase van
suLurLanlsalle. Hel schaa¦nlveau waaraan de Le¦eldsmakers van ČĈąă en
LĐ voora¦ denken, ls dal van de reglo. Dll ondanks hel íell dal ook zlj de
legensle¦¦lng lussen lnlernallona¦lserende en reglona¦lserende nelwerk-
onlwlkke¦lngen conslaleren - ln de ¦lleraluur ook we¦ de 'g¦oLa¦-¦oca¦
paradox' genoemd (Porler :ooo, Kres¦ C Fry :oo¸, vlewe¦ C Persky :nnu).
Hoe aansprekend hel nelwerkconcepl ook ls ullgedachl, opva¦¦end ls dal de
emplrlsche onderLouwlng van economlsch gedreven slede¦ljke nelwerken
ln Neder¦and aíwezlg ls. De lerm 'slede¦ljke nelwerken' ¦ljkl hlermee
Fiquur ¶. Europese kennlsnelwerkenlnLlolechno¦ogle
8ton. Von V||et (:ooó)
NUTS-ʉ-reglo's
Kennlsre¦alles lnpuL¦lcalles
ECONOMI SCHEVERNI EUWI NGENDESTAD :ó Kansenenulldaglngenvoor slede¦ljk onderzoek enLe¦eld ī:) :ó
figuur 5.12 en 6.8 Knooppunt Arnhem-Nijmegen
België Buiten EU
Overig EU
Duitsland
Overig Nederland
Aantal relaties binnen een gemeente
1 - 2
3 - 4
5 - 9
10 - 49
>= 50
Aantal relaties tussen gemeenten
1 - 2
3 - 10
11 - 20
21 - 500
> 500
Ten opzichte van verwacht aantal relaties
aantal relaties meer dan verwacht
aantal relaties minder dan verwacht
figuur 5.2 en 6.3 Regio Amsterdam
België Buiten EU
Overig EU
Duitsland
Overig Nederland
Aantal relaties binnen een gemeente
1 - 2
3 - 4
5 - 9
10 - 49
>= 50
Aantal relaties tussen gemeenten
1 - 2
3 - 10
11 - 20
21 - 500
> 500
Ten opzichte van verwacht aantal relaties
aantal relaties meer dan verwacht
aantal relaties minder dan verwacht
de p¦ano¦oglsch modleuze pendanl le zljn van Legrlppen a¦s 'nelwerk-
economle', 'nelwerkslurlng' en 'nelwerksamen¦evlng'.
De recenle ĈĆs-sludle Fconon|sc|e netwetken |n Je teq|o (Van Oorl e.a.
:ooó) geeíl een emplrlsche lnvu¦¦lng van hel concepl slede¦ljke nelwerken
vanull een economlsch perspeclleí. Omdal gegevens over Ledrljísre¦alles
onlLraken, ls voor deze sludle een groolscha¦lge encuêle ullgezel waaraan
enke¦e dulzenden Ledrljven heLLen dee¦genomen. Hen ls gevraagd naar
de llen Le¦angrljksle re¦alles dle zlj onderhouden mel andere Ledrljven.
Vervo¦gens ls gekeken naar monocenlrlsme en krlskrasre¦alles lussen
Ledrljven Llnnen reglo's. Kenmerken Ledrljísre¦alles zlch nu overmallg
door een vee¦held aan re¦alles lussen verschl¦¦ende gemeenlen? ín een
nelwerkana¦yse zljn de Ledrljísnelwerken van zes reglo's gevlsua¦lseerd,
waaronder de reglo's Àmslerdam en Àrnhem-Nljmegen (zle ílguur ó).
Re¦alles lussen Ledrljven zljn hlerLlj opgele¦d lol gemeenle¦ljke re¦alles.
De Lo¦¦eljes geven de re¦alles Llnnen een gemeenle weer, en de ¦ljnen
represenleren de re¦alles lussen gemeenlen. De dlkle varleerl mel hel
Le¦ang van de re¦alles. De kaarlLee¦den maken dulde¦ljk dal a¦¦e grole
sleden ln de reglo's een cenlra¦e spl¦íunclle ln hel reglona¦e nelwerk
vervu¦¦en. De cenlra¦e sleden herLergen ln aLso¦ule aanla¦¦en verreweg
de meesle lnlerne re¦alles, en zljn ook overmallg Lelrokken Llj re¦alles
mel Ledrljven ln andere gemeenlen.
Een ullsp¦llslng ¦everl hel lnzlchl dal zake¦ljke dlenslver¦eners, kennls-
lnlensleve Ledrljven en k¦elne Ledrljven de meesl ge¦oka¦lseerde nel-
werken onderhouden. Lokaa¦ geLonden re¦alles Lelreííen Lovendlen
zowe¦ geslandaardlseerde a¦s zeer speclíleke lransaclles. De nelwerken
¦ljken overheersend monocenlrlsch, hlërarchlsch en georlënleerd op
de cenlra¦e p¦aalsen. Ze worden gekenmerkl door een aíwezlgheld van
krlskrasre¦alles. Zo ls Llnnen de reglo Àmslerdam ln s¦echls drle op de llen
re¦alles lussen gemeenlen de cenlra¦e slad Àmslerdam nlel Lelrokken.
Om hel te|ot|eve Le¦ang van krlskrasre¦alles le loelsen, kunnen we kljken
naar ¦oka¦e omslandlgheden dle van lnv¦oed zljn op hel aanla¦ Ledrljís-
re¦alles lussen de kernen Llnnen reglo's. Crole slede¦ljke kernen en k¦elne
aíslanden lussen grole kernen lrekken name¦ljk per deílnllle meer re¦alles
aan. Een ana¦yse mel lndlcaloren ull de lníormallelheorle (Frenken :oo:)
¦eldl lol nuancerlng van hel gesuggereerde Lee¦d van hlërarchle. Flguur )
geeíl deze¦íde nelwerkre¦alles weer a¦s de vorlge ílguur, a¦¦een ls nu ln
rood aangegeven we¦ke re¦alles groler ln aanla¦ zljn dan verwachl op Lasls
van de gemeenlegroolle, en ln L¦auw de re¦alles dle gerlnger ln aanla¦ zljn
dan verwachl. Ondanks hel íell dal er ln obso|ute zln s¦echls een k¦eln aanla¦
Ledrljísre¦alles lussen gemeenlen a¦s krlskrasre¦alles le Leslempe¦en ls,
zljn deze ln a¦¦e reglo's ln te|ot|eve zln we¦ meer dan verwachl. Re¦alles
lussen kern en perlíerle daarenlegen - de 'spaken' om Àmslerdam en de
verLlndlng lussen Nljmegen en Àrnhem - zljn over hel a¦gemeen gerlnger
Fiquur óa. Reglona¦e Ledrljísnelwerkenlnde reglo Àmslerdam
8ton. Von Oott e.o. (:ooó. n:)
Fiquur ób. Reglona¦e Ledrljísnelwerkenlnde reglo Àrnhem-Nljmegen
8ton. Von Oott e.o. (:ooó. :o:)
Àanla¦ re¦alles Llnneneengemeenle Àanla¦ re¦alles lussengemeenlen
:-: :-:
¸-u ¸-:o
¸-n ::-:o
:o-un ::-¸oo
>¸o >¸oo
ECONOMI SCHEVERNI EUWI NGENDESTAD :8 Kansenenulldaglngenvoor slede¦ljk onderzoek enLe¦eld ī:n :8
ln aanla¦ dan verwachl. ßedrljísre¦alles b|nnen de gemeenlen L¦ljken a¦lljd
ln grolere male voor le komen dan op Lasls van de gemeenlegroolle kan
worden verwachl.
De slede¦ljke reglo herLergl dus ln aLso¦ule lermen een enorm aanla¦
Ledrljísre¦alles. ín re¦alleve lermen echler L¦ljken deze oververlegen-
woordlgd le zljn Llnnen de cenlra¦e gemeenlen en lussen de gemeenlen
Lullen deze cenlra¦e kernen om.
Keren we dan lerug Llj de vraag oí er rulmle¦ljke conslanlen zljn le onder-
schelden ln Ledrljísmallge nelwerkre¦alles, dan moelen we conslaleren
dal hel 'cenlra¦ep¦aalsenmode¦' en hel 'nelwerkmode¦' qezonen|||k een
slempe¦ drukken op de reglona¦e slrucluur van Ledrljísre¦alles. Dll ls we¦ls-
waar ook a¦ door anderen Leargumenleerd, zoa¦s Àlzema (:oo:), ßaraLasl
(:oo:), ßoe¦ens (:ooo, :oo¸), maar ls mel Lovengenoemde sludle nu voor
hel eersl voor Neder¦andse reglo's ln Lee¦d geLrachl. Hel onderscheld naar
aLso¦ule en re¦alleve aanla¦¦en re¦alles ls hlerLlj van cruclaa¦ Le¦ang. Een
conslanle oLservalle ls dal cenlra¦e kernen onmlsLaar zljn ln hel nelwerk,
zowe¦ ln aLso¦ule a¦s ln re¦alleve lermen. Dll lnzlchl koml ln Le¦eldsslukken
nlel vaak lerug, daar ¦lgl de nadruk voora¦ op de groelpolenlles van k¦elnere
kernen ln de reglo (zle hel eerdere cllaal ull de Noto lu|nte). Veronachl-
zamlng van een der re¦evanle schaa¦nlveaus echler, oí hel nu gaal om
agg¦omeralle-eííeclen oí om nelwerkre¦alles lussen Ledrljven, ¦eldl
onherroepe¦ljk lol een onvo¦¦edlg Lee¦d.
RuimteIijke pIanninq en de stad
Dll Lrengl me Llj mljn ¦aalsle punl, name¦ljk de vraag op we¦ke slede¦ljk-
economlsche kansen hel Le¦eld kan sluren.
Eersl een overzlchl van de zaken waarop rulmle¦ljk Le¦eld w|| sluren.
Hlervoor clleer lk de vljí Laslsprlnclpes van rulmle¦ljke-ordenlngsLe¦eld
dle ln :nn8 door de velenschappe¦ljke Raad voor RegerlngsLe¦eld werden
onderscheldden. concenlralle van verslede¦ljklng, rulmle¦ljke samenhang,
rulmle¦ljke dlííerenllalle, rulmle¦ljke hlërarchle en rulmle¦ljke rechlvaardlg-
held (čĈĈ :nn8. )-8). ßekljken we dll rljlje Laslsprlnclpes, dan Lekrulpl hel
gevoe¦ dal ze a¦s rulmle¦ljk slurlngskader loch maar moel¦ljk eenduldlg le
operallona¦lseren zljn. Zljn ze we¦ gekend? De Leperkle sluurLaarheld van
Ledrljven en consumenlen L¦ljíl ln vee¦ Le¦eldssludles onderLe¦lchl, hler zll
een gal lussen welenschap en Le¦eld. Zo zljn megawlnke¦cenlra op lermljn
moel¦ljk legen le houden a¦s consumenlen ze graag wl¦¦en. Samenwerklng
lussen unlversllellen en Ledrljven kan de overheld nlel aídwlngen - ln eersle
lnslanlle moelen Ledrljven en unlversllellen dle samenwerklng ze¦í wl¦¦en.
Creallvllell van mensen ls a¦s zodanlg nlel le sluren mel rulmle¦ljke p¦annlng.
Korlom. ln de sluurLaarheld van slede¦ljk-economlsche íuncllone¦e
re¦alles zljn hel de acloren ze¦í dle de onlwlkke¦lngen eersl lndlvlduee¦, en
vervo¦gens co¦¦eclleí sluren. Dll heel ze¦íorganlsalle. zonder lnmenglng
van reglona¦e oí ¦oka¦e overheden onlwlkke¦en Ledrljven en consumenlen
Fiquur )a. íeer (rood) enmlnder (L¦auw) danverwachle reglona¦e Ledrljísnelwerkenln
de reglo Àmslerdam. 8ton. Von Oott e.o. (:ooó. :¸¸)
Fiquur )b. íeer (rood) enmlnder (L¦auw) danverwachle reglona¦e Ledrljísnelwerkenln
de reglo Àrnhem-Nljmegen. 8ton. Von Oott e.o. (:ooó. ::8)
figuur 5.2 en 6.3 Regio Amsterdam
België Buiten EU
Overig EU
Duitsland
Overig Nederland
Aantal relaties binnen een gemeente
1 - 2
3 - 4
5 - 9
10 - 49
>= 50
Aantal relaties tussen gemeenten
1 - 2
3 - 10
11 - 20
21 - 500
> 500
Ten opzichte van verwacht aantal relaties
aantal relaties meer dan verwacht
aantal relaties minder dan verwacht
figuur 5.12 en 6.8 Knooppunt Arnhem-Nijmegen
België Buiten EU
Overig EU
Duitsland
Overig Nederland
Aantal relaties binnen een gemeente
1 - 2
3 - 4
5 - 9
10 - 49
>= 50
Aantal relaties tussen gemeenten
1 - 2
3 - 10
11 - 20
21 - 500
> 500
Ten opzichte van verwacht aantal relaties
aantal relaties meer dan verwacht
aantal relaties minder dan verwacht
Àanla¦ re¦alles Llnneneengemeenle Àanla¦ re¦alles lussengemeenlen
:-: :-:
¸-u ¸-:o
¸-n ::-:o
:o-un ::-¸oo
>¸o >¸oo
ECONOMI SCHEVERNI EUWI NGENDESTAD ¸o Kansenenulldaglngenvoor slede¦ljk onderzoek enLe¦eld ī¸: ¸o
lnleracllenelwerken dle ullelnde¦ljk, zlchze¦í verslerkend, ¦elden lol slede-
¦ljke oí reglona¦e agg¦omerallevoorde¦en (Krugman :nnó, À¦¦en :nn), Àrlhur
:nnu). À¦s deze acloren mel hun padaíhanke¦ljke onlwlkke¦lngen ln hun
re¦alles zo Le¦angrljk zljn om de slede¦ljke economle le Legrljpen, ¦ljkl hel
¦oglsch dal hel Le¦eld zll le sprlngen om onderzoek hlernaar. íaar hoewe¦
de dala dle op hel nlveau van dle acloren sleeds meer LeschlkLaar komen,
zoa¦s lníormalle over consumenlen, lndlvldue¦e Ledrljven en hun re¦alles
- we zagen er nel een aanla¦ voorLee¦den van -, ¦ljken Le¦eldsmakers deze
nog nlel Lljzonder ullgeLreld ln hun Le¦eldsvoornemens le Lelrekken.
'De mens' en 'hel Ledrljí' a¦s Les¦lssende acloren L¦ljven vaak nog ongekend
- ook ln de perspeclleívo¦¦e kennlseconomle. Dll was ook zo ln hel plonle-
rende werk van lane lacoLs ln :nón. íaar lnmldde¦s welen we een Loe¦
over consumenlen, Ledrljven en hun re¦alles.
íljn Le¦angrljksle aanLeve¦lng aan de rulmle¦ljke p¦annlng ls dan ook om de
re¦alles lussen acloren en hun dlrecle omgevlng, vaak mlcro-macrore¦alles
genoemd, meer le Lelrekken ln Le¦eldsvoornemens, emplrlsch ls dal nu ook
moge¦ljk. Voor mlnlmaa¦ lwee lypen Le¦eld ls deze kennls ononlLeer¦ljk.
Ten eersle Llj Le¦eld dal zlch rlchl op c¦uslers van Ledrljven. ßedrljven
ln c¦uslers kennen gezamen¦ljke seclorkenmerken en íuncllone¦e re¦alles
(ßrenner :oou). Daar kan vaak eííecllever Le¦eld op worden gerlchl dan
op reglo's en sleden dle gekenmerkl worden door dee¦verzame¦lngen
van verschl¦¦ende c¦uslers. Hel geLledsgerlchle Le¦eld van hel mlnlslerle
van Economlsche Zaken en hel ínnovallep¦alíorm heLLen daar ln hun
ullwerklng lrekken van, ln legensle¦¦lng lol wal de naam 'geLledsgerlchl'
doel vermoeden. ßepaa¦de reglona¦e c¦uslers van Ledrljven krljgen hlerLlj
ge¦d om samenwerklngsre¦alles en een kennlslníraslrucluur op le Louwen
en le onderhouden, waarLlj de nadruk voora¦ ¦lgl op generleke, seclor-
speclíleke sllmu¦alle.
De lweede vorm van Le¦eld waarLlj mlcro-macrore¦alles een ro¦ spe¦en,
ls len aanzlen van de geLledsgerlchle onlwlkke¦lng waarln de overheld
a¦s aclor oplreedl. onlwlkke¦lngsp¦ano¦ogle. Er ls maar een zeer Leperkl
aanla¦ voorLee¦den Lekend van overheden dle ln samenwerklng mel
projeclonlwlkke¦aars, Ledrljven en Lewoners lol een succesvo¦¦e reglona¦e
onlwlkke¦lng zljn gekomen, waarLlj de Le¦angen van een leder worden
gewaarLorgd (Dammers e.a. :oou). íaar omdal de rulmle¦ljke p¦annlngs-
overheden lradlllonee¦ welnlg welen over íuncllone¦e re¦alles ln c¦uslers
en welnlg ervarlng heLLen mel een ro¦ a¦s spe¦er ln p¦aals van scheldsrechler
ln hel geva¦ van geLledsgerlchle onlwlkke¦lng, kunnen deze Lelde lypen
Le¦eld gerlchl op mlcro-macrore¦alles moel¦ljk worden gegenera¦lseerd.
íeer lradlllonee¦ heeíl de rulmle¦ljke ordenlng ln Neder¦and a¦lljd
een slurend karakler wl¦¦en heLLen dal ullslljgl Loven hel ze¦íorganl-
serende vermogen van economlsche acloren - a¦ was hel maar om
negalleve aspeclen a¦s onzorgvu¦dlg rulmlegeLrulk, ml¦leuover¦asl
en congeslle le vermljden. Dll ls naluur¦ljk geëlgend, en hel Lelekenl
dal generlek rulmle¦ljk Le¦eld we¦ dege¦ljk een maalschappe¦ljke íunclle
kan vervu¦¦en. Ook a¦s hel gaal om kansen ln de kennlseconomle.
Op reglonaa¦ nlveau kunnen Larrleres worden weggenomen,
kunnen voorzlenlngen worden geíacl¦lleerd, dlenl rulmle voor onlwlk-
ke¦lng le worden aangeLoden en kunnen gemeenlen deze Le¦eldslssues
onder¦lng aíslemmen. Tens¦olle zljn dll e¦emenlen dle bestuut|||k e[[ect|e[
kunnen zljn, zonder dal hlervoor a¦¦e mlcro-macrore¦alles lussen Ledrljí
en omgevlng gekend moelen zljn. ín hel voorLee¦d van slede¦ljke nel-
werken L¦eek LljvoorLee¦d dal ¦oka¦e Le¦eldsmakers nlel hel reglona¦e
beJt||[snelwerk cenlraa¦ sle¦¦en, maar hel reglona¦e be|e|Jsnelwerk
(verge¦ljk Sa¦el C Cua¦lnl :ooó).
Hel za¦ na hel voorgaande dulde¦ljk zljn dal lk nlel ge¦ooí ln een generleke
schaa¦ van rulmle¦ljk Le¦eld. Hel ls name¦ljk nlel sne¦ van lweeën een. Een
accenlverschulvlng ln schaa¦nlveaus Lelekenl nlel dal oude Le¦eldsconcep-
len, zoa¦s 'de cenlra¦e slad', een op een kunnen worden lngewlsse¦d voor
nleuwe, zoa¦s hel 'slede¦ljke nelwerk'. Ze L¦ljken comp¦emenlalr.
'Rulmle¦ljke schaa¦ ls een lruc om greep le krljgen op hel "wal?", Lesluur¦ljke
schaa¦ ls een lnde¦lng dle he¦pl Llj hel "hoe?"', zel Plel ío¦¦ema Llj de Rljks-
p¦ano¦oglsche Dlensl a¦lljd. En. 'a¦s hel "wal" nlel he¦der ls, wordl hel "hoe"
krampachllg' (ío¦¦ema :oo¸. :¸). ík Len van p¦an om verder onderzoek ull
le voeren naar hel 'wal' en ullkomslen daarvan le re¦aleren aan hel 'hoe'.
Dll onderzoek za¦ nlel van de een op de andere dag legemoel kunnen
komen aan hel kennen van de nu nog ongekende re¦alles van Ledrljven
en consumenlen mel slede¦ljke rulmle ln lermen van hun helerogenllell,
causa¦llell en lnleraclles. Er za¦ nog we¦ vee¦ worden gedroomd.
íaar op onderde¦en wordl progressle geLoekl. ík dee¦ de menlng
dal er meer lheorellsche raamwerken moelen komen, nlel dlrecl. De
lheorellsche en melhodo¦oglsche gereedschapsklsl dle de aan de Utbon
Fconon|cs verwanle dlsclp¦lnes hlervoor momenlee¦ LeschlkLaar heLLen,
ls nlel gerlng en nog ¦ang nlel ullpullend loegepasl op vraagslukken dle op
verschl¦¦ende slede¦ljke schaa¦nlveaus spe¦en. ve¦¦lchl kan hlerdoor ln de
loekomsl hel gal lussen slede¦ljk onderzoek en slede¦ljk Le¦eld worden
verk¦elnd.
Dankwccrd
Dal lk hler sla ls nlel gehee¦ aan mljze¦í le danken. Pleler Hoolmeljer,
deslljds a¦s decaan van de íacu¦lell Ceowelenschappen, Oedzge Àlzema,
deslljds a¦s dlsclp¦lnehooíd Economlsche Ceograíle Llj hel deparlemenl
Socla¦e Ceograíle en P¦ano¦ogle en vlm Derksen, deslljds en nog sleeds
dlrecleur van hel Rulmle¦ljk P¦anLureau, waren enlhouslasle wegLerelders.
vaarvoor mljn we¦gemeende dank.
íljn dank gaal verder ull naar hel Ulrechls Unlversllellsíonds, dal de
Lljzondere ¦eersloe¦ 'Slede¦ljke Economle en Rulmle¦ljke P¦annlng' heeíl
lngesle¦d. lan LamLooy ls a¦s welenschapper en a¦s mens a¦lljd een ¦lchlend
ECONOMI SCHEVERNI EUWI NGENDESTAD Kansenenulldaglngenvoor slede¦ljk onderzoek enLe¦eld
voorLee¦d voor mlj geweesl. ík houd graag hel slede¦ljk-economlsche
vaande¦ hoog dal lan heeíl onlworpen, en hoop nog vaak Llj hem aan le
k¦oppen voor scherp commenlaar en dlscussle.
Op hel Rulmle¦ljk P¦anLureau en Llj de seclle Economlsche Ceograíle
werk lk mel vee¦ mensen samen. ík noem hen nlel a¦¦en lndlvlduee¦, maar
hlerLlj de verzekerlng dal samenwerklng mel ju¦¦le energle en vee¦ p¦ezler
geeíl.
Een aanla¦ vrlenden wl¦ lk persoon¦ljk Ledanken, omdal ze me de ¦aalsle
jaren vee¦ energle gaven. Ron en Koen zljn hel evo¦ullonalre gewelen van
de Ulrechlse economlsch geograíen, maar Llj de opera, hel jazzconcerl
en ln hel caíe zljn ze nog vee¦ ¦euker. íel íarlln genool lk van aangename
Llerljes en raakle lk een ílels kwljl. íel Cerard de Consumer Clly van
Ulrechl onldekken schepl een Land. Ollo en Roderlk zljn lwee íanlasllsch
¦eerglerlge jongens om mee le werken, mel wle je Lovendlen een serleus
gesprek kunl heLLen en vee¦ mee kunl ¦achen. HuuL en C¦ara zljn a¦ ve¦e
jaren hel vasle ruslpunl op de Devenler ßoekenmarkl. íark L¦ljíl mljn
lrouwsle vrlend, waar geen maal op slaal. lan Croen ls er nlel. Hel ls nu
Lljna een jaar ge¦eden. ík mls hem vandaag, maar lk weel dal hlj L¦lj zou
zljn. ßlj de Ulrechlse sludenlen zll vee¦ loekomsl. Daaraan werken ls
¦euk en nulllg lege¦ljkerlljd. Thljs, loep, íarlljn en SleLren - ju¦¦le zljn
Lljzondere sludenlen, waar hel exlra ¦euk mee werken en dlscusslëren ls.
ík elndlg mel mljn Lesle vrlenden. Pa en ma, íne en lohn, íaura en lermo
- ju¦¦le zljn íans van hel eersle uur, en dal zu¦¦en ju¦¦le we¦ a¦lljd L¦ljven.
Dal ls naluur¦ljk vo¦¦edlg wederzljds.
ík dank U a¦¦en voor Uw aandachl.
ECONOMI SCHEVERNI EUWI NGENDESTAD ¸u ¸u Llleraluur ī¸¸
āi ĉećAĉĊĊć
Àcs, Z.l. (:oo:), lnnovot|ononJt|e qtowt|o[ c|t|es, Che¦lenham.
EdwardE¦gar.
À¦¦en, P.í. (:nn)), C|t|es onJ teq|ons os se|[otqon|z|nq svstens.
Londen. Tay¦or CFrancls.
Àmln, À. CN. Thrlíl (:nn:), 'Neo-íarsha¦¦lannodes lng¦oLa¦
nelworks', lntetnot|ono| joutno| o[ Utbon onJ leq|ono|
leseotc|:ó. :)¸-:8:.
Àrlhur, v.ß. (:nnu), 'UrLansyslems andhlslorlca¦ palh
dependence', pp.nn-::o ln. v.ß. Àrlhur, lncteos|nq tetutns
onJ pot|JepenJence |n t|e econonv, ÀnnÀrLor.
The Unlverslly oí ílchlganPress.
ÀsLeekßrusse, v., HvanDa¦enCß. vlsslnk(:oo:), StoJen|onJ
|neenn|euweqeoqto[|e. Mootsc|oppe|||kevetonJet|nqenen
tu|nte|||keJvnon|ek, čĈĈ Voorsludles enachlergronden
nr. :::, DenHaag. SduUllgevers.
Àlzema, O. (:nnn), 'Nelwerksleden. nel vanwerksleden',
pp. :::-¸nln. F.í. Dle¦emanCS. íuslerd, (eds.), Vootb||
JeconpoctestoJ, Àssen. VanCorcum.
Àlzema, O. CE. vever (:oo:), De NeJet|onJse lnJustt|e.
ontw|kke||nq. spte|J|nq en u|tJoq|nq, Àssen. VanCorcum.
ßaraLasl, À.L. (:oo:), l|nkeJ. Howevetvt||nq |s connecteJ to
evetvt||nq e|se onJ w|ot |t neons [ot bus|ness. sc|ence onJ
evetvJov ||[e, Londen. P¦ume ßooks.
ßarnell, C. (:nn8), 'The cu¦lura¦ lurn. íashlonor progress ln
humangeography?', Ant|poJe ¸o. ¸)n-¸nu.
ßallen, D. (:nn¸), 'Nelwork cllles. creallve urLanagg¦omera-
llons íor lhe ::sl Cenlury', Utbon StuJ|es ¸:. ¸:¸-¸:).
ßegg, í. (ed.) (:oo:), Utbon conpet|t|veness, ßrlslo¦. The Po¦lcy
Press.
ßellencourl, L.í.À., l. LoLoandCD. Slrumsky (:oou),
'ínvenllonlnlhe clly. lncreaslng relurns lo sca¦e lnmelropo¦llan
palenllng', Sanla Fe vorklng Paper ou-::-o¸8.
ßoekema, F.v.í. (:nnó), Ceoqto[|e en econon|e. Je conp|exe
en onJetqewootJeetJe to| von Je tu|nte|||ke J|nens|e |n Je
econon|e, oralle, Nljmegen. RadLoudUnlversllell.
ßoe¦ens, L. (ed.) (:ooo), NeJet|onJnetwetken|onJ. Fen|nvento-
t|sot|evonJen|euweconJ|t|es vonp|ono|oq|eensteJebouw,
Rollerdam. NÀl Ullgevers.
ßoe¦ens, L. (:oo¸), Vonp|ono|oq|enoot [|uv|o|oq|e?Ouestenoot
eenn|euwebenoJet|nqvonJetu|nte|||keotJen|nq, Ulrechl.
Unlversllell Ulrechl.
ßoschma, R. (:oo¸), 'Proxlmllyandlnnovallon. acrlllca¦
assessmenl', leq|ono| StuJ|es ¸n. ó:-)u.
ßoschma, R., K. FrenkenCl.C. LamLooy(:oo:), Fvo|ut|ono|te
econon|e. Fen|n|e|J|nq, íulderLerg. Coullnho.
ßoschma, R.À. Cl.C. LamLooy(:nnn), 'Evo¦ullonaryeconomlcs
andeconomlc geography', joutno| o[ Fvo|ut|onotvFconon|cs
n. u::-:n.
ßourne, L.S. Cl.v. Slmmons (eds.) (:n)n), Svstens o[ c|t|es.
leoJ|nqs onsttuctute. qtowt|onJpo||cv, Oxíord. Unlverslly
Press.
ßrakman, S., H. Carrelsen, l. Corler, À. vander Horsl C
í. Schramm(:oo¸), NewFconon|c Ceoqtop|v, enp|t|cs onJ
teq|ono| po||cv. DenHaag. Cenlraa¦ P¦anLureau.
ßrand, À. (:oo:), Het steJe|||kve|J|nopkonst. Dettons[otnot|e
vonJestoJ|nNeJet|onJqeJutenJeJetweeJe|e|[t vonJe
tw|nt|qsteeeuw. dlsserlalle, Àmslerdam. ċČA.
ßrenner, T. (:oou), loco| |nJustt|o| c|ustets. Fx|stence. enetqence
onJevo|ut|on, Londen. Roul¦edge.
ßrlslow, C. (:oo¸), 'Everyone's a 'wlnner'. proL¦emallslng lhe
dlscourse oí reglona¦ compellllvenessĤ. joutno| o[ Fconon|c
Ceoqtop|v ¸. :8¸-¸ou.
ßuurslnk, l. (:n):), Centto||te|t en||etotc||e. Jet|eot|eJet
centto|ep|ootsen|nenke|eNeJet|onJse|nJustt|eqeb|eJen,
Àssen. VanCorcum.
Camagnl, R. (:oou), 'Uncerlalnly, socla¦ caplla¦ andcommunlly
governance. lhecllyas aml¦leu', pp.:::-:¸oln. R. Cape¦¦oC
P. Nljkamp(eds.), UtbonJvnon|cs onJqtowt|. AJvonces |n
utboneconon|cs, Àmslerdam. E¦sevler.
Vander Cammen, H. CL. deK¦erk(:oo¸), lu|nte|||keotJen|nq.
Vonqtoc|tenqotJe| tot ČìĄLĎ-w||k, Ulrechl. Hel Speclrum.
Cape¦¦o, R. CP. Nljkamp(eds.) (:ooua), UtbonJvnon|cs onJ
qtowt|. AJvonces |nutboneconon|cs, Àmslerdam. E¦sevler.
Cape¦¦o, R. CP. Nljkamp(:oouL), 'Thelheorellca¦ andmelho-
do¦oglca¦ loo¦Loxoí urLaneconomlcs. íromandlowards
where?', pp.:-:)ln. R. Cape¦¦oCP. Nljkamp(eds.), Utbon
Jvnon|cs onJqtowt|. AJvonces |nutboneconon|cs,
Àmslerdam. E¦sevler.
ECONOMI SCHEVERNI EUWI NGENDESTAD ¸ó ¸ó Llleraluur ī¸)
Casle¦¦s, í. (:nnó), T|et|seo[ t|enetwotksoc|etv, Oxíord.
ߦackwe¦¦.
Casle¦¦s, í. (:ooo), T|e t|se o[ t|e netwotk soc|etv, Oxíord.
ߦackwe¦¦.
Casle¦¦s, í. (:oo:), 'Loca¦ andg¦oLa¦. cllles lnlhenelwork
soclely', T||Jsc|t|[t voot Fconon|sc|eenSoc|o|eCeoqto[|e
n¸(¸). ¸u8-¸¸8.
Cooke, P. CK. íorgan(:nn8), T|e ossoc|ot|ono| econonv. l|tns.
teq|ons onJ |nnovot|on, Oxíord. Unlverslly Press.
Dammers, E., F. Verwesl, ß. Slaííhorsl Cv. Verschoor (:oou),
Ontw|kke||nqsp|ono|oq|e. lessen u|t en voot Je ptokt||k,
Rollerdam1DenHaag. NÀl Ullgevers1Rulmle¦ljkP¦anLureau.
Dlcken, P. (:oo:), C|obo| s||[t. T|e |ntetnot|ono||zot|on o[
econon|c oct|v|tv, Londen. Pau¦ Chapman.
Dljsl, í. (:ooó), St||stoonb|| beweq|nq. Ovet vetonJetenJe
te|ot|es tussensteJenennob|||te|t, Ulrechl. Unlversllell
Ulrechl.
Drennan, í.P. (:oo:), T|e |n[otnot|on econonv onJ Anet|con
c|t|es, ßa¦llmore. The lohns Hopklns Unlverslly Press.
Duranlon, C. (:ooo), 'UrLanlzallon, urLanslruclure and
growlh', pp.:no-¸:)ln. l.í. Hurlol, Cl.F. Thlsse(eds.)
(:ooo), Fconon|cs o[ c|t|es. t|eotet|co| petspect|ves,
CamLrldge. UnlversllyPress.
Duranlon, C. Cí. Slorper (:ooó), 'Àgg¦omerallonand
growlh. a dla¦ogue Lelweeneconomlsls andgeographers',
joutno| o[ Fconon|c Ceoqtop|v ó. :-).
Ernsle, H. CF. ßoekema (:oo¸), De cu|tuut von Je |oko|e
econon|e. Je econon|e von Je |oko|e cu|tuut. Àssen. Van
Corcum.
Evers, D., À. vanHoornCF.C. vanOorl (:oo¸), W|nke|en
|n Meqo|onJ. Rollerdam1DenHaag. NÀl Ullgevers1
Rulmle¦ljk P¦anLureau.
Farag, S., l. ve¦levreden, T. vanRlelLergen, í. Dljsl C
F.C. vanOorl (:ooó), 'E-shopplng lnlhe Nelher¦ands.
does geography maller?', Fnv|tonnent onJ P|onn|nq
8¸¸. ¸n-)u.
F¦orlda, R. (:oo:), T|e t|se o[ t|e cteot|ve c|oss. New York.
ßaslc ßooks.
Franke, S. enE. Verhagen(:oo¸), Cteot|v|te|t en Je stoJ.
Hoe Je cteot|eve econon|e Je stoJ vetonJett, Rollerdam.
NÀl Ullgevers.
Frenken, K. (:oo:), 'À new lndlcalor oí Europeanlnlegrallon
andanapp¦lcallonlo co¦¦aLorallonlnsclenllílc research',
Fconon|c Svstens leseotc|:u(u). ¸u¸-¸ó:.
FrenkenK., F. vanOorl CT. VerLurg (:ooó), 'Re¦aledvarlely,
unre¦aledvarlely andreglona¦ economlc growlh', Ulrechl.
Unlversllell vanUlrechl.
Frledman, l. (:n8ó), 'The wor¦dclly hypolhesls', Deve|opnent
onJ C|onqe :). ón-8u.
Fujlla, í. Cl.F. Thlsse (:oo:), Fconon|cs o[ oqq|onetot|on.
C|t|es. |nJustt|o| |ocot|on onJ teq|ono| qtowt|. CamLrldge.
Unlverslly Press.
Carrelsen, l.H. (:oo¸), 'FromKoopmans lo Krugman. lnler-
nallona¦ economlcs andgeography', pp. u:¸-u¸óln.
P. de Cljse¦ CH. Schenk (eds.), lntetJ|sc|p||notv econon|cs,
ßer¦ln. Sprlnger.
Cereííl, C. Cí. Korzenlewlcz (:nnu), ConnoJ|tv c|o|ns onJ
q|obo| cop|to||sn. Londen. Praeger.
C¦aeser, E.L., H.D. Ka¦¦a¦, l.À. SchelnkmanCÀ. Sch¦elíer (:nn:),
'Crowlhlncllles', joutno| o[ Po||t|co| Fcononv:oo. :::ó-¸:.
C¦aeser, E.L., l. Ko¦ko CÀ. Salz (:oo:), 'Consumer clly', joutno|
o[ Fconon|c Ceoqtop|v :. :)-u8.
Coll¦leL, P.D. (:nn¸), 'Resldenlla¦ amenllles, ílrm¦ocallonand
economlc deve¦opmenl', UtbonStuJ|es ¸:. :u:¸-:u¸ó.
Craham, S. enS. íarvln(:oo:), Sp||ntet|nq utbon|sn.
NetwotkeJ |n[tosttuctutes. tec|no|oq|co| nob|||t|es onJ t|e
utbon conJ|t|on, Londen. Roul¦edge.
Crosve¦d, H. (:oo:), T|e |eoJ|nq c|t|es o[ t|e wot|J onJ |e|t
conpet|t|ve oJvontoqes. T|e petcept|on o[ ģc|tvnoketsĤ,
Àmslerdam. vor¦dCllles research.
Ha¦¦, P. (:ooo), 'Creallve cllles andeconomlc deve¦opmenl',
Utbon StuJ|es ¸). ó¸n-óun.
Henderson, l.V. Cl.F. Thlsse (eds.) (:oou), C|t|es onJ qeoqtop|v.
HonJbook o[ teq|ono| onJ utbon econon|cs ¡. Àmslerdam.
E¦sevler.
Henderson, l.V. (ed.) (:oo¸), NewFconon|c Ceoqtop|v,
Che¦lenham. EdwardE¦gar.
lacoLs, l. (:nón), T|e Fcononv o[ C|t|es, New York. Vlnlage.
lacoLs, l. (:n8u), C|t|es onJ t|e weo|t|o[ not|ons, New York.
Vlnlage.
VanKempen, R. (:oo¸), StoJ. buutt enbe|e|J. Ovet vetJee|Je
steJenenqeJee|Jebuutten, oralle, Unlversllell Ulrechl.
Kres¦, P.K. CE.H. Frey(:oo¸), T|eUtbontesponseto|ntet-
not|ono||zot|on, Che¦lenham. EdwardE¦gar.
Krugman, P. (:nnó), T|e Se|[-Otqon|z|nq Fcononv, CamLrldge
íÀ. ߦackwe¦¦.
LamLooy, l.C. (:n)u), 'Sladensladsgewesl lnhel perspeclleí
vanhlërarchle encomp¦emenlarllell', pp.:)o-:n: ln. À.
ßours Cl.C. LamLooy (eds.), StoJ en stoJsqewest |n Je
tu|nte|||ke otJe, Àssen. VanCorcum.
LamLooy, l.C. (:nn8), Aqq|onetot|evootJe|en en tu|nte|||ke
ontw|kke||nq. steJen |n |et t||Jpetk von Je kenn|seconon|e,
oralle, Ulrechl. Unlversllell Ulrechl.
íar¦el, C. CC. vanvoerkens (:oou), 'Skl¦¦s andcreallvlly lna
cross-secllonoí Dulchcllles', Tja¦¦lng C. Koopmans Research
ínslllule, Unlversllell Ulrechl.
ícCann, P. (:oou), 'UrLansca¦e economles. slallcs and
dynamlcs', pp. ¸:-¸óln. R. Cape¦¦o CP. Nljkamp(eds.),
Utbon Jvnon|cs onJ qtowt|, Àmslerdam. E¦sevler.
ílnlslerle vanEconomlsche Zaken(:oou), P|eken |n Je De|to.
Ceb|eJsqet|c|te econon|sc|e petspect|even. DenHaag.
ílnlslerle vanLĐ.
ílnlslerle vanČĈąă(:oou), Noto lu|nte. DenHaag.
ílnlslerle vanČĈąă.
íokyr, l. (:oo:). T|e q|[ts o[ At|eno. H|stot|co| ot|q|ns o[ t|e
know|eJqe econonv, Prlncelon. Unlverslly Press.
ío¦¦ema, P. (:oo¸), StoJsposs|e, DenHaag. ílnlslerle van
ČĈąă1bcĈ
Oorl, F.C. van(:oou), Utbon qtowt|onJ |nnovot|on. Spot|o||v
bounJeJ extetno||t|es |n t|e Net|et|onJs, À¦dershol. Àshgale.
Oorl, F.C. van(:ooó), 'Spalla¦ andseclora¦ composllloneííecls
oí agg¦omerallon economles lnlhe Nelher¦ands', Popets |n
leq|ono| Sc|ence (le verschljnen).
Oorl, F.C. van, CO.À.L.C. Àlzema(:oou), 'Onlheconceplua¦-
lzallonoí agg¦omeralloneconomles. lhecaseoí newílrm
íormallonlnlheDulchìcĊ seclor', T|eAnno|s o[ leq|ono|
Sc|ence¸8. :ó¸-:no.
Oorl, F.C. van, í. ThlssenCL. vanvlssen(:oo¸), Asutvev
o[ spot|o| econon|c p|onn|nqnoJe|s |nt|eNet|et|onJs.
T|eotv. opp||cot|ononJevo|uot|on. Rollerdam1DenHaag.
NÀl Ullgevers1Rulmle¦ljkP¦anLureau.
Oorl, F.C. van, l. vanßrusse¦, O. Raspe, í. ßurger,
ß. vander KnaapCl. vanDlnleren(:ooó), Fconon|sc|e
netwetken|nJeteq|o. Rollerdam1DenHaag. NÀl Ullgevers1
Rulmle¦ljkP¦anLureau.
Plore, í. CC. SaLe¦ (:n8u), T|e SeconJ lnJustt|o| D|v|Je.
New York. ßaslc ßooks.
Po¦ese, í. (:oo¸), 'Cllles andnallona¦ economlc growlh.
areappralsa¦', UtbonstuJ|es u:. :u:n-:u¸:.
Ponds, R. CF. vanOorl (:ooó), lenn|s|ubs |nNeJet|onJ.
lu|nte|||kepottonenvononJetzoekssonenwetk|nq.
Rollerdam1DenHaag. NÀl Ullgevers1Rulmle¦ljkP¦anLureau.
Porler, í. (:ooo), 'Locallon, compellllonandeconomlc
deve¦opmenl. ¦oca¦ c¦uslers lna g¦oLa¦ economy', Fconon|c
leseotc|Ouottet|v :u. :¸-¸u.
Pred, À. (:n))), C|tv-svstens |n oJvonceJ econon|es, Londen.
Hulchlnson.
Prlemus, H. (:oo¸), 'Naar eensysleemlnnovalle voor rulmle-
¦ljke onlwlkke¦lng', Novo Tetto ¸(¸). n-:¸.
Oulg¦y, l.í. (:nn8), 'UrLandlverslly andeconomlc growlh',
joutno| o[ Fconon|c Petspect|ves ::.::)-:¸8.
Raspe, O., F.C. vanOorl CP.l.í. de ßruljn(:oou), lenn|s op Je
koott. lu|nte|||ke pottonen |n Je NeJet|onJse kenn|seconon|e.
Rollerdam1DenHaag. NÀl Ullgevers1Rulmle¦ljk
P¦anLureau.
RoLack, l. (:n8:), 'vages, renls, andlhe cua¦lly oí ¦líe', joutno|
o[ Po||t|co| Fcononv no. ::¸)-::)8.
Sa¦el, v. CE. Cua¦lnl (:ooó), 'Slede¦ljke nelwerken. Llnnen-
enLullenkanl', p.::: ln. P. de Couw, (ed.), Von po|Jeten noot
vetb|nJen. De co||ect|eve w|nst von vetn|euwenJ tu|nte-
qebtu|k, Couda. HaLlíorum.
Sassen, S. (:nn:), T|eq|obo| c|tv, Prlncelon. UnlversllyPress.
Schö¦¦er, P. (:n):), Zentto||tots[otsc|unq, Darmsladl.
vlssenschaíl¦lcheßuchgese¦¦schaíl.
Scoll, À.l. (:n88), Mettopo||s. ltont|e J|v|s|on o[ |obot to utbon
[otn, ßerke¦ey. Unlverslly oí Ca¦líornla Press.
Slorper, í. (:nn)), T|e teq|ono| wot|J. Tett|tot|o| Jeve|opnent |n
o q|obo| econonv, New York. The Cul¦íordPress.
Taverne, E. (:n)8), lnĤt |onJvonbe|o[te. |nJen|euestoJt. lJeoo| en
wetke|||k|e|JvonJestoJsu|t|eq|nJelepub||ek:·8o-:ó8o,
íaarssen. CarySchwarlz.
Tay¦or, P.l. (:oou), Wot|Jc|tvnetwotk. Aq|obo| utbonono|vs|s,
Londen. Roul¦edge.
Thlssen, í., P. vandeCoeverlngenH.Hl¦Lers (:ooó),
Weqennoot econon|sc|eqtoe|, Rollerdam1DenHaag.
NÀl Ullgevers1Rulmle¦ljkP¦anLureau.
Thrlíl, N. (:ooo), 'Pandorra's Lox? Cu¦lura¦ Ceographles oí
economles', pp.ón8-)ou ln. C.L. C¦ark, í.P. Fe¦dmanCí.S.
Cerl¦er (eds.), T|e Ox[otJ |onJbook o[ econon|c qeoqtop|v,
Oxíord. Unlverslly Press.
Thrlíl, N. CK. O¦ds (:nnó), 'Reílgurlng lhe economlc lnecono-
mlc geography', Ptoqtess |n Hunon Ceoqtop|v :o. ¸::-¸¸).
VanV¦lel, l. (:ooó), 'Europese kennlsnelwerkenvan¦líe sclence
ene¦eklolechnlek', Ulrechl. Unlversllell Ulrechl.
velerlngs, À. (:oo¸), Do [|tns bene[|t [tonspot|o| ptox|n|tv?
Test|nq t|e te|ot|on between spot|o| ptox|n|tv onJ t|e pet-
[otnonce o[ sno|| so[twote [|tns |n t|e Net|et|onJs, Ulrechl.
Ącĉ-sludles ¸¸ó.
vlewe¦, À. CR. Persky (:nnu), 'The growlng ¦oca¦ness oí
g¦oLa¦ cllles', Fconon|c Ceoqtop|v )o. ::n-:u¸.
ECONOMI SCHEVERNI EUWI NGENDESTAD ¸8 Kansenenulldaglngenvoor slede¦ljk onderzoek enLe¦eld ī¸n ¸8
čĈĈ(:nn8), lu|nte|||ke ontw|kke||nqspo||t|ek, Rapporlenaande
Regerlng nr. ¸¸, DenHaag. Sdu Ullgevers.
Zonneve¦d, v. CF. Verwesl (:oo¸), Tussen Jtoonen tetot|ek.
De conceptuo||set|nq von tu|nte |n Je NeJet|onJse p|onn|nq,
Rollerdam1DenHaag. NÀl Ullgevers1Rulmle¦ljk
P¦anLureau.
Zukln, S. (:nn¸), T|e cu|tutes o[ c|t|es, Oxíord. ߦackwe¦¦.
Ąċeć oe AĊĉeĊć
ltonk von Oott sludeerde Rulmle¦ljke Economle en ßedrljíseconomle aan de
Erasmus Unlversllell Rollerdam, waar hlj vervo¦gens ln :oo: promoveerde
op een proeíschrlíl over rulmle¦ljk-economlsche groel en reglona¦e lnnovalle
ln Neder¦and. Slnds :oo: werkl hlj Llj hel Rulmle¦ljk P¦anLureau. Daarnaasl
ls hlj hoog¦eraar Slede¦ljke Economle en Rulmle¦ljke P¦annlng aan de Unlver-
sllell Ulrechl. ßlj hel ĈĆs doel hlj onderzoek naar de vesllglngsdynamlek van
Ledrljvlgheld ln re¦alle lol reglonaa¦-economlsche groel, naar de geograíle
van kennlsproduclle en naar slede¦ljk-economlsche p¦annlng.
Over de auleurs
uo ECONOMI SCHEVERNI EUWI NGENDESTAD
cĄāĄrĄă
Met Jonk oon
Slmone Langeweg, Ollo Raspe,
Roderlk Ponds en íark Thlssen
F|nJteJoct|e
Slmone Langeweg
Ontwetp en ptoJuct|e
Typography ínlerlorlly C Olher Serlous
íallers, Den Haag
Dtuk
Drukkerlj De íaasslad, Rollerdam
! NÀl Ullgevers, Rollerdam1Rulmle¦ljk
P¦anLureau, Den Haag1:ooó. À¦¦e rechlen
voorLehouden. Nlels ull deze ullgave mag
worden vervee¦voudlgd, opges¦agen ln een
geaulomallseerd gegevensLesland, oí
openLaar gemaakl, ln enlge vorm oí op
enlge wljze, helzlj e¦eklronlsch, mecha-
nlsch, door íolokopleën, opnamen, oí enlge
andere manler, zonder vooraígaande schrlí-
le¦ljke loeslemmlng van de ullgever. Voor
zover hel maken van kopleën ull deze ullga-
ve ls loegeslaan op grond van arllke¦ :ós
Àuleurswel :n::jo hel ßes¦ull van :o junl
:n)u, SlL. ¸¸:, zoa¦s gewljzlgd Llj ßes¦ull van
:¸ auguslus :n8¸, SlL. u): en arllke¦ :)
Àuleurswel :n::, dlenl men de daarvoor
welle¦ljk verschu¦dlgde vergoedlng le vo¦-
doen aan de Sllchllng Reprorechl (PoslLus
88:, ::8o Ač Àmsle¦veen). Voor hel over-
nemen van gedee¦le(n) ull deze ullgave ln
L¦oem¦ezlngen, readers en andere compl¦a-
llewerken (arllke¦ :ó Àuleurswel :n::)
dlenl men zlch lol de ullgever le wenden.
NÀl Ullgevers ls een lnlernallonaa¦ georl-
enleerde ullgever, gespecla¦lseerd ln hel
onlwlkke¦en, produceren en dlslrlLueren
van Loeken over archllecluur, Lee¦dende
kunsl en verwanle dlsclp¦lnes.
www.nalpuL¦lshers.n¦
ìĉsĄ no ¸óó: ¸¸ :n
ìĉsĄ n)8 no ¸óó: ¸¸: :