óo LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c īó: óo

oe ueĉećĄoeăi ĉei ĉ ċAă ćeoi ĄăAāe seoćiirĈćeāAĉi eĈ
InIeidinq
Cenlraa¦ ln dll hooídsluk slaan de reglona¦e lnLeddlng van Ledrljven en de
ro¦ dle de slrucluure¦emenlen, zoa¦s secloren en de aard van re¦alles, hlerln
spe¦en. Deze aspeclen heLLen we onderzochl mldde¦s een encuêle dle ls ull-
gezel ln de zes onderschelden reglo's. ín deze encuêle ls gevraagd naar hel
Le¦ang dal Ledrljísvesllglngen hechlen aan de aanwezlgheld van loe¦everan-
clers, aínemers en kennlslnsle¦¦lngen ln de elgen reglo.
:
De huldlge lheorle
van kennlsspl¦¦overs (zle hooídsluk 'Rulmle¦ljkeconomlsche onlwlkke¦lng en
nelwerken') gaal ervan ull dal de ullwlsse¦lng van gespecla¦lseerde kennls
ln reglo's (c¦uslers) door naLljheld wordl vergemakke¦ljkl. Om dll le loelsen
ls de Ledrljven gevraagd we¦k aandee¦ van de lola¦e lnkopen, verkopen en
gemeenschappe¦ljke onlwlkke¦lng van nleuwe produclen daadwerke¦ljk aan
de elgen reglo ls verLonden.
Om een goed Legrlp le krljgen van de Ledrljven dle aan de encuêle dee¦-
nemen, geven we ln de vo¦gende paragraaí een overzlchl van de Le¦angrljksle
seclora¦e en reglona¦e dlmensles (Llj¦age A geeíl een meer ullgeLrelde
veranlwoordlng). De paragraaí 'vaarderlng van vesllglngsp¦aalsíacloren ln
de elgen reglo' gaal vervo¦gens ln op hel Le¦ang van vesllglngsp¦aalsíacloren
ln de elgen reglo - waaronder de aanwezlgheld van loe¦everanclers, ullLe-
sleders en unlversllellen, we kljken daarLlj naar Ledrljísvesllglngen ln de
secloren zake¦ljke dlenslver¦enlng, groolhande¦ en lnduslrle.
ín de paragraaí 'De aard van re¦alles ln seclorspeclíleke nelwerken'
ana¦yseren we we¦ke lnv¦oed de ootJ van de ln- en verkopen - slandaard, spe-
clíleke oí gemeenschappe¦ljk onlwlkke¦de produclen oí dlenslen - heeíl op
de nelwerkre¦alles. ín de ¦lleraluur wordl Lenadrukl dal naarmale een Ledrljí
kennlslnlenslever ls en hel onlwlkke¦de en verhande¦de producl speclíleker,
naLljheld vanwege de noodzake¦ljke aíslemmlng een nadrukke¦ljker ro¦
spee¦l (ía¦eckl C Olnas :nnn, Scoll :oo:).
:
Dll loelsen we ln deze paragraaí.
ve zu¦¦en daarLlj ook Lezlen ln hoeverre de lnde¦lng ln secloren (lnduslrle,
groolhande¦ en zake¦ljke dlenslver¦enlng) ln nelwerklermen over¦apl mel de
lnde¦lng ln de aard van de re¦alles.
Tol s¦ol slaan de verschl¦¦en en de overeenkomslen lussen de zes teq|oĤs
cenlraa¦ ln de paragraaí 'Verschl¦¦en lussen de onderzoeksreglo's'. Vanull de
proíle¦en voor economlsche slrucluur en ¦lgglng Llnnen Neder¦and (zle voor-
gaande hooídsluk) ana¦yseren we oí de reglo's ln de Randslad (Àmslerdam
en Rollerdam) verschl¦¦en van de reglo's ln de lnlermedlalre zone (Elnd-
hoven, knooppunl Àrnhem-Nljmegen, Sledendrlehoek) oí de perlíeer
ge¦egen reglo Cronlngen. Speclílek gaal hel over reglona¦e verschl¦¦en ln de
1. Hel rulmle¦ljke perspeclleí ln
dll hooídsluk verschl¦l vandal ln
hel vo¦gende hooídsluk. vaar
we lndll hooídsluk ullgaanvan
eenslraa¦ van:¸ kl¦omeler rond
e¦ke lndlvldue¦e Ledrljísvesllglng
lnde onderzoeksgeLleden, slaal
lnhel vo¦gende hooídsluk hel
onderzoeksgeLledze¦í cenlraa¦,
mel eenonderscheldnaar lndlvl-
due¦e gemeenlenLlnnende
onderzoeksgeLledenendaarLul-
len.
z. Kennlslnlensleve Ledrljven
kunnenook hoogwaardlge reglo-
na¦e re¦alles onderhoudendle
zljngeslandaardlseerd, zoa¦s mel
zake¦ljke dlenslver¦eners (ßennel
CSmllh:oo:). índuslrlë¦e en
groolhande¦sre¦alles mel Lelrek-
klng lol geslandaardlseerde lrans-
aclles vangrondsloííenenha¦í-
íaLrlkalendaarenlegenwordenln
hel a¦gemeenover grolere aísland
lngekochl oí verkochl (Hayler
:nn)).
De helerogenllell vanreglona¦e Ledrljísre¦alles
ó: LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c īó¸ ó:
waarderlng van aanwezlgheld van vesllglngsp¦aalsíacloren ln de elgen reglo
en hel aandee¦ van de lnkoop en verkoop naar herkomsl en Leslemmlng.
ve gaan daarLlj ln op de vragen oí meer geîso¦eerd ge¦egen reglo's slerker
reglonaa¦ zljn lngeLed en oí de groolslede¦ljke reglo's hel slerksl lnlernallo-
naa¦ zljn georlënleerd. De ¦aalsle paragraaí van dll hooídsluk geeíl een
synlhese.
Dll hooídsluk Lledl zo een Leschrljvende ana¦yse van de Le¦angrljksle
íacloren (de aard en de relkwljdle van re¦alles, de seclor en de reglo van Lron-
en doe¦Leslemmlngen) dle samenhangen mel de Ledrljísre¦alles. Hlermee
wl¦¦en we lnzlchl krljgen ln de helerogenllell van de Ledrljís- en re¦alleken-
merken waarmee we ln hel vo¦gende hooídsluk (en ln ¦aler onderzoek) reke-
nlng moelen houden. ve gaan daarLlj ull van hel Le¦ang van de genoemde
aspeclen dal de Ledrljven ze¦í voor hun Ledrljísre¦alles heLLen aangeven.
Korlom. ln dll hooídsluk maken we nelwerkana¦yses van de stoteJ pte[et-
ences van Ledrljven. ín de vo¦gende lwee hooídslukken doen we dal voor
de teveo|eJ pte[etences. de nelwerkslrucluren van de llen Le¦angrljksle
re¦alles dle de Ledrljven daadwerke¦ljk heLLen.
¸

Reqio en sectorstructuur in de enquête
ín hel onderzoek naar Ledrljísnelwerken slaan Ledrljísvesllglngen en hun
lnkoop-, verkoop- en kennlsre¦alles cenlraa¦. Om deze nelwerken ln kaarl le
Lrengen zljn slroomgegevens (de herkomsl en Leslemmlng van de re¦alles)
nodlg op hel nlveau van de Ledrljísvesllglngen. Hlerloe heLLen we een
schrlíle¦ljke encuêle (zle Llj¦age s) ullgezel Llj Ledrljísvesllglngen ln de ln
hel vorlge hooídsluk gese¦ecleerde zes reglo's. Àmslerdam, Rollerdam,
Cronlngen, Elndhoven, Sledendrlehoek en knooppunl Àrnhem-Nljmegen
(āAĄ), daarLlj ls rond de cenlra¦e slad (oí sleden) levens de om¦lggende reglo
meegenomen. Deze Ledrljven zljn mldde¦s een sleekproeí gese¦ecleerd.
Deze sleekproeí ls geslrallílceerd naar reglo, naar economlsche seclor
en naar groolle van de Ledrljísvesllglngen. Zo kunnen we ln hel onderzoek
rekenlng houden mel de nuances dle ullgaan van economlsche acllvllellen.
ve heLLen ervoor gekozen geen Levo¦klngsvo¦gende oí verzorgende
economlsche acllvllellen, zoa¦s delal¦hande¦ oí persoon¦ljke dlenslver¦enlng,
ln hel onderzoek le Lelrekken, maar ull le gaan van zogenaamde sluwende
economlsche acllvllellen. economlsche acllvllellen waarvoor de vesllglngs-
p¦aalskeuze nlel hooídzake¦ljk aíhanke¦ljk ls van hel reglona¦e Levo¦klngs-
draagv¦ak. Verder ge¦dl dal ln de popu¦alleLepa¦lng eenmanszaken zljn
ullges¦olen. ín Llj¦age A ls een ullgeLrelde sleekproeíveranlwoordlng opge-
nomen. De popu¦alle Lelreíl rulm un.ooo Ledrljísvesllglngen, waarvan er
rulm :ó.ooo mldde¦s de encuêle zljn Lenaderd. Na opschonlng van de
respons L¦even :.¸8: vesllglngen over, waarvan de gegevens voor de meesl
crucla¦e vragen LrulkLaar waren. Dll Lelreíl een respons van n,: procenl.
TabeI z. Àanla¦ vesllglngenper reglo voor de popu¦alle, sleekproeí enrespons (%)
5teekproef Respons 5teekproef Respons
Àmslerdam ʑ,ʉʎ ʑ,ʉʋ ìĄb ʑ,ʊʑ ʑ,ʉʍ
Rollerdam ʁ,ɹɹ ʑ,ʉʉ cu ʑ,ʉʉ ʑ,ʉʉ
Cronlngen ʁ,ɸʁ ʑ,ʈʑ ĐbČ ʑ,ʋʏ ʑ,ʌʊ
Elndhoven ʁ,ɸɾ ʑ,ʈʏ
Sledendrlehoek ʁ,ɸʁ ʑ,ʈʑ
Àrnhem-Nljmegen ʁ,ɸɼ ʑ,ʈʍ
TotaaI ɲɻɻ ɲɻɻ ɲɻɻ ɲɻɻ
TabeI ¡. Àanla¦ respondenlennaar kenmerkenvande kennlseconomle. 'kennlswerkers' en
'researchCdeve¦opmenl'
Kenniswerkers
Extensief Intensief TotaaI
Research D Extensief ʎʑʏ ʂ.ʃʄʄ ʈ.ʐʋʈ
DeveIopment Intensief ʄʃʄ ʂʂʈ ʋʋʑ
TotaaI ʈ.ʑʊʈ ʈ.ʊʌʑ ʉ.ʊʏʈ
¡. Omdal ook deze llenre¦alles
door de Ledrljvenlnde encuêle
ze¦í zljnlngevu¦d, ls dll elgen¦ljk
eenandere, meer veríljnde, vorm
vanstoteJ pte[etences.
q. vanneer lnde encuêle 'nlel
vanloepasslng' ls lngevu¦d, wordl
deze lol onLe¦angrljk gerekend.
De helerogenllell vanreglona¦e Ledrljísre¦alles
óu LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c īó¸ óu
TaLe¦ : geeíl een overzlchl van de procenlue¦e verde¦lng van de sleekproeí
(rulm :ó.ooo vesllglngen) en de nellorespons (:.¸8: vesllglngen) naar de
zes reglo's en naar drle economlsche hooídsecloren. De respons wljkl over
de zes reglo's en naar de secloren nlel slerk aí van de sleekproeí, ze vorml
derha¦ve een represenlalleve aísplege¦lng van de sleekproeí.
ßlj hel Lepa¦en van de popu¦alle en de sleekproeí zljn we ullgegaan van een
gedelal¦¦eerde seclora¦e lnde¦lng van :) verschl¦¦ende economlsche secloren
(ĉsì 'n¸ lnde¦lng). Omwl¦¦e van de represenlallvllell ls dll onderscheld ln de
ana¦yses nlel aangehouden (zle Llj¦age A, laLe¦ :), maar zljn de secloren
geaggregeerd naar drle hooídgroepen. lnduslrle, zake¦ljke dlenslen en grool-
hande¦. ín hel onderzoek onderschelden we naasl de drle lypen economlsche
secloren levens een lnde¦lng ln kennlslnlensleve Ledrljven en kennlsexlen-
sleve Ledrljven. Dll onderscheld ls van Le¦ang, aangezlen een aanla¦ van
onze onderzoeksvragen lngaal op p¦anconceplen dle speclílek van dll onder-
scheld ullgaan. Zo wordl LljvoorLee¦d verondersle¦d dal kennls ln Le¦angrljke
male moLle¦ ls ln kennlseconomlsche nelwerken, ln dle nelwerken zu¦¦en
zlch dus meer samenwerklngsverLanden op grolere aísland voordoen, a¦ dan
nlel geíacl¦lleerd door de lníormalle- en communlcallelechno¦ogle, dan ln
de 'oude', íysleke economle (zle ook hooídsluk 'Rulmle¦ljkeconomlsche onl-
wlkke¦lng en nelwerken'). Er ls dus een legensle¦¦lng lussen de kenn|s|nten-
s|te|t van secloren en de comp¦exllell van lransaclles (aard) enerzljds en de ro¦
van ¦oka¦lserlng van Ledrljísre¦alles anderzljds. ve gaan daar ln de vo¦gende
paragraíen verder op ln.
À¦¦e respondenlen ln hel onderzoek zljn op Lasls van hun karaklerlslleken
ge¦aLe¦d a¦s kennlslnlensleí oí kennlsexlensleí. HlerLlj hanleren we een re¦a-
lleí Lrede deílnllle van de kennlseconomle, waarln we hel Legrlp kennls zlen
a¦s hel gehee¦ van vaardlgheden nodlg om proL¦emen le onderkennen en
ze op le ¦ossen onder meer door lníormalle le verzame¦en en le se¦ecleren.
DaarLlj ls hel voorLerelden, Lege¦elden en lnlerpreleren van veranderlngen
een essenllë¦e karaklerlsllek. De kenn|seconon|e kan zo worden gedeílnl-
eerd a¦s hel geLrulk van kennls ln lnleraclleve re¦alles lussen marklparlljen Llj
hel voorlLrengen en geLrulken van goederen en dlenslen, vanaí hel eersle
ldee lol en mel hel geLrulk van elndproduclen (Raspe e.a. :oou). Deze Lrede
deílnllle gaal er vanull dal naasl lnveslerlngen ln lechno¦oglsche vernleuwlng
(Ĉob) ln onze kennlseconomle ook andere aspeclen Lljdragen aan de produc-
llvllells- en de werkge¦egenheldgroel van hel Ledrljís¦even. Deze 'zachlere'
kanl Leslaal ull hel op¦eldlngsnlveau van werknemers, hel geLrulk van ìcĊ,
en communlcalleve vaardlgheden - de economle van 'kennlswerkers' (zle
hooídsluk 'Rulmle¦ljkeconomlsche onlwlkke¦lngen en nelwerken'). Ĉob en
kennlswerkers zljn de lwee dlmensles dle we ln dll onderzoek hanleren om
Ledrljven le lyperen a¦s kennlslnlensleí oí kennlsexlensleí.
De Ledrljísspeclíleke male van kennlslnlensllell ls geLaseerd op lníormalle
over Ĉob en de werkzaamheden dle hel Ledrljí ze¦í ln de vesllglng ullvoerl,
aangevu¦d mel en geconlro¦eerd door seclor- en reglospeclíleke lndlcaloren
ull eerdere sludles (Raspe e.a. :oou). Respondenlen mel een Lovengemld-
de¦de score op kennlswerkers oí Ĉob (oí Lelde) worden Leslempe¦d a¦s
kennlslnlensleí, respondenlen mel een Lenedengemldde¦de score op ken-
nlswerkers en op Ĉob zljn Leslempe¦d a¦s kennlsexlensleí. TaLe¦ ¸ ¦aal zlen
hoe de :.¸8: respondenlen verdee¦d zljn naar kennlslnlensllell. ín de ana¦yses
zljn ln lolaa¦ )o8 respondenlen gekenmerkl a¦s kennlsexlensleí en :.ó)¸ a¦s
kennlslnlensleí (velgedrukl). deze ¦aalsle heLLen op len mlnsle een van
de lwee kenmerken van de kennlseconomle een Lovengemldde¦de score.
Waarderinq van vestiqinqspIaatsfactoren in de eiqen reqio
De aíge¦open decennla heLLen g¦oLa¦lserlng en lnlernallona¦lserlng van de
economle een lmpacl gehad op de geograílsche spreldlng van economlsche
acllvllellen en de íuncllone¦e re¦alles daarlussen. ßedrljven lnvesleren over
de grenzen van de nallona¦e slalen heen, waardoor acllvllellen rulmle¦ljk ver-
spreld raken. íaar ook de íuncllone¦e lnlegralle lussen rulmle¦ljk versprelde
economlsche acllvllellen ls hechler geworden. Terwlj¦ de Ledrljísnelwerken
rulmle¦ljk gezlen zljn opgerekl naar hel lnlernallona¦e nlveau, zljn lege¦ljker-
lljd ook hel ¦oka¦e en hel reglona¦e nlveau Le¦angrljker geworden. Een para-
dox dle ln de ¦lleraluur ook we¦ Lekend slaal a¦s de 'g¦oLa¦-¦oca¦paradox'
(Casle¦¦s :nnó). ßlnnen deze paradox ge¦dl dal julsl hel reglona¦e vesllglngs-
k¦lmaal van Le¦ang ls ln een lnlernallona¦e nelwerkeconomle. ßedrljven
zoeken ln de reglona¦e omgevlng naar re¦alles dle essenllee¦ zljn voor hun
Le¦angrljksle Ledrljísprocessen. Dle ¦lggen vee¦a¦ ln de síeer van loe¦everen
en ullLesleden, en voora¦ ook ln de síeer van samenwerklng op hel v¦ak van
lnnovalle en kennlsonlwlkke¦lng. lulsl ln een kennlslnlensleve economle
wordl de reglona¦e aanwezlgheld van loe¦everanclers, kennlslnsle¦¦lngen en
onderwljslnsle¦¦lngen een sleeds Le¦angrljker vesllglngsp¦aalsíaclor.
ín de encuêle heLLen we ondernemlngen gevraagd naar hel Le¦ang dal
zlj hechlen aan de reglona¦e aanwezlgheld van loe¦everanclers, aínemers,
onderzoekslnsle¦¦lngen en unlversllellen en aan de aanwezlgheld van
geschlkl en gekwa¦lílceerd personee¦. ín ílguur :: wordl hel Lee¦d van de
anlwoorden samengeval. Over hel a¦gemeen vlndl meer dan de he¦íl van de
Ledrljven de aanwezlgheld van loe¦everanclers ln de elgen reglo Le¦angrljk.
Tussen de secloren zljn er echler verschl¦¦en. À¦s enlge waarderen lnduslrlë¦e
Ledrljven de naLljheld van loe¦everanclers a¦s Le¦angrljker dan de naLljheld
van aínemers. ßedrljven ln de groolhande¦sseclor daarenlegen achlen de
reglona¦e aanwezlgheld van loe¦everanclers van vee¦ mlnder Le¦ang. Vanull
de ro¦ van een spln ln hel weL van hande¦ C dlslrlLulle íunclloneerl de grool-
hande¦ ln een nelwerk dal nlel puur ull ¦oka¦e loe¦everanclers Leslaal.
De lnduslrle dle vee¦a¦ íysleke produclen (grondsloííen oí ha¦ííaLrlkalen)
loege¦everd krljgl, waarLlj lransporlkoslen een grolere ro¦ spe¦en, hechl
julsl vee¦ Le¦ang aan de naLlje aanwezlgheld van loe¦everanclers, dll ge¦dl
voor rulm ó: procenl van de Ledrljven ln deze seclor. ve zlen verder dal
De helerogenllell vanreglona¦e Ledrljísre¦alles
óó LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c īó) óó
kennlslnlensleve Ledrljven (gedeílnleerd a¦s Ledrljven mel een nadruk op
'research C deve¦opmenl', 'kennlswerkers' oí Lelde) de naLljheld van lnkoo-
pre¦alles s¦echls marglnaa¦ meer waarderen dan kennlsexlensleve Ledrljven.
Flguur :: ¦aal levens zlen dal de waarderlng voor aínemers ln de elgen reglo
ln hel a¦gemeen aanzlen¦ljk groler ls dan dle voor loe¦everanclers. ín lolaa¦
geeíl rulm óo procenl van de Ledrljven aan de aanwezlgheld van aínemers ln
de elgen reglo Le¦angrljk le vlnden. Ook hler zlen we seclora¦e verschl¦¦en.
ín de zake¦ljke dlenslver¦enlng vlndl ó) procenl van de Ledrljven de aan-
wezlgheld van aínemers ln de reglo van Le¦ang, lerwlj¦ dll percenlage voor
de groolhande¦aren vee¦ gerlnger ls. Kennlslnlensleve Ledrljven lol s¦ol
waarderen de aanwezlgheld van aínemers ln de elgen reglo s¦echls marglnaa¦
hoger dan kennlsexlensleve Ledrljven.
Naasl de aanwezlgheld van loe¦everanclers en aínemers heLLen we de
Ledrljven Llj de waarderlng van vesllglngsp¦aalsíacloren levens gevraagd
naar hel Le¦ang dal zlj hechlen aan onderzoekslnslllulen en unlversllellen ln
de elgen reglo. Ull ílguur :: L¦ljkl dal de aanwezlgheld van deze onderzoeks-
lnsle¦¦lngen voor Ledrljven ln hel a¦gemeen en voor lnduslrlë¦e en grool-
hande¦sLedrljven ln hel Lljzonder, nlel Lljzonder Le¦angrljk ls. Zake¦ljke
dlenslver¦eners hechlen hel groolsle Le¦ang aan de aanwezlgheld van ken-
nlslnsle¦¦lngen ln de reglo (uu%). Kennlslnlensleve Ledrljven waarderen,
zoa¦s verwachl, de aanwezlgheld van kennlslnsle¦¦lngen ln de elgen reglo
aanzlen¦ljk meer dan kennlsexlensleve Ledrljven.
Ten opzlchle van de aanwezlgheld van loe¦everanclers, aínemers oí
kennlslnsle¦¦lngen L¦ljkl de aanwezlgheld van geschlkl en gekwa¦lílceerd
personee¦ ln de elgen reglo vee¦ Le¦angrljker le zljn. 8¸ procenl van de
Ledrljven geeíl hlervoor op een vljípunlsschaa¦ de lwee Le¦angrljksle k¦assen
aan. De verschl¦¦en lussen de secloren zljn daarLlj erg k¦eln, dal ge¦dl ook
voor de verschl¦¦en lussen kennlslnlensleve en -exlensleve Ledrljven.
Omdal hel schaa¦nlveau waarop Ledrljven operallonee¦ zljn ln deze sludle
cenlraa¦ slaal, heLLen we Ledrljven op een lweede manler gevraagd naar
hel Le¦ang van de aanwezlgheld van loe¦everanclers en aínemers ln de elgen
reglo. Hen werd verzochl aan le geven we¦k dee¦ van de lola¦e lnkopen
aíkomsllg ls ull de elgen reglo en we¦k dee¦ wordl Lelrokken van Lullen de
reglo, deze¦íde vraag werd gesle¦d voor de lola¦e verkopen. ín ílguur :¸ ¦alen
we zlen de lola¦e lnkopen zljn verdee¦d naar aandee¦ van de elgen reglo, de
resl van Neder¦and en hel Lullen¦and. HlerLlj ls een onderscheld gemaakl
naar de drle secloren.
Zake¦ljke dlenslver¦eners Lelrekken ongeveer de he¦íl van hun lnkopen
ull de elgen reglo en kennen daarmee van de drle hooídsecloren de slerksle
reglona¦e lnLeddlng. De groolhande¦ daarenlegen Lelrekl hel k¦elnsle aan-
dee¦ lnkopen ull de elgen reglo (¸¸%), deze seclor ls voor haar lnkoopre¦alles
vee¦ slerker verLonden aan hel Lullen¦and (:n%). De lnduslrle spanl de kroon
a¦s hel gaal om lnkopen van Lullen de elgen reglo, maar Llnnen Neder¦and.
Fiquur 1z. Hel aandee¦ Ledrljvendal vesllglngsp¦aalsíaclorenlnde elgenreglo re¦alleí
Le¦angrljk vlndl^

^'Re¦alleí Le¦angrljk' Leslaal ull de k¦assen'Le¦angrljk' en'zeer Le¦angrljk',
zle Llj¦age s voor de vragen¦ljsl. Velgedrukle waardenzljnslgnlílcanl verschl¦¦end
(p<o,o¸) vanhel gemldde¦de (chl
:
-loels).
De helerogenllell vanreglona¦e Ledrljísre¦alles
10
20
30
40
50
ó0
70
80
º0
10
20
30
40
50
ó0
70
80
º0
Ceschlkl1gekwa¦líceerd personee¦
Onderzoekslnslllulen1unlversllellen
Àínemers
Toe¦everanclers
Kennls-
lnlensleí
Kennls-
exlensleí
Croolhande¦ Zake¦ljke
Dlenslen
índuslrle Tolaa¦
Toe¦everanclers
Àínemers
OnderzoekslnslllulenC
unlversllellen
Cekwa¦lílceerdpersonee¦
ó8 LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c īón ó8
Hel onderscheld naar kennlslnlensllell van Ledrljven ¦eerl len s¦olle dal
kennlslnlensleve Ledrljven vee¦ nadrukke¦ljker hun lnkopen ull de elgen
reglo Lelrekken. Kennlsexlensleve Ledrljven daarenlegen heLLen ln rulmle-
¦ljke zln de meesl groolscha¦lge nelwerken. hun lnkopen heLLen voor een
Le¦angrljk dee¦ Lelrekklng op re¦alles Lullen de elgen reglo.
Eenze¦íde vraag heLLen we de Ledrljven voorge¦egd mel Lelrekklng lol
de verkoopre¦alles (ílguur :u). Ten opzlchle van de lnkoopre¦alles va¦l op dal
hel aandee¦ van de elgen reglo ln hel lolaa¦ van de verkopen ¦ager ls dan hel
reglo-aandee¦ ln de lola¦e lnkopen. voor lnkopen L¦ljken Ledrljven ¦oka¦er le
zljn lngeLed dan voor verkopen. ve¦ ge¦dl dal hel Le¦ang van de elgen reglo
voor zake¦ljke dlenslen, ln verge¦ljklng mel de lnduslrle en de groolhande¦,
wederom hel groolsle ls (¸n%). Voor a¦¦e Ledrljven ge¦dl echler dal de mees-
le verkopen Lullen de reglo maar Llnnen Neder¦andp¦aalsvlnden. ongeveer
¸o procenl. Opva¦¦end ls verder dal de groolhande¦, nel a¦s voor de lnkoop,
voor de verkoopre¦alles hel slerksl verLonden ls mel hel lnlernallona¦e
nlveau, en levens hel mlnsl ¦okaa¦ ls lngeLed.
Tol s¦ol zlen we dal kennlslnlensleve Ledrljven meer de elgen reglo a¦s
aízelgeLled heLLen lerwlj¦ hel Lullen¦and voor hen een Leschelden posllle
lnneeml. De overdrachl van kennls ln de vorm van verkopen van kennlslnlen-
sleve Ledrljven spee¦l mel andere woorden op een k¦elnere geograílsche
schaa¦nlveau dan de verkopen van kennlsexlensleve Ledrljven. Dll ls ln ¦ljn
mel de lnlernallona¦e ¦lleraluur (Àcs :oo:, Van Oorl :oo¸).
SonenvottenJ
ín deze paragraaí heLLen we voor Ledrljven ln de zake¦ljke dlenslver¦enlng,
de groolhande¦ en de lnduslrle geana¦yseerd hoe Le¦angrljk hel ls dal loe-
¦everanclers, aínemers, onderzoekslnslllulen en unlversllellen en gekwa¦l-
ílceerd personee¦ ln de elgen reglo aanwezlg zljn. Opmerke¦ljk ls dal over
hel a¦gemeen de aanwezlgheld van geschlkl oí gekwa¦lílceerd personee¦
voor Ledrljven de Le¦angrljksle íaclor ls waarover zlj ln de elgen reglo wl¦¦en
Leschlkken. Kenne¦ljk wordl arLeld voor Ledrljísprocessen ervaren a¦s
Le¦angrljke, en lege¦ljkerlljd welnlg moLle¦e, lnpul. De aanwezlgheld van
kennlslnsle¦¦lngen wordl hel mlnsl van Le¦ang geachl.
De lnkoop- en verkoopre¦alles van de zake¦ljke dlenslver¦eners en de
kennlslnlensleve Ledrljven zljn len opzlchle van de lnduslrle, de groolhande¦
en de kennlsexlensleve Ledrljven hel meesl reglonaa¦ lngeLed. ín a¦¦e seclo-
ren ls hel Le¦ang van de elgen reglo voor de lnkoopre¦alles groler dan voor de
verkoopre¦alles. Ten opzlchle van de wootJet|nq dle ondernemers ullspreken
voor de aanwezlgheld van loe¦everanclers en aínemers, ls dll opmerke¦ljk.
zlj hechlen een groler Le¦ang aan de aanwezlgheld van een reglona¦e aízel-
markl, maar zellen daar nlel hel groolsle dee¦ van hun verkopen aí. ín hel
vo¦gende hooídsluk gaan we hler verder op ln, door speclílek le kljken naar
de herkomsl en de Leslemmlng van de Le¦angrljksle lnkoop- en verkoop-
re¦alles lussen gemeenlen ln de onderzoeksreglo's.

Fiquur 1¡. Herkomsl vanlola¦e lnkopennaar secloren^
^À¦¦e seclorenzljnslgnlílcanl verschl¦¦end(p<o,o¸) vane¦kaar (chl
:
-loels).
Fiquur 1q. ßeslemmlng vanlola¦e verkopennaar seclor^
^À¦¦e seclorenzljnslgnlílcanl verschl¦¦end(p<o,o¸) vane¦kaar (chl
:
-loels).
De helerogenllell vanreglona¦e Ledrljísre¦alles
0%
10%
20%
30%
40%
50%
ó0%
buiten NL
overig NL
eigen regio
Kennls-
exlensleí
Kennls-
lnlensleí
Croolhande¦ índuslrle Zake¦ljke
Dlenslen
0%
10%
20%
30%
40%
50%
ó0%
buiten NL
overig NL
eigen regio
Kennls-
exlensleí
Kennls-
lnlensleí
Croolhande¦ índuslrle Zake¦ljke
Dlenslen
Elgenreglo
Overlg ĄĂ
ßullenĄĂ
Elgenreglo
Overlg ĄĂ
ßullenĄĂ
)o LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī): )o
De aard van reIaties in sectorspecifieke netwerken
Àan hel Legln van dll hooídsluk gaven we aan dal de reglona¦e lnLeddlng
van Ledrljísre¦alles Lelrekklng kan heLLen op lwee legenovergesle¦de lypen
lnkopen en verkopen. geslandaardlseerde produclen en dlenslen dle mak-
ke¦ljk ¦okaa¦ verkrljgLaar zljn legenover gemeenschappe¦ljk onlwlkke¦de
(comp¦exe) produclen waarLlj naLljheld ¦eldl lol rlslcoreduclle en lnnovalle-
ve kennlsullwlsse¦lng. Hoe lnlenslever de aíslemmlng over de speclílcalles
van produclen, hoe Le¦angrljker de naLljheld lol de loe¦everancler oí aínemer
(Nljkamp :oo¸, velerlngs :oo¸). ín deze paragraaí Lekljken we ln hoeverre
deze aard van de re¦alles samenhangl mel de relkwljdle van de ln secloren
opererende Ledrljven. ín de encuêle ls de Ledrljven gevraagd om van hun
lnkopen en verkopen levens de daadwerke¦ljke aard van hel producl oí dlensl
aan le geven. Hel Lelreíl hler een onderscheld naar de male van conlacl dle
gepaard gaal mel de lnkoop dan we¦ verkoop. ßlj slandaardproduclen ls re¦a-
lleí welnlg conlacl nodlg over de speclílcalles van hel producl, lerwlj¦ Llj
speclíleke produclen en dlenslen lnlensleí conlacl wordl gep¦eegd over de
speclílcalles en de loepasslng. ßlj gemeenschappe¦ljke produclen len s¦olle
ge¦dl dal zeer lnlensleí conlacl over vorm, lnhoud en speclílcalle van hel pro-
ducl nodlg ls, waarLlj zowe¦ de lnkopende a¦s de verkopende parlljen rlslco
dragen Llj de produclonlwlkke¦lng.
Flguur :¸ loonl hoe de lola¦e lnkopen - naar aard -zljn verdee¦d naar her-
komsl. Slandaardproduclen L¦ljken mel name ln de elgen reglo le worden
lngekochl (¸u%), lerwlj¦ zo'n u: procenl ull overlg Neder¦and koml, hel
aandee¦ slandaardproduclen mel een Lullen¦andse herkomsl ls re¦alleí gerlng
(¸%). Opva¦¦end ls dal wanneer Llj de lnkoop van produclen hel gedee¦de
rlslco groler ls, hel Lullen¦and a¦s parlner aan Le¦ang wlnl. :: procenl van
de gemeenschappe¦ljk onlwlkke¦de produclen wordl ull hel Lullen¦and lnge-
kochl. Desa¦nlellemln zljn de nallona¦e en reglona¦e aande¦en nog sleeds
groler (respeclleve¦ljk u¸% en ¸¸%). De elgen reglo ls zowe¦ Le¦angrljk voor
slandaardproduclen en (ln mlndere male) voor gemeenschappe¦ljk onlwlk-
ke¦de produclen.
De Lelde hypolhesen hlerover worden dus Levesllgd. HlerLlj moel even-
we¦ worden opgemerkl dal, ln hel lolaa¦ van de lnkopen, de produclen dle
gemeenschappe¦ljk zljn onlwlkke¦d k¦eln ln aanla¦ zljn. 's¦echls' negen pro-
cenl van de lnkopen Lelreíl produclen waar deze vergaande vorm van rlslco-
de¦lng cenlraa¦ slaal. Rulm de he¦íl (¸¸%) van de produclen dle Ledrljven
lnkopen, Lelreíl daarenlegen slandaardproduclen.
Om de re¦alle lussen de aard van re¦alles, de relkwljdle van re¦alles en de
verLondenheld aan secloren le dulden, zljn deze drle aspeclen weergegeven
ln ílguur :ó (per seclor le¦l de aard van hel producl hlerLlj op lol :oo%). Voor
zowe¦ de zake¦ljke dlenslver¦eners a¦s de lnduslrle ge¦dl dal reglona¦e lnkoo-
pre¦alles Lelrekklng heLLen op zowe¦ geslandaardlseerde produclen a¦s op
produclen dle ln gemeenschappe¦ljk rlslco zljn onlwlkke¦d.
Fiquur 1¶. De verde¦lng vande aardvande lnkopennaar reglo (aard=:oo%)^
^À¦¦e calegorleënzljnslgnlílcanl verschl¦¦end(p<o,o¸) vane¦kaar (chl
:
-loels).
Fiquur 1ó. ínkopenper seclor naar aardenrelkwljdle
De helerogenllell vanreglona¦e Ledrljísre¦alles
0%
10%
20%
30%
40%
50%
ó0%
buiten NL
overig NL
eigen regio
Cemeenschappe¦ljk Speclíek Slandaard
0%
10%
20%
30%
40%
50%
ó0%
70%
gemeenschappe¦ljk
speclíek
slandaard
Kennls-
exlensleí
E
l
g
e
n
r
e
g
l
o
O
v
e
r
l
g
N
L
ß
u
l
l
e
n
N
L
Kennls-
lnlensleí
Croolhande¦ índuslrle Zake¦ljke
dlenslen
E
l
g
e
n
r
e
g
l
o
O
v
e
r
l
g
N
L
ß
u
l
l
e
n
N
L
E
l
g
e
n
r
e
g
l
o
O
v
e
r
l
g
N
L
ß
u
l
l
e
n
N
L
E
l
g
e
n
r
e
g
l
o
O
v
e
r
l
g
N
L
ß
u
l
l
e
n
N
L
E
l
g
e
n
r
e
g
l
o
O
v
e
r
l
g
N
L
ß
u
l
l
e
n
N
L
Elgenreglo
Overlg ĄĂ
ßullenĄĂ
Slandaard
Speclílek
Cemeenschappe¦ljk
): LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī)¸ ):
De geslandaardlseerde produclen heLLen evenwe¦ de overhand. Zake¦ljke
dlenslver¦eners zljn voor de lnkoop van hun slandaardproduclen hel slerksl
lngeLed ln de elgen reglo (óo%). Voor a¦¦e secloren ge¦dl dal de speclíleke
re¦alles mel de resl van Neder¦and, dal wl¦ zeggen Lullen de elgen reglo,
zljn oververlegenwoordlgd. Dll ge¦dl hel slerksl voor de lnduslrlë¦e Ledrlj-
ven. De groolhande¦ daarenlegen ls hel meesl geînlernallona¦lseerd (:¸%).
Hel onderscheld naar kennlslnlensleve en kennlsexlensleve Ledrljven ¦aal
zlen dal de eersle calegorle voor a¦¦e lypen produclen meer op de elgen reglo
ls gerlchl. Ook voor gemeenschappe¦ljk onlwlkke¦de produclen knopen zlj
mel name reglona¦e re¦alles aan, lerwlj¦ kennlsexlensleve Ledrljven deze
samenwerklngsre¦alles julsl aangaan mel verder weg ge¦egen parlners.
De ílguren :) en :8 lonen, ln ana¦ogle mel de ílguren :¸ en :ó, hoe de aard
van de lola¦e vetkopen ls verdee¦d naar Leslemmlng en naar seclor. ín legen-
sle¦¦lng lol de lnkopen, waarvoor ge¦dl dal de elgen reglo hel Le¦angrljksle
herkomslgeLled ls, L¦ljkl voor de verkoop van produclen nlel de elgen reglo
maar overlg Neder¦and hel Le¦angrljksle aízelgeLled le zljn. De aard van de
produclen doel er hlerLlj nlel vee¦ loe, de nadruk op overlg Neder¦and ge¦dl
voor a¦¦e lypen produclen. ín hel lolaa¦ van de verkopen maken produclen
dle ln gemeenschappe¦ljkheld zljn onlwlkke¦d, ongeveer derllg procenl ull
van hel lolaa¦. Een aandee¦ dal vee¦ hoger ls len opzlchle van de lnkoop-
re¦alles.
Voor verkopen zljn de aande¦en naar aard van de produclen vee¦ ge¦ljk-
mallger verdee¦d over de calegorleën 'slandaard', 'speclílek' en 'gemeen-
schappe¦ljk'. Hler ge¦dl dal ze, na de waardeloevoeglng ln hel Ledrljísproces,
speclíleker en daarmee ln lnlenslever conlacl mel de aínemer worden aíge-
zel. S¦echls een re¦alleí gerlng aandee¦ gaal naar hel Lullen¦and, name¦ljk
llen procenl (legenover lwlnllg procenl van de lnkoopre¦alles ln gemeen-
schappe¦ljke produclle).
Vervo¦gens heLLen we een onderscheld gemaakl naar de Lrede secloren
lnduslrle, zake¦ljke dlenslen en groolhande¦ (ílguur :8). Voor a¦¦e drle de
secloren ge¦dl dal de slandaardproduclen voor hel groolsle dee¦ Lullen de
elgen reglo, maar we¦ Llnnen Neder¦and, worden aígezel. Slandaard-
produclen wljken daarLlj nlel aí van hel palroon van de verkoop van speclíle-
ke oí gemeenschappe¦ljke produclen. De groolhande¦ kenl de slerksle
lnlernallona¦e orlënlalle, ongeachl de aard van de re¦alles. Kennlslnlensleve
Ledrljven L¦ljken gemeenschappe¦ljk onlwlkke¦de produclen vee¦ mlnder
vaak ln hel Lullen¦and aí le zellen, lerwlj¦ kennlsexlensleve Ledrljven, julsl
voor speclíleke produclen, hel Lullen¦and we¦ a¦s aízelgeLled kennen.
SonenvottenJ
ín deze paragraaí onderzochlen we nlel a¦¦een de seclor van de Ledrljís-
vesllglng maar ook de aard van de loe¦everlngs- oí ull¦everlngsre¦alle. Voor
slandaardproduclen en -dlenslen ls re¦alleí welnlg conlacl nodlg over de
speclílcalles. Derge¦ljke produclen en dlenslen worden mel name ln de elgen
Fiquur 1). Verde¦lng vande aardvande verkopennaar reglo (aard=:oo%) ^
^À¦¦e calegorleënzljnnlel slgnlílcanl verschl¦¦end(p<o,o¸) vane¦kaar (chl
:
-loels).
Fiquur 18. Verkopenper seclor naar aardenrelkwljdle
De helerogenllell vanreglona¦e Ledrljísre¦alles
0%
10%
20%
30%
40%
50%
ó0%
Lullen NL
overlg NL
elgen reglo
Cemeenschappe¦ljk Speclíek Slandaard
0%
10%
20%
30%
40%
50%
ó0%
70%
gemeenschappe¦ljk
speclíek
slandaard
Kennls-
exlensleí
Kennls-
lnlensleí
Croolhande¦ índuslrle Zake¦ljke
dlenslen
E
l
g
e
n
r
e
g
l
o
O
v
e
r
l
g
N
L
ß
u
l
l
e
n
N
L
E
l
g
e
n
r
e
g
l
o
O
v
e
r
l
g
N
L
ß
u
l
l
e
n
N
L
E
l
g
e
n
r
e
g
l
o
O
v
e
r
l
g
N
L
ß
u
l
l
e
n
N
L
E
l
g
e
n
r
e
g
l
o
O
v
e
r
l
g
N
L
ß
u
l
l
e
n
N
L
E
l
g
e
n
r
e
g
l
o
O
v
e
r
l
g
N
L
ß
u
l
l
e
n
N
L
Elgenreglo
Overlg ĄĂ
ßullenĄĂ
Slandaard
Speclílek
Cemeenschappe¦ljk
)u LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī)¸ )u
q. vanneer lnde encuêle 'nlel
vanloepasslng' ls lngevu¦d, wordl
deze lol onLe¦angrljk gerekend.
Elgenreglo
Overlg ĄĂ
ßullenĄĂ
reglo lngekochl. Hel Lullen¦and heeíl een zeer k¦elne ro¦ (¸%) ln hel lolaa¦
van de lnkopen van slandaardproduclen. Naarmale de lnkoop speclíleker ls
oí er meer gedee¦d rlslco Llj Lelrokken ls, wordl hel aandee¦ lnkopen ull hel
Lullen¦and Le¦angrljker. Voor de lnkoop van gemeenschappe¦ljk onlwlkke¦de
produclen en dlenslen ls de ro¦ van de elgen reglo weer we¦ Le¦angrljker,
voora¦ Llj zake¦ljke dlenslver¦eners.
Voor de verkoop van slandaardproduclen ls de elgen reglo nlel hel Le¦ang-
rljksle aízelgeLled. Hler ge¦dl. hoe comp¦exer de aard van hel producl, hoe
Le¦angrljker hel Lullen¦and a¦s hande¦sre¦alle (lol een aandee¦ van :o%).
Hel zljn voora¦ de kennlsexlensleve en de groolhande¦sre¦alles dle een grole
relkwljdle kennen, groler dan dle van de kennlslnlensleve re¦alles en de re¦a-
lles ln de zake¦ljke dlenslver¦enlng.
VerschiIIen tussen de onderzoeksreqio's
ín deze paragraaí Lespreken we de Le¦angrljksle verschl¦¦en lussen de zes
onderzoeksreglo's - le welen. Àmslerdam, Rollerdam, Cronlngen, Elnd-
hoven, de Sledendrlehoek en knooppunl Àrnhem-Nljmegen - a¦s hel gaal
om de waarderlng van vesllglngsp¦aalsíacloren en de seclora¦e verschl¦¦en ln
relkwljdles van de verschl¦¦ende re¦alles van verschl¦¦ende aard (slandaard,
speclílek, gemeenschappe¦ljk). TaLe¦ u geeíl de verschl¦¦en ln waarderlng
voor de verschl¦¦ende vesllglngsp¦aalsíacloren. Opmerke¦ljk ls dal hel
Ledrljís¦even ln Àmslerdam en ln hel knooppunl Àrnhem-Nljmegen de aan-
wezlgheld van een unlversllell slgnlílcanl mlnder Le¦angrljk vlndl, lerwlj¦
Cronlngse en Elndhovense ondernemers de aanwezlgheld van een unlver-
sllell ln de elgen reglo julsl slgnlílcanl Le¦angrljker vlnden. Voor Elndhoven
ls dll ln hel kader van de Lralnporlslralegle een Le¦angrljke conslalerlng,
dle kansen Lledl om unlversllalre en Ledrljísmallge kennls le koppe¦en.
Opmerke¦ljk ls echler we¦ dal de aanwezlgheld van de lwee Àmslerdamse
unlversllellen ln de elgen reglo nlel ¦eldl lol een hoge waarderlng.
Eerder zagen we a¦ dal de aanwezlgheld van geschlkl en gekwa¦lílceerd
personee¦ voor Ledrljven verull de Le¦angrljksle vesllglngsp¦aalsíaclor ls.
ín de Sledendrlehoek en ln hel knooppunl Àrnhem-Nljmegen wordl deze
íaclor echler slgnlílcanl mlnder Le¦angrljk gevonden dan ln de andere reglo's,
hoewe¦ hlj nog sleeds voor ongeveer lachllg procenl van de Ledrljven van
Le¦ang ls. De Elndhovense Ledrljven hechlen slgnlílcanl meer Le¦ang aan de
aanwezlgheld van loe¦everanclers ln de elgen reglo dan de Ledrljven ln de
andere reglo's. Ook Ledrljven ln de reglo Cronlngen-Àssen hechlen hler een
grool Le¦ang aan. Voor deze perlíere reglo ge¦dl Lovendlen dal de Ledrljven
dle er gevesllgd zljn, de aanwezlgheld van aínemers ln de elgen reglo zeer
waardeerl, dal koml doordal zlj re¦alleí ver van andere economlsche kern-
geLleden ls ge¦egen en daardoor voor een Le¦angrljk dee¦ ls aangewezen op
de naLljheld van een elgen aízelgeLled. De meerkernlge reglo's Àrnhem-
Nljmegen en Sledendrlehoek hechlen julsl mlnder Le¦ang aan de aanwezlg-
held van aínemers ln de reglo.
40
50
ó0
70
ß0
º0
100
110
120
130
ßullen NL
Overlg NL
Elgen reglo
Àrnhem-
Nljmegen
Sleden-
drlehoek
Elndhoven Cronlngen Rollerdam Àmslerdam
De helerogenllell vanreglona¦e Ledrljísre¦alles
TabeI q. vaarderlng vanvesllglngsp¦aalsíaclorennaar reglo
% bedrijvendat de vestiqinqspIaatsfactor beIanqrijk vindt
Amsterdam Rotterdam Groninqen Eindhoven 5tedendriehoek Arnhem-Nijmeqen Groninqen
VestiqinqspIaatsfactor
Unlversllell ɺʁ ʊʋ ʌʊ ʋʋ ʊʋ ʉʏ ʊʍ
Ceschlkl personee¦ ɿɽ ʏʏ ʐʑ ʏʏ ʎʐ ʏʑ ʏʍ
Toe¦everanclers ɼɻ ʌʌ ʌʉ ʍʑ ʋʍ ʋʌ ʌʊ
Àínemers ɽɸ ʍʎ ʎʉ ʍʎ ʌʍ ʊʐ ʍʊ
Toe¦lchllng. De laLe¦ geeíl hel aanla¦ Ledrljvenweer dal eenvesllglngsp¦aalsíaclor
Le¦angrljk vlndl (Le¦angrljk p¦us zeer Le¦angrljk).
u
ínroodslaande slgnlílcanle verschl¦¦en
lussende zes reglo's (slgnlílcanllenlveau n¸%, Chl
:
-loels).
Fiquur 1ç. Tola¦e lnkopennaar reglo (lndex, gewogengemldde¦de reglo's ls :oo)
)ó LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī)) )ó
Vervo¦gens heLLen we ln ana¦ogle aan de vorlge paragraaí geana¦yseerd
oí de herkomsl en de Leslemmlng van de lnkoop- en verkoopre¦alles ln de
zes reglo's anders ls. Flguur :n loonl de relkwljdle van de lnkopen naar reglo.
Nlel voor a¦¦e reglo's L¦ljkl de elgen reglo hel Le¦angrljksle herkomslgeLled
van de lnkopen le zljn. Dll ls we¦ hel geva¦ ln geLleden ln de lnlermedlalre
zone (Elndhoven, Sledendrlehoek) en ln de perlíerle (Cronlngen). De
Randslede¦ljke reglo's rond Àmslerdam en Rollerdam daarenlegen heLLen
re¦alleí de slerksle orlënlalle op overlg Neder¦and, hoewe¦ de verschl¦¦en
lussen de reglo's nlel grool zljn. Hel knooppunl Àrnhem-Nljmegen en de
Àmslerdamse reglo Lelrekken hel groolsle dee¦ van hun lnkopen ull hel Lul-
len¦and, lerwlj¦ Cronlngen hlerop hel ¦aagsl scoorl (Cronlngen grensl aan de
Dullse perlíerle, waar ook voor Cronlngen welnlg onlwlkke¦lngskansen ¦lg-
gen). De ¦lgglng naLlj de grens ¦ljkl voor hel knooppunl Àrnhem-Nljmegen
le resu¦leren ln een re¦alleí slerkere grensoverslljgende orlënlalle (ln hel
lolaa¦ loch nog Legrensd lol :¸%).
Ook de verkoopre¦alles ln de zes reglo's zljn onderzochl op Leslemmlng.
Flguur :o loonl de verde¦lng van de relkwljdle van de verkoopre¦alles van
de geëncuêleerde Ledrljven. Van a¦¦e dee¦geLleden zljn de re¦alles ln de
elgen reglo hel groolsl ln Cronlngen. Een geLrek aan aízelmoge¦ljkheden
Lullen de Cronlngse reglo maakl dal hel geLled voora¦ ls aangewezen op
ze¦ívoorzlenlng. De Sledendrlehoek en hel knooppunl Àrmhem-Nljmegen
heLLen een re¦alleí slerke orlënlalle op overlg Neder¦and. Hel knooppunl
Àrnhem-Nljmegen en de Elndhovense reglo kenmerken zlch door hel grool-
sle aandee¦ aan Lullen¦andse verkoopre¦alles (Lelde ongeveer :¸% van de
lola¦e aízel). Nel a¦s Llj de lnkopen va¦l echler op dal hel Lullen¦and ln aLso¦u-
le lermen een k¦eln aandee¦ ln de verkoopre¦alles heeíl. s¦echls e¦í procenl
van a¦¦e verkopen gaal gemldde¦d genomen de grens over.
Ull onze ana¦yses L¦ljkl dal sommlge reglo's re¦alleí ges¦olen enlllellen
vormen (Cronlngen, Sledendrlehoek) lerwlj¦ andere meer open zljn
(Àmslerdam, Àrnhem-Nljmegen). De reglo's rond Rollerdam en Elndhoven
zljn nog hel meesl verge¦ljkLaar mel hel nallona¦e Lee¦d. ín hoeverre nel-
werkslrucluren Llnnen de reglo's dll íacl¦lleren, slaal cenlraa¦ ln hel vo¦gende
hooídsluk, waar de Le¦angrljksle lnkoop- en verkoopre¦alles van Ledrljven
en hun gemeenle¦ljke lnLeddlng worden onderzochl.
5ynthese
ín dll hooídsluk slonden de rulmle¦ljke lnLeddlng van Ledrljísnelwerken en
hel Le¦ang van de elgen reglo cenlraa¦. ín de ¦lleraluur wordl verondersle¦d
dal er een g¦oLa¦-¦oca¦paradox oplreedl. nelwerken worden sleeds lnler-
nallona¦er en rulmle¦ljk groolscha¦lger, lerwlj¦ lege¦ljkerlljd Ledrljven ln de
reglona¦e omgevlng zoeken naar re¦alles dle essenllee¦ zljn voor hun krlllsche
Ledrljísprocessen, zoa¦s loe¦everancles, ullLesledlngen en kennlsre¦alles.
lulsl ln een sleeds kennlslnlenslever wordende economle ls de reglona¦e aan-
wezlgheld van deze íacloren een sleeds Le¦angrljker vesllglngsp¦aalsíaclor.
Fiquur zo. Tola¦e verkopennaar reglo (lndex, gewogengemldde¦de reglo's ls :oo)
40
50
ó0
70
ß0
º0
100
110
120
130
140
ßullen NL
Overlg NL
Elgen reglo
Àrnhem-
Nljmegen
Sleden-
drlehoek
Elndhoven Cronlngen Rollerdam Àmslerdam
De helerogenllell vanreglona¦e Ledrljísre¦alles
Elgenreglo
Overlg ĄĂ
ßullenĄĂ
)8 LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī)n )8
De Le¦angrljksle conc¦usle ull onze ana¦yse ls dal hel hlerLlj gaal om de
Ledoe¦de comp¦exe en speclíleke ullwlsse¦lngen, waarLlj naLljheld van
Le¦ang ls voor ln samenwerklng onlwlkke¦de produclvernleuwlng, en om
geslandaardlseerde produclen en dlenslen, dle re¦alleí makke¦ljk ln de
elgen omgevlng verkrljgLaar zljn. Hel ¦ljkl er dus op dal reglona¦lserlng van
Ledrljísre¦alles Lelrekklng heeíl op be|Je lypen produclen. De Ledrljven
ln a¦¦e drle de secloren geven aan dal de reglona¦e LeschlkLaarheld (lnkoop)
en aízelmoge¦ljkheld (verkoop) van geslandaardlseerde produclen mlnslens
zo Le¦angrljk, oí ze¦ís Le¦angrljker, ls voor hel íunclloneren van Ledrljven
a¦s de aanwezlgheld van andere kennlslnlensleve Ledrljven oí speclíleke pro-
duclen en re¦alles. íel andere woorden. de slede¦ljke (nelwerk)economle
ls nlel a¦¦een een gonzende Lljenkorí van hlghlech- en dlenslver¦enende
groelsecloren. De aard van o||e lypen Ledrljísre¦alles (op een schaa¦ van com-
p¦exllell op¦opend van slandaard naar speclílek naar gemeenschappe¦ljk
onlwlkke¦d) ls, dwars door secloren heen, van grool Le¦ang.
À¦¦e lypen Ledrljven (naar seclor onderschelden) vlnden de aanwezlgheld
van geschlkl oí gekwa¦lílceerd personee¦ ln de reglo van Le¦ang. ín de elgen
reglo dlenl, naar hun menlng, hel arLeldspolenllee¦ op orde le zljn opdal
zlj hun Ledrljísprocessen goed kunnen ullvoeren. Voor de kennlslnlensleve
Ledrljven ls daarnaasl de aanwezlgheld van kennlslnsle¦¦lngen over hel a¦ge-
meen een Le¦angrljke íaclor.
Verder wordl de aanwezlgheld van aínemers ln de elgen reglo Le¦angrljker
geachl dan de aanwezlgheld van loe¦everanclers (a¦¦een lnduslrlë¦e Ledrljven
scoren ge¦ljkwaardlg op deze aspeclen). Hler zlen we een conlrasl mel de
'daadwerke¦ljke' lnkoop- en verkoopre¦alles van Ledrljven. Hel aandee¦ van
de elgen reglo L¦ljkl julsl voor de lnkopen groler le zljn dan voor de verkopen.
Hel Lullen¦and spee¦l een re¦alleí gerlnge ro¦ voor de lnkoopre¦alles van
Ledrljven, mel ullzonderlng van de groolhande¦. ve zagen a¦ dal de elgen
reglo Le¦angrljk ls voor zowe¦ geslandaardlseerde a¦s gemeenschappe¦ljk
onlwlkke¦de (kennlslnlensleve) produclen. Voor de lnkoop en verkoop van
speclíleke produclen en dlenslen (de mldde¦sle calegorle ln de hlërarchle
van comp¦exllell) ls nlel zozeer de elgen reglo hel Le¦angrljksle doe¦- oí
herkomslgeLled a¦s we¦ 'overlg Neder¦and'.
Er zljn verschl¦¦en lussen de onderzoeksreglo's. Zo vlndl men ln de reglo's
rond Cronlngen en Elndhoven de aanwezlgheld van een unlversllell een
re¦alleí Le¦angrljke vesllglngsp¦aalsíaclor. Voor Elndhoven ls dll een Le¦ang-
rljke conslalerlng ln hel kader van de Lralnporlslralegle. Van de zes reglo's
kennen de reglo's Àmslerdam en Àrnhem-Nljmegen de slerksle lnlernallo-
na¦e orlënlalle, hoewe¦ deze over hel a¦gemeen genomen gerlng ls. Op hel
geLled van de relkwljdle van re¦alles over secloren en de aard van re¦alles
ln hun lnkoop- en verkoopproíle¦ ¦ljken de reglo's Rollerdam en Elndhoven
hel meesl op hel gemldde¦de van a¦¦e reglo's. Cronlngen va¦l op door de re¦a-
lleí slerke reglona¦e lnLeddlng van hel Ledrljís¦even. hel re¦alleve aandee¦
en de waarderlng van de elgen reglo ln de lola¦e lnkoop- en verkoopre¦alles
ls hler hoog. De perlíere ¦lgglng van Cronlngen draagl daar ln Le¦angrljke
male aan Llj.
De vesllglngsp¦aalsana¦yse wljsl verder ull dal Ledrljven ln de Sleden-
drlehoek en ln hel knooppunl Àrnhem-Nljmegen de elgen reglo van mlnder
domlnanl Le¦ang achlen a¦s hel gaal om lnkoop- en verkoopre¦alles. íoge¦ljk
maakl de po¦ynuc¦ealre slrucluur van deze slede¦ljke reglo's dal hel Ledrljís-
¦even mlnder ls lngeLed.
Dll onderzoeken we ln hel vo¦gende hooídsluk, waarln we dleper lngaan
op de rulmle¦ljke speclílcalles van de Ledrljísnelwerken. ve zu¦¦en daarLlj
een onderscheld L¦ljven maken ln secloren en ln de male van kennlslnlensllell
van hel Ledrljís¦even, omdal dle dlmensles de meesle helerogenllell van
de Ledrljísre¦alles ln zlch herLergen. De aard van de re¦alles ls we¦ Le¦angrljk,
maar deze werkl voor a¦¦e secloren helze¦íde ull. De seclora¦e dlmensle ls
ook Le¦eldsmallg de dlmensle dle op de meesle ullwerklng kan rekenen.
De helerogenllell vanreglona¦e Ledrljísre¦alles
8o LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī8: 8o Hooídslukllle¦
Netwerkstructuur
en schaaIniveaus van
bedrijfsreIaties
8: LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī8¸ 8:
ăeĉČećĀĈĉćĊcĉĊĊć eă ĈcuAAāăi ċeAĊĈ ċAă seoćiirĈćeāAĉi eĈ
InIeidinq
Slonden ln hel vorlge hooídsluk de stoteJ pte[etences van Ledrljven cenlraa¦
- de lnschalllng van de Ledrljven len aanzlen van de relkwljdle van hun
re¦alles -, ln dll hooídsluk gaal hel om de teveo|eJ pte[etences en ana¦yseren
we de daadwerke¦ljke nelwerkkenmerken van de llen Le¦angrljksle re¦alles
van Ledrljven. Hoewe¦ hel denken ln lermen van nelwerken wljd verspreld
ls ln de economlsche geograíle, ls - Leha¦ve voor woon-werkre¦alles - nooll
serleus gelesl ln we¦ke male er nu echl sprake ls van een a¦¦esomvallende nel-
werkeconomle. Doel de slede¦ljke hlërarchle mel haar cenlra¦e sleden er nog
we¦ loe? En de reglona¦e lnLeddlng van dle sleden? Om dll le onderzoeken
zellen we ln dll hooídsluk, en hel vo¦gende, de rulmle¦ljke kenmerken van
hel cenlra¦ep¦aalsenmode¦ aí legen een nelwerkmode¦.
Hel meer lradlllone¦e cenlra¦ep¦aalsenmode¦ gaal ull van een slede¦ljke
hlërarchle waarLlj slromen mel name zljn gerlchl op de hooídkern en waarLlj
sleden mel deze¦íde omvang en íunclles eenze¦íde rulmle¦ljk Lerelk heLLen
(ßuurslnk :n):). Er zljn echler enke¦e Le¦angrljke onderde¦en van hel mode¦
dle vaak worden veronachlzaamd (ßorcherl :oo:). Ten eersle wordl er ln hel
mode¦ vanull gegaan dal re¦alles gepaard gaan mel de íysleke verp¦aalslngen
van goederen, mensen oí dlenslen. Deze íysleke en íuncllone¦e re¦alles
nemen wlj ln onze ana¦yse we¦ mee, door le vragen naar de llen Le¦angrljksle
hande¦sre¦alles van Ledrljven.
Ten lweede spe¦en cenlra¦e p¦aalsen nlel voor a¦¦e íunclles deze¦íde cen-
lra¦e ro¦. Zo ls Àmslerdam we¦ een cenlra¦e p¦aals op ílnanclee¦ geLled, maar
nlel zozeer a¦s hel gaal om groolhande¦s- oí lnduslrlë¦e re¦alles. De ullsp¦ll-
slng naar secloren ls derha¦ve Le¦angrljk (zle ook hel voorgaande hooídsluk).
Een ullsp¦llslng dle we ln onze ana¦yses aanhouden.
Ten derde ls hlërarchle nlel ge¦ljk aan (een rangorde van) groolle. Hel ls
vrlj eenvoudlg om op Lasls van Lepaa¦de lndlcaloren een rangorde van sleden
op le sle¦¦en, maar oí dal een hlërarchlsche rangorde ls, ls een andere zaak.
À¦ scoorl Àssen op vee¦ lndlcaloren ¦ager dan Elndhoven, hel ls maar de vraag
oí hler een íuncllone¦e hlërarchlsche (comp¦emenlalre) re¦alle ln hel gedlng
ls. ín ons onderzoek kljken we exp¦lclel naar loe¦everlngs- en ull¦everlngs-
re¦alles van Ledrljísvesllglngen, korlom. naar íuncllone¦e re¦alles. Sleden dle
cenlraa¦ ¦lggen ln hel gehee¦ van re¦alles ln de zes reglo's, heLLen zegglngs-
krachl ln lermen van íuncllone¦e nelwerken.
Hel nelwerkmode¦ daarenlegen gaal, a¦lhans vo¦gens de ¦lleraluur, vee¦
nadrukke¦ljker ull van een dlííuse slroomslrucluur en krlskrasre¦alles lussen
Nelwerkslrucluur enschaa¦nlveaus vanLedrljísre¦alles
8u LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī8¸ 8u
sleden en Lullen de slad om, ook a¦s ze een andere íysleke oí íuncllone¦e
omvang heLLen. Re¦alles rlchlen zlch nlel a¦lljd op de grolere sleden, maar
kunnen zlch ook rlchlen op hlërarchlsch ge¦ljkwaardlge oí ¦aagwaardlger
sleden. Cenlraa¦ ln de ana¦yse ln dll hooídsluk slaal daarom len eersle de
vraag op we¦k schaa¦nlveau economlsche acllvllellen p¦aalsvlnden, en len
lweede de vraag ln we¦ke male de reglo's monocenlrlsch danwe¦ mu¦llnodaa¦
zljn en krlskrasre¦alles verlonen.
ßlj hel Lesluderen van de nelwerkre¦alles Llnnen de reglo's moel vooraí
worden Ledachl dal de onderzochle re¦alles per deílnllle asymmelrlsch over
gemeenlen zljn verdee¦d. Dlchler Llj e¦kaar ge¦egen en1oí grolere gemeen-
len kennen een groler aanla¦ Ledrljven, en derha¦ve ook meer polenllë¦e
re¦alles. Nel a¦s Llj de woon-werkdynamlek ls hel dus zaak om re¦alleve
aanla¦¦en re¦alles (gecorrlgeerd voor de omvang van herkomsl- en Leslem-
mlngsgemeenlen en de aíslanden daarlussen) le onderschelden van aLso¦ule
aanla¦¦en re¦alles. En hoewe¦ hlërarchle nlel ldenllek ls aan groolle, zoa¦s
we hlerLoven zagen, heeíl de groolle van gemeenlen een re¦alle mel zowe¦
hlërarchle a¦s mel nelwerkslrucluur.
ín dll hooídsluk vlsua¦lseren en onderzoeken we voora¦ obso|ute aanla¦¦en
Ledrljísre¦alles, en houden we nog geen rekenlng mel de omvang en de
aíslanden van en lussen gemeenlen. ín hel vo¦gende hooídsluk zu¦¦en we
Lezlen ln hoeverre ¦oka¦e slrucluurkenmerken (waaronder omvang en
aíslanden van en lussen gemeenlen) de aanla¦¦en re¦alles mede 'verk¦aren',
en wal, gecorrlgeerd daarvoor, nog re¦evanle slrucluren Llnnen de nelwer-
ken zljn.
ín dll hooídsluk ana¦yseren we de nelwerken van de zes onderschelden
reglo's. Een derge¦ljke nelwerkana¦yse ls mel Lelrekklng lol rulmle¦ljk-
economlsche vraagslukken nog maar ze¦den loegepasl. Daarom lnlroduce-
ren we hleronder eersl de lechnleken dle we Llj de nelwerkana¦yse hanleren
en dulden we de re¦alle ervan mel onze vraagsle¦¦lng. ve gaan hlerLlj levens
ln op de ln dll hooídsluk le onderzoeken re¦alles. ín de daarna vo¦gende
paragraaí vlsua¦lseren we de nelwerkslrucluren van de aLso¦ule aanla¦¦en
Ledrljísre¦alles ln de zes reglo's. Vervo¦gens gaan we ln op de relkwljdle
van de Ledrljísnelwerken. ín de paragraaí 'De openheld en ges¦olenheld van
reglo's' ana¦yseren we de slrucluur en de relkwljdle van de nelwerken, en
hun male van openheld dan we¦ ges¦olenheld, voor secloren en voor de male
van kennlslnlensllell. ín de voor¦aalsle paragraaí gaan we vervo¦gens ln op de
male van cenlra¦llell en hel Leslaan van krlskrasre¦alles en monocenlrlsme
Llnnen de nelwerken. ve s¦ullen aí mel een synlhese en enke¦e conc¦usles.
NetwerkanaIyse in ruimteIijkeconomisch perspectief
ín navo¦glng van Casle¦¦s (:nnó) worden nelwerken vaak Lenaderd vanull
een slruclura¦lsllsch oogpunl. hel hande¦en van acloren wordl ln grole male
Lepaa¦d door de moge¦ljkheden en Leperklngen dle worden gecreëerd
door de wljze waarop dle acloren zljn lngeLed ln een groler weL van re¦alles.
Dll palroon van re¦alles kan LljvoorLee¦d van lnv¦oed zljn op hel presleren
van Ledrljven oí op de economlsche posllle van een geograílsch geLled (zle
hel hooídsluk 'Slrucluurana¦yse van de onderzoeksgeLleden'). ßedrljís-
nelwerken kunnen op deze manler worden gezlen a¦s hel co¦¦eclleve socla¦e
kapllaa¦ oí de 'compellllve advanlage' van Ledrljven, reglo's en ze¦ís ¦anden
(Porler :nno). Er Leslaal een omvangrljke ¦lleraluur over hel goed presleren
van reglo's waarln LljvoorLee¦d hel succes van Sl¦lcon Va¦¦ey, de lapanse
economle ln de jaren lachllg, en hel Thlrd íla¦y loegeschreven worden aan de
hand van hun speclíleke economlsche slrucluur en de hoge male van nel-
werkvormlng.
vaar Casle¦¦s (:nnó) eerder een a¦gemeen Lee¦d schelsl van hel Legrlp
'nelwerken' dan dal hlj hel concreel geLrulkl, geeíl een nelwerkana¦yse de
moge¦ljkheld deze ldeeën emplrlsch ln le vu¦¦en (vasserman C Fausl :nnu).
ßlnnen de nelwerkana¦yse worden nelwerken nlel a¦¦een nadrukke¦ljk
Lenaderd a¦s een slruclura¦lsllsch concepl maar levens a¦s een hande¦lngs-
lheorellsch oí íuncllonee¦ concepl waarln de onder¦lnge re¦alles meer lnhoud
krljgen en hypolhesen omlrenl de elgenschappen van nelwerken gelesl
kunnen worden. De nelwerkana¦yse maakl hlerLlj vee¦a¦ geLrulk van de
graíenlheorle (Frenken C Neííke :oo¸). een lheorle dle de acloren ln een
nelwerk a¦s punlen Leschouwl en de re¦alle lussen deze acloren a¦s ¦ljnen.
Zo onlslaal een slmp¦lsllsche weergave van een nelwerk waarln mel Lehu¦p
van (re¦alleí eenvoudlge) wlskundlge Lewerklngen de elgenschappen van
dll nelwerk en zljn acloren kunnen worden gekwanllílceerd. HlerLlj va¦l le
denken aan zaken a¦s de male van cenlra¦lsalle en monocenlrlsme, de male
van openheld en ges¦olenheld, de relkwljdle, en de male van krlskrasre¦alles.
De elgenschappen, korlom, dle we voor onze Ledrljísnelwerken ook graag
wl¦¦en welen.
Hoewe¦ vee¦ nelwerken een slerk geograílsch karakler heLLen en de rulmle-
¦ljke welenschappen Legrlppen a¦s (reglona¦e) 'lnLeddlng' (Po¦anyl :n¸),
Cranoveller :n8¸) en 'c¦uslerlng' (Porler :nno) heLLen geînlerna¦lseerd,
koml dll lol op heden ze¦den lol ulldrukklng ln hel geLrulk van de nelwerk-
ana¦yse door rulmle¦ljke economen en geograíen (CraLher :oou). ßlnnen
deze dlsclp¦lnes zljn eerdere onderzoeken voorname¦ljk Leschrljvend,
íorma¦lsllsch, en slruclura¦lsllsch van aard geweesl (zle LljvoorLee¦d ßelje
e.a. :nn¸ en ßoekema C Kamann :n8n).
:
íaar ook Llnnen de nelwerkana¦yse
ze¦í werd welnlg aandachl Lesleed aan de ro¦ van geograílsche aísland.
Nelwerkana¦yse geLaseerd op geograílsche dala ls echler sleeds meer ln
opkomsl, er ls ln loenemende male ook Lehoeíle aan emplrlsche ullwerkln-
gen van hel rulmle¦ljk perspeclleí van nelwerken (Crlclll e.a. :oo¸). íel ons
onderzoek s¦ullen we Llj dle Lehoeíle aan.
ín dll hooídsluk wljken we op enke¦e punlen aí van hel vorlge hooídsluk.
ín de eersle p¦aals ana¦yseren we hler de llen Le¦angrljksle re¦alles - de vljí
Le¦angrljksle lnkoopre¦alles en de vljí Le¦angrljksle verkoopre¦alles - voor
1. Hess (:oou), maar ook CraLher
(:oou) menendal dll onder
andere koml doordal de sludle van
nelwerkenLlnnende rulmle¦ljke
welenschappenvee¦ le ¦ljden
heeíl gehadonder '¦okaa¦ íell-
shlsm', door exp¦lclel le íocussen
opíenomenenzoa¦s lnduslrlë¦e
dlslrlclen, reglona¦e lnnovalle-
syslemen, en'lnnovalleve
ml¦leus'. Hlermee onlslondeen
'overlerrllorla¦lzedvlew' op
economlschhande¦en. Recenle
onderzoeken, zoa¦s dle van
Uzzl (:nnó), ¦ljkenle Lrekenmel
deze lradllle, doordal zlj naasl
reglona¦e lnLeddlng ook relk-
wljdle enschaa¦nlveau vande nel-
werkencenlraa¦ sle¦¦en. Vroege
lnvu¦¦lngenhlervanzlenwe a¦ lnde
verzame¦lng arllke¦enlnßourne C
Slmmons (:n)n).
Nelwerkslrucluur enschaa¦nlveaus vanLedrljísre¦alles
8ó LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī8) 8ó
een Ledrljí, waar we ln hel vorlge hooídsluk voora¦ keken naar de male
waarln een Ledrljí aangaí de lola¦e lnkopen en de lola¦e verkopen ln de elgen
reglo le doen oí daarLullen (de stoteJ pte[etences). Op deze manler kennen
we de exacle ¦ocalle van de lnkoop- en verkoopre¦alles en onlslaal ln rulmle-
¦ljke zln een vee¦ gedelal¦¦eerder Lee¦d van een moge¦ljk rulmle¦ljk nelwerk
(teveo|eJ pte[etences).
:
Door de gegevens over de llen Le¦angrljksle re¦alles
le aggregeren naar gemeenlenlveau kunnen a¦¦e verLlndlngen vanull en naar
een gemeenle ln kaarl worden geLrachl. Door nelwerken lussen gemeenlen
ln kaarl le Lrengen aan de hand van verschl¦¦ende lndlcaloren doen we ull-
spraken over de posllle en slrucluur van de verschl¦¦ende gemeenlen Llnnen
een moge¦ljk reglonaa¦ nelwerk en hel íunclloneren van dal nelwerk a¦s
gehee¦. ín lolaa¦ onderzoeken we ln dll hooídsluk ó.n:¸ aangegeven Ledrljís-
re¦alles op reglo, seclor en Ledrljísgroolle.
Een lweede punl waarop we ln dll hooídsluk aíwljken van hel vorlge, ls de
deílnllle van de 'elgen reglo'. Slonden ln hel vorlge hooídsluk de lndlvldue¦e
vesllglngen cenlraa¦ mel een slraa¦ van :¸ kl¦omeler daaromheen a¦s elgen
reglo, hler aggregeren we de deílnllle. de elgen reglo Lelreíl a¦¦e gemeenlen
waarvan hel punl mel de groolsle dlchlheld Llnnen :¸ kl¦omeler rond de
cenlra¦e slad ¦lgl (zle ook hel hooídsluk 'Slrucluurana¦yse van de onder-
zoeksgeLleden'). Door a¦¦een Llnnen deze reglo le kljken kan worden Lezlen
oí (ln gemeenlen aanwezlge) Ledrljven vee¦ lnleraclle heLLen mel de ln de
elgen reglo ge¦egen geLleden en, geaggregeerd, wal hel aandee¦ mel overlg
Neder¦and en hel Lullen¦and ls.
VisuaIisatie van de netwerkstructuren in de zes reqio's
ín deze paragraaí vlsua¦lseren en Leschrljven we de slromen van nelwerk-
re¦alles (ln aLso¦ule aanla¦¦en) lussen gemeenlen, we doen dal voor de zes
reglo's aparl. De relkwljdle van de Ledrljísnelwerken ls geLaseerd op de
geograílsche ¦lgglng van de door een Ledrljí aangegeven vljí Le¦angrljksle
lnkoopre¦alles en de vljí Le¦angrljksle verkoopre¦alles.
Om de geograílsche nelwerken, en nlel de lndlvldue¦e nelwerken, ln Lee¦d
le Lrengen, worden a¦¦e Ledrljven Llnnen een gemeenle geaggregeerd.
Re¦alles - oí ze nu Lelrekklng heLLen op de lnkoop oí verkoop van slrale-
glsche dlenslen, van ha¦íproduclen oí van grondsloííen - zljn gevraagd a¦s
percenlage van de Ledrljísomzel dle ermee gemoeld ls. De nelwerken zljn
ongewogen. e¦ke lndlvldue¦e re¦alle le¦l ln de aggregalle even zwaar mee.
Verder maken we ln deze paragraaí geen onderscheld naar secloren, groolle
en kennlslnlensllell, a¦ houden we Llj de slallsllsche ana¦yses ln ¦alere para-
graíen we¦ rekenlng mel deze dlííerenllalle en mel een weglng.
ín deze paragraaí kunnen we a¦¦een ullspraken doen over de slrucluur van
hel lola¦e nelwerk ln de reglo, zoa¦s dal naar voren koml wanneer we de
door de Ledrljven opgegeven re¦alles ¦eller¦ljk op de kaarl zellen. Door deze
Ledrljísnelwerken le vlsua¦lseren kunnen we een a¦gemeen Lee¦d krljgen
van de relkwljdle en de slrucluur van de nelwerken.
¸
De Ledrljísnelwerken
Llnnen de zes verschl¦¦ende reglo's zljn zowe¦ op nallona¦e a¦s op reglona¦e
schaa¦ ln Lee¦d geLrachl. Op nallona¦e schaa¦ onlslaal dan een Lee¦d van de
relkwljdle van de Ledrljísre¦alles van een reglo ln re¦alle lol a¦¦e andere
reglo's ln Neder¦and en daarLullen. Hel palroon op reglona¦e schaa¦ geeíl de
re¦alles weer lussen gemeenlen dle de reglo opLouwen.
leq|o AnstetJon
ín ílguur :: zljn de Ledrljísre¦alles weergegeven voor hel nelwerk ln de
reglo Àmslerdam. Deze reglo ls slerk georlënleerd op de reglo's Llnnen de
Randslad. er ls een slerke re¦alle mel Rollerdam, Den Haag en Ulrechl.
ßullen de Randslad heeíl de reglo Àmslerdam mel name een zulde¦ljke en
oosle¦ljke orlënlalle, lerwlj¦ de Llndlng mel Noord-Neder¦and zwak ls.
Àangezlen de meesle re¦alles ln re¦alleve naLljheld worden onderhouden,
kunnen we conslaleren dal de reglo Àmslerdam re¦alleí slerk ze¦ívoorzle-
nend ls, ln leder geva¦ ge¦dl dll voor de Noordv¦euge¦ van de Randslad.
Flguur :: zooml vervo¦gens ln op de slede¦ljke reglo Àmslerdam.
DaarLlnnen ¦lgl een grool aanla¦ gemeenlen waarLlnnen vee¦ re¦alles
worden onderhouden. De slad Àmslerdam heeíl de meesle lnlerne re¦alles
(¸:u), maar ook de gemeenlen Dlemen, Àmsle¦veen, Haar¦emmermeer,
À¦mere en Haar¦em kennen vee¦ Ledrljísre¦alles Llnnen de elgen gemeenle.
De re¦alles lussen de gemeenlen zljn voora¦ erg slerk gerlchl op Àmslerdam,
dal nadrukke¦ljk een magneelwerklng (huLíunclle) heeíl op de om¦lggende
geLleden. Daarnaasl zljn er we¦ vee¦ krlskrasre¦alles zlchlLaar lussen
gemeenlen Lullen Àmslerdam, maar deze re¦alles zljn Leduldend mlnder ln
aanla¦ dan de re¦alles waarLlj Àmslerdam Lelrokken ls.
leq|o lottetJon
Flguur :¸ loonl hel lola¦e nelwerk van Rollerdam. Nel zoa¦s hel Ledrljís-
nelwerk van de reglo Àmslerdam, ls dal van de reglo Rollerdam slerk gerlchl
op de andere grole sleden van de Randslad. Nlel a¦¦een zljn de grole slromen
slerk geconcenlreerd ln de Randslad maar ook de mlnder grole slromen
L¦ljven voorname¦ljk Llnnen dll geLled.
Kljken we naar hel Ledrljísnelwerk Llnnen de reglo Rollerdam (ílguur :u),
dan va¦l hel grole aanla¦ verLlndlngen op lussen de gemeenlen Llnnen de
reglo. De meesle re¦alles zljn nlel zeer slerk, maar er zljn Llnnen hel nelwerk
welnlg geîso¦eerde gemeenlen, dal wl¦ zeggen. gemeenlen dle geen re¦alles
heLLen mel de resl van de gemeenlen Llnnen de reglo en dle hlerdoor nlel
dee¦nemen aan hel reglona¦e nelwerk. Opva¦¦end ls de slerke re¦alle lussen
Rollerdam en Cape¦¦e aan den ílsse¦, lerwlj¦ Cape¦¦e aan den ílsse¦ ze¦í geen
echl slerke lnlerne re¦alle kenl. Deze gemeenle ls dus voora¦ naar Lullen loe
gerlchl. Daarnaasl ¦ljkl de gemeenle Rollerdam we¦ een slerke re¦alle le
heLLen mel Schledam en Zoelermeer. Dll ¦aalsle ls opmerke¦ljk omdal vaak
wordl verondersle¦d dal Zoelermeer voora¦ op Den Haag ls gerlchl en ln
mlndere male op Rollerdam.
z. Dll Lee¦draakl verlekendlndlen
Ledrljvensyslemallschmeer dan
llenre¦alles onderhoudendle
Le¦angrljk zljnvoor de omzel.
ßlj grole Ledrljvenls dll vaak hel
geva¦. Ook ls hel nlel gehee¦
zulver omLlj de ana¦yse vande
llenLe¦angrljksle re¦alles le spre-
kenover teveo|eJ pte[etences,
omdal ook de lníormalle vandle
llenre¦alles aíkomsllg ls vande
Ledrljvenze¦í. Hel onderscheld
ge¦dl dus slrlkl genomena¦¦een
voor Je note von netwetkvotn|nq
|n tu|nte|||k petspect|e[.
¡. Àande vlsua¦lsalle vande
Ledrljísnelwerken¦lggende
llenLe¦angrljksle re¦alles van
de Ledrljvenlnde zes dee¦reglo's
lengronds¦ag. Omdal hel aanla¦
Ledrljvenlnde dee¦geLledenull-
een¦oopl (zle Llj¦age A), verschl¦l
ook hel aanla¦ Ledrljísre¦alles.
De aízonder¦ljke nelwerkenvan
de dee¦geLledenkunnenhlerdoor
nlel goedmel e¦kaar wordenver-
ge¦eken. Conc¦usles dlenenzlch
loe le spllsenopde aízonder¦ljke
dee¦reglo's ennlel daarlussena¦s
hel gaal omgroolleaíhanke¦ljke
kengela¦¦en. ínhel vervo¦g vanhel
hooídsluk zu¦¦ende vet|ouJ|nqen
Llnnende reglo's vee¦ meer cen-
lraa¦ slaanwaardoor de geLleden
we¦ le verge¦ljkenzljn.
Nelwerkslrucluur enschaa¦nlveaus vanLedrljísre¦alles
88 LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī8n 88
leq|o Cton|nqen
Hel Ledrljísnelwerk van de reglo Cronlngen kenl een grole relkwljdle
(ílguur :¸). De perlíere ¦lgglng ln Neder¦and zorgl ervoor dal Cronlngse
Ledrljven dle hun lnkoop- en verkoopre¦alles nlel ln de elgen reglo kunnen
vlnden, per deílnllle ver moelen zoeken. ßovendlen zlen we hler geen
concenlralle van re¦alles nel Lullen de reglo, zoa¦s Llj hel Ledrljísnelwerk
van de reglo's Àmslerdam en Rollerdam (name¦ljk ln de Randslad). Opva¦¦end
ls we¦ de slerke re¦alle rlchllng de gemeenle Àmslerdam. De aanlrekklng-
krachl van Àmslerdam heeíl kenne¦ljk ook een aanzlen¦ljke lnv¦oed op de
Cronlngse Ledrljven.
Hel Ledrljísnelwerk Llnnen de reglo Cronlngen (ílguur :ó) ¦aal zlen dal
mel name de slad Cronlngen vee¦ lnlerne re¦alles kenl, maar ook de gemeen-
len Àssen, Tynaar¦o en Leek. De re¦alles lussen de verschl¦¦ende gemeenlen
ln de reglo Cronlngen zljn nlel slerk. Deze zljn a¦¦een dulde¦ljk zlchlLaar
lussen Cronlngen en Àssen en lussen Cronlngen en Tynaar¦o. Àígaande op
de aanla¦¦en weergeven re¦alles, vervu¦l de slad Cronlngen ln hel reglona¦e
nelwerk nadrukke¦ljk een íunclle a¦s cenlra¦e p¦aals.
leq|o F|nJ|oven
Hel Ledrljísnelwerk van de reglo Elndhoven ls slerk op de elgen provlncle
gerlchl en daarnaasl op de Randslad (ílguur :)). Er ls een slerke re¦alle lussen
hel reglona¦e Ledrljísnelwerk van Elndhoven en de slad Àmslerdam.
Doordal de reglo Elndhoven dlchl Llj de ße¦glsche grens ¦lgl, zou een slerke
re¦alle mel de zulderLuren le verwachlen zljn. Dll ls echler nlel hel geva¦,
de re¦alle mel enke¦e andere grensoverschrljdende geLleden - Dulls¦and,
overlg Lċ en Lullen de Lċ - ¦ljkl ze¦ís nog slerker le zljn.
ßlnnen hel Ledrljísnelwerk van de reglo Elndhoven (ílguur :8) kenmerken
vee¦ gemeenlen zlch door een re¦alleí grool aanla¦ lnlerne re¦alles, voora¦
Llnnen de slad Elndhoven, maar ook ln de gemeenle He¦mond ls hel aanla¦
lnlerne re¦alles grool. Hel gehee¦ van verLlndlngen lussen de verschl¦¦ende
gemeenlen ln de reglo ¦ljkl slerk mel e¦kaar verweven. Er ls een slerke re¦alle
lussen Elndhoven en He¦mond maar ook lussen Elndhoven en Ve¦dhoven.
Opva¦¦end ls we¦ dal ook ln deze reglo hel Ledrljvennelwerk zeer slerk ls
gerlchl op de cenlra¦e slad (Elndhoven).
leq|o SteJenJt|e|oek
Hel nelwerk ln de reglo Sledendrlehoek ls voora¦ gerlchl op mldden-
Neder¦and (ílguur :n), mel een slerke oosl-weslorlënlalle ¦angs de sne¦weg
A:. DaarLlj ls voora¦ een slerke re¦alle zlchlLaar mel de gemeenle Àmslerdam.
Van de re¦alles Lullen Neder¦and ls dle mel hel re¦alleí dlchlLlj ge¦egen
Dulls¦and hel slerksl.
Kljken we naar de re¦alles Llnnen de reglo, dan koml voora¦ de gemeenle
Àpe¦doorn slerk naar voren (ílguur ¸o). Daarnaasl kennen ook Zulphen,
Devenler en, ln mlndere male, Epe vee¦ lnlerne re¦alles. De Ledrljísre¦alles
Llnnen de reglo ¦ljken zwak verge¦eken mel dle ln de andere reglo's, ook
de re¦alles lussen de drle 'cenlra¦e' sleden ln de reglo Sledendrlehoek zljn
nlel dulde¦ljk oververlegenwoordlgd. val dal Lelreíl íunclloneerl de reglo
Sledendrlehoek dus eerder a¦s een reglo mel drle kernen, dan a¦s een nel-
werk. ín dll opzlchl wljkl zlj aí van de andere reglo's.
leq|o Atn|enĠN||neqen
Ook de reglo Àrnhem-Nljmegen (āAĄ) wordl gelypeerd door de
aanwezlgheld van lwee cenlra¦e sleden. Deze reglo kenl een nelwerk van
geaggregeerde Ledrljísre¦alles dle Lullen de reglo voora¦ zljn gerlchl op
mldden-Neder¦and (ílguur ¸:). Er ls een slerke re¦alle vanull de reglo naar de
sleden Àmslerdam en Den Haag, en - zoa¦s le verwachlen - mel Dulls¦and.
Zoomen we ln op hel reglona¦e nelwerk van hel knooppunl Àrnhem-
Nljmegen (ílguur ¸:), dan L¦ljkl dal mel name Nljmegen vee¦ lnlerne re¦alles
kenl. De re¦alle lussen Àrnhem en Nljmegen ls we¦lswaar slerk, maar er zljn
(ln aLso¦ule lermen) ook andere slerke re¦alles Llnnen hel reglona¦e Ledrljís-
nelwerk, zoa¦s dle lussen Nljmegen en vljchen en lussen Nljmegen en
ßeunlngen.
Nelwerkslrucluur enschaa¦nlveaus vanLedrljísre¦alles
no LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c īn: no
ílguur ¸.: en ó.¸ Reglo Àmslerdam
ße¦glë ßullen EU
Overlg EU
Dulls¦and
Overlg Neder¦and
Àanla¦ re¦alles Llnnen een gemeenle
: - :
¸ - u
¸ - n
:o - un
>= ¸o
Àanla¦ re¦alles lussen gemeenlen
: - :
¸ - :o
:: - :o
:: - ¸oo
> ¸oo
Ten opzlchle van verwachl aanla¦ re¦alles
aanla¦ re¦alles meer dan verwachl
aanla¦ re¦alles mlnder dan verwachl
Fiquur zz. Reglonaa¦ nelwerk reglo Àmslerdam
Àanla¦ re¦alles Llnneneengemeenle Àanla¦ re¦alles lussengemeenlen
:-: :-:
¸-u ¸-:o
¸-n ::-:o
:o-un ::-¸oo
>¸o >¸oo
ßeIqië ßuiteneĊ
OveriqeĊ
DuitsIand
OveriqNederIand
ßeIqië ßuiteneĊ
OveriqeĊ
DuitsIand
Nelwerkslrucluur enschaa¦nlveaus vanLedrljísre¦alles
Fiquur z1. Tolaa¦ nelwerk reglo Àmslerdam
Àanla¦ re¦alles lussengemeenlen
:
ɹ-ɸʁ
>= ɸʁ
n: LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c īn¸ n:
Fiquur zq. Reglonaa¦ nelwerk reglo Rollerdam
Àanla¦ re¦alles Llnneneengemeenle Àanla¦ re¦alles lussengemeenlen
:-: :-:
¸-u ¸-:o
¸-n ::-:o
:o-un ::-¸oo
>¸o >¸oo
Fiquur z¡. Tolaa¦ nelwerk reglo Rollerdam
Àanla¦ re¦alles lussengemeenlen
:
ɹ-ɸʁ
>= ɸʁ
ílguur ¸.u en ó.u Reglo Rollerdam
ße¦glë ßullen EU
Overlg EU
Dulls¦and
Overlg Neder¦and
Àanla¦ re¦alles Llnnen een gemeenle
: - :
¸ - u
¸ - n
:o - un
>= ¸o
Àanla¦ re¦alles lussen gemeenlen
: - :
¸ - :o
:: - :o
:: - ¸oo
> ¸oo
Ten opzlchle van verwachl aanla¦ re¦alles
aanla¦ re¦alles meer dan verwachl
aanla¦ re¦alles mlnder dan verwachl
ßeIqië ßuiteneĊ
OveriqeĊ
DuitsIand
OveriqNederIand
ße¦glë ßullen EU
Overlg EU
Dulls¦and
Àanla¦ re¦alles
:
: - :o
>= :o
ßeIqië ßuiteneĊ
OveriqeĊ
DuitsIand
Nelwerkslrucluur enschaa¦nlveaus vanLedrljísre¦alles
nu LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c īn¸ nu Hooídslukllle¦
Fiquur zó. Reglonaa¦ nelwerk reglo Cronlngen
Àanla¦ re¦alles Llnneneengemeenle Àanla¦ re¦alles lussengemeenlen
:-: :-:
¸-u ¸-:o
¸-n ::-:o
:o-un ::-¸oo
>¸o >¸oo
Fiquur z¶. Tolaa¦ nelwerk reglo Cronlngen
Àanla¦ re¦alles lussengemeenlen
:
ɹ-ɸʁ
>= ɸʁ
ílguur ¸.ó en ó.¸ Reglo Cronlngen
ße¦glë ßullen EU Overlg EU
Dulls¦and
Overlg Neder¦and
Àanla¦ re¦alles Llnnen een gemeenle
: - :
¸ - u
¸ - n
:o - un
>= ¸o
Àanla¦ re¦alles lussen gemeenlen
: - :
¸ - :o
:: - :o
:: - ¸oo
> ¸oo
Ten opzlchle van verwachl aanla¦ re¦alles
aanla¦ re¦alles meer dan verwachl
aanla¦ re¦alles mlnder dan verwachl
ßeIqië ßuiteneĊ OveriqeĊ
DuitsIand
OveriqNederIand
ßeIqië ßuiteneĊ
OveriqeĊ
DuitsIand
nó LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c īn) nó
Fiquur z8. Reglonaa¦ nelwerk reglo Elndhoven
Àanla¦ re¦alles Llnneneengemeenle Àanla¦ re¦alles lussengemeenlen
:-: :-:
¸-u ¸-:o
¸-n ::-:o
:o-un ::-¸oo
>¸o >¸oo
Fiquur z). Tolaa¦ nelwerk reglo Elndhoven
Àanla¦ re¦alles lussengemeenlen
:
ɹ-ɸʁ
>= ɸʁ
ílguur ¸.8 en ó.ó Reglo Elndhoven
ße¦glë
ßullen EU
Overlg EU
Dulls¦and
Overlg Neder¦and
Àanla¦ re¦alles Llnnen een gemeenle
: - :
¸ - u
¸ - n
:o - un
>= ¸o
Àanla¦ re¦alles lussen gemeenlen
: - :
¸ - :o
:: - :o
:: - ¸oo
> ¸oo
Ten opzlchle van verwachl aanla¦ re¦alles
aanla¦ re¦alles meer dan verwachl
aanla¦ re¦alles mlnder dan verwachl
ßeIqië
ßuiteneĊ
OveriqeĊ
DuitsIand
OveriqNederIand
ßeIqië ßuiteneĊ
OveriqeĊ
DuitsIand
Nelwerkslrucluur enschaa¦nlveaus vanLedrljísre¦alles
n8 LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c īnn n8
Fiquur ¡o. Reglonaa¦ nelwerk reglo Sledendrlehoek
Àanla¦ re¦alles Llnneneengemeenle Àanla¦ re¦alles lussengemeenlen
:-: :-:
¸-u ¸-:o
¸-n ::-:o
:o-un ::-¸oo
>¸o >¸oo
Fiquur zç. Tolaa¦ nelwerk reglo Sledendrlehoek
Àanla¦ re¦alles lussengemeenlen
:
ɹ-ɸʁ
>= ɸʁ
ílguur ¸.:o en ó.) Reglo Sledendrlehoek
ße¦glë ßullen EU Overlg EU
Dulls¦and
Overlg Neder¦and
Àanla¦ re¦alles Llnnen een gemeenle
: - :
¸ - u
¸ - n
:o - un
>= ¸o
Àanla¦ re¦alles lussen gemeenlen
: - :
¸ - :o
:: - :o
:: - ¸oo
> ¸oo
Ten opzlchle van verwachl aanla¦ re¦alles
aanla¦ re¦alles meer dan verwachl
aanla¦ re¦alles mlnder dan verwachl
ßeIqië
ßuiteneĊ
OveriqeĊ
DuitsIand
OveriqNederIand
ße¦glë ßullen EU
Overlg EU
Dulls¦and
Àanla¦ re¦alles
:
: - :o
>= :o
ßeIqië ßuiteneĊ
OveriqeĊ
DuitsIand
Nelwerkslrucluur enschaa¦nlveaus vanLedrljísre¦alles
:oo LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:o: :oo
Fiquur ¡z. Reglonaa¦ nelwerk reglo Àrnhem-Nljmegen
Àanla¦ re¦alles Llnneneengemeenle Àanla¦ re¦alles lussengemeenlen
:-: :-:
¸-u ¸-:o
¸-n ::-:o
:o-un ::-¸oo
>¸o >¸oo
Fiquur ¡1. Tolaa¦ nelwerk reglo Àrnhem-Nljmegen
Àanla¦ re¦alles lussengemeenlen
:
ɹ-ɸʁ
>= ɸʁ
ílguur ¸.:: en ó.8 Knooppunl Àrnhem-Nljmegen
ße¦glë ßullen EU
Overlg EU
Dulls¦and
Overlg Neder¦and
Àanla¦ re¦alles Llnnen een gemeenle
: - :
¸ - u
¸ - n
:o - un
>= ¸o
Àanla¦ re¦alles lussen gemeenlen
: - :
¸ - :o
:: - :o
:: - ¸oo
> ¸oo
Ten opzlchle van verwachl aanla¦ re¦alles
aanla¦ re¦alles meer dan verwachl
aanla¦ re¦alles mlnder dan verwachl
ßeIqië
ßuiteneĊ
OveriqeĊ
DuitsIand
OveriqNederIand
ße¦glë ßullen EU
Overlg EU
Dulls¦and
Àanla¦ re¦alles
:
: - :o
>= :o
ßeIqië ßuiteneĊ
OveriqeĊ
DuitsIand
Nelwerkslrucluur enschaa¦nlveaus vanLedrljísre¦alles
:o: LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:o¸ :o:
Sp¦llsen we de lola¦e re¦alles ull ln re¦alles dle Llnnen de reglo worden onder-
houden en re¦alles Lullen de reglo, dan verwachlen we dal, 'gecorrlgeerd'
voor de lnlerne re¦alles, de gemldde¦de aísland van hande¦sre¦alles Lullen
de reglo re¦alleí groler wordl. Hel meesl ullgesproken zlen we dal ln
Cronlngen, waar de gemldde¦de aísland naar een Ledrljí Lullen de reglo rulm
lwee keer zo grool ls a¦s voor een Ledrljí ln Àmslerdam. Àmslerdamse Ledrlj-
ven onderhouden hun conlaclen, ook a¦s ze Lullen de elgen reglo hande¦en,
meer ln hun naLljheld dan Ledrljven ln de andere reglo's. De gemldde¦de
aísland Llnnen de reglo Àrnhem-Nljmegen ls re¦alleí grool, omdal de reglo-
Legrenzende slraa¦ van :¸ kl¦omeler ln deze reglo rond de lwee cenlra¦e
kernen zljn gelrokken (en de aísland lussen hen ook ongeveer :¸ kl¦omeler
Ledraagl).
¸

Hlernaasl heLLen we hel aandee¦ van de Ledrljísre¦alles ullgesp¦llsl naar.
Llnnen de cenlra¦e sleden, de resl van de reglo, overlg Neder¦and en hel Lul-
len¦and. Op deze manler ls voor de zes reglo's hel Le¦ang van de verschl¦¦ende
relkwljdles le verge¦ljken. TaLe¦ ó ¦aal zlen dal gemldde¦d derllen procenl
van de Ledrljísre¦alles lussen Ledrljven p¦aalsvlndl ln de cenlra¦e slad. Dll
verschl¦l echler aanzlen¦ljk per reglo (ln a¦¦e reglo's, mel ullzonderlng van de
reglo Sledendrlehoek, wljken de cenlra¦e sleden slgnlílcanl aí van dll gemld-
de¦de). ín de reglo's Àrnhem-Nljmegen en Elndhoven heLLen Ledrljven
een re¦alleí k¦eln aandee¦ re¦alles dal Llnnen de elgen cenlra¦e slad L¦ljíl.
ó

Dll ln legensle¦¦lng lol hel Ledrljísnelwerk ln de reglo Cronlngen. daar L¦ljíl
:) procenl van a¦¦e re¦alles Llnnen de slad Cronlngen. Deze slerke lnlerne
verwevenheld geeíl nog eens aan hoe slerk geîso¦eerd de slad Cronlngen
¦lgl. Opva¦¦end ls ook dal de reglo's Sledendrlehoek en hel knooppunl
Àrnhem-Nljmegen a¦s grensreglo's een slgnlílcanl slerke orlënlalle op onze
ooslerLuren heLLen, lerwlj¦ Elndhoven een derge¦ljke orlënlalle op ße¦glë
nlel waar maakl. val dal Lelreíl, ls hel accenl dal ln de nola P|eken |n De|to
van hel mlnlslerle van LĐ op de Lralnporlreglo (Elndhoven, Leuven, Àken)
wordl ge¦egd, nlel gesloe¦d op een dwarsdoorsnede van de Ledrljísre¦alles
ln de Elndhovense reglo. Verder L¦ljkl ull laLe¦ ó nog dal de orlënlalle van
Àmslerdam op overlg Neder¦and slgnlílcanl achlerL¦ljíl.
)

Na weglng van de aanla¦¦en Ledrljísre¦alles mel de omvang van Ledrljven
(ln werkzame personen) en hel onder¦lnge Le¦ang dal Ledrljven ze¦í aan de
verschl¦¦ende re¦alles geven ln lermen van omzel, resu¦leerl laLe¦ ). Zoa¦s
verwachl, neeml hel Le¦ang van hel Lullen¦and (voora¦ Dulls¦and en de
calegorle 'Lullen Lċ) a¦s re¦evanl schaa¦nlveau loe wanneer we de Ledrljís-
re¦alles wegen. Dll gaal voora¦ len kosle van hel re¦alleve Le¦ang van de
calegorle 'overlg reglo'. De reglo Àmslerdam ¦aal Llj weglng een aanzlen¦ljke
loename zlen van hel aandee¦ re¦alles ln de calegorle 'overlg Lċ en de reglo's
Elndhoven en knooppunl Àrnhem-Nljmegen ln de calegorle 'Lullen Lċ.
ín gewogen vorm neeml hel aandee¦ van de cenlra¦e slad ln hel lolaa¦ van de
re¦alles ¦lchl loe. De aíname van hel aandee¦ ln de calegorle 'overlg reglo'
Lelekenl dal de re¦alles dle deze reglo a¦s Leslemmlng heLLen re¦alleí k¦eln
¶. Ook de Sledendrlehoek
kenmerkl zlchlnprlnclpe hler-
door, maar deze reglo scoorl ln
laLe¦ ¸we¦lswaar hoog doch
nlel exlreemopde aíslanden
Llnnende reglo.
ó. Dll ondanks de vlsue¦e lnler-
prelalle dal ElndhovenlnaLso¦ule
lermeneencenlra¦e lnlra- en
lnlergemeenle¦ljke ro¦ Llnnende
reglo vervu¦l (ílguur :8).
). ve ana¦yserenlneenaparl,
¦aler le verschljnen, onderzoek
speclílek de re¦alles Llnnende
Randslad.
SonenvottenJ
ín deze paragraaí heLLen we de Ledrljísnelwerken Llnnen de zes reglo's
en daarLullen gevlsua¦lseerd, geaggregeerd naar gemeenlen. ín de vo¦gende
paragraíen ana¦yseren we deze nelwerken verder. ín hel a¦gemeen L¦ljken
a¦¦e grole sleden ln de reglo's een cenlra¦e spl¦íunclle (huL) le vervu¦¦en ln
hel nelwerk. ßlnnen de cenlra¦e sleden vlnden verreweg de meesle lnlerne
re¦alles p¦aals, en deze sleden zljn ook overmallg Lelrokken Llj re¦alles mel
(Ledrljven ln) andere gemeenlen. Hel sysleem van de reglo's wordl ln aLso-
¦ule lermen dus overheersl door de cenlra¦e sleden. De Randslede¦ljke
reglo's (Àmslerdam en Rollerdam) kennen een over¦oopgeLled van Ledrljís-
re¦alles ln de resl van de Randslad, mel een grool en dlvers aanLod van
goederen en dlenslen. Àndere reglo's heLLen een derge¦ljk over¦oopgeLled
ln hun omgevlng nlel. De reglo Cronlngen kenmerkl zlch door een ges¦olen-
held (vee¦ re¦alles vlnden p¦aals Llnnen de slad Cronlngen), waarschljn¦ljk
omdal zlj julsl welnlg kansen Lullen de elgen slad oí reglo heeíl.
À¦¦e reglo's heLLen een aanzlen¦ljke re¦alle (ln aLso¦ule aanla¦¦en connec-
lles) mel Àmslerdam. Deze slad heeíl dus een Lovenreglona¦e íunclle ln
hel nallona¦e nelwerk. De Lullen¦andse orlënlalle ¦ljkl over hel a¦gemeen
gerlng.
u
íníraslrucluurnelwerken ¦ljken vaak van Le¦ang voor de rulmle¦ljke
nelwerkvormlng van Ledrljven, zoa¦s de oosl-weslorlënlalle van Àpe¦doorn
en Devenler (A:) en Àrnhem-Nljmegen (A::, A:¸) suggereren.
ín de vo¦gende paragraíen verLljzonderen we de ln de ílguren ::-¸: gevlsu-
a¦lseerde aLso¦ule aanla¦¦en re¦alles lussen gemeenlen nlel a¦¦een naar
reglo maar ook naar groolle van (zendende en onlvangende) Ledrljven,
naar de secloren waarvan zlj onderdee¦ vormen en naar hun male van kennls-
lnlensllell. ve Lezlen daarLlj zovee¦ moge¦ljk lndlcaloren naar rulmle¦ljke
en nelwerkslrucluren (relkwljdle van re¦alles, male van cenlra¦llell van
gemeenlen en male van krlskras re¦alles) ln re¦alleve zln, zodal ze over de
reglo's verge¦ljkLaar worden.
Reikwijdte van reIaties
Op Lasls van de ílguren ::-¸: kunnen we g¦oLa¦e conc¦usles lrekken over
de relkwljdle van de nelwerken. Hel ls echler ook moge¦ljk om speclílek
de gemldde¦de aísland van de Ledrljísre¦alles le Lepa¦en, laLe¦ ¸ geeíl deze
weer. íerk op dal hel ln deze laLe¦ a¦¦een gaal om de nallona¦e Ledrljís-
re¦alles, de Lullen¦andse Ledrljísre¦alles zljn Lullen Leschouwlng ge¦alen.
ís de gemldde¦de aísland zeer ¦aag, dan ls er ln grolere male sprake van een
reglonaa¦ nelwerk. Dll ls LljvoorLee¦d hel geva¦ voor de Randslede¦ljke
reglo's dle re¦alleí vee¦ concenlralles van Ledrljven ln hun naLljheld heLLen.
ín hel geva¦ van hel perlíeer ge¦egen Cronlngen zagen we hlervoor a¦ dal hel
rulmle¦ljke schaa¦nlveau van de re¦alles Lullen de elgen reglo re¦alleí grool ls.
ßelde conc¦usles komen ook ln laLe¦ ¸ naar voren. De gemldde¦de aísland
van de llen Le¦angrljksle Ledrljísre¦alles ls ln Cronlngen Lljna lwee keer zo
grool a¦s ln Àmslerdam.
q. De weergegevenpalronen
Lelreííenaanla¦¦enre¦alles,
ongewogenvoor de omvang van
Ledrljvenoí de omzel dle ermee
gemoeldls. De verwachllng ls dal
Llj weglngenhlermee hel Le¦ang
vanhel Lullen¦andloeneeml -
hlervoor leslenwe lnde paragraaí
'Relkwljdle vanre¦alles'
Nelwerkslrucluur enschaa¦nlveaus vanLedrljísre¦alles
:ou LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:o¸ :ou
TabeI ¶. Cemldde¦de aíslandper Ledrljísre¦alle lnkl¦omelers (aanla¦ ongewogenre¦alles)
Reqio TotaaI ßinnende reqio ßuitende reqio
Àmslerdam ʉʌ,ʈ ʌ,ʋ ʊʎ,ʉ
Rollerdam ʉʐ,ʎ ʋ,ʑ ʌʐ,ʐ
Cronlngen ʋʐ,ʈ ʊ,ʑ ʈʉʌ
Elndhoven ʊʍ,ʌ ʋ,ʍ ʎʊ,ʎ
Sledendrlehoek ʋʉ,ʌ ʋ,ʑ ʎʌ,ʌ
Àrnhem-Nljmegen ʊʏ,ʋ ʎ,ʏ ʍʍ,ʐ
Cemldde¦de ʊʋ,ʊ ʋ,ʐ ʍʌ,ʍ
N (aanla¦ re¦alles) ʍ.ʐʈʊ ʉ.ʌʋʐ ʋ.ʊʍʋ
TabeI ó. ßeslemmlng Ledrljísre¦alles per reglo (aanla¦ ongewogenre¦alles)
% % % % % % %
cĈ Ąċ Reqio Ąċ ăā oāo seā Ąċ eĊ sĊ eĊ
Àmslerdam ʈʐ ʉʊ ʋʈ ʊ ʉ ʎ ʌ
Rollerdam ʈʑ ʉʏ ʋʏ ʊ ʊ ʌ ʊ
Cronlngen ʉʎ ʈʏ ʋʍ ʉ ʉ ʊ ʉ
Elndhoven ʏ ʉʎ ʋʌ ʌ ʋ ʌ ʍ
Sledendrlehoek ʈʌ ʈʊ ʌʊ ʏ ʊ ʍ ʉ
Àrnhem-Nljmegen ʎ ʉʋ ʋʐ ʍ ʋ ʍ ʋ
Cemldde¦de ʈʊ ʉʋ ʋʍ ʋ ʊ ʍ ʋ
A[kott|nqen. cĉ=cenlra¦e slad, ąČ Reglo =overlg reglo, ąČ ĄĂ=overlg Neder¦and,
bĂb=Dulls¦and, sLĂ=ße¦glë, ąČ Lċ=overlg Europese Unle,sċ Lċ=ßullenEuropese Unle.
Centto|e steJen. resp. Àmslerdam, Rollerdam, Cronlngen, Elndhoven, ÀpDevZul, en
Àrnhem-Nljmegen

Aonto| Coses. ón:¸, waarvanÀmslerdam(:ó¸:), Rollerdam(:¸:ó), Cronlngen(ó::),
Elndhoven(::n:), Sledendrlehoek (ó¸:) enknooppunl Àrnhem-Nljmegen(::8o)
C||-kwoJtoottoets. ullgevoerdper ce¦ opLasls vanaLso¦ule aanla¦¦enre¦alles, waardenln
rood zljnslallsllschslgnlílcanl verschl¦¦endvanhel gemldde¦de (p<o,o:)
TabeI ). ßeslemmlng Ledrljísre¦alles per reglo (gewogenaanla¦)
% % % % % % %
cĈ Ąċ Reqio Ąċ ăā oāo seā Ąċ eĊ sĊ eĊ
Àmslerdam ʉʈ ʈʏ ʊʌ ʎ ʈ ʈʊ ʌ
Rollerdam ʐ ʉʋ ʌʑ ʍ ʉ ʋ ʌ
Cronlngen ʉʐ ʈʊ ʋʍ ʊ ʊ ʉ ʋ
Elndhoven ʈʑ ʈʏ ʋʍ ʍ ʌ ʋ ʈʈ
Sledendrlehoek ʏ ʐ ʍʊ ʐ ʋ ʍ ʈ
Àrnhem-Nljmegen ʈʋ ʈʏ ʊʎ ʍ ʌ ʏ ʈʈ
Cemldde¦de ʈʌ ʈʏ ʋʋ ʍ ʊ ʎ ʎ
A[kott|nqen. cĉ=cenlra¦e slad, ąČ Reglo =overlg reglo, ąČ ĄĂ=overlg Neder¦and,
bĂb =Dulls¦and, sLĂ=ße¦glë, ąČ Lċ=overlg Europese Unle,sċ Lċ=ßullenEuropese Unle.
Centto|e steJen. resp. Àmslerdam, Rollerdam, Cronlngen, Elndhoven, ÀpDevZul, en
Àrnhem-Nljmegen
Aonto| Coses. ón:¸, waarvanÀmslerdam(:ó¸:), Rollerdam(:¸:ó), Cronlngen(ó::),
Elndhoven(::n:), Sledendrlehoek (ó¸:) enknooppunl Àrnhem-Nljmegen(::8o)
C||-kwoJtoottoets. ullgevoerdper ce¦ opLasls vanaLso¦ule aanla¦¦en, waardenlnrood
zljnslallsllschslgnlílcanl verschl¦¦endvanhel gemldde¦de (p<o,o:)
Nelwerkslrucluur enschaa¦nlveaus vanLedrljísre¦alles
:oó LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:o) :oó
rondom de lolaa¦waarde van een reglo zljn echler re¦alleí gerlng. ve zlen
we¦lswaar dal de reglo's Elndhoven, Sledendrlehoek en knooppunl Àrnhem-
Nljmegen een meer open nelwerk van Ledrljísre¦alles kennen ln verge¦ljklng
mel de reglo's Àmslerdam, Rollerdam en Cronlngen, maar dal ge¦dl voor de
lnkoop- en verkoopre¦alles ln ge¦ljke male. ín hel Cronlngse geva¦ hangl dll
waarschljn¦ljk samen mel een geLrek aan moge¦ljkheden voor re¦alles Lullen
de elgen reglo (en slad), lerwlj¦ de Randslede¦ljke reglo's julsl een overv¦oed
aan moge¦ljkheden kennen. Omdal de lndlces voor openheld en ges¦olenheld
over de lnkoop- en verkoopre¦alles zo welnlg slrucluree¦ verschl¦¦en, zu¦¦en
we daar ln hel verdere onderzoek geen rekenlng mee houden.
Een onderscheld naar seclor ls van Le¦ang a¦s hel gaal om lnkoop- en
verkoopre¦alles. Zo L¦eek ln hel vorlge hooídsluk dal de zake¦ljke dlensl-
ver¦enlng hel meesl reglonaa¦ ls lngeLed lerwlj¦ de groolhande¦ de meesle
lnkoop- en verkoopre¦alles mel hel Lullen¦and heeíl. TaLe¦ n loonl de
male van openheld en ges¦olenheld naar secloren. ve zlen dal hel nelwerk
van de zake¦ljke dlenslver¦enlng lnderdaad hel meesl ges¦olen ls, en hel
nelwerk van de groolhande¦ re¦alleí open. Voora¦ ln de reglo Àmslerdam ls
hel nelwerk voor de Ledrljísvesllglngen ull de zake¦ljke dlenslver¦enlng
zeer ges¦olen. ín hel hooídsluk 'Slrucluurana¦yse van de onderzoeksgeLle-
den' zagen we a¦ dal Àmslerdam en de Noordv¦euge¦ van de Randslad de
slerksle specla¦lsalles ln de zake¦ljke dlenslen heLLen. ߦljkLaar proílleerl
Neder¦and a¦s gehee¦ van hel comp¦ex aan zake¦ljke dlenslver¦eners ln en
rond Àmslerdam. ull kaarlLee¦den voor de nallona¦e nelwerken van de
reglo's (ílguren :¸, :¸, :), :n en ¸¸) L¦eek dal ze¦ís de meesl veraíge¦egen
reglo's mede georlënleerd zljn op Àmslerdam. Àmslerdam ¦ljkl hlermee een
Lljzondere posllle ln le nemen, mel zowe¦ een grole ¦oka¦e markl a¦s ook
lnlerreglona¦e verLanden van re¦alles.
Ook de reglo Cronlngen ¦aal een zeer ges¦olen nelwerk zlen voor voora¦ de
zake¦ljke dlenslver¦enlng, waarschljn¦ljk vanwege de welnlge 'k¦anlre¦alles'
ln de omgevlng. Hel gevaar hlervan kan zljn dal dll nelwerk geîso¦eerd raakl,
nlel open slaal voor vernleuwlng en lnnovalles (Le¦angrljke conceplen ln
de nelwerkeconomle) en achlerop raakl ln hel economlsche sysleem. ín de
¦lleraluur wordl dll verschljnse¦ vaak '¦ock-ln' genoemd (ßoschma e.a. :oo:).
Ull hel vorlge hooídsluk L¦eek levens dal kennlslnlensleve Ledrljven, ln
legensle¦¦lng lol de hypolhese dal zlj kennls over grolere aíslanden kunnen
Lelrekken, hun ln- en verkopen voor hel groolsle dee¦ Llnnen de reglo
Lelrekken. ve conslaleerden dal Ledrljísnelwerken van Ledrljven ln kennls-
lnlensleve secloren vee¦ meer ges¦olen zljn dan dle van Ledrljven ln re¦alleí
kennlsexlensleve secloren. Dll heeíl le maken mel hel nadrukke¦ljkere
Le¦ang van [oce-to-[oce conlaclen Llj de overdrachl van mel name persoons-
geLonden kennls. kennls waarvoor, door de comp¦exllell van de speclílcalles
oí doordal produclen en dlenslen gemeenschappe¦ljk worden onlwlkke¦d,
vee¦ dlrecl conlacl nodlg ls. lulsl voor kennlslnlensleve Ledrljven ls naLljheld
lol deze re¦alles dan van Le¦ang. Dal de kennlslnlensleve Ledrljven rulmle¦ljk
zljn a¦s ze worden gewogen naar omvang en omzelaíhanke¦ljkheld van
Ledrljísvesllglngen.
De openheid en qesIotenheid van reqio's
Zoa¦s ln de vorlge paragraaí reeds dulde¦ljk werd, verschl¦¦en de zes reglo's
ln de relkwljdle van de Ledrljísre¦alles. Deze verschl¦¦en worden ln vee¦
geva¦¦en waarschljn¦ljk veroorzaakl door de aanwezlgheld (en Lekendheld)
van loe¦everanclers en aínemers ln de dlrecle naLljheld. Op hel momenl dal
er welnlg geschlkle loe¦everanclers en aínemers ln de dlrecle omgevlng
aanwezlg zljn (LljvoorLee¦d doordal produclen re¦alleí speclílek zljn), neeml
de gemldde¦de aísland van een Ledrljísre¦alle loe. Op hel momenl dal er
welnlg re¦alles zljn b|nnen hel reglona¦e nelwerk, verwachlen we dal hel om
een open nelwerk gaal. Derge¦ljke meer open Ledrljísnelwerken zljn voor
hun íunclloneren aíhanke¦ljk van andere geLleden. Een omvangrljk en dlvers
aanLod van moge¦ljke re¦alles ln de naLljheld kan daarenlegen een reglonaa¦
meer ges¦olen nelwerk van Ledrljísre¦alles lol gevo¦g heLLen. ín een derge-
¦ljke reglo za¦ naar verwachllng de re¦alle van hel Ledrljísnelwerk mel de resl
van Neder¦and mlnder slerk aanwezlg zljn, doordal hel reglona¦e nelwerk
goed ln slaal ls ln de elgen Lehoeíle le voorzlen.
De lnLeddlng van een nelwerk ln de reglo kan derha¦ve ook worden
ullgedrukl door mldde¦ van een lndex voor de male van openheld dan we¦
ges¦olenheld. ßlj deze lndex wordl hel aanla¦ re¦alles van hel Ledrljísnel-
werk Llnnen de reglo gedee¦d door hel aanla¦ re¦alles Lullen de reglo. Op
hel momenl dal de ullkomsl een waarde : heeíl, Lelekenl dll dal hel aanla¦
re¦alles Llnnen de reglo ge¦ljk ls aan hel aanla¦ re¦alles Lullen de reglo.
Een waarde Loven de : geeíl een re¦alleve ges¦olenheld weer. hel aanla¦
re¦alles Llnnen de reglo ls groler dan erLullen. Een waarde onder de : geeíl
openheld weer. hel aanla¦ re¦alles Lullen de reglo ls dan groler dan daar-
Llnnen. De lndex maakl hel moge¦ljk de reglo's le verge¦ljken.
De male van openheld1ges¦olenheld ana¦yseren we ln deze paragraaí
voor verschl¦¦ende soorlen Ledrljísnelwerken. Ten eersle kljken we naar de
aízonder¦ljke dee¦reglo's. Ten lweede ls de lndex Lerekend voor lnduslrlë¦e
Ledrljven, zake¦ljke dlenslver¦eners en groolhande¦aren. Speclílek ana¦y-
seren we de nelwerken van kennlslnlensleve Ledrljven ln verge¦ljklng mel
kennlsexlensleve Ledrljven. Tol s¦ol slaal hel verschl¦ lussen k¦elne en
(mldde¦)grole Ledrljven cenlraa¦. HlerLlj maken we een onderscheld ln
Ledrljven mel mlnder dan :¸ werkzame personen, dle we a¦s k¦eln(er)
Leslempe¦en, en Ledrljven mel meer dan :¸ werkzame personen, dle we
a¦s groler Leslempe¦en.
8
De lndex voor openheld1ges¦olenheld ls Lerekend aan de hand van de vljí
Le¦angrljksle lnkoopre¦alles en de vljí Le¦angrljksle verkoopre¦alles van
een Ledrljí. Ull laLe¦ 8 L¦ljkl dal hel nelwerk van de lnkoopre¦alles ln hel a¦ge-
meen mlnder ges¦olen ls dan hel nelwerk van verkopen (ln e¦ke reglo zljn de
lndexwaarden ¦ager). De verschl¦¦en ln de male van openheld en ges¦olenheld
8. Omwl¦¦e vande slallsllsche
represenlallvllell ¦lgl hel onder-
scheldLlj :¸ werkzame personen.
Dll wljkl aí vangangLare lnde¦ln-
gena¦s k¦elnLedrljí (mlnder dan
:o werkzame personen), mldde¦-
grool Ledrljí (lol :oo werkzame
personen) engroolLedrljí (meer
dan:oo werkzame personen).
Hel gaal lnonze vraagsle¦¦lng ech-
ler omverschl¦¦enlnomvang ln
re¦alle lol nelwerken. hoe groler
eenLedrljí, hoe rulmle¦ljk grool-
scha¦lger de nelwerkenpolenllee¦
zljn. De gemldde¦de Ledrljís-
groolle vande groepLedrljven
onder de :¸ werkzame personenls
ongeveer ) endaarLovenLelreíl
hel :o¸. De groepLedrljvenmel
meer dan:¸ werkzame personen
ls scheeí verdee¦d- coníormde
popu¦alle, waarvoor dal ook ge¦dl.
Nelwerkslrucluur enschaa¦nlveaus vanLedrljísre¦alles
:o8 LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:on :o8
TabeI 8. íale vanopenheldenges¦olenheldnaar reglo (aanla¦ ongewogenre¦alles)
InkoopreIaties VerkoopreIaties TotaaI
Àmslerdam ʑ,ʍʏ ʑ,ʎʌ ʑ,ʎʈ
Rollerdam ʑ,ʌʊ ʑ,ʍʐ ʑ,ʍʑ
Cronlngen ʑ,ʏʉ ʑ,ʏʑ ʑ,ʏʈ
Elndhoven ʑ,ʌʋ ʑ,ʌʏ ʑ,ʌʌ
Sledendrlehoek ʑ,ʊʌ ʑ,ʋʉ ʑ,ʊʏ
Àrnhem-Nljmegen ʑ,ʋʉ ʑ,ʋʎ ʑ,ʋʋ
Cemldde¦de ʑ,ʌʍ ʑ,ʍʊ ʑ,ʌʐ
N (re¦alles) ʊ.ʍʋʉ ʊ.ʉʎʈ ʍ.ʐʈʊ
TabeI ç. íale vanopenheldenges¦olenheldnaar reglo enseclor (aanla¦ ongewogen
re¦alles)
Industrie DienstverIeninq GroothandeI
Àmslerdam ʑ,ʌʍ ʈ,ʈʌ ʑ,ʊʌ
Rollerdam ʑ,ʌʈ ʑ,ʎʌ ʑ,ʊʊ
Cronlngen ʑ,ʍʈ ʈ ʑ,ʉʎ
Elndhoven ʑ,ʌʍ ʑ,ʏʌ ʑ,ʉʑ
Sledendrlehoek ʑ,ʊʐ ʑ,ʌʌ ʑ,ʈʌ
Àrnhem-Nljmegen ʑ,ʊʊ ʑ,ʍʏ ʑ,ʉʑ
Cemldde¦de ʑ,ʌʑ ʑ,ʏʌ ʑ,ʉʍ
N (re¦alles) ʈ.ʐʏʎ ʊ.ʉʊʉ ʈ.ʍʏʊ
TabeI 1o. íale vanopenheldenges¦olenheldnaar reglo enkennlslnlensllell (ongewogen
aanla¦ re¦alles)
Kennisextensief Kennisintensief
Àmslerdam ʑ,ʋʉ ʑ,ʏʍ
Rollerdam ʑ,ʊʏ ʑ,ʎ
Cronlngen ʑ,ʊʍ ʑ,ʐʌ
Elndhoven ʑ,ʊʋ ʑ,ʍʏ
Sledendrlehoek ʑ,ʈʍ ʑ,ʌʉ
Àrnhem-Nljmegen ʑ,ʉʊ ʑ,ʌʍ
Cemldde¦de ʑ,ʊʉ ʑ,ʎʈ
N (re¦alles) ʉ.ʊʊʋ ʋ.ʌʎʌ
TabeI 11. íale vanopenheldenges¦olenheldnaar reglo engroollek¦asse (ongewogenaanla¦
re¦alles)
KIein
(<1¶ werknemers)
NiddeIqroot enqroot
(>1¶ werknemers)
Àmslerdam ʑ,ʏʈ ʑ,ʌʍ
Rollerdam ʑ,ʍʍ ʑ,ʌ
Cronlngen ʑ,ʐʉ ʑ,ʌʊ
Elndhoven ʑ,ʍʎ ʑ,ʊʐ
Sledendrlehoek ʑ,ʋʉ ʑ,ʊʉ
Àrnhem-Nljmegen ʑ,ʌʉ ʑ,ʊʈ
Cemldde¦de ʑ,ʍʏ ʑ,ʋʌ
N (re¦alles) ʋ.ʌʎʐ ʉ.ʊʊʋ
Nelwerkslrucluur enschaa¦nlveaus vanLedrljísre¦alles
::o LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī::: ::o
ken, heeíl ons er loe Lewogen voor een ana¦ysemelhode le klezen, name¦ljk
hel prolype kern-perlíerlemode¦ (ßorgalll C Everell :nnn). Deze maal ¦lch-
len we loe aan de hand van ílguur ¸¸.
ßlj hel prololype kern-perlíerlemode¦ gaal hel a¦¦een om de re¦alles tussen
gemeenlen. Onder de verondersle¦¦lng dal de cenlra¦llell van een gemeenle
ln een reglonaa¦ nelwerk puur aíhanke¦ljk ls van de re¦alles dle de gemeenle
heeíl mel andere sleden, worden re¦alles Llnnen de gemeenle Lullen
Leschouwlng ge¦alen.
n
Om de male van cenlra¦lsalle en monocenlrlsme le
Lepa¦en, wordl dan gekeken ln hoeverre de reglona¦e nelwerkslrucluur
overeenkoml mel dle van een |Jeo|e ketn-pet|[et|esttuctuut mel een oí meer-
dere sleden a¦s cenlra¦e 'aclor(en)'. Deze slervormlge slrucluur (ílguur ¸¸a)
wordl len eersle gekenmerkl door de aanwezlgheld van re¦alles lussen de
kern en de perlíere gemeenlen en len lweede door de aíwezlgheld van
dwarsverLanden lussen perlíere gemeenlen.
Vormen meerdere gemeenlen de kern van een reglo (ílguur ¸¸L), zoa¦s
we verwachlen ln hel geva¦ van hel knooppunl Àrnhem-Nljmegen en de
Sledendrlehoek, dan wordl een kern-perlíerleslrucluur ook gekenmerkl
door de aanwezlgheld van re¦alles lussen deze cenlraa¦ ge¦egen sleden. Hel
corre¦allecrllerlum
:o
(mel een waarde lussen o en :) geeíl hlerLlj aan ln hoe-
verre hel slede¦ljke nelwerk vo¦doel aan de Lovenslaande Leschrljvlng. hoe
hoger deze waarde, des le groler de overeenkomslen lussen hel prololype
en hel onderzochle mode¦. De corre¦alle mel hel ldea¦e kern-perlíerlemode¦
kljkl dus naar (verschl¦¦en ln) hel aanla¦ re¦alles en de korlsle íuncllone¦e
aísland lol a¦¦e andere acloren. Tevens koml ull deze kern-perlíerleana¦yse
een oonbevo|en ketnqtootte naar voren, helgeen een lndruk geeíl van hel
aanla¦ cenlra¦e gemeenlen (en dus de male van monocenlrlsme) ln hel nel-
werk.
TaLe¦ :: geeíl een overzlchl van de cenlra¦lsallewaarden voor de zes reglo's.
Ull deze laLe¦ L¦ljkl dal de reglo's Àmslerdam, Rollerdam, Cronlngen en
Elndhoven re¦alleí gecenlra¦lseerde en monocenlrlsche geLleden zljn,
lerwlj¦ de Sledendrlehoek en hel knooppunl Àrnhem-Nljmegen ln mlndere
male aan deze Leschrljvlng vo¦doen. Opva¦¦end ls verder dal hel knooppunl
Àrnhem-Nljmegen ull de kern-perlíerleana¦yse naar voren koml a¦s een
monocenlrlsch nelwerk mel Nljmegen a¦s cenlra¦e aclor. Toch ls de reglo
mlnder gecenlra¦lseerd dan de reglo's rond Cronlngen en Elndhoven. De
amLlva¦enle ro¦ dle Àrnhem ln hel nelwerk spee¦l, ¦lgl hler moge¦ljk aan len
gronds¦ag. Enerzljds slaal de slad ln lermen van naLljheld en aanla¦ re¦alles
nlel cenlraa¦ genoeg om lol de kern van de reglo le worden gerekend,
anderzljds lrekl zlj loch zovee¦ re¦alles aan dal hel nelwerk ln mlndere male
rondom de cenlra¦e slad (Nljmegen) ls gecenlra¦lseerd dan ln de andere
monocenlrlsche reglo's hel geva¦ ls. De Sledendrlehoek vo¦doel daarenlegen
aan a¦¦e verwachllngen, name¦ljk dal deze reglo mel drle geîdenllílceerde
kernen (Àpe¦doorn, Devenler en Zulphen) hel mlnsl gecenlra¦lseerde nel-
werk ls.
meer ges¦olen nelwerkre¦alles heLLen, L¦ljkl ook ull laLe¦ :o. Voora¦ ln de
reglo's Àmslerdam en Cronlngen ls hel nelwerk van de aanwezlge kennls-
lnlensleve Ledrljen ln verge¦ljklng lol de andere reglo's ges¦olen.
Tol s¦ol heLLen we hel onderscheld lussen grolere en k¦elnere Ledrljven
geloelsl ln re¦alle lol de relkwljdle van Ledrljísre¦alles. TaLe¦ :: loonl de male
van openheld en ges¦olenheld van hel nelwerk van de k¦elne, mldde¦grole en
grole Ledrljven voor de zes verschl¦¦ende reglo's. ín de ¦lleraluur overheersl
de verwachllng dal k¦elnere Ledrljven julsl re¦alles aangaan ln hun naLlje
omgevlng om hun rlslco's en hun Leperklere ílnanclë¦e moge¦ljkheden le
sprelden. Ull onze gegevens L¦ljkl dll lnderdaad opge¦d le doen, voora¦ ln
de Cronlngse reglo.
CentraIisatie, monocentrisme, en kriskrasreIaties
Naasl relkwljdle en male van openheld en ges¦olenheld van reglo's vorml
de nelwerkslrucluur van reglo's een derde ljkpunl ln de rulmle¦ljke ana¦yse
van slede¦ljke nelwerken. Hel ls le verwachlen dal reglo's ln de Randslad ln
grolere male vo¦doen aan hel nelwerkmode¦ dan reglo's ln de lnlermedlalre
zone en ln de perlíerle (verge¦ljk Van der Laan :nn8). De slrucluur van hel
nelwerk wordl Lepaa¦d door hel aanla¦ krlskrasre¦alles en, daarmee samen-
hangend, ook door de male van cenlra¦llell van de verschl¦¦ende gemeenlen
ln hel nelwerk. ve rlchlen ons hlerLlj ln eersle lnslanlle prlmalr op de male
van centto||sot|e oí qtoepscentto||te|t ln de zes reglona¦e nelwerkslrucluren.
Ten eersle vragen we ons aí oí ln de onderzoeksreglo's Ledrljísnelwerken
zlch concenlreren rond een speclíleke slad oí dal er meerdere domlnanle
kernen ln hel nelwerk zljn (ln de ¦lleraluur respeclleve¦ljk monocenlrlsme en
mu¦llnoda¦llell genoemd). Ten lweede vragen we ons aí ln hoeverre er Lln-
nen de reglo krlskrasre¦alles (dwarsverLanden lussen re¦alleí perlíere geLle-
den) Leslaan. De reglona¦e vlsua¦lsalles (mel name de ílguren ::, :u, :8 en
¸:) suggereren dll ¦aalsle loch ook.
ßlnnen de nelwerkana¦yse Leslaan er verschl¦¦ende melhoden om de
cenlra¦llell van acloren en de male van cenlra¦lsalle le Lepa¦en (voor een
overzlchl zle Scoll :ooo, ßorgalll C Everell :oo¸, Hanneman C Rldd¦e
:oo¸). Zo kan cenlra¦llell zljn geLaseerd op hel aanla¦ re¦alles dal een aclor
heeíl mel andere acloren Llnnen hel nelwerk waarln hlj oí zlj aclleí ls
('degree'), op de korlsle íuncllone¦e aísland lol a¦¦e andere acloren ('c¦ose-
ness'), oí op de male waarln een aclor andere acloren mel e¦kaar verLlndl
('Lelweenness'). Dll Lelekenl echler nlel dal e¦ke waarde vanull melhodo¦o-
glsch en concepluee¦ oogpunl ln e¦k onderzoek even LrulkLaar ls (Freeman
:n)n). vaar sommlge lndlces voor cenlra¦lsalle ¦ouler geschlkl zljn voor
Llnalre en1oí symmelrlsche dala (zoa¦s de graad en naLljheld), Lekljken
andere maalslaven (groeps)cenlra¦llell vanull een le speclílek oí Leperkend
oogpunl. Hel geLrulk van asymmelrlsche, gewogen dala en hel íell dal we
slroomre¦alles lussen sleden en noda¦llell ln slede¦ljke nelwerken onderzoe-
ç. Voor de ana¦yse vande lndlces
voor cenlra¦lsalle heLLenwe
geLrulk gemaakl vande soílware-
pakkellenċcìĄLĊ enNetM|net.
1o. ßlj Lerekenlng ls geLrulk
gemaakl vanhel conllnue kern-
perlíerlemode¦ enhel corre¦alle-
a¦gorllme (ßorgalll e.a., :oo:)
Nelwerkslrucluur enschaa¦nlveaus vanLedrljísre¦alles
::: LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī::¸ :::
Fiquur ¡¡. Prololypenkern-perlíerleslrucluren
ßron. ßorgalll CEverell (:nnn).
TabeI 1z. íale vancenlra¦lsalle enmonocenlrlsme naar reglo (ongewogenaanla¦ re¦alles)
CorreIatiecriterium AanbevoIen
kernqrootte
CentraIe stad
Àmslerdam ʑ,ʐʌ ʈ Àmslerdam
Rollerdam ʑ,ʐʉ ʈ Rollerdam
Cronlngen ʑ,ʐʑ ʈ Cronlngen
Elndhoven ʑ,ʐʉ ʈ Elndhoven
Sledendrlehoek ʑ,ʎʈ ʊ A1b1Đ
Àrnhem-Nljmegen ʑ,ʎʐ ʈ Nljmegen
Cemldde¦de ʑ,ʏʏ
N (aanla¦ re¦alles) ʉ.ʌʋʐ
TabeI 1¡. íale vankrlskrasre¦alles naar reglo (ongewogenaanla¦ re¦alles)
KriskrasreIaties AbsoIute dichtheid
periferie
Reikwijdte interperifere
reIaties (km)
Àmslerdam ʑ,ʊʐ ʈ,ʌʉ ʈʎ,ʈ
Rollerdam ʑ,ʌʋ ʑ,ʎʑ ʈʊ,ʋ
Cronlngen ʑ,ʋʑ ʑ,ʎʋ ʈʋ,ʎ
Elndhoven ʑ,ʍʊ ʉ,ʌʐ ʈʋ,ʎ
Àrnhem-Nljmegen ʈ,ʈʉ ʑ,ʐʏ ʈʌ,ʈ
Cemldde¦de ʁ,ɼʀ ʈ,ʑʐ ʈʌ,ʈ

Nu ull de kern-perlíerleana¦yse L¦ljkl dal reglo's re¦alleí monocenlrlsllsch
zljn (een Lee¦d dal ln aLso¦ule lermen ook onlslond ull de reglona¦e kaarl-
Lee¦den ::, :u, :ó, :8, ¸o en ¸:), ls hel lnleressanl om le kljken oí zlch
desondanks krlskrasre¦alles ln de reglo's voordoen. CeLeurl er nog wal
Lullen de cenlra¦e slad om?
Onder kt|sktoste|ot|es verslaan we hel aanla¦ re¦alles lussen perlíere
gemeenlen ln de reglo gedee¦d door hel aanla¦ re¦alles dal Leslaal lussen
de perlíere gemeenlen en de (reeds geîdenllílceerde) cenlra¦e slad.
::

Een waarde Loven de : duldl op de aanwezlgheld van re¦alleí vee¦ krlskras-
re¦alles. hel aanla¦ re¦alles lussen de perlíere gemeenlen onder¦lng ls groler
dan hel aanla¦ re¦alles lussen de perlíere gemeenlen en de cenlra¦e slad.
Een waarde onder de : duldl julsl op een re¦alleve aíwezlgheld van krlskras-
re¦alles ln de reglo. hel aanla¦ re¦alles lussen de perlíere gemeenlen en de
cenlra¦e slad ls groler dan lussen de perlíere gemeenlen onder¦lng. TaLe¦ :¸
loonl voor de zes reglo's de aanwezlgheld van krlskrasre¦alles ln hel nelwerk.
Over hel a¦gemeen L¦ljken de monocenlrlsche nelwerken naar verwach-
llng le worden gekenmerkl door een aíwezlgheld van krlskrasre¦alles. ln de
reglo's Àmslerdam en Cronlngen ls ln s¦echls drle op de llen lnlerslede¦ljke
re¦alles de cenlra¦e slad nlel Lelrokken. ín de Lralnporlreglo Elndhoven ¦lgl
deze waarde lels hoger (o,ó¸) mel vler op de llen re¦alles. À¦¦een ln de reglo
Àrnhem-Nljmegen ¦lgl deze waarde voor de kern-perlíerleana¦yse Loven
de :, helgeen grolendee¦s verk¦aard kan worden ull de (aanzlen¦ljke) ro¦ van
Àrnhem ln hel nelwerk, ondanks hel íell dal de slad ln de ana¦yse nlel a¦s
kernslad ls geîdenllílceerd.
Een krlllek op deze lndlcalor ls dal hlj nlel werke¦ljk meel ln we¦ke male de
perlíere sleden mel e¦kaar zljn verLonden. ímmers, een omvangrljke re¦alle
lussen lwee perlíere sleden (LljvoorLee¦d Ede-vagenlngen en Àrnhem) kan
a¦ een zeer hoge waarde voor hel aanla¦ krlskrasre¦alles lol gevo¦g heLLen.
Om deze reden ls hel goed ook le kljken naar de male waarln de gemeenlen
ln de reglona¦e perlíerle mel e¦kaar verLonden zljn (de dlchlheld) en naar de
relkwljdle van lnlerperlíere re¦alles.
De J|c|t|e|J von een netwetk kan worden gedeílnleerd a¦s hel aanla¦
re¦alles gedee¦d door hel maxlma¦e aanla¦ moge¦ljke re¦alles. Door a¦¦een le
kljken naar de aanwezlgheld van een re¦alle lussen lwee perlíere gemeenlen
ls de aLso¦ule dlchlheldslndex voor de perlíerle Lerekend, deze corrlgeerl
voor de groolle van hel nelwerk (Scoll :ooo). vaar een hoge waarde duldl
op een dlchl nelwerk waarln vee¦ perlíere gemeenlen een re¦alle mel e¦kaar
heLLen, duldl een ¦age waarde julsl op de aíwezlgheld van vee¦ verschl¦¦ende
krlskrasre¦alles.
Ull deze Lerekenlngen L¦ljkl dal de aLso¦ule dlchlheld van hel Àmsler-
damse (:,¸:) en hel Elndhovense (:,¸n) perlíere nelwerk zeer grool ls,
dal Lelekenl dal a¦¦e nlel-cenlra¦e gemeenlen ln deze reglo's mel e¦kaar
verLonden zljn. De reglo's rond Rollerdam (o,)o) en Cronlngen (o,)u)
L¦ljven hlerLlj dulde¦ljk achler. Opva¦¦end ls ook de re¦alleí ¦age score voor
hel knooppunl Àrnhem-Nljmegen (o,n8). À¦hoewe¦ deze reglo re¦alleí hel
11. Ook Llj deze ana¦yse doende
lnlragemeenle¦ljke re¦alles dus
nlel mee.

Nelwerkslrucluur enschaa¦nlveaus vanLedrljísre¦alles
::u LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī::¸ ::u
le (slandaard oí meer speclíleke) Lenodlgde produclen oí dlenslen nlel ver
van huls hoeven le zoeken. Àndere reglo's heLLen een derge¦ljk over¦oop-
geLled ln hun omgevlng nlel. Ook de reglo Cronlngen kenmerkl zlch door
ges¦olenheld (vee¦ re¦alles Llnnen de slad Cronlngen), ln dll geva¦ koml dal
waarschljn¦ljk julsl doordal er welnlg kansen aanwezlg zljn op re¦alles Lullen
de elgen slad oí reglo.
íníraslrucluurnelwerken ¦ljken vaak van Le¦ang voor de rulmle¦ljke
nelwerkvormlng van Ledrljven. De oosl-weslorlënlalle van Àpe¦doorn,
Devenler, Àrnhem en Nljmegen ¦angs de sne¦wegassen suggereerl dll.
Àmslerdam ¦ljkl, naasl een reglona¦e, ook een slerk Lovenreglona¦e íunclle
le heLLen op hel geLled van de zake¦ljke dlenslver¦enlng, a¦¦e andere reglo's
heLLen op dll v¦ak een aanzlen¦ljke re¦alle mel dle slad. À¦ ¦ljkl hel teq|ono|e
sysleem ln aLso¦ule lermen overa¦ le worden overheersl door de cenlra¦e
sleden, loch ¦ljken er ook vee¦ (krlskras)re¦alles lussen nlel-cenlrumgemeen-
len ln de kaarlLee¦den naar voren le komen.
Om dll verge¦ljkLaar le maken lussen de reglo's heLLen we de relkwljdlen
van de re¦alles ln verLand geLrachl mel de re¦alleve openheld en ges¦olen-
held (cenlra¦llell) van Ledrljísnelwerken en de male van aanwezlge krlskras-
re¦alles (re¦alles lussen gemeenlen anders dan de cenlra¦e slad). De reglo's
Elndhoven, Sledendrlehoek en Àrnhem-Nljmegen zljn le karaklerlseren a¦s
re¦alleí open nelwerken. Voor de reglo's Àrnhem-Nljmegen en Elndhoven
ls dal Lljzonder, omdal er Llnnen deze reglo's een vo¦doende grole en gedl-
verslíleerde massa aanwezlg ¦ljkl le zljn voor een Lepaa¦de male van 'ze¦í-
voorzlenendheld'. De openheld rlchl zlch overlgens meer op de verkoop- dan
op de lnkoopre¦alles van Ledrljven.
De ullsp¦llslng naar secloren, kennlslnlensllell en groolle van Ledrljven
¦everl a¦s lnzlchl dal zoke|||ke J|enstvet|enets. kenn|s|ntens|eve beJt||ven en
k|e|ne beJt||ven de meesl ges¦olen (ge¦oka¦lseerde) nelwerken onderhou-
den. K¦elne Ledrljven zoeken parlners dlchl Llj huls om rlslco's van lransaclles
over ¦ange aíslanden le mlnlma¦lseren. Zake¦ljke dlenslver¦eners zljn over
hel a¦gemeen dlenslLaar aan de reglonaa¦ gevesllgde produclle- en hande¦s-
Ledrljven. Dal Neder¦andse kennlslnlensleve Ledrljven slerk reglonaa¦
georlënleerd zljn, Levesllgl een kanl van de g¦oLa¦-¦oca¦paradox (zle hel
voorgaande hooídsluk). À¦ spreekl de ¦lleraluur ln hel geva¦ van over
kennlslnlensleve Ledrljven voora¦ over lnlernallona¦lserlng en een grolere
relkwljdle van deze Ledrljven, omdal lníormalle sleeds gemakke¦ljker en
van verder weg Lelrokken kan worden, voor kennlslnlensleve secloren ge¦dl
pet so|Jo evenwe¦ dal krachlen van ¦oka¦lserlng L¦ljkLaar opwegen legen
dle van lnlernallona¦lserlng. vanneer we a¦¦e reglona¦e nelwerkslrucluren
eenduldlg mel e¦kaar verge¦ljken, L¦ljken ze vrljwe¦ a¦¦emaa¦ re¦alleí mono-
cenlrlsch le zljn, mel a¦s cenlra¦e kernen Àmslerdam, Rollerdam, Elndhoven,
Nljmegen, en Cronlngen. De Sledendrlehoek, mel drle kernen, wljkl hler
zoa¦s verwachl vanaí.
groolsle aanla¦ krlskrasre¦alles heeíl, zljn deze ln zeer hoge male gecon-
cenlreerd rond s¦echls enke¦e lnlerslede¦ljke perlíere re¦alles. Daarenlegen
ge¦dl voor de reglo Àmslerdam hel omgekeerde. ondanks hel íell dal er
re¦alleí welnlg re¦alles zljn lussen perlíere gemeenlen verge¦eken mel hel
aanla¦ re¦alles lussen de cenlra¦e slad en perlíere gemeenlen, verlonen de
lnlerperlíere re¦alles dle er we¦ zljn, een dlííuus (dlchl) palroon.
5ynthese
Door nelwerken lussen gemeenlen ln kaarl le Lrengen en aan de hand van
verschl¦¦ende lndlcaloren le ana¦yseren (nelwerkana¦yse), kunnen we ln dll
hooídsluk ullspraken doen over de posllle en de slrucluur van de reglona¦e
nelwerken en hun íunclloneren. De nelwerkana¦yse ls lol op heden nog maar
welnlg geLrulkl ln rulmle¦ljkeconomlsch onderzoek. vlj geLrulken hel ln
deze sludle om de cenlra¦e p¦aalsen ull hel nelwerk van Ledrljísre¦alles le
desll¦¦eren, en we geven aan hoe open oí ges¦olen dll nelwerk ls ln rulmle¦ljke
zln. hande¦en Ledrljven voora¦ reglonaa¦ oí julsl op een groler rulmle¦ljk
schaa¦nlveau?
ín lolaa¦ werden ó.n:¸ aangegeven Ledrljísre¦alles onderzochl mldde¦s
de lngangen reglo, seclor en Ledrljísgroolle. De 'daadwerke¦ljke relkwljdle'
van de Ledrljísre¦alles slaal dus cenlraa¦ (teveo|eJ pte[etences). Op dll punl
wljkl dll hooídsluk aí van hel vorlge, waarln ana¦yses over de male van reglo-
na¦e lnLeddlng van de ln- en verkopen van Ledrljven was geLaseerd op een
a¦gemene lnschalllng van de Ledrljven (stoteJ pte[etences). Hel voordee¦
van de ó.n:¸ daadwerke¦ljke (gemeenle¦ljk geaggregeerde) re¦alles ls dal
hun exacle ¦ocalle Lekend ls, zodal ln rulmle¦ljke zln een vee¦ gedelal¦¦eerder
Lee¦d van hel nelwerk kan onlslaan. Door de gegevens over lndlvldue¦e
re¦alles le aggregeren naar gemeenlenlveau kunnen a¦¦e verLlndlngen vanull
en naar een gemeenle ln kaarl worden geLrachl. De Le¦angrljksle vraag hler-
Llj ls oí er ook 'slede¦ljke nelwerken', gekaraklerlseerd door krlskrasre¦alles
en door hel ver¦alen van hel cenlra¦ep¦aalsenmode¦, ull de palronen naar
voren komen.
À¦¦ereersl heLLen we de Ledrljísnelwerken (ln aLso¦ule lermen, ln onge-
wogen aanla¦¦en) van de zes reglo's gevlsua¦lseerd. Hlerull zljn de eersle
verschl¦¦en lussen de reglo's le desll¦¦eren. De kaarlLee¦den (ílguren ::-¸:)
maken dulde¦ljk dal a¦¦e grole sleden ln de reglo's een cenlra¦e spl¦íunclle
(huL) ln hel nelwerk vervu¦¦en. Deze cenlra¦e sleden herLergen verreweg
de meesle reglo-lnlerne re¦alles, en zljn overmallg Lelrokken Llj re¦alles
mel (Ledrljven ln) andere gemeenlen.
De Lullen¦andse orlënlalle daarenlegen ls over hel a¦gemeen gerlng. De
Randslede¦ljke reglo's (Àmslerdam en Rollerdam) ¦ljken, zoa¦s we kunnen
opmaken ull de kaarlLee¦den, Lovendlen een over¦oopgeLled van Ledrljís-
re¦alles ln de resl van de Randslad le heLLen. Deze reglo's kenmerken zlch
door de ve¦e moge¦ljkheden voor Ledrljísre¦alles. Hel kan goed zljn dal
Ledrljven door de aanwezlgheld van deze aangrenzende reglo voor de mees-
Nelwerkslrucluur enschaa¦nlveaus vanLedrljísre¦alles
::ó LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī::) ::ó Hooídslukllle¦
Hiërarchie versus
netwerk
Over hel a¦gemeen worden deze monocenlrlsche nelwerken naar verwach-
llng gekenmerkl door een aíwezlgheld van krlskrasre¦alles. ln de reglo's
Àmslerdam en Cronlngen ls ln s¦echls drle op de llen lnlerslede¦ljke re¦alles
de cenlra¦e slad nlel Lelrokken. ín andere reglo's ls dll palroon mlnder
exlreem maar we¦ dulde¦ljk herkenLaar. Ondanks de ln aLso¦ule lermen
mlnderwaardlge posllle van krlskrasre¦alles, L¦ljken deze ln de Àmslerdamse
en Elndhovense reglo's loch over vee¦ gemeenlen ln een dlchl en dlííuus
palroon gespreld voor le komen. De nlel-cenlra¦e gemeenlen ln deze reglo's
zljn dus we¦ dege¦ljk mel e¦kaar verLonden. De reglo's rond Rollerdam en
Cronlngen L¦ljven hlerLlj dulde¦ljk achler. De amLlva¦enle score van hel
knooppunl Àrnhem-Nljmegen verk¦aarl zlch door de posllle van Àrnhem.
geen cenlra¦e kern maar we¦ een kern dle vee¦ re¦alles aanlrekl en genereerl.
ín lermen van monocenlrlsme (een eersle loels van hel cenlra¦ep¦aalsen-
mode¦ versus hel nelwerkmode¦) koml naar voren dal - ln aLso¦ule lermen,
gemelen naar aanla¦¦en re¦alles - hel monocenlrlsche palroon ln vrljwe¦ a¦¦e
reglo's nog sleeds de Lovenloon voerl. De reglo's Àmslerdam, Rollerdam,
Cronlngen en Elndhoven zljn a¦¦emaa¦ le karaklerlseren a¦s re¦alleí gecen-
lra¦lseerd, de Sledendrlehoek ls, nlel verwonder¦ljk, de ullzonderlng op de
rege¦. ve kunnen echler op Lasls van de ln dll hooídsluk gepresenleerde ana-
¦yses nog nlel mel zekerheld zeggen oí de nelwerkpalronen van Ledrljven
meer oí mlnder aans¦ullen Llj de cenlra¦ep¦aalsenpalronen oí Llj de slede-
¦ljkenelwerkengedachle van reglona¦e meerkernlgheld. De groolle van
gemeenlen drukl name¦ljk op Lelde een Le¦angrljk slempe¦, grolere gemeen-
len slaan vaak cenlra¦er ln de íuncllone¦e hlërarchle (hoewe¦ groolle nlel
per deílnllle een goede lndlcalor ls van comp¦emenlarllell en aíhanke¦ljk-
held) en k¦euren ook de werke¦ljkheld van een reglonaa¦ en (lnler)nallonaa¦
nelwerk van Ledrljísre¦alles. ín hel vo¦gende hooídsluk gaan we daarom
nader ln op de slruclurerende ro¦ van de omvang en de economlsche specla¦l-
salles van gemeenlen en de aíslanden lussen gemeenlen a¦s allraclles oí
drempe¦s voor hel aanla¦ Ledrljísre¦alles.
HlerLlj moel len s¦olle nog we¦ worden Ledachl dal onze ana¦yse over
reglonaa¦ monocenlrlsme en reglona¦e krlskrasre¦alles s¦echls ln Leperkle
male rechl doel aan de lola¦e re¦alleslrucluur. ín hel a¦gemeen ge¦dl dal
:¸ procenl van a¦¦e re¦alles Llnnen gemeenlen L¦ljíl en addlllonee¦ :u procenl
van de re¦alles Llnnen de onderzochle reglo's. ó¸ procenl van de re¦alles
heeíl dus Lelrekklng op de¦en van Neder¦and Lullen de elgen reglo oí op hel
Lullen¦and. De conc¦usle dal lweederde van de Ledrljísre¦alles nlel perse
geLonden ls aan hel reglona¦e schaa¦nlveau en dal andere schaa¦nlveaus mln-
slens zo Le¦angrljk zljn, ls een ¦es voor hel geLledsgerlchle reglona¦e Le¦eld.
::8 LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī::n ::8
ui ľćAćcui e ċećĈĊĈ ăeĉČećĀ
InIeidinq
De ullkomslen van hel vorlge hooídsluk suggereren dal de onderzochle
reglo's over hel a¦gemeen gecenlra¦lseerd en monocenlrlsch van aard zljn,
welnlg krlskrasre¦alles kennen, dal vee¦ van de re¦alles zlch Llnnen de
cenlra¦e sleden aíspe¦en en dal lege¦ljkerlljd een aanzlen¦ljk dee¦ van de
re¦alles p¦aalsvlndl mel Ledrljven Lullen de reglo. íel andere woorden.
lerwlj¦ ln de ¦lleraluur en de Le¦eldsnola's (verge¦ljk hel hooídsluk 'Rulmle-
¦ljkeconomlsch onderzoek en nelwerken') slerk op de aanwezlgheld van
een reglonaa¦economlsch nelwerkmode¦ wordl geanllclpeerd, ¦ljkl op
reglonaa¦ nlveau hel cenlra¦ep¦aalsenmode¦ nog welnlg lerreln le heLLen
prljsgegeven.
Een krlllek op de ana¦yse ln hel vorlge hooídsluk ls echler dal deze (voora¦)
kljkl naar hel aanla¦ re¦alles zonder daarLlj rekenlng le houden mel de aLso-
¦ule groolleverschl¦¦en Llnnen en lussen de reglo's. Zo zou hel grole aanla¦
re¦alles dal Llnnen de cenlra¦e slad L¦ljíl, we¦¦lchl kunnen worden verk¦aard
door de omvang van de slad len opzlchle van haar (dlrecle) omgevlng.
íel andere woorden. de kons op een re¦alle mel een grole slad ls groler dan
de kans op een re¦alle mel een k¦elne slad. En een k¦elne aísland lol dlchlerLlj
ge¦egen cenlra van economlsche acllvllellen kan een lekorl aan elgen
omvang en polenllee¦ verder verzachlen.
Doordal we deze aspeclen ln onze ana¦yse lol nu loe nlel ln achl heLLen
genomen, zou hel Lee¦d dal we ln de zes onderzochle reglo's vonden van
monocenlrlsme en aíwezlgheld van krlskrasre¦alles, een verlekend Lee¦d
kunnen zljn. Zo zou ln de reglo Àmslerdam LljvoorLee¦d te|ot|e[ vee¦ econo-
mlsche lnleraclle kunnen p¦aalsvlnden lussen de gemeenlen Ullhoorn en
veesp, lerwlj¦ dll ln de ana¦yses ln grole male onopgemerkl L¦ljíl door de
(ln aLso¦ule lermen) k¦elne omvang van Lelde gemeenlen en hun gerlnge
aísland lol Àmslerdam.
Daarom wl¦¦en we ln dll hooídsluk onze Levlndlngen mel Lelrekklng lol
de re¦alles Llnnen een reglo
:
, nuanceren. ve doen dal door le kljken naar
verschl¦¦en lussen de aanwezlge en de verwachle slroomírecuenlle van
Ledrljísre¦alles lussen en Llnnen gemeenlen ln de reglo. Oí re¦alles ln aanla¦
groler oí k¦elner zljn dan verwachl onderzoeken we door ln de ana¦yses le
conlro¦eren voor.
· hel aandee¦ van een gemeenle ln de lola¦e slroom van re¦alles Llnnen
een reglo, en
· de aíslanden lussen slede¦ljke concenlralles.
1. ve gaannlel verder lnopde
ve¦e re¦alles dle Lullende reglo
eenLronoí doe¦ kennen, maar
onderzoekende rulmle¦ljke
slrucluur vande re¦alles (¸)%)
dle Llnnende reglo L¦ljven.
Hlërarchle versus nelwerk
::o LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī::: ::o
Hel lweede lype re¦alles, de |nttopet|[ete re¦alles, Lelreíl ook re¦alles dle
Llnnen een gemeenle L¦ljven, maar dle nlel de cenlra¦e kern Lelreííen.
de re¦alle À¦mere-À¦mere, Dlemen-Dlemen, enzovoorl. ín ílguur ¸u zljn
deze ce¦¦en mel een oranje k¦eur aangegeven. lnttonoJo|e re¦alles Lelreííen
a¦¦e Llnnengemeenle¦ljke re¦alles, en zljn dus de ople¦¦lng en (gewogen)
mldde¦lng van de lnlrakern- en lnlraperlíere re¦alles. de gehe¦e dlagonaa¦
van de malrlx, dus de rode en oranje ce¦¦en samen.
Hel derde lype re¦alles, de ketn-pet|[et|ete|ot|es, houdl een keer verLand
mel de cenlra¦e kern (Àmslerdam), a¦s herkomsl- oí a¦s Leslemmlngs-
gemeenle van de re¦alle. ín ílguur ¸u zljn de kern-perlíerlere¦alles mel L¦auw
weergegeven.
De re¦alles lussen gemeenlen dle nlel le maken heLLen mel de cenlra¦e
slad (Àmslerdam) oí de elgen gemeenlen, zljn de |ntetpet|[ete re¦alles, deze
vlerde calegorle ls wll ln ílguur ¸u. Cezamen¦ljk vormen de kern-perlíerle-
en de lnlerperlíere re¦alles de |ntetnoJo|e re¦alles. dll zljn a¦¦e re¦alles Lullen
de dlagonaa¦ van de lnleracllemalrlx.
Crolere gemeenlen lrekken aulomallsch meer re¦alles aan. Tussen Àmsler-
dam en Haar¦emmermeer (Schlpho¦) worden, gezlen de omvang van deze
gemeenlen, LljvoorLee¦d meer re¦alles verwachl dan lussen Àmslerdam
en valer¦and. íel Lehu¦p van de zogenaamde 1-lndex (Thel¦ :nó), Thel¦
:n):) kunnen we, ln navo¦glng van Frenken (:oo:), corrlgeren voor de grool-
le van de herkomsl- dan we¦ Leslemmlngsgemeenlen. De ull de lníormalle-
lheorle aíkomsllge 1-lndex kan worden gezlen a¦s een lndlcalor voor de male
waarln een gemeenle ln de reglo ls geînlegreerd. Voor een ull¦eg van deze
lndlcalor, mel daarLlj een numerlek voorLee¦d, verwljzen we naar Llj¦age c.
índlen de daadwerke¦ljke írecuenlle van de re¦alles lussen lwee gemeen-
len | en | ge¦ljk ls aan de verwachle írecuenlle, dan ls de T||-waarde ge¦ljk aan
nu¦. índlen de gevonden lnleraclle lussen de gemeenlen | en | groler ls dan
verwachl (posllleve Llas), dan ls de waarde van T|| groler dan nu¦, ls de lnler-
aclle k¦elner dan verwachl (negalleve Llas), dan ls de waarde van T|| k¦elner
dan nu¦. De 1-lndex voor de male van gemeenle¦ljke lnlegralle ln de gehe¦e
reglo ls de gewogen som van a¦¦e lnlra- en lnlergemeenle¦ljke T||-waarden.
Voor de reglona¦e 1-lndex ge¦dl dal een hogere score duldl op een ¦agere
male van lnlegralle van de dee¦nemende gemeenlen. Korlom. hoe hoger de
waarde, hoe mlnder de reglo een gehee¦ vorml, dal wl¦ zeggen. een ges¦olen
nelwerk oí sysleem.
ín ílguur ¸¸ zljn de 1-waarden weergegeven voor a¦¦e moge¦ljke re¦alles ln
de lnleracllemalrlx. ve kunnen hler dulde¦ljk zlen dal de 1-lndex van de lnlra-
noda¦e re¦alles a¦lljd posllleí ls. ßlnnen de gemeenlen zljn de aanwezlge
re¦alles dus a¦lljd groler ln aanla¦ dan verwachl. ßullen de dlagonaa¦ zljn de
kern-perlíerlere¦alles ln de Àmslerdamse reglo vrljwe¦ a¦lljd mlnder ln aanla¦
dan verwachl (ílguur ¸¸). À¦¦een de re¦alles lussen ÀLcoude en Àmslerdam
en lussen Haar¦emmer¦lede en Àmslerdam k¦euren (mel re¦alleí k¦elne aíwlj-
klngen) rood op hel lnlranoda¦e kruls (de horlzonla¦e en verllca¦e assen ln de
Tege¦ljk mel deze 'conlro¦evarlaLe¦en' re¦aleren we rulmle¦ljke Lljzonder-
heden (reglmes oí conlexlen) aan de nelwerkslrucluren van Ledrljísre¦alles.
Zo onderzoeken we oí er Llnnen de zes reglo's speclíleke omslandlgheden
zljn dle erloe ¦elden dal de reglo's op hel aanla¦ en de rlchllng van de nelwer-
kre¦alles aíwljken van hel gemldde¦de. Vervo¦gens leslen we oí de gemeen-
le¦ljke re¦alles ln de malnporl- en grensreglo's meer oí mlnder mel e¦kaar
zljn verLonden dan dle ln andere reglo's. En we rlchlen ons op de vraag oí
de gemeenlen mel zake¦ljke dlenslver¦enlng a¦s specla¦lsalle, meer re¦alles
onderhouden mel andere gemeenlen dan de gemeenlen dle een andere
specla¦lsalle heLLen. Deze vragen (hypolhesen) komen dlrecl voorl ull de
nallona¦e Le¦eldsnola's en ull de ¦lleraluur. Tol s¦ol kunnen (oí wl¦¦en) ook
Le¦eldslnlllalleven ln de reglo's hel aanla¦ en de rlchllng van de re¦alles Leîn-
v¦oeden.
Om deze vragen le onderzoeken geLrulken we verschl¦¦ende ana¦yse-
lechnleken. achlereenvo¦gens een ull de lníormallelheorle aíkomsllge
lndlcalor voor de gemeenle¦ljke re¦alles Llnnen a¦¦e reglo's gezamen¦ljk en
een regressleana¦yse voor de aLso¦ule aanla¦¦en re¦alles lussen gemeenlen.
ín deze regresslemode¦¦en voor aanla¦¦en re¦alles wordl naasl de omvang
van herkomsl- en Leslemmlngsgemeenlen en de aísland erlussen, ook de
moge¦ljk Lljzondere slalus van gemeenlen geana¦yseerd, zoa¦s dle van maln-
porl, cenlra¦e kern oí seclora¦e specla¦lsalle. Zo kunnen we zlen we¦ke
rulmle¦ljke conlexl Llnnen de reglo's samenhangl mel hel nelwerk van reglo-
lnlerne Ledrljísre¦alles. Vervo¦gens ana¦yseren we de Le¦eldslnlllalleven
dle Lelrekklng heLLen op de economlsche nelwerken ln de reglo. Hlerloe
heLLen ln ledere reglo Le¦eldsmakers geînlervlewd. ve ronden hel hooíd-
sluk aí mel een synlhese van de Le¦angrljksle Levlndlngen.
Verwachte versus daadwerkeIijke netwerkreIaties
ín deze paragraaí onderzoeken we oí de geaggregeerde Ledrljísre¦alles
lussen gemeenlen Llnnen de reglo samenhangen mel de omvang van dle
gemeenlen. Deze re¦alles kunnen we weergeven ln zogenaamde re¦alle-
malrlces. ve onderschelden daarLlj vler lypen re¦alles dle voor de concep-
lua¦lserlng van de slede¦ljke nelwerken van Le¦ang zljn. ve ¦lchlen ze loe
aan de hand van ílguur ¸u. Voor de reglo Àmslerdam zljn re¦alles moge¦ljk
lussen a¦¦e :ó gemeenlen dle ln dle reglo ¦lggen. À¦mere, ÀLcoude, Àa¦s-
meer, Àmsle¦veen, Àmslerdam, Dlemen, Haar¦em, Haar¦emmer¦lede,
Haar¦emmermeer, Landsmeer, Ouder-Àmsle¦, Ullhoorn, veesp, Zaandam,
valer¦and en vormer¦and. Een aanla¦ van deze re¦alles (ln ongewogen
vorm, ln aanla¦¦en re¦alles dus) ls opgenomen ln de re¦allemalrlx van ílguur
¸u.
ín de eersle p¦aals onderschelden we |nttoketnre¦alles. re¦alles dle Llnnen
de groolsle kern L¦ljven, ln dll geva¦ de slad Àmslerdam. Deze zljn ln rood
aangegeven ln de malrlx. hel Lelreíl maar een ce¦ ln de lola¦e lnleraclle-
malrlx.

Hlërarchle versus nelwerk
::: LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī::¸ ::: Hlërarchle versus nelwerk
Fiquur ¡q. Cemeenle¦ljke nelwerkre¦alles ln(eendee¦ van) de reglo Àmslerdam
(ongewogen, aanla¦¦enre¦alles)
A AAăĉAā ćeāAĉieĈ naar
qemeente· AImere Abcoude AaIsmeer AmsteIveen Amsterdam Diemen HaarIem HaarIemmerIiede HaarIemmermeer ĉɻĉAAā
À¦mere ʉʉ ʑ ʑ ʈ ʐ ʈ ʈ ʑ ʈ ʄʆ
ÀLcoude ʈ ʑ ʑ ʑ ʊ ʑ ʑ ʑ ʑ ʅ
Àa¦smeer ʉ ʑ ʐ ʈ ʑ ʑ ʑ ʑ ʑ ʂʃ
Àmsle¦veen ʉ ʑ ʑ ʈʑ ʈʎ ʋ ʈ ʑ ʈ ʄʆ
van Àmslerdam ʈʌ ʑ ʈ ʈʑ ʊʈʋ ʍ ʈʉ ʈ ʈʈ ʄʈʋ
Dlemen ʑ ʑ ʑ ʑ ʎ ʈʈ ʑ ʑ ʑ ʂʉ
Haar¦em ʑ ʑ ʑ ʈ ʈʌ ʑ ʊʑ ʑ ʋ ʆʋ
Haar¦emmer¦lede ʑ ʑ ʑ ʑ ʈ ʑ ʈ ʑ ʑ ʃ
Haar¦emmermeer ʈ ʑ ʉ ʊ ʈʌ ʈ ʊ ʑ ʉʉ ʅʈ
ĉĄĉAAā ʅʄ ʋ ʂʃ ʃʇ ʄʉʂ ʃʄ ʅʉ ʂ ʄʊ ʆʈʄ
lnlranodaa¦. lnlrakern
lnlraperlíeer
lnlernodaa¦. kernperlíerle
lnlerperlíeer
Fiquur ¡¶. 1-lndex vangemeenle¦ljke nelwerkre¦alles ln(eendee¦ van) de reglo Àmslerdam
(ongewogen, aanla¦¦enre¦alles)
B ĉ-iăoeč naar
Gemeente· AImere Abcoude AaIsmeer AmsteIveen Amsterdam Diemen HaarIem HaarIemmerIiede HaarIemmermeer
À¦mere ʉ,ʈ -ʑ,ʋ -ʑ,ʐ -ʑ,ʊ -ʈ,ʑ -ʑ,ʎ
ÀLcoude ʈ,ʊ ʑ,ʉ
Àa¦smeer ʑ,ʌ ʊ,ʉ ʑ,ʊ
Àmsle¦veen -ʑ,ʉ ʈ,ʐ -ʑ,ʉ ʈ,ʈ -ʑ,ʐ -ʑ,ʎ
van Àmslerdam -ʑ,ʍ -ʉ,ʉ -ʑ,ʌ ʑ,ʊ -ʑ,ʐ -ʑ,ʐ ʑ,ʌ -ʑ,ʎ
Dlemen -ʑ,ʌ ʉ,ʏ
Haar¦em -ʑ,ʐ -ʑ,ʏ ʉ,ʑ ʑ,ʉ
Haar¦emmer¦lede -ʑ,ʉ ʈ,ʐ
Haar¦emmermeer -ʈ,ʉ ʑ,ʍ ʑ,ʋ -ʑ,ʎ -ʑ,ʍ -ʑ,ʉ ʉ,ʈ
Ċ <o. mlnder re¦alles danverwachl
Ċ >o. meer re¦alles danverwachl
::u LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī::¸ ::u
TabeI 1q. 1-waardenlnde zes reglo's enLlas ln1-waarden(ongewogen, aanla¦ re¦alles)
Reqio Inteqratie IntranodaIe bias (afwijkinqvanĉ) InternodaIe bias (afwijkinqvanĉ)
ĉ IntranodaaI Intrakern Intraperifeer InternodaaI Kern-periferie Interperifeer
Àmslerdam ʑ,ʋʏ ʑ,ʏʍ ʑ,ʉʐ ʉ,ʉʌ -ʑ,ʉʊ -ʑ,ʌʌ ʑ,ʌʎ
Rollerdam ʑ,ʎʌ ʈ,ʈʐ ʑ,ʈʑ ʉ,ʈʍ ʑ,ʊʉ -ʑ,ʉʊ ʈ,ʊʍ
Cronlngen ʑ,ʊʑ ʑ,ʋʑ ʑ,ʈʎ ʈ,ʐʐ ʑ,ʑʏ -ʑ,ʌʊ ʈ,ʌʐ
Elndhoven ʑ,ʌʎ ʈ,ʈʎ ʑ,ʊʏ ʉ,ʑʈ ʑ,ʑʎ -ʑ,ʉʋ ʑ,ʌʍ
Sledendrlehoek ʑ,ʍʎ ʈ,ʑʌ -ʑ,ʊʋ^ - ʑ,ʈʑ - -
Àrnhem-Nljmegen ʁ,ʀɿ ʈ,ʍʍ ʑ,ʈʑ ʉ,ʑʉ ʑ,ʋʉ -ʑ,ʑʉ ʑ,ʏʈ
^ínlrakernre¦alles zljngedeílnleerdlussenÀpe¦doorn-Devenler-Zulphen.
lnleracllemalrlx mel Àmslerdam op de krulslng). De overlge kern-perlíerle-
re¦alles k¦euren L¦auw, hler ls hel aanla¦ re¦alles dus mlnder grool dan op Lasls
van de omvang van de gemeenlen zou worden verwachl. De lnlerperlíere
re¦alles ln ílguur ¸¸ ¦alen een menge¦lng zlen van gemeenle¦ljke lnleraclle-
scores dle groler (rood) zljn oí ¦ager (L¦auw) dan verwachl. À¦s ¦aalsle aggre-
galle ge¦dl len s¦olle dal lnlranoda¦e en lnlernoda¦e re¦alles (gewogen)
samen ople¦¦en lol de lola¦e 1-lndex.
ín laLe¦ :u ls ln de eersle ko¦om de reglona¦e 1-lndex voor de male van lnle-
gralle van gemeenlen ln e¦k van de zes reglo's weergegeven. Deze 1-lndex
L¦ljkl hel groolsl le zljn ln de reglo's Rollerdam en Àrnhem-Nljmegen.
ßlnnen deze reglo's zljn dus mlnder gemeenlen mel e¦kaar geînlegreerd
dan vooraí zou worden verwachl. De reglo dle hel meesl a¦s een ges¦olen
sysleem opereerl, ls Cronlngen, dll s¦ull aan Llj de Levlndlngen ull de voor-
gaande hooídslukken. De reglo's Àmslerdam en Elndhoven nemen een
mlddenposllle ln. zlj wljken mlnder aí van hel verwachle palroon dan de
reglo's Rollerdam en Àrnhem-Nljmegen.
Vervo¦gens zljn voor de zes reglo's de gemldde¦de 1-waarden ullgerekend
voor de vler calegorleën lnler- en lnlranoda¦e en de lola¦e aanla¦¦en re¦alles.
:

Een aanla¦ opva¦¦ende kenmerken van de reglona¦e Ledrljísnelwerken koml
hlerull naar voren. ínlrakern- (Llnnen de groolsle kern) en lnlranoda¦e
(Llnnen a¦¦e kernen) re¦alles zljn a¦lljd groler dan vooraí verwachl. ve zagen
dll a¦ ln hel Àmslerdamse voorLee¦d van ílguur ¸¸, maar dll L¦ljkl dus een
unlversee¦ íenomeen le zljn (verge¦ljk ook Frenken :oo:).
ín a¦¦e geva¦¦en L¦ljken Llnnen gemeenlen meer re¦alles lussen Ledrljven
le Leslaan dan op voorhand op Lasls van de omvang van de gemeenle zou
worden verwachl. Re¦alles Llnnen de elgen gemeenlen zljn hel vee¦vu¦dlgsl
aanwezlg ln de reglo's Àrnhem-Nljmegen, Rollerdam en Elndhoven. ín de
reglo's Rollerdam en Àrnhem-Nljmegen gaan de hoge Llnnengemeenle¦ljke
scores overlgens nlel samen mel hoge scores ln de groolsle kern. De aan-
wezlgheld van Àrnhem ln de Nljmeegse reglo en De¦íl, Zoelermeer en
Schledam ln de Rollerdamse reglo drukken hel aandee¦ lnleraclles dal Llnnen
de qtootste kern (Rollerdam en Nljmegen) L¦ljíl.
Ook lnlernoda¦e (lussen gemeenlen) nelwerkre¦alles, mel ullzonderlng
van dle ln de reglo Àmslerdam, zljn qen|JJe|J qenonen vee¦a¦ groler dan ver-
wachl, zlj hel ln vee¦ mlndere male dan de lnlranoda¦e (Llnnen gemeenlen)
re¦alles. Deze lnlernoda¦e re¦alles zljn a¦lljd opgeLouwd ull negalleve
1-waarden voor kern-perlíerlere¦alles (er spe¦en a¦lljd mlnder re¦alles lussen
de groolsle kern en de overlge gemeenlen dan verwachl) en posllleve
waarden voor de re¦alles lussen perlíere gemeenlen (deze zljn groler dan
verwachl). Ook dll zljn dus unlverse¦e palronen, dle ln a¦¦e reglo's voor-
komen.
Àmslerdam en Cronlngen kennen een slerker negalleí kern-perlíerle-
eííecl dan de andere reglo's. De 1-score voor kern-perlíerlere¦alles lussen
Àmslerdam en haar omrlngende gemeenlen, dle gemldde¦d genomen
z. índe reglo Àrnhem-Nljmegen
ls Nljmegena¦s cenlra¦e kern
Leschouwd(zle laLe¦ ::) en
voor de reglo Sledendrlehoek
de drle kernenÀpe¦doorn-
Devenler-Zulphengezamen¦ljk.
Hlërarchle versus nelwerk
::ó LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī::) ::ó
lola¦e sysleem (zle laLe¦ :u). Dll ¦ljkl erop le dulden dal krlskrasre¦alles nlel
a¦¦een Llnnen de gemeenle maar ook ln deze reglo vee¦vu¦dlg aanwezlg zljn.
Hel Lee¦d dal ílguur ¸8 op¦everl voor de Cronlngse reglo, ls verge¦ljkLaar
mel dal van Àmslerdam. De Ledrljísre¦alles Llnnen de slad Cronlngen zljn
vee¦ groler dan verwachl. Hel aanla¦ kern-perlíerlere¦alles daarenlegen ls,
hoewe¦ nlel onaanzlen¦ljk ln aLso¦ule omvang, mlnder dan verwachl, lerwlj¦
hel aanla¦ re¦alles lussen de perlíere gemeenlen, hoewe¦ ln aLso¦ule omvang
zeer gerlng, groler ls dan verwachl.
Eenze¦íde Lee¦d ls zlchlLaar ln de reglo Elndhoven (ílguur ¸n), waar van
a¦¦e kern-perlíerlere¦alles a¦¦een dle lussen Elndhoven en Ve¦dhoven een
rode k¦eur krljgl. deze zljn dus groler ln aanla¦ dan verwachl. De Lunde¦
re¦alles mel hel naLurlge He¦mond echler ls L¦auw gek¦eurd. er zljn mlnder
re¦alles lussen Elndhoven en He¦mond dan op Lasls van hun omvang zou
worden verwachl.
ín hel nelwerkpalroon van de reglo Sledendrlehoek (ílguur uo) va¦l
de re¦alleí geîso¦eerde ¦lgglng van Àpe¦doorn op, dal ln aLso¦ule lermen
gesproken verull de groolsle kern ln de reglo ls. Hel aanla¦ re¦alles Llnnen
Àpe¦doorn ls dlsproporllonee¦ grool, maar de re¦alles naar Lullen zljn a¦¦e
dlsproporllonee¦ k¦eln.
Flguur u: lol s¦ol ¦aal zlen dal er ln de reglo Àrnhem-Nljmegen ln te|ot|eve
lermen sprake ls van lwee dee¦syslemen. een rond Nljmegen en een rond
Àrnhem. Hoewe¦ ln aLso¦ule lermen aanzlen¦ljk, ls de re¦alle lussen Àrnhem
en Nljmegen nlel gehee¦ vo¦gens verwachllng.
negalleí ls, heeíl een dermale zwaar gewlchl dal hel de lola¦e lnlernoda¦e
score voor de reglo drukl.
VoorlLordurend op ílguur ¸¸ kunnen we, op Lasls van de vo¦¦edlge lnleraclle-
malrlces en malrlces mel 1-waarden, voor a¦¦e re¦alles lussen gemeenlen
(maar Llnnen de reglo's) vlsua¦lseren oí hel aanla¦ re¦alles lussen gemeenlen
ln werke¦ljkheld groler oí k¦elner ls dan op Lasls van de omvang van de
herkomsl- en de Leslemmlngsgemeenlen zou worden verwachl. ín de ílgu-
ren ¸ó-u: zljn voor de zes reglo's de re¦alles dle groler ln aanla¦ zljn dan
verwachl weergegeven ln rood, lerwlj¦ de re¦alles dle k¦elner ln aanla¦ zljn
dan verwachl, ln L¦auw zljn weergegeven. ín a¦¦e ílguren komen de unlver-
se¦e e¦emenlen ull laLe¦ :u naar voren. a¦¦e lnlrakern- en lnlraperlíere re¦alles
(weergegeven door de Lo¦¦eljes ln de ílguren) heLLen een rode k¦eur, wal
Lelekenl dal er Llnnen gemeenlen meer Ledrljísre¦alles p¦aalsvlnden dan op
Lasls van de omvang van dle gemeenle mag worden verwachl.
Flguur ¸ó loonl hel reglona¦e nelwerk van de reglo Àmslerdam. Hler koml,
verge¦eken mel de andere ílguren, hel meesl he¦der naar voren dal de 1-
waarde van kern-perlíerlere¦alles (dus. de re¦alles lussen de slad Àmslerdam
en de om¦lggende gemeenlen) re¦alleí gezlen k¦elner ln aanla¦ zljn dan
verwachl.
Conslaleerden we ln hel vorlge hooídsluk dal er ln aLso¦ule lermen
vee¦ re¦alles Leslaan lussen Àmslerdam en Haar¦emmermeer (Schlpho¦),
Àmslerdam en Àmsle¦veen, Àmslerdam en Haar¦em, Àmslerdam en À¦mere
en Àmslerdam en Zaanslad, nu L¦ljkl dal, om le kunnen spreken van een
evenwlchllg reglonaa¦ sysleem waarLlj ledere gemeenle hel dee¦ re¦alles
krljgl dal pasl Llj zljn lnleraclleomvang, dle slromen nog groler hadden
moelen zljn. Voora¦ aan de randen van hel reglona¦e nelwerk doen zlch meer
lnlerperlíere re¦alles voor dan verwachl. ln de reglo Àmslerdam zljn dal de
Ledrljísre¦alles lussen LljvoorLee¦d Haar¦em en Haar¦emmermeer, en lussen
Dlemen en Àmsle¦veen.
Conslaleerden we ln hel voorgaande hooídsluk op Lasls van de kaarl-
ana¦yse dal ln de Àmslerdamse reglo de posllle van de cenlra¦e slad ln hel
nelwerk ln obso|ute lermen ongenaakLaar ¦ljkl, ílguur ¸ó ¦aal zlen dal dll ln
te|ot|eve lermen a¦¦een zo ls voor de re¦alles Llnnen Àmslerdam en vee¦
mlnder voor de kern-perlíerlere¦alles dle Àmslerdam heeíl mel andere
gemeenlen. ín hel nelwerkmode¦ doen zlch dus we¦ dege¦ljk krlskrasre¦alles
voor lussen gemeenlen Lullen de grole kern, en ze¦ís meer dan verwachl.
Flguur ¸) ¦aal voor de Rollerdamse reglo zlen dal de slrucluur van de re¦alles
ln lermen van verwachllng en rea¦lsalle comp¦exer ¦lgl. Re¦alles lussen
Rollerdam en een re¦alleí grole gemeenle a¦s De¦íl zljn er mlnder vaak dan
verwachl, maar re¦alles lussen Rollerdam en respeclleve¦ljk Zoelermeer,
Cape¦¦e (dal vrljwe¦ geen Llnnengemeenle¦ljke re¦alles kenl) en Schledam
zljn zowe¦ ln aLso¦ule a¦s ln re¦alleve lermen grool. De lnlerperlíere re¦alles
ln de Rollerdamse reglo kennen een re¦alleí grole Llas ln aíwljklng van hel
Hlërarchle versus nelwerk
::8 LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī::n ::8
Fiquur ¡ó. De írecuenlle vanre¦alles lussengemeenlenlnde reglo Àmslerdam, meer (rood)
oí mlnder (L¦auw) danverwachl
Àanla¦ re¦alles Llnneneengemeenle Àanla¦ re¦alles lussengemeenlen
:-: :-:
¸-u ¸-:o
¸-n ::-:o
:o-un ::-¸oo
>¸o >¸oo
ílguur ¸.: en ó.¸ Reglo Àmslerdam
ße¦glë ßullen EU
Overlg EU
Dulls¦and
Overlg Neder¦and
Àanla¦ re¦alles Llnnen een gemeenle
: - :
¸ - u
¸ - n
:o - un
>= ¸o
Àanla¦ re¦alles lussen gemeenlen
: - :
¸ - :o
:: - :o
:: - ¸oo
> ¸oo
Ten opzlchle van verwachl aanla¦ re¦alles
aanla¦ re¦alles meer dan verwachl
aanla¦ re¦alles mlnder dan verwachl
ílguur ¸.u en ó.u Reglo Rollerdam
ße¦glë ßullen EU
Overlg EU
Dulls¦and
Overlg Neder¦and
Àanla¦ re¦alles Llnnen een gemeenle
: - :
¸ - u
¸ - n
:o - un
>= ¸o
Àanla¦ re¦alles lussen gemeenlen
: - :
¸ - :o
:: - :o
:: - ¸oo
> ¸oo
Ten opzlchle van verwachl aanla¦ re¦alles
aanla¦ re¦alles meer dan verwachl
aanla¦ re¦alles mlnder dan verwachl
Fiquur ¡). De írecuenlle vanre¦alles lussengemeenlenlnde reglo Rollerdam, meer (rood)
oí mlnder (L¦auw) danverwachl
Àanla¦ re¦alles Llnneneengemeenle Àanla¦ re¦alles lussengemeenlen
:-: :-:
¸-u ¸-:o
¸-n ::-:o
:o-un ::-¸oo
>¸o >¸oo
Hlërarchle versus nelwerk
:¸o LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:¸: :¸o
ílguur ¸.ó en ó.¸ Reglo Cronlngen
ße¦glë ßullen EU Overlg EU
Dulls¦and
Overlg Neder¦and
Àanla¦ re¦alles Llnnen een gemeenle
: - :
¸ - u
¸ - n
:o - un
>= ¸o
Àanla¦ re¦alles lussen gemeenlen
: - :
¸ - :o
:: - :o
:: - ¸oo
> ¸oo
Ten opzlchle van verwachl aanla¦ re¦alles
aanla¦ re¦alles meer dan verwachl
aanla¦ re¦alles mlnder dan verwachl
Fiquur ¡8. De írecuenlle vanre¦alles lussengemeenlenlnde reglo Cronlngen, meer (rood)
oí mlnder (L¦auw) danverwachl
Àanla¦ re¦alles Llnneneengemeenle Àanla¦ re¦alles lussengemeenlen
:-: :-:
¸-u ¸-:o
¸-n ::-:o
:o-un ::-¸oo
>¸o >¸oo
Fiquur ¡ç. De írecuenlle vanre¦alles lussengemeenlenlnde reglo Elndhoven, meer (rood)
oí mlnder (L¦auw) danverwachl
Àanla¦ re¦alles Llnneneengemeenle Àanla¦ re¦alles lussengemeenlen
:-: :-:
¸-u ¸-:o
¸-n ::-:o
:o-un ::-¸oo
>¸o >¸oo
ílguur ¸.8 en ó.ó Reglo Elndhoven
ße¦glë
ßullen EU
Overlg EU
Dulls¦and
Overlg Neder¦and
Àanla¦ re¦alles Llnnen een gemeenle
: - :
¸ - u
¸ - n
:o - un
>= ¸o
Àanla¦ re¦alles lussen gemeenlen
: - :
¸ - :o
:: - :o
:: - ¸oo
> ¸oo
Ten opzlchle van verwachl aanla¦ re¦alles
aanla¦ re¦alles meer dan verwachl
aanla¦ re¦alles mlnder dan verwachl
Hlërarchle versus nelwerk
:¸: LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:¸¸ :¸:
Fiquur qo. De írecuenlle vanre¦alles lussengemeenlenlnde reglo Sledendrlehoek, meer
(rood) oí mlnder (L¦auw) danverwachl
Àanla¦ re¦alles Llnneneengemeenle Àanla¦ re¦alles lussengemeenlen
:-: :-:
¸-u ¸-:o
¸-n ::-:o
:o-un ::-¸oo
>¸o >¸oo
Fiquur q1. De írecuenlle vanre¦alles lussengemeenlenlnde reglo Àrnhem-Nljmegen,
meer (rood) oí mlnder (L¦auw) danverwachl
Àanla¦ re¦alles Llnneneengemeenle Àanla¦ re¦alles lussengemeenlen
:-: :-:
¸-u ¸-:o
¸-n ::-:o
:o-un ::-¸oo
>¸o >¸oo
ílguur ¸.:o en ó.) Reglo Sledendrlehoek
ße¦glë ßullen EU Overlg EU
Dulls¦and
Overlg Neder¦and
Àanla¦ re¦alles Llnnen een gemeenle
: - :
¸ - u
¸ - n
:o - un
>= ¸o
Àanla¦ re¦alles lussen gemeenlen
: - :
¸ - :o
:: - :o
:: - ¸oo
> ¸oo
Ten opzlchle van verwachl aanla¦ re¦alles
aanla¦ re¦alles meer dan verwachl
aanla¦ re¦alles mlnder dan verwachl
ílguur ¸.:: en ó.8 Knooppunl Àrnhem-Nljmegen
ße¦glë ßullen EU
Overlg EU
Dulls¦and
Overlg Neder¦and
Àanla¦ re¦alles Llnnen een gemeenle
: - :
¸ - u
¸ - n
:o - un
>= ¸o
Àanla¦ re¦alles lussen gemeenlen
: - :
¸ - :o
:: - :o
:: - ¸oo
> ¸oo
Ten opzlchle van verwachl aanla¦ re¦alles
aanla¦ re¦alles meer dan verwachl
aanla¦ re¦alles mlnder dan verwachl
Hlërarchle versus nelwerk
:¸u LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:¸¸ :¸u
Hel aLso¦ule aanla¦ lnleraclles (geaggregeerd naar gemeenlen) wordl
hlerLlj aíhanke¦ljk gesle¦d van de aLso¦ule omvang van) de herkomsl- en
Leslemmlngsgemeenlen, de aísland lussen dle gemeenlen en overlge
íacloren. ßlnnengemeenle¦ljke re¦alles zljn opgenomen ln de ana¦yse mel
een aísland van nu¦. Àan de hand van deze íormu¦e kunnen mu¦llpe¦e
regressleana¦yses worden ullgevoerd (íagglonl C ULerll :oo¸, Da¦gln e.a.
:oou, Sen C Smllh :nn¸). À¦¦e aanla¦¦en re¦alles lussen gemeenlen zljn a¦s
le verk¦aren varlaLe¦e Lljeen genomen, ongeachl de reglo waar dle re¦alles
spe¦en. ín lolaa¦ resu¦leerl dll ln :.oó¸ lnleraclles van verschl¦¦ende omvang
lussen gemeenlen. De massagroolheden zljn de per gemeenlen gele¦de
aanla¦¦en lola¦e re¦alles ln hel nelwerk. ín lermen van ílguur ¸u (rljlola¦en en
ko¦omlola¦en). de massa van À¦mere voor ullgaande re¦alles ls ¸¸ en voor
lngaande re¦alles u¸.
De varlaLe¦en dle ln aLso¦ule omvang worden gemelen, zoa¦s hel aanla¦
re¦alles en de massagroolheden, zljn slallsllsch nlel normaa¦ verdee¦d.
Logarllmlsche lransíormalle Lledl hlerln s¦echls Leperkl ullkomsl. Omdal
deze varlaLe¦en over gemeenlegroolle aulomallsch scheeí zljn verdee¦d,
worden de regressles ullgevoerd mldde¦s neqot|ve b|non|no| teqtess|on schal-
llngsprocedures voor mode¦¦en waarLlj de le verk¦aren varlaLe¦e Leslaal
ull aLso¦ule aanla¦¦en - re¦alles ln ons geva¦ - (Cameron C Trlvedl :nn8,, Long
:nn)).
u
Verder ls hel voora¦ lnleressanl oí meer oí mlnder lnleraclle lussen
gemeenlen onlslaal door een van de vo¦gende varlaLe¦en, dle de rulmle¦ljke
conlexl van gemeenlen ulldrukken.
:. ¦lgglng ln een van de zes onderzoeksreglo's (dummy voor re¦alles
Llnnen de lndlvldue¦e reglo's),
:. ¦lgglng ln de malnporlreglo's (dummy voor re¦alles Llnnen de reglo's
Àmslerdam en Rollerdam),
¸. ¦lgglng Llnnen grensreglo's (dummy voor re¦alles ln de reglo's
Elndhoven en Àrnhem-Nljmegen),
u. re¦alles dle Llnnen de cenlra¦e slad L¦ljven (dummy voor lnlrakern-
re¦alles),
¸. re¦alles dle Llnnen de gemeenle L¦ljven aígezlen van de cenlra¦e slad
(dummy voor lnlraperlíere re¦alles),
ó. re¦alles dle p¦aalsvlnden lussen gemeenlen dle gespecla¦lseerd zljn
ln zake¦ljke dlenslver¦enlng, lnduslrle oí comLlnalles daarvan (dummy's
op Lasls van ílguur ó).
SonenvottenJ
De aanvu¦¦ende lníormalle ull de ana¦yses ln deze paragraaí maakl dulde¦ljk
dal we hel ln hel vorlge hooídsluk gesuggereerde Lee¦d moelen nuanceren
dal monocenlrlsme, cenlra¦e p¦aalsen en hlërarchle Llnnen de reglo's zouden
overheersen. Ondanks hel íell dal hel aanla¦ krlskrasLedrljísre¦alles lussen
gemeenlen ln aLso¦ule lermen k¦eln ls, komen deze, aígaande op de scores
van de lnlerperlíere T||-waarden, ln a¦¦e reglo's ln re¦alleve zln we¦ vaker
voor dan verwachl. Kern-perlíerlere¦alles daarenlegen komen over hel a¦ge-
meen mlnder vaak voor dan verwachl. Dll Lelekenl dal zowe¦ 'hel cenlra¦e-
p¦aalsenmode¦' a¦s 'hel nelwerkmode¦' een slempe¦ drukken op de reglona¦e
slrucluur van Ledrljísre¦alles. Hel onderscheld naar aLso¦ule en re¦alleve
aanla¦¦en Ledrljísre¦alles ls hlerLlj van hel groolsle Le¦ang
¸
.
AfstandsqevoeIiqheid en ruimteIijke context van netwerkreIaties
ín de vorlge paragraaí maaklen we geLrulk van de lníormallelheorle om le
Lepa¦en ln hoeverre de omvang van herkomsl- en Leslemmlngsgemeenlen
samenhangl mel de nelwerkre¦alles dle lussen dle gemeenlen p¦aalsvlnden.
íel de (íysleke) aísland lussen gemeenlen, dle een Larrlere kan vormen
voor hel aangaan van re¦alles, houdl deze 1-lndex echler geen rekenlng.
ßovendlen wordl ln de ana¦yse ln de vorlge paragraaí ook geen rekenlng
gehouden mel rulmle¦ljke Lljzonderheden (reglmes oí conlexlen) van de
nelwerkslrucluren van Ledrljísre¦alles. ín deze paragraaí lnlegreren we de
aspeclen aísland en rulmle¦ljke conlexl mel de omvang van herkomsl- en
Leslemmlngsgemeenlen ln zwaarlekrachlmode¦¦en, waarLlj lege¦ljkerlljd
de samenhang van dle aspeclen mel de lussen gemeenlen geaggregeerde
Ledrljísre¦alles wordl Lezlen.
Hel zwaarlekrachlmode¦ gaal ervan ull dal de krachl (ln dll onderzoek.
de lnleraclle lussen Ledrljven, geaggregeerd ln gemeenlen) lussen lwee
oLjeclen aíhanke¦ljk ls van de massa's van de oLjeclen en hun onder¦lnge
aísland. Hoe groler de massa en hoe k¦elner de aísland, hoe groler de onder-
¦lnge krachl, zo ¦uldl de hypolhese. ín íormu¦evorm.
waarLlj l slaal voor lnleraclle oí onder¦lnge krachl lussen de gemeenlen | en |,
M slaal voor massa en J voor de aísland lussen de gemeenlen | en |. l ls een
conslanle. Deze íormu¦e kan worden her¦eld lol de vo¦gende, loelsLare ver-
ge¦ljklng.
¡. Hel onderscheldnaar aLso¦ule
enre¦alleve slromenls ook Llj
sludles naar pende¦slromenen
woon-werkdynamlek vanhel
groolsle Le¦ang. ínaLso¦ule
lermenls de cenlra¦e sladdaarln
nog sleeds de overheersende
magneel a¦s hel gaal omhel
aanlrekkenvanwerkre¦alles,
lnre¦alleve lermenechler zljn
krlskrasre¦alles vanLe¦ang
(Vander Laan:nn8).
q. íldde¦s een||ke|||ooJ tot|o test
ls gekekenoí de dala eenPolsson-
dlslrlLulle vo¦genenderha¦ve
mel Polsson-regressle kunnen
wordengeschal. Dll L¦eek nlel hel
geva¦, endaaromls de schalllngs-
melhodlek vaneennegalleí
Llnomlna¦e verde¦lng loegepasl.

M| · M
|
l
||
= l

J
b
| |
(|oq)l||

= l + o:

(|oq)M| + o. (|oq)M|

Ġ o, (|oq)J|| + o¡ (kennetken|) + o· (kennetken|) + F
Hlërarchle versus nelwerk
:¸ó LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:¸) :¸ó
TabeI 1¶. Zwaarlekrachlmode¦¦envanLedrljísre¦alles lussengemeenlen(n=:.oó¸),
ongewogen, aanla¦¦enre¦alles
ĂĄoeā ɲ NodeI z NodeI ¡ NodeI q NodeI ¶ NodeI ó NodeI ) NodeI 8
Conslanle -ʋ,ʊʌ(,ʈʐʊ)^^ -ʋ,ʏʌ(,ʈʐʎ)^^ -ʊ,ʏʑ(,ʈʐʊ)^^ -ʌ,ʑʊ(,ʉʈʋ)^^ -ʋ,ʌʉ(,ʉʑʎ)^^ -ʌ,ʏʈ(,ʉʉʋ)^^ -ʊ,ʌʐ(,ʉʈʍ)^^ -ʋ,ʎʌ(,ʉʉʏ)^^
íassa herkomsl (¦og) ʈ,ʐʐ(,ʑʎʐ)^^ ʈ,ʐʍ(,ʑʎʋ)^^ ʈ,ʐʐ(,ʑʎʊ)^^ ʉ,ʑʊ(,ʑʎʌ)^^ ʉ,ʑʊ(,ʑʏʋ)^^ ʉ,ʈʊ(,ʑʎʌ)^^ ʉ,ʑʍ(,ʑʎʌ)^^ ʉ,ʑʋ(,ʎʌ)^^
íassa Leslemmlng (¦og) ʈ,ʐʌ(,ʑʏʋ)^^ ʉ,ʑʌ(,ʑʎʐ)^^ ʉ,ʑʌ(,ʑʏʑ)^^ ʈ,ʐʋ(,ʑʏʑ)^^ ʈ,ʐʏ(,ʑʏʎ)^^ ʉ,ʈʌ(,ʑʎʏ)^^ ʉ,ʈʑ(,ʑʏʑ)^^ ʉ,ʑʐ(,ʏʑ)^^
Àísland(kl¦omelers) -ʑ,ʑʐ(,ʑʑʌ)^^ -ʑ,ʑʐ(,ʑʋʋ)^^ -ʑ,ʑʐ(,ʑʑʋ)^^ -ʑ,ʑʌ(,ʑʑʍ)^^ -ʑ,ʑʐ(,ʑʑʌ)^^ -ʑ,ʑʍ(,ʑʑʍ)^^ -ʑ,ʑʌ(,ʑʑʍ)^^ -ʑ,ʑʋ(,ʑʈʑ)^^
Àmslerdam ʑ,ʉʐ(,ʈʈʊ)^ ʑ,ʑʎ(,ʈʈʋ)
Cronlngen ʑ,ʐʈ(,ʈʌʉ)^^ ʑ,ʏʋ(,ʈʋʉ)^^
Elndhoven ʑ,ʊʉ(,ʈʑʌ)^^ ʑ,ʈʌ(,ʈʈʉ)
Sledendrlehoek ʈ,ʉʈ(,ʈʋʋ)^^ ʈ,ʊʑ(,ʈʋʈ)^^
Àrnhem-Nljmegen ʑ,ʌʍ(,ʈʑʊ)^^ ʑ,ʌʍ(,ʈʑʈ)^^
íalnporl reglo -ʑ,ʐʍ(,ʈʈʑ)^^ -ʈ,ʑʈ(,ʈʈʌ)^^ -ʑ,ʎʐ(,ʈʍʌ)^^
Crensreglo -ʑ,ʍʊ(,ʈʐʉ)^^ -ʑ,ʍʌ(,ʈʑʌ)^^ -ʑ,ʋʈ(,ʈʌʎ)^^
ínlrakernre¦alles ʈ,ʑʋ(,ʈʉʏ)^^ ʑ,ʐʈ(,ʈʈʌ)^^ ʑ,ʐʍ(,ʈʉʑ)^^ ʑ,ʐʊ(,ʈʉʑ)^^
ínlraperlíere re¦alles ʑ,ʍʏ(,ʈʎʋ)^^ -ʑ,ʈʋ(,ʈʌʏ) ʑ,ʑʐ(,ʈʍʈ) ʑ,ʈʉ(,ʈʍʉ)
ínlra-ĐbČ gemeenlen -ʑ,ʑʌ(,ʈʑʊ) ʑ,ʑʎ(,ʑʐʊ) ʑ,ʑʍ(,ʑʐʑ) ʑ,ʑʍ(,ʑʐʑ)
ínlra-lnduslrle gemeenlen ʑ,ʉʋ(,ʈʑʑ)^ ʑ,ʈʎ(,ʑʐʍ) ʑ,ʑʌ(,ʑʐʉ) ʑ,ʑʌ(,ʑʐʉ)
ínlra-hyLrlde gemeenlen -ʑ,ʑʍ(,ʑʐʏ) ʑ,ʑʑ(ʑ,ʑʏ) ʑ,ʑʋ(,ʑʏʊ) ʑ,ʑʍ(,ʑʏʋ)
Randslad^aísland -ʑ,ʑʉ(,ʑʈʈ)^
Crensreglo^aísland -ʑ,ʑʉ(,ʑʈʈ)^
-ʉLog ¦lke¦lhood -ʈ.ʈʍʈ,ʌʊ -ʈ.ʈʈʎ,ʈʉ -ʈ.ʈʉʋ,ʉ -ʈ.ʈʉʎ,ʏʏ -ʈ.ʈʌʎ,ʋʈ -ʈ.ʑʎʐ,ʑʍ -ʈ.ʑʏʐ,ʑʋ -ʈ.ʑʏʍ,ʎʉ
Vrljheldsgraden ʊ ʏ ʌ ʌ ʍ ʈʊ ʈʑ ʈʉ
Pseudo Ĉ
ʉ
ʑ,ʉʐʌ ʑ,ʊʉʉ ʑ,ʊʈʏ ʑ,ʊʈʏ ʑ,ʉʐʎ ʑ,ʊʋʌ ʑ,ʊʊʐ ʑ,ʊʋʈ
^p<o,o¸, ^^p<o,o:, slandaardíoul lussenhaakjes.
Hlërarchle versus nelwerk
:¸8 LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:¸n :¸8
verLand mel aanla¦¦en re¦alles negalleí. Re¦alles zljn ln deze reglmes dus ln
slerkere male gerlchl op s¦echls een aanla¦ kernen, wal ¦eldl lol mlnder nel-
werkre¦alles mel andere gemeenlen ln de reglo. Ook kennen deze reglo's
vee¦ re¦alles mel ¦ocalles Lullen de reglo (zle hooídsluk 'Nelwerkslrucluur
en schaa¦nlveaus van Ledrljísre¦alles'), deze worden ln deze ana¦yse nlel
onderzochl.
VoorlLouwend op mode¦ :, lesl mode¦ u oí dummyvarlaLe¦en voor lnlra-
kern- en lnlraperlíere re¦alles addlllonee¦ posllleí samenhangen mel hel
aLso¦ule aanla¦ nelwerkre¦alles lussen gemeenlen. Dll L¦ljkl voor Lelde
varlaLe¦en zo le zljn, zoa¦s we op Lasls van de ana¦yses ln de vorlge paragaaí
ook verwachllen.
íode¦ ¸ loelsl addlllonee¦ op mode¦ : oí gemeenlen dle zljn gespecla¦l-
seerd ln de secloren zake¦ljke dlenslver¦enlng, lnduslrle en groolhande¦,
meer re¦alles mel e¦kaar onderhouden. Voor lnduslrlë¦e gemeenlen L¦ljkl
dll ln gerlnge male zo le zljn, voor re¦alles lussen dlenslensleden onder¦lng
en lussen dlenslen- en lnduslrlesleden ls geen verLand mel re¦alle-lnlensllell
aan le lonen.
íode¦ ó en ) lol s¦ol comLlneren de ullkomslen van de mode¦¦en :-¸.
De varlaLe¦en massa (herkomsl en Leslemmlng), aísland (negalleí), reglo en
lnlrakernre¦alles L¦ljven ln a¦¦e geva¦¦en slgnlílcanl verLonden mel de aanla¦-
¦en Ledrljísre¦alles lussen gemeenlen, ze¦ís lndlen aparl wordl geconlro¦eerd
voor lnlrakernre¦alles. vanneer we ln mode¦ ó zowe¦ de reglona¦e dummy-
varlaLe¦en opnemen a¦s dle voor lnlrakernre¦alles, L¦ljkl dal hel slgnlílcanle
lnlrakerneííecl voora¦ de slgnlílcanlle van de dummy's voor de reglo's
Àmslerdam en Elndhoven, de groolsle reglo's ln de ana¦yse, vervangl. Voor
aísland ge¦dl dal (ln mode¦ )) e¦ke kl¦omeler lussen lwee gemeenlen, hel
verwachle aanla¦ re¦alles mel ¸,: procenl
8
doel aínemen, wanneer a¦¦e ande-
re varlaLe¦en conslanl worden gehouden. De re¦alle lussen aísland en hel
aanla¦ Ledrljísre¦alles lussen gemeenlen ls mlnder slerk dan de re¦alle lussen
de massagroolheden en hel aanla¦ re¦alles.
ßlnnen malnporlreglo's en grensreglo's L¦ljkl hel |ntetoct|e-e[[ect mel
aísland negalleí slgnlílcanl (mode¦ 8). ín deze lwee lypen reglo's zlllen
re¦alles dlchler op e¦kaar, ze kennen een grolere aíslandsgevoe¦lgheld en
sprelden zlch ull over een mlnder grole opperv¦akle. ßlj grensreglo's kan
dll worden veroorzaakl door de Larrlerewerklng van ¦andsgrenzen. ßlj de
malnporlreglo's ¦ljkl de verk¦arlng meer le ¦lggen ln de grolere ze¦ívoorzle-
nendheld van deze reglo's voor vee¦ re¦alles.
Economische netwerken en reqionaaI beIeid
Tol dusver glng hel ln dll hooídsluk over de íacloren dle lnv¦oed zouden
kunnen heLLen op de nelwerken van Ledrljísre¦alles, zoa¦s de omvang van
economlsche concenlralles en de aíslanden daarlussen. Ook hel Le¦eld kan
deze nelwerken Leînv¦oeden, LljvoorLee¦d door Lepaa¦de conceplen le
lnlroduceren en door de kaders voor lnveslerlngslnlllalleven neer le ¦eggen.
Zo zagen we ln hel eersle hooídsluk dal Llnnen hel recenle p¦ano¦oglsche
8. :oo|exp|o,o¸|-:| Re¦alles lussen gemeenlen, waarvan de ene ls gespecla¦lseerd ln zake¦ljke
dlenslver¦enlng en de andere ln lnduslrle, zljn ln laLe¦ :¸ ge¦aLe¦d a¦s 'hyLrl-
de'. De massa's van herkomsl- en Leslemmlngsgemeenlen worden, mede
op Lasls van hel voorgaande hooídsluk, verondersle¦d posllleí samen le han-
gen mel hel aLso¦ule aanla¦ re¦alles lussen dle gemeenlen. Àísland wordl
verondersle¦d negalleí samen le hangen mel de lnleraclle-lnlensllell. hoe
verder lwee kernen van e¦kaar verwljderd zljn, hoe mlnder kans op lnleraclle.
Dal lnleraclle p¦aalsvlndl ln een van de zes onderzoeksreglo's, ls dulde¦ljk,
oí dll gegeven ook ¦eldl lol andere lnleracllevo¦umes, loelsen we mldde¦s de
reglodummy's ln hel mode¦.
De reglodummy's kunnen nlel samen worden geloelsl mel de dummy's
(reglmes) voor malnporlreglo's en voor grensreglo's. De zes reglo's Louwen
name¦ljk voor een grool dee¦ deze reglmes op. ve¦ kan hel lnleraclle-eííecl
lussen malnporl- en grensreglo's worden onderzochl mel de aíslandsvarla-
Le¦e. Op Lasls van de vorlge paragraaí verwachlen we verder dal lnlrakern-
en lnlraperlíere dummy's voor re¦alles slerk posllleí slgnlílcanl zu¦¦en zljn.
gemeenlen doen a¦s unlverse¦e rege¦ meer Llnnen hun elgen grenzen dan zou
worden verwachl op Lasls van hun omvang.
ín hel hooídsluk 'Rulmle¦ljkeconomlsche onlwlkke¦lng en nelwerken'
L¦eek dal gemeenlen dle zljn gespecla¦lseerd ln zake¦ljke dlenslver¦enlng,
vaker worden verondersle¦d lnleraclle mldde¦s Ledrljísre¦alles mel e¦kaar
le heLLen dan gemeenlen mel andere specla¦lsalles. íaar ook naLlje
gemeenlen dle zljn gespecla¦lseerd ln lnduslrlë¦e Ledrljíssecloren, kunnen
een v¦legwle¦eííecl (agg¦omeralle) ln de lnleraclle Lewerksle¦¦lgen, zoa¦s
ln hel |nJustt|o| J|stt|ct (zle 'Rulmle¦ljkeconomlsche onlwlkke¦lng en nel-
werken'). ve loelsen ln hel mode¦ daarom ook voor deze specla¦lsallehypo-
lhesen.
¸
TaLe¦ :¸ geeíl de speclílcalles van de zeven verschl¦¦ende mode¦¦en. íode¦ :
re¦aleerl de massa's van de herkomsl- en Leslemmlngsgemeenlen en de
aísland lussen de gemeenlen aan hel aanla¦ lnleraclles (over gemeenlen
gesommeerde Ledrljísre¦alles).
ó
De Lelde massagroolheden L¦ljken slerk
posllleí en de aísland (a¦s verwachl) slerk negalleí slgnlílcanl.
ín mode¦ : wordl gekeken oí deze verLanden sland houden nadal ls
geconlro¦eerd voor de reglo waarln de lnleraclles lussen gemeenlen p¦aals-
vlnden.
)
Dll L¦ljkl zo le zljn. À¦¦e reglona¦e dummyvarlaLe¦en heLLen we¦
een slerk slgnlílcanl verLand mel hel aanla¦ lnlergemeenle¦ljke re¦alles
(ledere reglo kenl dus speclíleke omslandlgheden dle ¦elden lol slgnlílcanl
hogere aanla¦¦en re¦alles Llnnen dle reglo, a¦¦e reglo's zljn dus re¦evanle
syslemen). De verk¦arlngsgraad van dll mode¦ neeml aanzlen¦ljk loe Llj
verge¦ljklng van de leslslallsllek voor de |oq ||ke|||ooJ.
Oí hel aanla¦ nelwerkre¦alles lussen gemeenlen ln de malnporlreglo's oí
ln de grensreglo's verschl¦l van re¦alles Lullen dle reglo's, wordl geloelsl ln
mode¦ ¸. Hel L¦ljkl dal slluerlng ln de malnporlreglo's nlel ¦eldl lol meer
re¦alles Llnnen de reglo, maar julsl lol mlnder. Ook voor grensreglo's ls hel
¶. De corre¦alle lussende
varlaLe¦enls nooll groler dan
o,u¸ (n-:.oó¸).
ó. De andere mode¦¦enworden
legenmode¦ : aígezel omle
Lezlenoí de mode¦íll loeneeml.
). Nlel a¦¦e zes de reglodummles
kunnenwordenopgenomenln
hel mode¦, dal koml door períecle
co¦¦lnearllell. De reglo Rollerdam
wordl erull ge¦alenomdal de
slrucluur vande re¦alles lndle
reglo hel meesle ¦ljkl ophel lola¦e
gemldde¦de. De scores opde
overlge reglona¦e dummles zljn
dansleeds lno[w||k|nq vandle
vande reglo Rollerdam.
Hlërarchle versus nelwerk
:uo LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:u: :uo
Twenle. Ook ln de ínnovalleagenda :o:o voor de reglo Zuldoosl-Neder¦and
::

worden de plj¦en gerlchl op drle gespecla¦lseerde Ledrljíslakken, waar men
hel ¦leísl ook he¦e c¦uslers lege¦ljk van zlel. medlsche lechno¦ogle1¦líe sclen-
ces, íood1nulrlllon en hlghlech-syslemen1-apparalen1-malerla¦en.
ín hel c¦uslerLe¦eld slaal dus mel name specla¦lsalle cenlraa¦. deze¦íde
soorlen Ledrljven zoeken e¦kaars naLljheld. Naar de íuncllone¦e samenhang
lussen verschl¦¦ende soorlen Ledrljven kljkl men ln hel Le¦eld vee¦ mlnder,
lerwlj¦ daar loch een vee¦ moderner Legrlp van nelwerkvormlng lussen
Ledrljven Llj pasl. name¦ljk de econon|es o[ scope en de econon|es o[ expett|se
a¦s aanvu¦¦lng op de econon|es o[ sco|e.
Dal economlsche nelwerken van Ledrljven op ¦okaa¦ en reglonaa¦ nlveau
geen a¦ le slerke Le¦angsle¦¦lng krljgen, ls we¦¦lchl lerug le voeren op hel íell
dal de economlsche re¦alles lussen Ledrljven ln de eersle p¦aals door de
Ledrljven ze¦í worden lngevu¦d. Een ¦oka¦e overheld oí een reglonaa¦ samen-
werklngsverLand van ¦oka¦e overheden kan lrachlen de julsle voorwaarden
voor Ledrljven le scheppen, zoa¦s de goede lníraslrucluur en een aanLod van
geschlkle Ledrljís¦ocalles. ín de onderzochle reglo's vlnden we derge¦ljke
ullwerklngen Llj de onlwlkke¦lng van Tec|nopo||s ln De¦íl, hel Luslnesspark
Sc||eveen Llj Rollerdam, hel lnnovallecenlrum Llj Phl¦lps ln Nljmegen
(l|[tvTwoDeqtees) en de P||||ps Conpus ln Elndhoven. ße¦eld waarln wordl
gelrachl Ledrljven Leler mel e¦kaar ln conlacl le Lrengen - de ro¦ van de over-
held a¦s kennlsmake¦aar - slaal nog ln de klnderschoenen. VoorLee¦den van
derge¦ljk Le¦eld zljn er echler we¦, zoa¦s Heo|t| Vo||ev en 8to|npott ln de reglo
Elndhoven. Ook de reglona¦e lnnovallep¦alíorms spe¦en hlerLlj ln een aanla¦
geva¦¦en een ro¦.
Een andere Le¦angrljke conslalerlng ull de lnlervlews ls dal de Lee¦dvormlng
rond hel Leslaan van nelwerken van lnv¦oed ls op hel gevoerde Le¦eld.
Vanull hel ldee van comp¦emenlarllell en hel Leslaan van een lníraslruclu-
ree¦ nelwerk lussen sleden en grolere p¦aalsen, worden ln ulleen¦opende
reglona¦e nola's lussen Lepaa¦de sleden noga¦ eens ¦ljnen verondersle¦d,
zonder dal daar emplrlsche lnzlchlen aan len gronds¦ag ¦lggen (zle ook
Zonneve¦d C Verwesl :oo¸). Op grond van dle ldeeën wordl samenwerklng
en aíslemmlng lussen sleden en p¦aalsen voorgeslaan. Deze Lee¦dvormlng
L¦ljkl vee¦a¦ geLaseerd op andere redenen dan íuncllone¦e Ledrljísre¦alles,
hel zljn voora¦ po¦llleke en Lesluurskundlge redenen dle hleraan len grond-
s¦ag ¦lggen. À¦s er a¦ vanull een Ledrljíseconomlsch perspeclleí wordl
geredeneerd, dan sporen de Lee¦den nlel a¦lljd mel de emplrlsch waargeno-
men re¦alles. vee¦a¦ worden de re¦alles slerker verondersle¦d dan ze ln
werke¦ljkheld zljn.
íaar wal mlsl de reglo aan onlwlkke¦lngspolenlle, a¦s nelwerken van
Ledrljven nlel a¦s onder¦egger worden geLrulkl voor de lnvu¦¦lng van slede¦lj-
ke nelwerken? En wal Lelekenl hel a¦s een Lepaa¦de re¦alle ln werke¦ljkheld
zwakker ullva¦l dan gedachl? Op Lelde vragen ls hel ¦asllg een anlwoord le
en rulmle¦ljkeconomlsche Le¦eld hel concepl 'slede¦ljke nelwerken' cenlraa¦
slaal, een dlrecle aan¦eldlng voor deze sludle. ín deze paragraaí sle¦¦en we
daarom de reglo cenlraa¦ vanull hel Le¦eldsperspeclleí.
Om le kunnen ana¦yseren wal de ro¦ ls van hel reglona¦e en ¦oka¦e Le¦eld
ln de economlschenelwerkvormlng heLLen we gesproken mel verlegen-
woordlgers van gemeenlen en reglona¦e lnslanlles. ín e¦k van de zes reglo's
dle ln dll onderzoek cenlraa¦ slaan, vroegen we hen naar hel Le¦eld dal de
reglo voerl len aanzlen van hel Legrlp 'slede¦ljke nelwerken', speclílek len
aanzlen van Ledrljísre¦alles. Hleronder Lespreken we de Le¦angrljksle, meer
generleke Levlndlngen.
Zowe¦ op reglonaa¦ a¦s op ¦okaa¦ nlveau wordl de lransllle rlchllng een
nelwerksamen¦evlng gezlen a¦s een Le¦angrljk slruclurerend e¦emenl, dal
lnv¦oed heeíl op hel íunclloneren van de reglo. HlerLlj va¦l echler op dal
conceplen van nelwerken ln de reglo een op een rulmle¦ljk worden lngevu¦d,
lerwlj¦ hel ldee van nelwerken ln de eersle p¦aals een íuncllone¦e kanl heeíl
(hel gaal lmmers over re¦alles). Twee zaken krljgen vee¦ aandachl.
Ten eersle ls dal de prlorllerlng van lníraslrucluur.
n
Zo wordl de A: lussen
Àpe¦doorn en Devenler gezlen a¦s de onlwlkke¦lngsas van de reglo Sleden-
drlehoek, lerwlj¦ de sne¦wegen rond Cronlngen een denkLee¦dlg kruls (1)
vormen waar¦angs a¦¦e loekomsllge economlsche onlwlkke¦lngen worden
gedachl. ßerelkLaarheld ls lmmers voor vee¦ Ledrljven vesllglngsp¦aalsíaclor
nummer een, en verLelerlng van de LerelkLaarheld ¦eldl lol aanzlen¦ljke
groel-eííeclen (Thlssen :oo¸). Ten lweede zlen a¦¦e reglona¦e overheden
voor zlchze¦í een laak a¦s hel gaal om de aíslemmlng van ¦ocalles voor Ledrlj-
ven, kanloren, wonlngen, wlnke¦s en andere voorzlenlngen.
:o
ín hel reglona¦e en ¦oka¦e Le¦eld ls hel concepl 'slede¦ljk nelwerk' dus
nlel prlmalr gesloe¦d op hel ldee van een economlsch nelwerk van Ledrljís-
re¦alles. Dll ln legensle¦¦lng lol wal ln de nallona¦e Le¦eldsnola's vaak wordl
gesuggereerd (zle de lekslLox van de 'ín¦eldlng').
Àan de aíslemmlng van deze rulmle¦ljke onlwlkke¦lngen ¦ljkl dus nauwe¦ljks
een speclíleke economlsche doe¦sle¦¦lng len gronds¦ag le ¦lggen, a¦lhans nlel
ln lermen van een verLelerlng van de economlsche re¦alles lussen Ledrljven
onder¦lng oí lussen Ledrljven en kennlslnsle¦¦lngen. Hel concepl nelwerken
koml ln de economlsche doe¦sle¦¦lngen 's¦echls' lmp¦lclel lerug, doordal ln
de reglonaa¦economlsche onlwlkke¦lngsvlsles mel name hel 'c¦uslerLe¦eld'
aandachl krljgl. Dll vanull hel ldee dal Ledrljven Llnnen een Leperkl rulmle-
¦ljk geLled onder¦lng slerk mel e¦kaar zljn verweven (hel |nJustt|o| J|stt|ct,
zle hel lweede hooídsluk, 'Rulmle¦ljkeconomlsche onlwlkke¦lng en nelwer-
ken'). ßlnnen hel c¦uslerLe¦eld wordl vaak een doe¦groep Lenoemd dle a¦s
handval kan dlenen voor acculsllleLe¦eld. Denk LljvoorLee¦d aan de aandachl
voor de medlsche seclor en de gezondheldszorg Llnnen een concepl a¦s
Heo|t| Vo||ev. 'een nelwerk dal ondernemers en kennlslnslllulen íacl¦lleerl
om samen le lnnoveren oí gezamen¦ljke kansrljke zake¦ljke lnlllalleven le
onlwlkke¦en', dal ls gesllueerd ln de drlehoek van Nljmegen-vagenlngen-
ç. Hel lhemanummer vanNovo
Tetto vandecemLer :oo¸, dal
zlchrlchl op'connecledcllles',
werkl hel Legrlp'nelwerkslruc-
luur' vo¦¦edlg enmlnulleus ull
vla hel nelwerk vanlníraslrucluur
(ZandLe¦l :oo¸).
1o. índe kaderwelgeLledenls dll
íelle¦ljk ook eenwelle¦ljke laak.
Deze aíslemmlng vaníunclles
enhel lljdlg LeschlkLaar sle¦¦en
vande daarvoor Lenodlgde rulmle
krljgl gesla¦le lnla¦ vanreglo-
vlsles, zoa¦s hel Reglonaa¦ P¦an
Àrnhem-Nljmegen:oo¸-:o:o
(concepl, :oo¸), Reglona¦e
Slrucluurvlsle Sledendrlehoek
:o¸o (vooronlwerp, :oo¸) oí de
nola Croelenlnde rulmle vande
reglo Cronlngen-Àssen(:oo¸).
Hlërarchle versus nelwerk
11. Von lenn|s noot kunJe noot
kosso. lnnovot|eoqenJo .o:o voot
Zu|Joost-NeJet|onJ (:oo¸),
ReglegroepĊĊĈ-ĐąĄ.
:u: LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:u¸ :u:
geven. Reglona¦e Le¦eldsmakers wl¦¦en de reglona¦e onlwlkke¦lngspolenlle
ln eersle lnslanlle sllmu¦eren door íysleke en lnslllullone¦e Le¦emmerlngen
weg le nemen. Zo vormen hel onlLreken van een goede lníraslrucluur even-
a¦s de admlnlslralleve grenzen lussen provlncles en gemeenlen íorse Larrle-
res, dle evenwe¦ door gerlchl Le¦eld zljn le overkomen. Voor de reglo's ls
hel verder ln de eersle p¦aals van Le¦ang dal ze worden aangewezen a¦s een
slede¦ljk nelwerk, opdal zlj kunnen proílleren van de (ílnanclë¦e) rljksmldde-
¦en dle daarmee gepaard gaan. Ze¦ís a¦s dle ílnanclë¦e mldde¦en van een
Leperkle omvang zljn, dan nog ls een Lepaa¦de slalus van Le¦ang voor hel
lmago van de slad oí de reglo, en kan dal gevo¦gen heLLen voor hel aanlrek-
ken van lnveslerlngen.
Daarmee ls hel Legrlp 'slede¦ljke nelwerken' lnderdaad de p¦ano¦oglsch
modleuze pendanl geworden van Legrlppen a¦s de 'nelwerkeconomle' en
'nelwerksamen¦evlng', zonder dal daadwerke¦ljke nelwerken van Ledrljven
door Le¦eld slerk worden geíacl¦lleerd oí ondersleund.
5ynthese
ín dll hooídsluk heLLen we verschl¦¦ende ana¦ysemelhoden geLrulkl om
le onderzoeken we¦ke reglona¦e omslandlgheden van lnv¦oed zljn op hel aan-
la¦ Ledrljísre¦alles lussen de kernen Llnnen reglo's. Door ln de ana¦yses le
conlro¦eren voor (a) hel aandee¦ van een gemeenle ln de lola¦e slroom van
re¦alles Llnnen een reglo, (L) de aíslanden lussen slede¦ljke concenlralles en
(c) rulmle¦ljke Lljzonderheden (reglmes oí conlexlen) van de gemeenle¦ljke
nelwerkslrucluren, kregen we gedelal¦¦eerde lníormalle over hel werke¦ljke
aanla¦ re¦alles lussen gemeenlen len opzlchle van hel verwachle aanla¦.
De ana¦yses geven aan¦eldlng om hel ln hel vorlge hooídsluk gesuggereerde
Lee¦d van monocenlrlsme, cenlra¦e p¦aalsen en hlërarchle le nuanceren.
Ondanks hel íell dal er ln obso|ute aanla¦¦en s¦echls een k¦eln aanla¦
Ledrljísre¦alles lussen gemeenlen a¦s zodanlg le Leslempe¦en ls, doen krls-
krasre¦alles zlch, aígaande op de ana¦yses ln dll hooídsluk, ln a¦¦e reglo's ln
te|ot|eve zln vaker voor dan verwachl. Kern-perlíerlere¦alles daarenlegen,
een Le¦angrljk onderdee¦ van hel cenlra¦ep¦aalsenmode¦, zljn over hel a¦ge-
meen mlnder la¦rljk dan verwachl. ßlnnengemeenle¦ljke re¦alles L¦ljken
a¦lljd ln grolere male voor le komen dan op Lasls van de gemeenlegroolle le
verwachlen va¦l. Verder L¦ljkl aísland (slerk) negalleí verLonden le zljn
mel de kans op lnleraclle lussen gemeenlen. Dll ls ze¦ís hel geva¦ na conlro¦e
van de zes reglona¦e syslemen en lnlrakernre¦alles. ook ln hel zwaarlekrachl-
mode¦ L¦ljken deze a¦¦e slerk slgnlílcanl le zljn.
De zes reglona¦e syslemen L¦ljken Lovendlen unlek le zljn. De malnporl-
en grensreglo's L¦ljken Llnnen de reglo meer compacle re¦allepalronen le
kennen, mel re¦alleí mlnder re¦alles op korlere aíslanden van e¦kaar.
Slede¦ljke en reglona¦e specla¦lsalles hangen nlel samen mel hel aanla¦
re¦alles lussen gemeenlen. Cemeenle¦ljke en reglona¦e Le¦eldslnlllalleven
heLLen lol nu loe geen aanwljsLare lmpacl gehad op de íormalle en dlííusle
van Ledrljísnelwerken ln de reglo's. Hel ls de vraag oí reglona¦e overheden
dal we¦ kunnen oí wl¦¦en. ímmers. hun lnslrumenlarlum ls voora¦ rulmle¦ljk
gerlchl en nlel íuncllonee¦ en hel zljn voora¦ de Ledrljven ze¦í dle de re¦alles
aangaan en deze door de lljd ¦alen ullgroelen lol reglona¦e re¦alles.
Ull hel vorlge hooídsluk kwam naar voren dal ln aLso¦ule lermen de reglo
een enorm aanla¦ Ledrljísre¦alles herLergl. ín re¦alleve lermen L¦ljken deze
oververlegenwoordlgd le zljn Llnnen de meer cenlra¦e gemeenlen en lussen
de gemeenlen Lullen de cenlra¦e kernen om. ßezlen door de oogharen heen,
wordl ln re¦alleve lermen de reglo - mel de kern-perlíerlere¦alles a¦s spaken
ln hel wle¦ - overges¦agen a¦s schaa¦nlveau. de as (de kern) en de Land (de
perlíerle) van hel wle¦ ¦ljken hel Le¦angrljksl. íaar zonder slerke spaken
íunclloneerl een wle¦ nlel.
Hel 'cenlra¦ep¦aalsenmode¦' en hel 'nelwerkmode¦' drukken zo qezonen-
|||k een slempe¦ op de reglona¦e slrucluur van Ledrljísre¦alles, hel ls nog
vee¦ le premaluur le denken dal hel ene mode¦ hel andere vervangl oí ze¦ís
maar zou kunnen vervangen. Hel onderscheld naar aLso¦ule en re¦alleve
aanla¦¦en Ledrljísre¦alles ls hlerLlj van cruclaa¦ Le¦ang.
Twee suggeslles zljn verder nog op hun p¦aals. De reglona¦e nelwerken
zljn gemelen op s¦echls een punl ln de lljd. Oí Lepaa¦de onderde¦en van hel
nelwerk door de lljd aan aLso¦uul oí re¦alleí Le¦ang wlnnen oí ver¦lezen, ls
een lnleressanle evo¦ullonalre vraag dle de verhoudlng lussen de lwee lypen
'mode¦¦en' (cenlra¦e p¦aalsen en1oí nelwerk) meer dynamlsch kan dulden.
Ten lweede suggereren de Le¦eldsnola's dal voora¦ ln de Randslad hel
schaa¦nlveau van een reglonaa¦ nelwerk groler ls dan dal van een slraa¦ van
:¸ kl¦omeler om de cenlra¦e sleden. De ana¦yses ln dll hooídsluk glngen ull
van a¦¦e re¦alles dle (gemldde¦d) Llnnen de gedeílnleerde reglo's L¦even
(¸) procenl van hel lolaa¦ aanla¦ re¦alles). vordl hel ana¦ysenlveau opgerekl
naar dal van de Randslad, dan za¦ een grool dee¦ van de re¦alles Lullen
Àmslerdam oí Rollerdam (ó¸ procenl) ook daadwerke¦ljk ln de rulmle kun-
nen worden vaslgeplnd, en kunnen we ana¦yseren oí de De¦lamelropoo¦
lnderdaad een economlsch comp¦emenlalr gehee¦ vorml.
Hlërarchle versus nelwerk
:uu LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:u¸ :uu Hooídslukllle¦
5Iotbeschouwinq
:uó LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:u) :uó
ĈāĄĉseĈcuĄĊČi ăo
De centto|e vtooq dle we ln deze sludle wl¦¦en Leanlwoorden, ls ln we¦ke
male Ledrljíseconomlsche nelwerken voora¦ hun weers¦ag vlnden op ¦okaa¦,
reglonaa¦ dan we¦ (lnler)nallonaa¦ nlveau, en ln hoeverre dll Llnnen en lussen
reglo's aans¦ull Llj hel overheersende reglona¦e schaa¦nlveau van hel huldlge
geLledsgerlchle rulmle¦ljkeconomlsche Le¦eld. Hleronder vallen we de
Le¦angrljksle conc¦usles len aanzlen van deze vraag samen. Vervo¦gens zoo-
men we ln op de Lesluur¦ljke eííecllvllell van Le¦eld gerlchl op de reglona¦e
nelwerkvormlng en komen we lol enke¦e suggeslles voor verder onderzoek.
De tu|nte|||ke |nbeJJ|nq von beJt||[snetwetken |n Je teq|o
De reglona¦e aanwezlgheld van re¦alles ls een Le¦angrljke vesllglngsp¦aals-
íaclor voor Ledrljven, zoa¦s we op Lasls van de ¦lleraluur ln een kennls-
lnlensleve economle zouden verwachlen. Dal ls ook een van de Le¦angrljke
Levlndlngen van ons onderzoek. ßedrljísre¦alles vormen, naasl de aanwezlg-
held van geschoo¦d personee¦, de LerelkLaarheld van werk¦ocalles en de
naLljheld van kennlslnsle¦¦lngen, Le¦angrljke ¦oka¦e en reglona¦e ¦ocalle-
íacloren. NaLljheld van loe¦everanclers en ullLesleders L¦ljkl echler nlel
a¦¦een van Le¦ang le zljn a¦s hel gaal om de comp¦exe en speclíleke ullwlsse-
¦lngen dle nodlg zljn voor ln samenwerklng onlwlkke¦de produclvernleu-
wlng, maar julsl ook voor geslandaardlseerde produclen en dlenslen dle
re¦alleí makke¦ljk ln de elgen omgevlng verkrljgLaar zljn. De slede¦ljke (nel-
werk)economle ls mel andere woorden nlel a¦¦een een gonzende Lljenkorí
van hlghlech en dlenslver¦enende groelsecloren. Hel ¦ljkl er dus op dal
reglona¦lserlng van Ledrljísre¦alles Lelrekklng heeíl op o||e lypen produclen.
TweeJetJe von Je beJt||[ste|ot|es bu|ten Je teq|o
ßrengen we de nelwerken ln kaarl, dan zlen we ln hel a¦gemeen dal :¸ pro-
cenl van a¦¦e re¦alles Llnnen de gemeenlen L¦ljíl en nog eens :u procenl van
de re¦alles Llnnen de onderzochle reglo's. ó¸ procenl van de re¦alles heeíl
dus Lelrekklng op andere de¦en van Neder¦and Lullen de elgen reglo oí hel
Lullen¦and.
De conc¦usle dal lweederde van de Ledrljísre¦alles nlel perse geLonden
ls aan hel reglona¦e schaa¦nlveau en dal andere schaa¦nlveaus mlnslens zo
Le¦angrljk zljn, ls op zlch ook een ¦es voor hel geLledsgerlchle reglona¦e
Le¦eld.
Centto|e p|ootsen en netwetken
Verdere ana¦yse ¦aal zlen dal hel teq|ono|e sysleem overa¦ ln aLso¦ule
lermen wordl overheersl door de cenlra¦e sleden. À¦¦e grole sleden ln de
reglo's L¦ljken een cenlra¦e spl¦íunclle (huL) ln hel nelwerk le vervu¦¦en.
S¦olLeschouwlng
:u8 LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:un :u8
:. De reglona¦e nelwerken zljn gemelen op s¦echls een punl ln de lljd.
Oí Lepaa¦de onderde¦en van hel nelwerk door de lljd aan aLso¦uul oí
re¦alleí Le¦ang wlnnen oí ver¦lezen, ls een lnleressanle evo¦ullonalre
vraag dle de verhoudlng lussen de lwee lypen 'mode¦¦en' (cenlra¦e-
p¦aalsenmode¦ en1oí nelwerkmode¦) meer dynamlsch kan dulden.
:. Re¦alles spe¦en prlmalr lussen Ledrljísvesllglngen en nlel lussen
gemeenlen. De aggregalle naar gemeenlen heLLen we ln deze sludle
gemaakl, omdal dll Le¦eldsmallg lnleressanl ls. Hoewe¦ we hlerLlj, mld-
de¦s hel onderscheld naar seclor en Ledrljísgroolle, ln dee¦popu¦alles
een Le¦angrljk dee¦ van de Ledrljísmallge helerogenllell aídekken,
¦aal hel onderzoeksmalerlaa¦ op Ledrljísnlveau geavanceerdere ana¦y-
ses loe. ín de loekomsl zu¦¦en daarom ook mu¦ll¦eve¦ ana¦yses naar de
re¦alles lussen Ledrljíspreslalles, de nelwerkomgevlng en de kennls-
economlsche omgevlng moelen worden gedaan.
¸. De Le¦eldsnola's suggereren dal voora¦ ln de Randslad hel schaa¦-
nlveau van een reglonaa¦ nelwerk groler ls dan dal van een slraa¦ van
:¸ kl¦omeler om cenlra¦e sleden, zoa¦s we ln deze sludle de elgen reglo
deílnleerden. Onze ana¦yses ¦lelen zlen dal ¸) procenl van a¦¦e re¦alles
(gemldde¦d) Llnnen de zo gedeílnleerde reglo's L¦ljven. Rekken we
hel ana¦ysenlveau op naar dal van de Randslad, dan za¦ een grool dee¦
van de re¦alles Lullen Àmslerdam oí Rollerdam (ó¸ procenl van a¦¦e
re¦alles) ook daadwerke¦ljk ln de rulmle kunnen worden vaslgeplnd.
Zo kunnen we ana¦yseren oí de De¦lamelropoo¦ lnderdaad een eco-
nomlsch comp¦emenlalr gehee¦ vorml. ín een Llnnenkorl le verschljnen
sludle wordl dll vraagsluk nader ullgewerkl.
Deze cenlra¦e sleden herLergen verreweg de meesle lnlerne re¦alles, en zljn
ook overmallg Lelrokken Llj re¦alles mel (Ledrljven ln) andere gemeenlen.
À¦ doen krlskrasre¦alles zlch ln aLso¦ule lermen Lljna nlel voor, loch L¦ljken
de nlel-cenlra¦e gemeenlen ln de onderzochle reglo's we¦ dege¦ljk mel e¦kaar
verLonden. Kljken we echler naar hel re¦alleve Le¦ang van krlskrasre¦alles,
dan L¦ljkl dal we hel hlerLoven gesuggereerde Lee¦d van monocenlrlsme,
cenlra¦e p¦aalsen en hlërarchle moelen nuanceren. ín a¦¦e reglo's doel dll
soorl re¦alles zlch ln te|ot|eve zln we¦ meer voor dan verwachl.
Kern-perlíerlere¦alles daarenlegen, een Le¦angrljk onderdee¦ van hel cen-
lra¦ep¦aalsenmode¦, zljn over hel a¦gemeen gerlnger ln aanla¦ dan verwachl.
ßlnnengemeenle¦ljke re¦alles L¦ljken a¦lljd ln grolere male voor le komen dan
op Lasls van de gemeenlegroolle le verwachlen va¦l.
We moelen dus conslaleren dal hel 'cenlra¦ep¦aalsenmode¦' en hel
'nelwerkmode¦' qezonen|||k een slempe¦ drukken op de reglona¦e slrucluur
van Ledrljísre¦alles. Hel ls nog le premaluur le denken dal hel ene mode¦
hel andere vervangl oí ze¦ís maar zou kunnen vervangen. Hel onderscheld
naar aLso¦ule en re¦alleve aanla¦¦en Ledrljísre¦alles ls hlerLlj echler van
cruclaa¦ Le¦ang. Een cenlra¦e slad zonder om¦lggend nelwerk van k¦elnere
kernen heeíl Leslaansrechl, lerwlj¦ een nelwerk van k¦elnere kernen zonder
cenlra¦e slad dal nlel heeíl.
8estuut|||ke e[[ect|v|te|t von be|e|J qet|c|t op teq|ono|e netwetkvotn|nq
Hel recenle nallona¦e, geLledsgerlchle Le¦eld voor reglonaa¦economlsche
onlwlkke¦lng Laseerl zlch promlnenl op verondersle¦de nelwerkverLanden
lussen Ledrljven ln de reglo. Cemeenle¦ljke en reglona¦e Le¦eldslnlllalleven
heLLen lol nu loe echler geen aanwljsLare lmpacl gehad op de íormalle en
dlííusle van Ledrljísnelwerken ln de reglo's. Hel ls daarLlj de vraag oí reglo-
na¦e overheden dal we¦ kunnen oí wl¦¦en. ímmers. hun lnslrumenlarlum ls
voora¦ rulmle¦ljk gerlchl ln p¦aals van íuncllonee¦ en hel zljn voora¦ de Ledrlj-
ven ze¦í dle de re¦alles aangaan en deze door de lljd ¦alen ullgroelen lol reglo-
na¦e re¦alles.
Dal reglona¦e Le¦eldsmakers welnlg concreel Le¦eld kunnen maken op een
reglonaa¦ nelwerk van Ledrljísre¦alles - echler. we¦ a¦s hel gaal om íysleke
lnveslerlngen en Leslemmlngsp¦annen -, wekl dan ook geen verwonderlng.
Pas a¦s rekenlng kan worden gehouden mel de seclora¦e en rulmle¦ljke dlííe-
renllalle, dle zoa¦s ull deze sludle L¦ljkl van Le¦ang ls, kan hel Le¦eld concrele
handvalen Lleden voor eííeclleí Le¦eld voor Ledrljísnelwerken. Voora¦s
nog ¦ljkl een [oc|||tetenJ rulmle¦ljk Le¦eld gerlchl op lníraslrucluur, Ledrljven-
lerrelnenp¦annlng en Lesluur¦ljke aíslemmlng hel hoogsl haa¦Lare. Ook hler-
ln gaan een cenlra¦ep¦aalsen- en een nelwerkslrucluur samen.
VetJet onJetzoek
Tol s¦ol doen we hler drle suggeslles voor verder onderzoek, dle ull de
voor¦lggende sludle naar voren kwamen.
S¦olLeschouwlng
:¸o LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:¸: :¸o
siiāAoe A ĈĉeeĀąćĄerċećAăĉČĄĄćoi ăo
A|qeneen
ín hel onderzoek naar Ledrljísnelwerken slaan Ledrljísvesllglngen en hun
lnkoop-, verkoop- en kennlsre¦alles cenlraa¦. Om deze nelwerken ln kaarl le
Lrengen zljn slroomgegevens (de herkomsl en Leslemmlng van de re¦alles)
nodlg op hel nlveau van de Ledrljísvesllglngen, dle we vervo¦gens aggrege-
ren naar gemeenlen en sladsgeweslen. Op hel nlveau van gemeenle¦ljk aíge-
Lakende slede¦ljke reglo's wordl onderzochl wal de male van cenlra¦llell ls
van de p¦aalsen Llnnen dll geLled en wal de karaklerlsllek ls van op reglonaa¦
nlveau íuncllonerende nelwerken. Op grond hlervan kan worden vaslge-
sle¦d we¦ke p¦aalsen ln de reglo cenlra¦er ln hel nelwerk zljn geposllloneerd.
Àangezlen derge¦ljke gegevens nlel ull slandaardslallslleken zljn le verkrlj-
gen, ls een schrlíle¦ljke, vla lnlernel ln le vu¦¦en, encuêle opgezel (zle Llj¦age
ß voor de vragen¦ljsl).
Hel onderzoek ls ullgezel Llj lndlvldue¦e Ledrljísvesllglngen. Om de Leno-
dlgde omvang van hel aanla¦ respondenlen, Llnnen de crllerla van represen-
lallvllell, le Lepa¦en, zljn drle zaken van Le¦ang. Ten eersle zljn zes slede¦ljke
reglo's (cenlra¦e sleden mel hun om¦lggende gemeenlen) ln de ana¦yse opge-
nomen. HlerLlj ls rekenlng gehouden mel de reglo-lnde¦lng ln de vlgerende
reglona¦e Le¦eldsnola's, en mel hel ullgangspunl dal hlerLlj een aísland
van :¸km ls gehanleerd vanull de hooídkern. Deze aísland ls een emplrlsche
lndlcalle voor hel mel een zekere rege¦maal voorkomen van ¦oka¦e communl-
calle. Daarnaasl ls a¦s ullgangspunl gehanleerd dal de helerogenllell van
deze slede¦ljke geLleden slaal voor de moge¦ljke verschl¦¦en ln economlsche
specla¦lsalle, dlversllell en ¦lgglng Llnnen Neder¦and - voor zover dll van
lnv¦oed kan zljn op de rulmle¦ljke lnLeddlng en hel íunclloneren ln nelwer-
ken. Er ls gekozen voor geLleden dle wal economlsche en oí slede¦ljke
slrucluur Lelreíl rulmle¦ljk mel e¦kaar conlrasleren. Deze geLleden ¦lggen
zowe¦ Llnnen a¦s Lullen de Randslad, levens ls ln dll verLand rekenlng gehou-
den mel hel rulmle¦ljke onderscheld lussen geLleden ln de lnlermedlalre
zone en ln de nallona¦e perlíerle van Neder¦and. Daarnaasl zljn geLleden
opgenomen dle íunclloneren rond een cenlra¦e slad oí dle julsl po¦ynuc¦ealr
zljn (zoa¦s knooppunl Àrnhem-Nljmegen oí de Sledendrlehoek).
Ten lweede wordl, aans¦ullend Llj de dee¦vragen, een onderscheld
gemaakl naar verschl¦¦ende lypen economlsche acllvllellen. De verwach-
llng ls dal lnduslrlë¦e nelwerken anders zljn van aard en lype, ln orlënlalle
en rulmle¦ljke schaa¦ van íunclloneren, dan de nelwerken van zake¦ljke
dlenslver¦eners. Ook de groolhande¦ za¦ moge¦ljk op een ander rulmle¦ljk
schaa¦nlveau íunclloneren. Hel onderzoek houdl rekenlng mel moge¦ljke
verschl¦¦en ln rulmle¦ljke conílguralles dle van deze economlsche acllvllellen
ßlj¦age A
:¸: LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:¸¸ :¸:
s
.
= varlalle van hel kenmerk van de popu¦alle
N = groolle popu¦alle
b = loegeslane aíwljklng
De 'u' (elgen¦ljk ¸,nó) ln de íormu¦e correspondeerl mel een zekerheld
van n¸ procenl.
De omvang van de sleekproeí ls geslrallílceerd voor hel aanla¦ vesllglngen
naar economlsche secloren (es), reglo (t) en groollek¦asse (q). vaarLlj ln
laLe¦ : de kenmerken van deze crllerla zljn weergegeven.
Àangezlen ln hel onderzoek naar Ledrljísnelwerken voor een Le¦angrljk
dee¦ de Leschrljvlng van de nelwerken cenlraa¦ slaal, en nlel gemldde¦den
van rallovarlaLe¦en (LljvoorLee¦d de omvang van de producllvllellsslljglng
dle Lepaa¦de lypen Ledrljven heLLen gegenereerd), wordl er Llj hel Lepa¦en
van de sleekproeíomvang ullgegaan van dlcholome kenmerken. Dal maakl
íormu¦e |:| eenvoudlger, aangezlen dan ge¦dl dal.
p = de proporlle (percenlage gedee¦d door :oo) acloren dal lels doel
o = (: - p), de proporlle acloren dal lels nlel doel
Op voorhand ls de varlanlle s
:
van de Lelreííende varlaLe¦en dle we ln
hel onderzoek verzame¦en, ongekend. Er wordl daarom ullgegaan van de
proporlles |:| en voor de maxlma¦e varlanlle. wanneer p en o ge¦ljk zljn
aan o,¸ (ßaarda C De Coede :nn¸. :o¸). Voor de LelrouwLaarheldsmarge
ls :o procenl gekozen.
ín hel onderzoek ls ullgegaan van een sleekproeílrekklng dle a¦¦e nuances
van laLe¦ :ó ln zlch heeíl. :) secloren, ó reglo's en ó groollek¦assen. Op deze
crllerla ls íormu¦e |:| loegepasl. Hel resu¦laal ls dal de verelsle omvang van
hel aanla¦ respondenlen :o.uó¸ (de n) Lelreíl, en hel aanla¦ aan le schrljven
vesllglngen :ó.o)ó. dll ls hel aanla¦ vesllglngen dal ln hel onderzoek ls Lena-
derd (er ls ln eersle lnslanlle ullgegaan van een respons van :o procenl
:
).
De daadwerke¦ljke nellorespons van hel onderzoek L¦ljkl ullelnde¦ljk ¦ager
le zljn, name¦ljk :.¸8: (de nellorespons Lelreíl hel lolaa¦ aanla¦ respondenlen
dle de Le¦angrljksle vragen goed en LelrouwLaar heLLen lngevu¦d). Deze
nellorespons ls dus le ¦aag om naar a¦¦e :) secloren, a¦¦e ó reglo's en a¦¦e
ó groollek¦assen ullspraken le doen. Er ls daarom voor gekozen om secloren
en groollek¦assen le c¦usleren. Hel crllerlum hlerLlj ls dal íormu¦e |:| een
represenlalleve omvang en verde¦lng van de respondenlen moel geven.
gegeven de respons van :.¸8:. vanneer wordl ullgegaan van een samen-
1. Omgegevens van:o.uó¸ vesll-
glngenle verkrljgenmoel een
vee¦voudwordenaangeschreven.
ve glngenopLasls vaneerder
onderzoek ull vaneenrespons van
:o procenl. Dal wl¦ zeggendal vljí
keer zovee¦ vesllglngendlenenle
wordenLenaderda¦s hel verelsle
aanla¦ respondenlen. Deze els
ge¦dl echler per slralum. Hel koml
voor dal voor Lepaa¦de slrala de
lola¦e (dee¦)popu¦alle ls Lenaderd,
maar dal dll nlel slrookl mel de
els van:o procenl. ve heLLener
lndle geva¦¦envoor gekozende
lola¦e (dee¦)popu¦alle le Lenade-
renengeencompensalle loe le
passenlnde slrala waar de :o pro-
cenl nog nlel aanhel p¦aíondzal.
Ceaggregeerdnaar lola¦enls de
els vanvljí maa¦ zo vee¦ aanschrlj-
ven, dus :,¸ keer geworden
(:ó.o)ó1:o.uó¸).
¡po
|:|

n
es. t. q
=

¡po
+ b
.
Nes. t. q
ullgaan. Er ls Lovendlen voor gekozen om geen Levo¦klngsvo¦gende oí
verzorgende economlsche acllvllellen, zoa¦s delal¦hande¦ oí persoon¦ljke
dlenslver¦enlng, ln hel onderzoek le Lelrekken, maar ull le gaan van zoge-
naamde sluwende economlsche acllvllellen. dle economlsche acllvllellen
waarvoor de vesllglngsp¦aalskeuze nlel ln Le¦angrljke male aíhanke¦ljk ls
van hel reglona¦e Levo¦klngsdraagv¦ak.
Ten derde wordl rekenlng gehouden mel hel onderscheld lussen 'grole'
en ' k¦elne' Ledrljven. Ook dll onderscheld koml ln de ¦lleraluur naar voren a¦s
Le¦angrljk voor hel íunclloneren van Ledrljven ln nelwerken. Crole Ledrlj-
ven nemen vaak een andere posllle ln een nelwerk ln dan k¦elne Ledrljven.
Ook ¦ljken ze eerder op meer dan een rulmle¦ljk schaa¦nlveau lege¦ljk le
íunclloneren dan k¦elne Ledrljven, dle aíhanke¦ljker zljn van de ¦oka¦e en
reglona¦e loe¦everlng en aízel van produclen. De sleekproeí dlenl naar
groollek¦assen represenlalleí le zljn. ín hel onderzoek nemen we overlgens
a¦¦een Ledrljísvesllglngen van meer dan een werkzame persoon meer.
Eenmanszaken zljn ullges¦olen van hel onderzoek.
Popu|ot|e en steekptoe[onvonq
Cegeven de drle crllerla Lelreíl onze popu¦alle a¦¦e Ledrljísvesllglngen
mel meer dan een werkzame persoon, ln sluwende economlsche secloren ln
zes reglo's.
De sleekproeí Lelreíl dal dee¦ van de popu¦alle dle ls Lenaderd voor
hel onderzoek. Ullgangspunl ls dal de sleekproeí represenlalleí ls naar de
economlsche secloren, de omvang van de vesllglng en de reglo waarln de
vesllglng ¦lgl. De sleekproeí ls daarom geslrallílceerd. de onderzoeks-
popu¦alle ls ln een aanla¦ e¦kaar ulls¦ullende dee¦popu¦alles verdee¦d (slrala),
waarLlj voor e¦k van deze slrala een sleekproeí wordl gelrokken. De omvang
van de dee¦sleekproeven ls evenredlg mel de omvang van de slrala.
À¦s sleekproeíkader ls geLrulk gemaakl van hel ĂìĉA-Lesland (Lande¦ljk
íníormallesysleem ÀrLeldsp¦aalsen). een ¦andsdekkend vesllglngsLesland
waarln adressen en kenmerken zljn opgenomen van Ledrljven verdee¦d naar
economlsche seclor en naar aanla¦ werkzame personen. De sleekproeí ls
ase¦ecl (zonder lerug¦egglng) gelrokken.
De omvang van de sleekproeí wordl Lepaa¦d door lwee íacloren. Ten
eersle door de helerogenllell van de popu¦alle en len lweede door de verels-
le nauwkeurlgheld. ve zljn voor de sleekproeílrekklng ullgegaan van de
vo¦gende íormu¦e, dle Llj een zekerheld van n¸% procenl en een van le voren
vaslgesle¦de íoulenmarge (L) een Lenaderlng geeíl van de sleekproeí-
omvang (geLaseerd op ßaarda C De Coede :nn¸. :o¸).
n = groolle sleekproeí
¡s
.
|:|

n
es. t. q
=

¡s
.

+ b
.
Nes. t. q
ßlj¦age A

:¸u LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:¸¸ :¸u
voeglng lol drle hooídsecloren (lnduslrle, groolhande¦ en zake¦ljke dlenslen)
en lwee groollek¦assen (meer en mlnder dan :¸ werkzame personen), dan
kan mel Lehu¦p van íormu¦e : ullgerekend worden dal voor represenlallvllell
:.:¸u respondenlen verelsl zljn. De nellorespons vo¦doel dan aan deze els.
ín hel onderzoek ls dan ook ullgegaan van een represenlallvllell dle ullgaal
van de drle hooídsecloren en lwee groollek¦assen, waarLlj ge¦dl dal door
de manler van sleekproeílrekken de helerogenllell Llnnen de secloren en
Llnnen de groollek¦assen zo vee¦ moge¦ljk ls meegenomen.
TaLe¦ :) loonl de ullelnde¦ljke verde¦lng van de respondenlen, de omvang
van de popu¦alle en de sleekproeíomvang. De nello respons koml overeen
mel n,: procenl. TaLe¦ :) ¦eerl dal ln grool aanla¦ slrala de sleekproeíomvang
nel zo grool ls a¦s de popu¦alle. ín dal geva¦ heLLen we de lola¦e popu¦alle
per slralum aangeschreven. TaLe¦ :8 geeíl lol s¦ol de popu¦alle, sleekproeí-
omvang en respons naar de zes reglo's en naar de drle hooídsecloren weer.
TabeI 1ó. Ullsp¦llslng naar secloren, reglo's engroollek¦assen
5ectoren(es), naar Ĉsi kIassen^ Reqio(r)^^ GroottekIasse (q),
naar werkzame personen(wp)
lnJustt|e ʈ. Àmslerdam ʈ. ʈl1mʋwp
ʈʌVervaardlglng vanvoedlngsmldde¦enendranken ʉ. Rollerdam ʉ. ʌl1mʐwp
ʈʍVerwerklng vanlaLak ʊ. Elndhoven ʊ. ʈʑl1mʈʋwp
ʈʎVervaardlglng vanlexlle¦ ʋ. Àrnhem-Nljmegen ʋ. ʈʌl1mʈʐwp
ʈʏVervaardlglng vank¦edlng ʌ. Sledendrlehoek
(Àpe¦doorn-Devenler-Zulphen)
ʌ. ʉʑl1mʈʐʐwp
ʈʐVervaardlglng van¦eer en¦ederwaren ʍ. Cronlngen ʍ. íeer danʉʑʑwp
ʉʑHoullnduslrle
ʉʈVervaardlglng vanpapler, karlon
ʉʊÀardo¦le- ensleenkoo¦verwerkende lnduslrle
ʉʋVerv. vanchemlsche produclen
ʉʌVerv. vanproduclenvanruLLer enkunslsloí
ʉʍVerv. vang¦as, aardewerk, cemenl-,
ka¦k- englpsproduclen
ʉʎVerv. vanmela¦enlnprlmalre vorm
ʉʏVerv. vanproduclenvanmelaa¦
ʉʐVerv. vanmachlnes enapparalen
ʊʑVerv. vankanloormachlnes encompulers
ʊʈVerv. vanoverlge e¦eklr. machlnes, apparalen
ʊʉVerv. vanaudlo-, vldeo- enle¦ecom.apparalen
ʊʊVerv. vanmedlsche app. enlnslrumenlen, enz
ʊʋVerv. vanaulo's, aanhangwagens enop¦eggers
ʊʌVerv. vanlransporlmldde¦en
ʊʍVerv. vanmeuLe¦s
Ctoot|onJe|
ʌʈCroolhande¦
Zoke|||ke J|ensten
ʉʉUllgeverljen, drukkerljen
ʍʋʉTe¦ecommunlcalle
ʎʉCompulerservlce- enlníormallelech.Lureaus e.d.
ʎʊSpeur- enonlwlkke¦lngswerk
ʎʋOverlge zake¦ljke dlenslver¦enlng
^ Zle csĉ Slandaardßedrljíslnde¦lng (ĉsì'n¸),
^^Zle voor de aíLakenlng vande reglo ílguur ɸ. Hlerlnls weergegevenwe¦ke om¦lggende
gemeenlenlol hel sladsgewesl rondde cenlra¦e sladzljngerekend.
ßlj¦age A

:¸ó LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:¸) :¸ó
TabeI 1). Àanla¦ vesllglngennaar groollek¦asse, reglo enseclor voor de popu¦alle, sleek-
proeí enrespons
PopuIatie 5teekproef Respons % vantotaaI
Reqio Hoofdcateqorie <1¶ wp >1¶ wp TotaaI <1¶ wp >1¶ wp TotaaI <1¶ wp >1¶ wp TotaaI respons %
Àmslerdam ìĄb ʈ.ʍʑʊ ʌʑʋ ʉ.ʈʑʎ ʈ.ʍʑʊ ʌʑʊ ʉ.ʈʑʍ ʏʐ ʌʋ ʈʋʊ ʍ,ʏʑ%
cu ʋ.ʊʑʋ ʎʋʉ ʌ.ʑʋʍ ʐʉʏ ʋʌʈ ʈ.ʊʎʐ ʎʌ ʋʊ ʈʈʏ ʏ,ʍʑ%
ĐbČ ʈʑ.ʉʈʋ ʈ.ʍʎʏ ʈʈ.ʏʐʉ ʉ.ʋʏʉ ʈ.ʑʍʏ ʊ.ʌʌʑ ʈʐʋ ʈʈʐ ʊʈʊ ʏ,ʏʑ%
Rollerdam ìĄb ʈ.ʉʑʌ ʌʊʏ ʈ.ʎʋʊ ʈ.ʉʑʌ ʌʊʏ ʈ.ʎʋʊ ʎʌ ʍʑ ʈʊʌ ʎ,ʎʑ%
cu ʉ.ʋʏʋ ʍʍʊ ʊ.ʈʋʎ ʐʑʎ ʋʌʋ ʈ.ʊʍʈ ʍʏ ʋʐ ʈʈʎ ʏ,ʍʑ%
ĐbČ ʋ.ʏʑʐ ʈ.ʑʐʑ ʌ.ʏʐʐ ʈ.ʏʈʈ ʎʌʉ ʉ.ʌʍʊ ʈʎʉ ʐʑ ʉʍʉ ʈʑ,ʉʑ%
Cronlngen ìĄb ʊʐʍ ʈʐʐ ʌʐʌ ʊʐʍ ʈʐʐ ʌʐʌ ʉʎ ʈʍ ʋʊ ʎ,ʉʑ%
cu ʌʊʎ ʐʋ ʍʊʈ ʋʎʐ ʐʋ ʌʎʊ ʊʑ ʈʑ ʋʑ ʎ,ʑʑ%
ĐbČ ʈ.ʋʍʑ ʊʊʍ ʈ.ʎʐʍ ʈ.ʑʑʑ ʊʊʍ ʈ.ʊʊʍ ʈʈʈ ʌʑ ʈʍʈ ʈʉ,ʑʑ%
Elndhoven ìĄb ʈ.ʈʍʎ ʋʐʋ ʈ.ʍʍʈ ʈ.ʈʍʍ ʋʐʊ ʈ.ʍʌʐ ʎʋ ʌʊ ʈʉʎ ʎ,ʎʑ%
cu ʈ.ʋʊʌ ʉʉʍ ʈ.ʍʍʈ ʎʈʏ ʉʉʍ ʐʋʋ ʍʌ ʊʋ ʐʐ ʈʑ,ʌʑ%
ĐbČ ʊ.ʉʋʍ ʋʈʎ ʊ.ʍʍʊ ʈ.ʋʑʎ ʋʈʎ ʈ.ʏʉʋ ʈʋʊ ʌʌ ʈʐʏ ʈʑ,ʐʑ%
Sledendrlehoek ìĄb ʋʉʐ ʉʌʊ ʍʏʉ ʋʉʐ ʉʌʊ ʍʏʉ ʉʐ ʉʎ ʌʍ ʏ,ʉʑ%
cu ʎʎʌ ʈʌʈ ʐʉʍ ʌʈʎ ʈʌʈ ʍʍʏ ʋʉ ʈʏ ʍʑ ʐ,ʑʑ%
ĐbČ ʈ.ʍʍʉ ʉʐʑ ʈ.ʐʌʉ ʐʍʏ ʉʐʑ ʈ.ʉʌʏ ʐʑ ʊʌ ʈʉʌ ʐ,ʐʑ%
Àrnhem-Nljmegen ìĄb ʎʌʌ ʊʈʐ ʈ.ʑʎʋ ʎʌʌ ʊʈʐ ʈ.ʑʎʋ ʌʏ ʌʉ ʈʈʑ ʈʑ,ʉʑ%
cu ʈ.ʈʍʍ ʉʑʑ ʈ.ʊʍʍ ʍʋʊ ʉʑʑ ʏʋʊ ʌʊ ʉʌ ʎʏ ʐ,ʉʑ%
ĐbČ ʊ.ʑʈʊ ʋʍʉ ʊ.ʋʎʌ ʈ.ʋʌʍ ʋʍʈ ʈ.ʐʈʎ ʈʊʎ ʌʐ ʈʐʍ ʈʑ,ʉʑ%
TotaaI qç.¡1ó zó.o)ó z.¡81 ç,1o%
TabeI 18. Àanla¦ vesllglngennaar per reglo voor de popu¦alle, sleekproeí enrespons
PopuIatie 5teekproef Respons Respons % PopuIatie 5teekproef Respons %
Àmslerdam ʈʐ.ʑʋʌ ʎ.ʑʊʌ ʌʎʋ ʏ,ʉʑ% ìĄb ʎ.ʏʍʉ ʎ.ʏʌʐ ʍʈʋ ʎ,ʏʑ%
Rollerdam ɸʁ.ɾɿʀ ʌ.ʍʍʏ ʌʈʋ ʐ,ʈʑ% cu ʈʉ.ʎʎʎ ʌ.ʎʍʏ ʌʈʉ ʏ,ʐʑ%
Cronlngen ɺ.ʁɹɹ ʉ.ʌʑʋ ʉʋʋ ʐ,ʎʑ% ĐbČ ʉʏ.ʍʎʎ ʈʉ.ʋʋʐ ʈ.ʉʌʌ ʈʑ,ʈʑ%
Elndhoven ɽ.ʀɿɼ ʋ.ʋʉʎ ʋʉʋ ʐ,ʍʑ%
Sledendrlehoek ɺ.ɼɽʁ ʉ.ʍʑʏ ʉʋʈ ʐ,ʉʑ%
Àrnhem-Nljmegen ɼ.ʀɸɼ ʊ.ʏʊʌ ʊʏʋ ʈʑ,ʑʑ%
TotaaI ɵɺ.ɴɲɷ zó.o)ó z.¡81 ç,1o% TotaaI qç.¡1ó zó.o)ó z.¡81 ç,1o%
ßlj¦age A

:¸8 LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:¸n :¸8
siiāAoe s ċćAoeăāii Ĉĉ
Deze Llj¦age Leval een se¦eclle van de encuêlevragen dle zljn geLrulkl ln de
ana¦yses ln de verschl¦¦ende hooídslukken.
:. Wot wos Je onvonq von uw vest|q|nq op ,:-:.-.oo¡ |n tetnen von.
A. verkzame personen
(mensendle meer danʈʉuur per week ln¦oondlensl zljn)
s. ßrulo-omzel (lneuro)
c. laar¦ljkse lnkopen(lneuro)

.. Hoe be|onqt||k v|nJt u Je oonwez|q|e|J von onJetstoonJe vest|q|nqsp|oots-
[octoten |n uw teq|o (|s |et qeb|eJ tonJon uw vest|q|nq net een sttoo| von
onqeveet :· kn)?
Zeer onLe¦angrljk OnLe¦angrljk ße¦angrljk Zeer Le¦angrljk n.v.l.
Onderzoekslnslllulen1unlversllell
Ceschlkl engekwa¦lílceerdpersonee¦
Zake¦ljke dlenslver¦enlng
Toe¦everanclers
Àínemers
,. lunt u |n onJetstoonJe tobe| oonqeven |n we|k qeb|eJ u |et qtootste qeJee|-
te von onJetstoonJe ptoJucten o[ J|ensten A tot en net c |nkoopt?

Uw reglo^ Overlg
Neder¦and
ße¦glë Dulls¦and Overlge
Lċ-¦anden
Landen
Lullende Lċ
n.v.l.
A. íanagemenl, organlsalle Cverkoop
s. Onderzoek enadvles
c. Facl¦llalre dlenslen
b. ßedrljísmldde¦en
L. Loglslleke dlenslen
r. Crondsloííenenha¦ííaLrlkalen
c. Elndproduclen
^:¸ kl¦omeler ronduw elgenvesllglng
ßlj¦age s
:óo LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:ó: :óo
Toe¦everancler P¦aals %vande lola¦e
lnkoop
Slraleglsche
dlenslen(l.)
Ondersleunende
dlenslen(ll.)
Fysleke produclen
(lll.)
ʈ %
ʉ %
ʊ %
ʋ %
ʌ %
ó. lunt u |n onJetstoonJe tobe| oonqeven |n we|k qeb|eJ u |et qtootste qeJee|te
von onJetstoonJe ptoJucten o[ J|ensten A tot en net c vetkoopt?

Uw reglo^ Overlg
Neder¦and
ße¦glë Dulls¦and Overlge
Lċ-¦anden
Landen
Lullende Lċ
n.v.l.
A. íanagemenl, organlsalle Cverkoop
s. Onderzoek enadvles
c. Facl¦llalre dlenslen
b. ßedrljísmldde¦en n.v.l n.v.l n.v.l. n.v.l. n.v.l. n.v.l. n.v.l.
L. Loglslleke dlenslen
r. Crondsloííenenha¦ííaLrlkalen
c. Elndproduclen
^ :¸ kl¦omeler rond uw elgen vesllglng
/. lunt u oonqeven wot Je vet|ouJ|nq |s von uw vetkopen. opqesp||tst |n ston-
JootJ. spec|[|ek en qeneensc|oppe|||k? De toto|e vetkopen te||en op tot :oo%.
StonJootJvetkopen.
Er ls welnlg conlacl nodlg over de speclílcalles van hel producl en1oí
dlensl lussen uw vesllglng en de verkopende parllj
Spec|[|eke vetkopen.
Er ls lnlensleí conlacl nodlg over de speclílcalles van hel producl en1oí
dlensl lussen uw vesllglng en de verkopende parllj
Ceneensc|oppe|||ke ptoJuct|e/ontw|kke||nq.
Er ls zeer lnlensleí conlacl nodlg over de speclílcalles van hel producl
en1oí dlensl lussen uw vesllglng en de verkopende parllj. ße¦angrljk ls
dal u Llj deze vorm van lnkoop ook ze¦í rlslco draagl.
Slandaard %
Speclílek %
Cemeenschappe¦ljk %
ʈʑʑ%
¡. lunt u oonqeven wot b|| Je |nkoop von onJetstoonJe ptoJucten o[ J|ensten A
tot en net c Je neest vootkonenJe votn |s?
StonJootJ|nkopen.
Er ls welnlg conlacl nodlg over de speclílcalles van hel producl en1oí
dlensl lussen uw vesllglng en de verkopende parllj
Spec|[|eke |nkopen.
Er ls lnlensleí conlacl nodlg over de speclílcalles van hel producl en1oí
dlensl lussen uw vesllglng en de verkopende parllj
Ceneensc|oppe|||ke ptoJuct|e/ontw|kke||nq.
Er ls zeer lnlensleí conlacl nodlg over de speclílcalles van hel producl
en1oí dlensl lussen uw vesllglng en de verkopende parllj. ße¦angrljk ls
dal u Llj deze vorm van lnkoop ook ze¦í rlslco draagl.

Slandaardlnkopen Speclíleke lnkopen Cemeenschappe¦ljke
produclle1onlwlkke¦lng
n.v.l.
A. íanagemenl, organlsalle Cverkoop
s. Onderzoek enadvles
c. Facl¦llalre dlenslen
b. ßedrljísmldde¦en
L. Loglslleke dlenslen
r. Crondsloííenenha¦ííaLrlkalen
c. Elndproduclen
·. Deze vtooq qoot ovet Je v||[ voot uw vest|q|nq be|onqt||kste toe|evetonc|ets
|n tetnen von besteJe |nkoopbeJtoqen pet |oot. D|t kunnen ook |evetonc|ets von
neetJete vest|q|nqen b|nnen uw o[ een onJet noeJetbeJt||[ z||n. H|etvon w|||en
we qtooq Jt|e J|nqen weten.
a) ín we¦ke p¦aals zljn zlj gevesllgd?
(lnJ|en bu|ten NeJet|onJ. p|oots + |onJ |nvu||en)
L) Hoe grool ls hel Lelreííende aandee¦ ln de lola¦e jaar¦ljkse lnkoop van
uw vesllglng?
c) val wordl lngekochl.
l. Sttoteq|sc|e J|ensten
Dlenslen mel Lelrekklng lol managemenl, organlsalle C
verkoop (A) oí
onderzoek en advles (s)
ll. OnJetsteunenJe J|ensten en ptoJucten
Facl¦llalre dlenslen (c), aanschaí van Ledrljísmldde¦en (b) oí
¦oglslleke dlenslen (L)
lll. lvs|eke ptoJucten voot Je beJt||[svoet|nq
Crondsloííen en ha¦ííaLrlkalen (r) oí elndproduclen (c)
ßlj¦age s
:ó: LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:ó¸ :ó:
siiāAoe c eeă ĂAAĉ ċĄĄć ćĊi ĂĉeāiiĀe i ăĉeoćAĉi e (ĉ)
ín Frenken (:oo:. ¸u8-¸¸o) wordl een op de lníormallelheorle geLaseerde
maal voor lnlegralle ln nelwerken gepresenleerd, dle ls loegepasl ln hel
hooídsluk 'Hlërarchle versus nelwerk' van dll rapporl. ín deze Llj¦age ¦eggen
we deze maal ull, waarLlj hel oorspronke¦ljke onderzoek van Frenken a¦s
voorLee¦d dlenl, waarln lnleraclles lussen :¸ ¦anden ln de Europese Unle op
hel geLled van welenschappe¦ljke samenwerklng worden geana¦yseerd.
Hel aanla¦ lnleraclles lussen lwee Europese ¦anden | (|=:,.,:¸) en | (|=:,.,:¸)
a¦s aandee¦ van hel lolaa¦ aanla¦ moge¦ljke lnleraclles ls aangeduld a¦s o||, dll
resu¦leerl ln een :¸ x :¸ malrlx van ::¸ o|| waarden. Nallona¦e lnleraclles zljn
aangegeven op de dlagonaa¦ waarvoor ge¦dl | = |. Hel aandee¦ van e¦k ¦and ln
hel lolaa¦ aanla¦ lnleraclles ls gegeven door
:
.

o| = ķ o||
| =:
De male van lnlegralle van ¦and | mel ¦and | ls nu gemelen a¦s hel verschl¦
lussen hel geoLserveerde aandee¦ ln de lnleraclles o|| en hel aandee¦ dal
wordl verwachl van hel producl van de ¦ande¦ljke aande¦en o| en o| (dll heel
tonJon lnleraclle). Hel verschl¦ lussen hel geoLserveerde aandee¦ en hel
verwachle aandee¦ ls gemelen a¦s de naluur¦ljk ¦ogarllme van de de¦lng van
o|| door de produclen van o| en o|.

o||
T|| = ln

o|^
o|
De T||-waarde ls een maal voor Llas. De waarde ls posllleí a¦s ¦and | meer
dan verwachl samenwerkl mel ¦and |, waarLlj de verwachllng wordl Lepaa¦d
door hel producl van de oulpul ln Lelde lndlvldue¦e ¦anden. De T||-waarde
ls negalleí a¦s de samenwerklng lussen de ¦anden mlnder ls dan verwachl op
Lasls van hun Lelder lndlvldue¦e aande¦en (omvang). Hel geLrulk van een
¦ogarllme maakl de maal symmelrlsch a¦s hel gaal om x maa¦ zovee¦ meer oí
x maa¦ zovee¦ mlnder samenwerklng lussen ¦anden. ßljvoorLee¦d, a¦s lwee
¦anden lwee maa¦ zovee¦ mel e¦kaar samenwerken a¦s verwachl, neeml T||
de waarde ¦n: = o,ón¸ aan. À¦s lwee ¦anden lwee maa¦ mlnder dan verwachl
mel e¦kaar samenwerken, neeml T|| de waarde ¦n/ = -o,ón¸ aan. De male
van lnlegralle van hel gehe¦e nelwerk van :¸ ¦anden wordl gemelen door 1.
de som van a¦¦e lndlvldue¦e T||-waarden, gewogen voor hel lola¦e aanla¦
lnleraclles clj. ín de lníormallelheorle slaal 1 Lekend a¦s de 'wederzljdse lníor-
mallewaarde', dle aíhanke¦ljkheld ln írecuenllemalrlces meel (Thel¦ :nó),
:n):, Leyensdoríí :nn:).
1. íerk opdal lnhel geva¦ van
samenwerklng lussen¦andende
malrlx symmelrlschls (o|| =o||).
Dll ls lnhel onderzoek naar reglo-
na¦e Ledrljísnelwerkennlel hel
geva¦. De verder Lesproken
rekenrege¦s L¦ljvenwe¦ ge¦den.
8. Deze vtooq qoot ovet Je v||[ voot uw vest|q|nq be|onqt||kste o[nenets |n
tetnen von uw onzet pet |oot. D|t kunnen ook neetJete vest|q|nqen z||n b|nnen
uw o[ een onJet noeJetbeJt||[. H|etvon w|||en we qtooq Jt|e J|nqen weten.
a) ín we¦ke p¦aals zljn zlj gevesllgd?
(lnJ|en bu|ten NeJet|onJ. p|oots + |onJ |nvu||en)
L) Hoe grool ls hel Lelreííende aandee¦ ln de lola¦e jaar¦ljkse omzel van
uw vesllglng?
c) val wordl verkochl.
l. Sttoteq|sc|e J|ensten
Dlenslen mel Lelrekklng lol managemenl, organlsalle C
verkoop (A) oí onderzoek en advles (s)
ll OnJetsteunenJe J|ensten en ptoJucten
Facl¦llalre dlenslen (c) oí ¦oglslleke dlenslen (L)
lll lvs|eke ptoJucten
Crondsloííen en ha¦ííaLrlkalen (r) oí elndproduclen (c)
Àínemer P¦aals %vande lola¦e
lnkoop
Slraleglsche
dlenslen(l.)
Ondersleunende
dlenslen(ll.)
Fysleke produclen
(lll.)
ʈ %
ʉ %
ʊ %
ʋ %
ʌ %
ßlj¦age c
:óu LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:ó¸ :óu
āi ĉećAĉĊĊć
Àcs, Z.l. (:oo:), lnnovot|on onJ t|e qtowt|o[ c|t|es, Che¦lenham. EdwardE¦gar.
ÀsLeek ßrusse, v., H vanDa¦enCß. vlsslnk (:oo:), StoJ en |onJ |n een n|euwe qeoqto[|e.
Mootsc|oppe|||ke vetonJet|nqen en tu|nte|||ke Jvnon|ek, čĈĈ Voorsludles enachler-
grondennr. :::, DenHaag. Sdu Ullgeverlj.
Àmln, À. CN. Thrlíl (:nn:), 'Neo-íarsha¦¦lannodes lng¦oLa¦ nelworks', lntetnot|ono|
joutno| o[ Utbon onJ leq|ono| Research:ó. :)¸-:8:.
Àlzema, O. (:nnn), 'Nelwerksleden. nel vanwerksleden', pp. :::-:¸nln. F.í. Dle¦emanC
S. íuslerd, eds., Vootb|| Je conpocte stoJ, Àssen. VanCorcum.
Àlzema, O. CE. vever (:nnn), De NeJet|onJse lnJustt|e. ontw|kke||nq. spte|J|nq en
u|tJoq|nq, Àssen. VanCorcum.
ßaarda, D.ß. Cí.P.í. de Coede (:nn¸), Wetkboek net|oJen en tec|n|eken. soc|o|e weten-
sc|oppen, Houlen. Sleníerl Kroese.
ßaraLasl, À.L. (:oo:), l|nkeJ. Howevetvt||nq |s connecteJ to evetvt||nq e|se onJ w|ot |t
neons [ot bus|ness. sc|ence onJ evetvJov ||[e, London. P¦ume ßooks.
ßallen, D. (:nn¸), 'Nelwork cllles. creallve urLanagg¦omerallons íor lhe ::sl Cenlury',
Utbon StuJ|es ¸:. ¸:¸-¸:).
ßelje, P., l. CroenewegenCO. Nuys (:nn¸), Netwotk|nq |n Dutc||nJustt|es, Àpe¦doorn.
Caranl.
ßennell, R.l. CC. Smllh(:oo:), 'The lní¦uence oí ¦ocallonanddlslance onlhe supp¦y oí
Luslness advlce', leq|ono| StuJ|es ¸u. :¸:-:)o.
ßerlram, H CE. Schamp(:nn:), 'F¦exlL¦e producllonand¦lnkages lnlhe Cermanmachlne
loo¦ lnduslry', pp. ón-8o ln. í. de Smldl CE. vever (red.), Conp|exes. lotnot|ons onJ
Netwotks. Ulrechl. Neder¦andse Ceograílsche Sludles :¸:.
ßoekema, F.v.í. CD.l.F. Kamann(:n8n), Soc|oo|-econon|sc|e netwetken, Cronlngen.
vo¦lers-Noordhoíí.
ßoe¦ens, L. (:ooo), red., NeJet|onJ netwetken|onJ. Fen |nventot|sot|e von Je n|euwe conJ|t|es
von p|ono|oq|e en steJebouw, Rollerdam. NÀl-ullgevers.
ßoe¦ens, L. (:oo¸), Von p|ono|oq|e noot [|uv|o|oq|e?Oueste noot een n|euwe benoJet|nq von
Je tu|nte|||ke otJen|nq, Ulrechl. Unlversllell Ulrechl.
ßogalll, S. ení. Everell (:oo¸), 'Exlendlng Cenlra¦lly', pp. ¸)-)óln. P. Carrlnglon, l. Scoll C
S. vasserman(red.), MoJe|s onJ Met|oJs |n Soc|o| Netwotk Ano|vs|s, CamLrldge.
Unlverslly Press.
ßorcherl, l.C. (:oo:), 'De posllle vanwere¦dsleden. Over Peler Ha¦¦s aanpasslng vande
lheorle vanChrlsla¦¦er', pp.¸u-¸8 ln. l. Hauer Cß. de Paler (red.), De c|otnes von |et vok.
Soc|oo|-qeoqto[|sc|e opste||en voot Hons von C|nke|. Ulrechl. rĈč.
ßoschma, R., K. FrenkenCl.C. LamLooy (:oo:), Fvo|ut|ono|te econon|e. Fen |n|e|J|nq,
íulderLerg. Coullnho.
ßourne, L.S. Cl.v. Slmmons (:n)n), red., Svstens o[ c|t|es. leoJ|nqs on sttuctute. qtowt|
onJ po||cv, Oxíord. Unlverslly Press.
:· :·
o||
T = ķ ķ o|| ln
| =: | =:
o|^
o|
Hel ls Lewezen dal deze lndlcalor posllleve waarden kenl, ongeachl we¦ke
írecuenlleverde¦lng wordl loegepasl (Thel¦ :n):). À¦s a¦¦e ¦anden exacl
evenvee¦ lnleraclle heLLen a¦s verwachl van hun lndlvldue¦e aande¦en, ge¦dl
dal o|| = o| x o|. ín dll geva¦ zljn a¦¦e onder¦lnge T||-waarden en de lola¦e
1-waarde nu¦ (lola¦e onaíhanke¦ljkheld). ín hel geva¦ van samenwerklng duldl
een 1-waarde van nu¦ op een períecle lnlegralle van a¦¦e :¸ ¦anden ln
de Europese samenwerklngssysleem. ßlj een Llas ln de genelgdheld lol
samenwerklng lussen ¦anden, wordl de wederzljdse lníormalle poslllever.
Hoe hoger de 1-waarde, hoe mlnder de ¦anden ln een geînlegreerd sysleem
opereren (grolere aíhanke¦ljkheld). ín de conlexl van samenwerklng lussen
¦anden (maar ook ln Ledrljíseconomlsche re¦alles lussen gemeenlen) ls hel
van Le¦ang dal zowe¦ lnlranallona¦e (| = |) a¦s lnlernallona¦e lnleraclles (| # |)
worden meegewogen. Hlermee wordl de male van lnlegralle gecorrlgeerd
voor verschl¦¦en ln de omvang van ¦anden (gemeenlen) zoa¦s gemelen vla
hel aanla¦ lnleraclles waarln een ¦and (gemeenle) dee¦neeml len opzlchle
van hel lola¦e aanla¦ lnleraclles. Van een grool ¦and (LljvoorLee¦d Dulls¦and)
wordl verwachl dal zlj vaker op nallonaa¦ nlveau samenwerkl dan een k¦eln
¦and (LljvoorLee¦d LuxemLurg), omdal er ln hel grole ¦and meer lnlranallo-
na¦e polenllë¦e samenwerklngsparlners zljn.
Zoa¦s aangegeven, ls de lnlegrallemaal de gewogen som van a¦¦e lnlranallo-
na¦e en lnlernallona¦e T||-waarden, gewogen voor hun aandee¦ ln de lola¦e
popu¦alle (van lnleraclles). Voor hel voorLee¦d van samenwerklng lussen
:¸ Lċ-¦anden, zljn er :¸
:
= ::¸ T||-waarden. Door sommalle over e¦kaar nlel-
over¦appende dee¦verzame¦lngen van de ::¸ T||-waarden, en de¦lng door
de som van de aande¦en ln de dee¦verzame¦lng, kan worden lngegaan op de
male van lnlergralle ln een dee¦ van de lola¦e malrlx. VerLljzonderlng van
lnlra- en lnlernallona¦e suLsels ls een voor de hand ¦lggende opde¦lng. íaar
ook lnleraclles dle mel een Lepaa¦d ¦and le maken heLLen, oí een groep van
¦anden dle een Lepaa¦de gezamen¦ljke karaklerlsllek heLLen (laa¦, rechls-
sysleem, LerelkLaarheld), zljn le verLljzonderen en le lnlerpreleren. ín ons
onderzoek ls de lndlcalor loegepasl op loe¦everlngs- en ull¦everlngsre¦alles
lussen gemeenlen, waarLlj opde¦lngen van lnlra- en lnlergemeenle¦ljke
re¦alles heLLen p¦aalsgevonden.
Llleraluur
:óó LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:ó) :óó
Drennan, í.P. (:oo:), T|e |n[otnot|on econonv onJ Anet|con c|t|es, ßa¦llmore. The lohns
Hopklns Unlverslly Press.
ELers, í. (:nnn), 'Exp¦alnlng lnler-organlzallona¦ nelwork íormallon', pp. ¸-uo ln. í. ELers
(ed.), T|e [otnot|on o[ |ntet-otqon|zot|ono| netwotks, Oxíord. Unlverslly Press.
Evers, D., À. vanHoornCF.C. vanOorl (:oo¸), W|nke|en |n Meqo|onJ. Rollerdam1
DenHaag. NÀl Ullgevers1Rulmle¦ljk P¦anLureau.
Faglo¦o, C. (:nn8), 'Spalla¦ lnleracllons lndynamlc decenlra¦lsedeconomles. a revlew',
pp.¸¸-n: ln. P. Cohendel, P. ¦¦erena, H. SlahnCC. UmLhauer (eds.), T|e econon|cs o[
netwotks. lntetoct|on onJ be|ov|outs ßer¦ln. Sprlnger,.
Freeman(:nn)) 'Cenlra¦lly lnsocla¦ nelworks. conceplua¦ c¦arlílcallon'', Soc|o| Netwotks :.
::¸-:¸n.
Frenken, K. (:oo:), 'À new lndlcalor oí Europeanlnlegrallonandanapp¦lcallonlo
co¦¦aLorallonlnsclenllílc research', Fconon|c Svstens leseotc|:u(u) ¸u¸-¸ó:.
Frenken, K. CF. Neííke (:oo¸), 'íl's a sma¦¦ wor¦d. over nelwerkenengeograíle', Ulrechl.
Unlversllell Ulrechl.
Frenken, K., F.C. vanOorl CTh. VerLurg (:oo¸), 'Hel ge¦ljk vanvarlëlell', Fconon|sc|
Stot|st|sc|e 8et|c|ten no. :u)-:un.
Frledman, l. (:n8ó), 'The wor¦dclly hypolhesls', Deve|opnent onJ C|onqe :). ón-8u.
F¦orlda, R. (:oo:), T|e t|se o[ t|e cteot|ve c|os. New York. ßaslc ßooks.
VanCeenhulzen, í.S. (:nn¸), A |onq|tuJ|no| ono|vs|s o[ t|e qtowt|o[ [|tns. T|e cose o[
t|e Net|et|onJs, Dlsserlalle, Rollerdam. Erasmus Unlversllell.
Cereííl, C. Cí. Korzenlewlcz (:nnu), ConnoJ|tv C|o|ns onJ C|obo| Cop|to||sn. London.
Praeger.
C¦as, C.F. (:nnó), lnJustt|e|e netwetken. lu|nte. teq|oĤs. cu|tuut en be|e|J, Cronlngen. Ącĉ-
sludle :o:.
CraLher, C. (:ooó), 'Tradlng roules, Lypasses, andrlsky ínlersecllons. mapplng lhe
mlgrallonoí 'nelworks' Lelweeneconomlc soclo¦ogy andeconomlc geography',
íorlhcomlng lnPtoqtess |n Hunon Ceoqtop|v.
Craham, S. CS. íarvln(:oo:), Sp||ntet|nq utbon|sn. NetwotkeJ |n[tosttuctutes. tec|no|oq|co|
nob|||t|es onJ t|e utbon conJ|t|on, London. Roul¦edge.
Cranoveller, í. (:n8¸), 'Economlc acllonandsocla¦ slruclure. lhe proL¦emoí
emLeddedness', Anet|con joutno| o[ Soc|o|oqv 8:. u8:-¸:o.
Cuerrlerl, P. CC. PlelroLe¦¦l (:ooo), 'íode¦s oí lnduslrla¦ dlslrlcls' evo¦ullonandchanges
lnlechno¦oglca¦ reglmes'. pPaper presenledal lhe bĈċìb Summer Coníerence, Àa¦Lorg.
Hajer, í. Cv. Zonneve¦d(:ooo), 'Spalla¦ p¦annlng lnlhe nelwork soclely - relhlnklng
prlnclp¦es oí p¦annlng lnlhe Nelher¦ands', Futopeon P|onn|nq StuJ|es 8. ¸¸)-¸¸¸.
Ha¦¦, P. (:oo:), 'Chrlsla¦¦er íor a g¦oLa¦ age. redrawlng lhe urLanhlerarchy', ln.
Vet|onJ|unqsbonJ Jes ·,. Deutsc|en Ceoqtop|entoqs, Slullgarl. Frans Slelner Ver¦ag.
Hanneman, R. Cí. Rldd¦e (:oo¸), lnttoJuct|on to soc|o| netwotk net|oJs, Rlverslde, cA.
Unlverslly oí Ca¦líornla, Rlverslde.
Hayler, R. (:nn)), T|e Jvnon|cs o[ |nJustt|o| |ocot|on. T|e [octotv. t|e [|tnonJ t|e ptoJuct|on
svsten, Chlchesler. vl¦ey.
Heme¦, Z. (:oo:), 'Nleuwe vormenvancomp¦emenlarllell Llnnenslede¦ljke nelwerken',
DenHaag. ĈĆb1Forum.
Hess, í. (:oou), 'Spalla¦ re¦allonshlps? Towards a reconceplua¦lzallonoí emLeddedness',
Ptoqtess |n Hunon Ceoqtop|v :8. :ó¸-:8ó.
ßrand, À. (:oo:), Het steJe|||k ve|J |n opkonst. De ttons[otnot|e von Je stoJ |n NeJet|onJ
qeJutenJe Je tweeJe |e|[t von Je tw|nt|qste eeuw. dlsserlalle, Àmslerdam. UvÀ.
Vander ßurg, À. (:oo:), 'Vormgevenaande nelwerksamen¦evlng. onlwlkke¦lng slede¦ljke
nelwerken', rcu-Moqoz|ne :n. :8-:o.
Vander ßurg, À.l. CF.í. Dle¦eman(:oou), 'DulchurLanlsallonpo¦lcles. íromcompacl clly
lo urLannelwork', T||Jsc|t|[t voot Fconon|sc|e en Soc|o|e Ceoqto[|e n¸(:) :o8-::ó.
Vander ßurg, À. CF. vanOorl (:oo:), 'Slede¦ljke nelwerkenende Vljíde Nola over de
Rulmle¦ljke Ordenlng', pp.¸-:8 ln. F. ßoekema CE. Kuljpers (red.), SteJe|||ke netwetken,
t|eotet|sc|e en enp|t|sc|e te[|ect|es, íaaslrlchl. Shaker.
ßuurslnk, l. (:n):), Centto||te|t en ||etotc||e. Je t|eot|e Jet centto|e p|ootsen |n enke|e
NeJet|onJse |nJustt|eqeb|eJen, Àssen. VanCorcum.
CaLus,P. Cv. VanhaverLeke (:ooó), 'The lerrllorla¦lly oí lhe urLannelwork economy and
urLannelworks. evldence íromF¦anders', Fnttepteneuts||p c leq|ono| Deve|opnent :8.
:¸-¸¸.
Calrncross, F. (:nn)), T|e Jeot|o[ J|stonce, |owt|e connun|cot|ons tevo|ut|on w||| c|onqe
]out ||ves. ßoslon. Harvardßuslness Schoo¦ Press.
Camagnl, R. CR. Cape¦¦o (:oou), 'The clly nelwork paradlgm. lheory andemplrlca¦
evldence', pp.un¸-¸:nln. R. Cape¦¦o CP. Nljkamp(eds.). Utbon Jvnon|cs onJ qtowt|,
Àmslerdam. E¦sevler.
Cameron, À.C. CP.K. Trlvedl (:nn8), leqtess|on ono|vs|s o[ count Joto, CamLrldge.
CamLrldge Unlverslly Press.
Vander Cammen, H. CL. de K¦erk (:oo¸), lu|nte|||ke otJen|nq. Von qtoc|tenqotJe| tot
vìNLx-w||k, Ulrechl. Hel Speclrum.
CampLe¦¦, l. (:n)¸), 'Àpp¦lcallonoí graphlheorellc ana¦ysls lo lnlerlnduslry re¦allonshlps',
leq|ono| Sc|ence onJ Utbon Fconon|cs ¸. n:-:oó.
Casle¦¦s, í. (:nnó), T|e t|se o[ t|e netwotk soc|etv. Oxíord. ߦackwe¦¦.
Casle¦¦s, í. (:oo:), 'Loca¦ andg¦oLa¦. cllles lnlhe nelwork soclely', T||Jsc|t|[t voot
Fconon|sc|e en Soc|o|e Ceoqto[|e n¸(¸). ¸u8-¸¸8.
C¦ark, v.À.V. (:ooo), 'íonocenlrlc lo po¦ycenlrlc, new urLaníorms ando¦dparadlgms',
pp.:u:-:¸u ln. C. ßrldge CS. valson(eds.), A conpon|on to t|e c|tv, Oxíord. ߦackwe¦¦.
Cohendel, P., P. ¦¦erena, H. SlahnCC. UmLhauer (:nn8), eds., T|e econon|cs o[ netwotks.
lntetoct|on onJ be|ov|outs, ßer¦ln. Sprlnger.
Cooke, P. andK. íorgan(:nn8), T|e ossoc|ot|ono| econonv. l|tns. teq|ons onJ |nnovot|on,
Oxíord. Unlverslly Press.
cĆs, ăĄĆ, ĈĆbenĉcĆ (:oo:), 'Slede¦ljke nelwerken', pp.¸n-¸óln. tąLĊs. ex-onte evo|uot|e
von Je V||[Je Noto lu|nte|||ke OtJen|nq. DenHaag. cĆs.
Crlcllll, P, V. Lalora CS. Porla (:oo¸), 'Cenlra¦lly measures lnurLannelworks', Àrxlv.org
pre-prlnl physlcs1o¸ou:ó¸.
Da¦gln, í., D. íllra CV. Trlndade (:oou), 'ínecua¦lly, nonhomolhellc preíerences and
lrade. a gravlly approach', ĄsLĈvorklng Paper Serles :o8oo, CamLrldge íass.
Derudder, ß. CP. Tay¦or (:oo¸), 'The c¦lculshness oí cllles', C|obo| Netwotks ¸. :u)o-::óó.
Dlcken, P. (:nn:), C|obo| s||[t. T|e |ntetnot|ono||zot|on o[ econon|c oct|v|tv. London.
Pau¦ Chapman.
VanDlnleren, l.H.l., P. lanssens, l.í.í.l. Corls CC.À.í.l. Crljzen(:nn¸), 'ßraLanlse
sleden. geenrlj, geenrlng', SteJebouwen Vo|ks|u|svest|nq ). u-n.
Llleraluur
:ó8 LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:ón :ó8
ía¦one, T. CR. LauLacher (:nn8), 'Àre Llg companles Lecomlng oLso¦ele? The dawnoí lhe
E-¦ance economy', HotvotJ 8us|ness lev|ew, Sep-Ocl. :u¸-:¸:.
íanshanden, v. (:nnó), Zoke|||ke J|ensten en teq|onoo|-econon|sc|e ontw|kke||nq,
Je econon|e von nob|||e|J. Àmslerdam. Neder¦andse Ceograílsche Sludles :o¸.
íarkusen, À. (:nnó), 'Sllcky P¦aces lnS¦lppery Space. À Typo¦ogy oí índuslrla¦ Dlslrlcls',
Fconon|c Ceoqtop|v ):. :n¸-¸:¸.
íar¦el, C. CC. vanvoerkens (:oou), 'Skl¦¦s andcreallvlly lna cross-secllonoí Dulchcllles',
Tja¦¦lng C. Koopmans Researchínslllule, Unlversllell vanUlrechl.
íarsha¦¦, À. (:8no), Pt|nc|p|es o[ Fconon|cs, New York. Promelheus ßooks.
íalhur, V.K. (:nnn), 'Human-caplla¦-Lasedslralegy íor reglona¦ economlc deve¦opmenl',
Fconon|c Deve|opnent Ouottet|v Xííí. :o¸-::ó.
ílnlslerle vanLĐ (:oou), P|eken |n Je De|to. Ceb|eJsqet|c|te econon|sc|e petspect|even,
DenHaag. ílnlslerle vanEconomlsche Zaken.
ílnlslerle vanČĈąă (:oou), Noto lu|nte, DenHaag. ílnlslerle vanVo¦kshulsvesllng,
Rulmle¦ljke Ordenlng eníl¦leuLeheer.
ílnlslerle vanČĈąă (:nn:), SteJe|||ke Netwetken |n Futopo, Rljksp¦ano¦oglsche Dlensl.
ílnlslerle vanČoč(:oou), Noto Mob|||te|t, DenHaag. ílnlslerle vanVerkeer en
valerslaal.
Nljkamp, P. (:oo¸), 'Enlrepreneurshlplna modernnelwork economy', leq|ono| Studles ¸).
¸n¸-¸o¸.
VanNuííe¦, N. CP. Saey (:oo¸), 'Commullng, hlerarchy andnelworklng. lhe case oí
F¦anders', T||Jsc|t|[t voot Fconon|sc|e en Soc|o|e Ceoqto[|e nó(¸). ¸:¸-¸:).
Oer¦emans, L.À.C., í.T.H. íeeus CF.v.í. ßoekema, F.v.í. (:nn8) 'Do nelworks
maller íor lnnovallon? The useíu¦ness oí lhe economlc nelwork approachlnana¦yzlng
lnnovallon', joutno| o[ Fconon|c onJ Soc|o| Ceoqtop|v (ĊLĉc) 8n. :n8-¸on.
Oorl, F.C. van(:oou), Utbon qtowt|onJ |nnovot|on. Spot|o||v bounJeJ extetno||t|es |n t|e
Net|et|onJs, À¦dershol. Àshgale.
Oorl, F.C. van, O. Raspe CD. Sne¦¦en(:oo¸), De tu|nte|||ke e[[ecten von ìcĊ, Rollerdam1
DenHaag. NÀl Ullgevers1Rulmle¦ljk P¦anLureau.
Parr, l. (:oo:), 'Àgg¦omeralloneconomles. amLlgullles andconíuslons', Fnv|tonnent onJ
P|onn|nq A ¸u. ):)-)¸:.
Plore, í. CC. SaLe¦ (:n8u), T|e SeconJ lnJustt|o| D|v|Je. New York. ßaslc ßooks.
Po¦anyl, K. (:n¸)), 'The economy as lnsllluledprocess', pp. :u¸-:ónln. K. Po¦anyl,
C. ÀrensLerg CK. Pearson(red.), TtoJe onJ notkets |n t|e eot|v enp|tes. C¦encoe.
Free Press.
Ponds, R., F.C. vanOorl CK. Frenken(:oo¸), 'ínlernallona¦lzallonandreglona¦ emLeddlng
oí sclenllílc researchlnThe Nelher¦ands', paper gepresenleerdlljdens de workshop
'Unlversllles andreglona¦ deve¦opmenl', Pecs.
Porler, í. (:nno), T|e Conpetot|ve AJvontoqe o[ Not|ons, London. íacml¦¦an.
Porler, í. (:ooo), 'Locallon, compellllonandeconomlc deve¦opmenl. ¦oca¦ c¦uslers lna
g¦oLa¦ economy', Fconon|c leseotc|Ouottet|v :u. :¸-¸u.
Pred, À. (:n))), C|tv-svstens |n oJvonceJ econon|es, London. Hulchlnson.
Prlemus, H. (:oo¸), 'Naar eensysleemlnnovalle voor rulmle¦ljke onlwlkke¦lng', Novo Tetto
¸(¸). n-:¸.
Rama, R., D. FergusonCÀ. íe¦ero (:oo¸), 'SuLconlracllng nelworks lnlnduslrla¦ dlslrlcls.
lhe e¦eclronlcs lnduslrles oí íadrld', leq|ono| StuJ|es ¸). ):-88.
Hesse¦s, í. (:nn:), locot|ono| Jvnon|cs o[ bus|ness setv|ces. An |nttonettopo||ton stuJv on
t|e lonJstoJ Ho||onJ, Ulrechl. Neder¦andse Ceograílsche Sludles :u).
ísard, v. (:n¸ó), locot|on onJ spoce-econonv. ßoslon. ăìĊ Press.
lacoLs, l. (:nón), T|e Fcononv o[ C|t|es, New York. Vlnlage.
lagers, H, v. lansenCv. SleenLakkers (:nn8), 'Trusl andconlro¦ lnvlrlua¦ organlzallons',
Unlversllell vanÀmslerdam, Prlmavera vorklng Paper n8-o).
lohansson, ß, C. Kar¦ssonCL. veslln(:nnu), Pottetns o[ o netwotk econonv. ßer¦ln.
Sprlnger.
lohansson, ß. Cl. Oulg¦ey (:oou), 'Àgg¦omerallonandnelworks lnspalla¦ economles',
Popets |n leq|ono| Sc|ence 8¸. :ó¸-:)ó.
lones, À. (:oo¸), 'Tru¦y g¦oLa¦ corporallons? Theorlzlng 'organlzallona¦ g¦oLa¦lzallon' ln
advancedLuslness-servlces', joutno| o[ Fconon|c Ceoqtop|v ¸. :))-:oo.
Kamann, D. (:n8n), 'ÀclorenLlnnenNelwerken', ln. F. ßoekema CD. Kamann, Soc|oo|-
econon|sc|e netwetken, Cronlngen. vo¦lers-Noordhoíí.
Kansky, K.l. (:nó¸), Sttuctute o[ ttonspottot|on netwotks. le|ot|ons between netwotk qeonettv
onJ teq|ono| c|otoctet|st|cs, Chlcago. Unlverslly oí Chlcago Press.
Kalz, í.L. CC. Shaplro (:n8¸), 'Nelwork exlerna¦llles, compellllon, andcompallLl¦lly',
Anet|con Fconon|c lev|ew)¸. u:u-uuo.
Vander Knaap, C.À. (:oo:), SteJe|||ke beweq|nqstu|nte. Ovet vetonJet|nqen |n stoJ en |onJ.
čĈĈVoorsludles enachlergrondennr. V:::, DenHaag.Sdu Ullgevers.
Vander Knaap, C.À. Cß.l.L. Torllke (:nn:), leq|ono|e |ntetoct|esvstenen |n |et NootJen,
Rollerdam. EconomlschCeograílschínsllluul, Erasmus Unlversllell.
Vander Knaap, C.À. CR. va¦¦ (:oo:), 'Llnklng sca¦es andurLannelwork deve¦opmenl',
PtoceeJ|nqs o[ t|e Centte o[ Conpotot|ve Futopeon H|stotv, ßer¦ln.
Kno¦, H. Cv. íanshanden(:nno), lunct|one|e sonen|onq |n Je nootJv|euqe| von Je
lonJstoJ. Àmslerdam. Neder¦andse Ceograílsche Sludles :on.
Kogul, ß. (:ooo), 'The nelwork as know¦edge. generallve ru¦es andlhe emergence oí
slruclure', Sttoteq|c Monoqenent joutno| ::. uo¸-u::.
Kres¦, P.K. (:nn¸), 'The delermlnanls oí urLancompellllveness. a survey', pp.u¸-ó8 ln.
P.K. Kres¦ CC. Capperl (eds.), Nott|Anet|con c|t|es onJ t|e q|obo| econonv,
London. Sage.
Vander Laan, L. (:nn8), 'Changlng urLansyslems. anemplrlca¦ ana¦ysls al lwo spalla¦ ¦eve¦s',
leq|ono| StuJ|es ¸:(¸). :¸¸-:u).
LamLooy, l.C. (:n)u), 'Sladensladsgewesl lnhel perspeclleí vanhlërarchle en
comp¦emenlarllell', pp.:)o-:n: ln. À. ßours Cl.C. LamLooy (eds.), StoJ en stoJsqewest
|n Je tu|nte|||ke otJe, Àssen. VanCorcum.
LamLooy, l. (:oo¸), 'Kennlsslad=grole slad', Ĉąă-Moqoz|ne, mel :oo¸.
Leydessoríí, L. (:nn:), 'The slallc anddynamlc ana¦ysls oí nelwork dala uslng lníormallon
lheory', Soc|o| Netwotks :¸. ¸o:-¸u¸.
Long, l.S. (:nn)), leqtess|on noJe|s [ot coteqot|co| onJ ||n|teJ JepenJent vot|ob|es.
ThousandOaks. Sage.
íagglonl, í.À. CT.E. ULerll (:oo¸), 'Know¦edge F¦ows andReglona¦ Dlsparllles ln
Europe. geographlc, íuncllona¦ andseclora¦ dlslance', Paper gepresenleerdopde Flna¦
Open Con[etence on lnow|eJqe onJ leq|ono| Fconon|c Deve|opnent, ßarce¦ona.
ía¦eckl, E.l. CP. Olnas (:nnn), red., Mok|nq connect|ons. Tec|no|oq|co| |eotn|nq onJ teq|ono|
econon|c c|onqe. À¦dershol. Àshgale.
Llleraluur
:)o LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c ī:): :)o
Raspe, O., F.C. vanOorl CP.l.í. de ßruljn(:oou), lenn|s op Je koott. lu|nte|||ke pottonen
|n Je NeJet|onJse kenn|seconon|e. Rollerdam1DenHaag. NÀl Ullgevers1Rulmle¦ljk
P¦anLureau.
Rlemers, C. (:nnn), lunct|one|e en tu|nte|||ke Jvnon|ek |n Je qtoot|onJe|, Cronlngen.
Neder¦andse Ceograílsche Sludles :¸u.
Schmllz, P. Cl. Heljs (:oo:), 'Slede¦ljke nelwerkenende kennlseconomle', pp.:ó:-:)¸ ln.
F. ßoekema CE. Kuljpers (red.), SteJe|||ke netwetken, t|eotet|sc|e en enp|t|sc|e te[|ect|es,
íaaslrlchl. Shaker.
Scoll, À.l. (1ºº7) T|e cu|tuto| econonv o[ c|t|es. Oxíord. ߦackwe¦¦ PuL¦lshers.
Scoll, À.l. (2001), red., C|obo| c|tv-teq|ons. ttenJs. t|eot|es. po||c|es, Oxíord. Unlverslly Press.
Scoll, l. (2000), Soc|o| Netwotk Ano|vs|s, London. Sage.
Sen, À. CT.E. Smllh(:nn¸), Ctov|tv noJe|s o[ spot|o| |ntetoct|on be|ov|out, Helde¦Lerg.
Sprlnger.
ĉLĈ(:oo:), V||[Je Noto lu|nte|||ke OtJen|nq. ĉLĈ-advles :o, DenHaag.
Slmmle, l. (:oo¸), 'ínnovallonandurLanreglons as nallona¦ nodes íor lhe lransíer and
sharlng oí know¦edge', leq|ono| StuJ|es ¸). óo)-ó:o.
Smllh-Doerr, L. Cv. Powe¦¦ (:oo¸), 'Nelworks andeconomlc ¦líe', ln. N. Sme¦ser C
R. SwedLerg, HonJbook o[ Fconon|c Soc|o|oqv, New York. Russe¦¦ Sage Foundallon.
Tay¦or, P.l. (:oou), Wot|J c|tv netwotk. A q|obo| utbon ono|vs|s, London. Roul¦edge.
Thel¦, H. (:nó)), Fconon|cs onJ |n[otnot|on t|eotv, Àmslerdam. Norlh-Ho¦¦and.
Thel¦, H. (:n):), Stot|st|co| Jeconpos|t|on ono|vs|s, Àmslerdam. Norlh-Ho¦¦and.
Tordolr, P.P. (:nn¸), T|e pto[ess|ono| know|eJqe econonv. T|e nonoqenent onJ |nteqtot|on
o[ pto[ess|ono| setv|ces |n bus|ness otqon|zot|ons. proeíschrlíl, Àmslerdam.
Uzzl, ß. (:nnó), 'The sources andconsecuences oí emLeddedness íor lhe economlc
períormance oí organlzallons. lhe nelwork eííecl', Anet|con Soc|o|oq|co| lev|ewó:.
ó)u-ón8.
Venkalraman, N. Cí. SuLramanlam(:oo:), 'Theorlzlng lhe íulure oí slralegy. cuesllons
íor shaplng slralegy researchlnlhe know¦edge economy', pp. uó:-u)u ln. À. Pelllgrew,
H. Thomas CR. vhllllnglon, T|e HonJbook o[ Sttoteqv onJ Monoqenent, London. Sage.
vasserman, S. CK. Fausl (:nnu), Soc|o| netwotk ono|vs|s. Met|oJs onJ opp||cot|ons,
CamLrldge. Unlverslly Press.
valls, D.l. (:oo¸), S|x Jeqtees. T|e sc|ence o[ o connecteJ oqe, New York. Norlon.
vernerhelm, C.í. CC.À. Sharpe (:oo¸), 'Hlghorder producer servlces lnmelropo¦llan
Canada. how íool¦oose are lhey?', leq|ono| StuJ|es ¸). uón-uno.
velerlngs, À. (:oo¸), Do [|tns bene[|t [tonspot|o| ptox|n|tv?Test|nq t|e te|ot|on between
spot|o| ptox|n|tv onJ t|e pet[otnonce o[ sno|| so[twote [|tns |n t|e Net|et|onJs, Ulrechl.
Ącĉ-sludles ¸¸ó.
ZandLe¦l, D. (:oo¸), 'Emerglng nelwork íor lhe Randsladmelropo¦ls', Novo Tetto. :¸-:n.
Zonneve¦d, v. CF. Verwesl (:oo¸), Tussen Jtoonen tetot|ek. De conceptuo||set|nq von tu|nte
|n Je NeJet|onJse p|onn|nq, Rollerdam1DenHaag. NÀl Ullgevers1Rulmle¦ljk P¦anLureau.
Ąċeć oe AĊĉeĊćĈ
ltonk von Oott sludeerde Rulmle¦ljke Economle en ßedrljíseconomle aan
de Erasmus Unlversllell Rollerdam, waar hlj vervo¦gens ln :oo: promoveerde
op een proeíschrlíl over rulmle¦ljk-economlsche groel en reglona¦e lnnovalle
ln Neder¦and. Slnds :oo: werkl hlj Llj hel Rulmle¦ljk P¦anLureau. Daarnaasl
ls hlj hoog¦eraar Slede¦ljke Economle en Rulmle¦ljke P¦annlng aan de Unlver-
sllell Ulrechl. ßlj hel ĈĆs doel hlj onderzoek naar de vesllglngsdynamlek van
Ledrljvlgheld ln re¦alle lol reglonaa¦economlsche groel.
juJ|t| von 8tusse| sludeerde À¦gemene Economle aan de Unlversllell van
Tl¦Lurg mel a¦s aísludeerrlchllng reglona¦e economle. Tljdens haar sludle ¦lep
ze slage Llj LĈAc (European Reglona¦ Àííalrs Consu¦lanls). Daar deed ze
onderzoek naar de eííeclen van :¸ jaar LrĈą-Le¦eld. Slnds auguslus :oou ls
zlj a¦s onderzoeker werkzaam Llj hel ĈĆs.
Otto lospe sludeerde Economle aan de Unlversllell van Tl¦Lurg, mel a¦s
specla¦lsalle 'Reglona¦e Economle en Economlsche Ceograíle'. Slnds medlo
:oo: werkl hlj a¦s onderzoeker Llj hel Rulmle¦ljk P¦anLureau. Hlj doel voora¦
onderzoek naar reglonaa¦economlsche onlwlkke¦lngen ln re¦alle lol ìcĊ,
de kennlseconomle en nelwerken. Hlj werkl aan een proeíschrlíl over dll
onderwerp.
Mott||n 8utqet sludeerde Socla¦e velenschappen aan hel Unlverslly Co¦¦ege
Ulrechl en Socla¦e en Rulmle¦ljke Economle aan de Erasmus Unlversllell
Rollerdam. Hlj ls momenlee¦ werkzaam a¦s Àsslslenl ln Op¦eldlng Llj de
capacllellsgroep Toegepasle Economle aan de Erasmus Unlversllell, en doel
onderzoek naar de (rulmle¦ljke) dynamlek van compelllle en coöperalle ln
Ledrljísnelwerken.
jocoues von D|nteten ls produclmanager Economle en Rulmle¦ljke ínveslerlng
Llj Roya¦ Haskonlng ln Nljmegen. Hlj promoveerde ln :n8n op een proeí-
schrlíl over zake¦ljke dlenslver¦eners ln mldde¦grole sleden ln Neder¦and.
Hlj ls gespecla¦lseerd ln reglonaa¦economlsche vraagslukken.
8ett von Jet lnoop ls hoog¦eraar Economlsche en Socla¦e Ceograíle aan
de Erasmus Unlversllell le Rollerdam. Hlj ls levens dlrecleur van hel Econo-
mlsch-Ceograílsch ínsllluul en research íe¦¦ow van hel TlnLergen ínsllluul.
Slnds :nn: ls hlj ¦ld van de āĄAč en voorzlller van de Ąčą-geLledsraad
Cedrags- en íaalschappljwelenschappen. Van der Knaap was eerder onder
andere ¦ld van de velenschappe¦ljke Raad voor hel RegerlngsLe¦eld. Hlj ls
gespecla¦lseerd ln rulmle¦ljke economle.
Over de auleurs
:): LccNcuì scuL NL1wLrkLN ì N bL rLcì c
cĄāĄrĄă
OnJetzoek
Frank van Oorl (projecl¦elder)
ludllh van ßrusse¦
Ollo Raspe
íarlljn ßurger (Erasmus Unlversllell
Rollerdam)
laccues van Dlnleren (Roya¦ Haskonlng,
Nljmegen)
ßerl van der Knaap (Erasmus Unlversllell
Rollerdam)
loottbee|Jen
Hans van Àmslerdam
íarnlx ßreeve¦d
ludllh van ßrusse¦ ln samenwerklng mel
Typography ínlerlorlly C Olher Serlous
íallers
Met Jonk oon
Oedzge Àlzema (Unlversllell Ulrechl)
Ho¦ger ßoswljk (Cemeenle Devenler)
Harry van der ßurgl (Cemeenle
Nljmegen)
Slephaan Dec¦erck (ĈĆs)
vlm Eljke¦enLurg (Cemeenle De¦íl)
Eve¦len Flck (ĈĆs)
Koen Frenken (Unlversllell Ulrechl)
Nalha¦ da Craca (Cemeenle Rollerdam)
Roe¦oí Crll (Cemeenle Àssen)
RoL HarLers (SamenwerklngsverLand
Reglo Elndhoven)
Danlë¦ Harssema (Cemeenle
Cronlngen)
lan LamLooy (Unlversllell Ulrechl)
Edgar van Leesl
(SamenwerklngsverLand Reglo
Elndhoven)
Erlk LuLLers (Cemeenle Elndhoven)
íarlljn van Nle (Cemeenle Àrnhem)
RoL van der No¦¦ (Cemeenle
Haar¦emmermeer)
Roderlk Ponds (ĈĆs)
los de Ree (csĉ, VoorLurg)
Roe¦ Rullen (Unlversllell van Tl¦Lurg)
vlm Vehmeyer (Cemeenle Àmslerdam)
lan van 'l Ver¦aal (osĈ Rollerdam)
leroen veesle (Unlversllell Ulrechl)
Ànel velerlngs (ĈĆs)
Henk vljnsma (Cemeenle Àpe¦doorn)
Hel hooídsluk 'Rulmle¦ljkeconomlsche
Onlwlkke¦lngen en nelwerken' ls
grolendee¦s geLaseerd op de scrlplle
van íarlljn ßurger (:oo¸), Rulmle¦ljke
Organlsalle van Kennlslnlensleve
Dlenslver¦enlng-Delermlnanlen van
Vesllglngsp¦aalskeuze ln de Nelwerk-
economle, Erasmus Unlversllell
Rollerdam.
F|nJteJoct|e
Slmone Langeweg
Ontwetp en ptoJuct|e
Typography ínlerlorlly C Olher Serlous
íallers, Den Haag
Dtuk
Veenman Drukkers, Rollerdam
! NÀl Ullgevers, Rollerdam1Rulmle¦ljk
P¦anLureau, Den Haag1:oo¸. À¦¦e
rechlen voorLehouden. Nlels ull deze
ullgave mag worden vervee¦voudlgd,
opges¦agen ln een geaulomallseerd
gegevensLesland, oí openLaar gemaakl,
ln enlge vorm oí op enlge wljze, helzlj
e¦eklronlsch, mechanlsch, door íolo-
kopleën, opnamen, oí enlge andere
manler, zonder vooraígaande schrlíle-
¦ljke loeslemmlng van de ullgever. Voor
zover hel maken vankopleën ull deze
ullgave ls loegeslaan op grond van arll-
ke¦ :ós Àuleurswel :n::jo hel ßes¦ull van
:o junl :n)u, SlL. ¸¸:, zoa¦s gewljzlgd Llj
ßes¦ull van :¸ auguslus :n8¸, SlL. u): en
arllke¦ :) Àuleurswel :n::, dlenl men
de daarvoor welle¦ljk verschu¦dlgde ver-
goedlng le vo¦doen aan de Sllchllng
Reprorechl (PoslLus 88:, ::8o Ač
Àmsle¦veen). Voor hel overnemen van
gedee¦le(n) ull deze ullgave ln L¦oem-
¦ezlngen, readers en andere compl¦alle-
werken (arllke¦ :ó Àuleurswel :n::)
dlenl men zlch lol de ullgever le wen-
den.
NÀl Ullgevers ls een lnlernallonaa¦
georlënleerde ullgever, gespecla¦lseerd
ln hel onlwlkke¦en, produceren en dls-
lrlLueren van Loeken over archllecluur,
Lee¦dende kunsl en verwanle dlsclp¦l-
nes.
www.nalpuL¦lshers.n¦
ìĉsĄ no ¸óó: u)) ó
ìĉsĄ n) 8no ¸óó: u)) u