ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O

Frank van Oorl
ludllh van ßrusse¦
Ollo Raspe
íarlljn ßurger (LċĈ1ċċ)
laccues van Dlnleren (Roya¦ Haskonlng)
ßerl van der Knaap (LċĈ)
NÀl Ullgevers, Rollerdam
Rulmle¦ljk P¦anLureau, Den Haag
:ooó
Eerdere puL¦lcalles
W|nke|en |n Meqo|onJ
Evers el a¦. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: u:óu
Woot Je |onJbouwvetJw||nt. Het
NeJet|onJse cu|tuut|onJ |n beweq|nq.
Po¦s el a¦. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: u8¸ )
Tussen Jtoonen tetot|ek.
De conceptuo||set|nq von tu|nte |n Je
NeJet|onJse p|onn|nq.
Zonneve¦dC Verwesl. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: u8o ó
Het qtos b|| Je buten. De to| von p|onn|nq
b|| Je besc|etn|nq von qtoene qeb|e-
Jen
|n Denenotken en Fnqe|onJ
VanRavesleynel a¦. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: u8: u
De lonJStoJ. lonJe|||k wonen |n Je
netwetkstoJ
VanDamel a¦. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: uuo )
Het qeJee|Je |onJ von Je lonJstoJ.
Ontw|kke||nqen en toekonst von |et
Ctoene Hott
Plelerse el a¦. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: uu: ¸
Vetkenn|nq teq|ono|e |uc|t|ovens
Cordljnel a¦.(:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: u¸ón
lnkonensspte|J|nq |n en onJe stoJ
De Vrles (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: u)8 u
N|euwbouw|n beweq|nq. Fen ono|vse von
|et tu|nte|||k nob|||te|tsbe|e|J von
V|nex
Sne¦¦enel a¦. (:oo¸)
ìĉsĄ no ¸óó: u¸8 ¸
lenn|sossen en kenn|scott|Jots. Ovet
Je sttuctutetenJe wetk|nq von
|n[tosttuctuut |n Je kenn|seconon|e
Raspe el a¦. (:oo¸)
ISBNno ¸óó:u¸n8
Sc|oon|e|J |s qe|J! Noot een vo|wootJ|qe
to| von be|ev|nqswootJen |n
nootsc|ope|||ke kosten-botenono|vses
Dammers el a¦. (:oo¸)
ISBNno ¸óó:u¸8 X
De notkt JootqtonJ. Fen |nst|tut|one|e
ono|vse von Je qtonJnotkt |n
NeJet|onJ
Segerenel a¦. (:oo¸)
ISBNno ¸óó: u¸n:
A sutvev o[ spot|o| econon|c p|onn|nq
noJe|s |n t|e Net|et|onJs. T|eotv.
opp||cot|on onJ evo|uot|on
VanOorl el a¦. (:oo¸)
ISBNno ¸óó: uu¸ 8
Fen onJete notktwetk|nq
Needham (:oo¸)
ISBNno ¸óó: u¸) )
lenn|s op Je koott. lu|nte|||ke pottonen |n
Je kenn|seconon|e
Raspe el a¦. (:oou)
ISBN no ¸óó: u:u 8
Scenot|oĤs |n loott. MoJe|- en ontwetp-
benoJet|nqen voot toekonst|q
tu|nteqebtu|k
Croenel a¦. (:oou)
|sbNno ¸óó: ¸)) x
Unseen Futope. A sutvev o[ eu po||t|cs onJ
|ts |npoct on spot|o| Jeve|opnent |n t|e
Net|et|onJs, VanRavesleynCEvers
(:oou)
|sbNno ¸óó: ¸)ó:
8e|o|ve Je Joqe|||kse [||es. Ovet bettouw-
boot|e|J von te|st||J
Hl¦Lers el a¦. (:oou)
|sbn no ¸óó: ¸)¸ ¸
Fx onte toets Noto lu|nte
cpb. tpb. scP(:oou)
|sbNno ¸óó: u:: :
Tussen|onJ
Frljlers el a¦. (:oou)
|sbNno ¸óó: ¸)¸ )
Ontw|kke||nqsp|ono|oq|e. lessen u|t en
voot Je ptokt||k
Dammers el a¦. (:oou)
|sbNno ¸óó: ¸)u ¸
Du|zenJ J|nqen op een Joq. Fen t||Jsbee|J
u|tqeJtukt |n tu|nte
Ca¦¦e el a¦. (:oou)
|sbNno ¸óó: ¸): n
De onqekenJe tu|nte vetkenJ
Cordljn(:oo¸)
|sbNno ¸óó: ¸¸ó:
De tu|nte|||ke e[[ecten von |ct
VanOorl el a¦. (:oo¸)
|sbNno ¸óó: ¸u: )
lonJe|||k wonen
VanDam(:oo¸)
|sbNno ¸óó: ¸uo o
Noot zee! Ontwetpen oon Je kust
ßomas el a¦. (:oo¸)
|sbn no ¸óó: ¸¸: :
Fnetq|e |s tu|nte
Cordljnel a¦. (:oo¸)
|sbNno ¸óó: ¸:¸ )
Scene. Fen kwottet tu|nte|||ke scenot|oĤs
voot NeJet|onJ
Dammers el a¦. (:oo¸)
i ăuĄĊo
InIeidinq
Àan¦eldlng :¸
De g¦oLa¦-¦oca¦ paradox :u
Vraagsle¦¦lng :¸
Dala, werkwljze en lnlerprelalle :)
OpLouw van de sludle :n
RuimteIijkeconomische ontwikkeIinq en
netwerken
ín¦eldlng :¸
Economlsche slrucluurveranderlng. economles oí
sca¦e, scope en experllse :ó
Nelwerkeconomle en slede¦ljkeconomlsche
onlwlkke¦lng :8
Slede¦ljke slrucluren en slede¦ljke nelwerken ¸u
ßedrljísnelwerken en rulmle ¸ó
Synlhese ¸8
5tructuuranaIyse van de onderzoeksqebieden
ín¦eldlng u¸
ÀíLakenlng van de onderzoeksgeLleden u¸
Economlsche preslalles ln de onderzoeks-
geLleden uu
Re¦alleve verlegenwoordlglng en groel ln
drle secloren ¸o
De re¦alle mel de kennlseconomle ¸:
ßerelkLaarheld over de weg ¸ó
Synlhese ¸ó
De heteroqeniteit van reqionaIe bedrijfsreIaties
ín¦eldlng ó:
Reglo en seclorslrucluur ln de encuêle ó:
vaarderlng van vesllglngsp¦aalsíacloren ln de
elgen reglo ó¸
De aard van re¦alles ln seclorspeclíleke
nelwerken )o
Verschl¦¦en lussen de onderzoeksreglo's )u
Synlhese )ó
Netwerkstructuur en schaaIniveaus van
bedrijfsreIaties
ín¦eldlng 8¸
Nelwerkana¦yse ln rulmle¦ljkeconomlsch
perspeclleí 8u
Vlsua¦lsalle van de nelwerkslrucluren ln de
zes reglo's 8ó
Relkwljdle van re¦alles :o:
De openheld en ges¦olenheld van reglo's :oó
Cenlra¦lsalle, monocenlrlsme, en krlskrasre¦alles ::o
Synlhese ::u
Hiërarchie versus netwerk
ín¦eldlng ::n
Verwachle versus daadwerke¦ljke nelwerk-
re¦alles ::o
Àíslandsgevoe¦lgheld en rulmle¦ljke conlexl van
nelwerkre¦alles :¸u
Economlsche nelwerken en reglonaa¦ Le¦eld :¸n
Synlhese :u:
5Iotbeschouwinq :u)
ßijIaqe A 5teekproefverantwoordinq :¸:
ßijIaqe s VraqenIijst :¸n
ßijIaqe c Een maat voor ruimteIijke
inteqratie (ĉ) :ó¸
Literatuur :ó¸
Over de auteurs :):
ó ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O ī) ó
ĈAĂeăċAĉĉi ăo
· ßljna lweederde van de re¦alles lussen Ledrljven heeíl Lelrekklng op
p¦aalsen Lullen de elgen reglo, e¦ders ln Neder¦and oí ln hel Lullen¦and.
Zevenenderllg procenl van a¦¦e re¦alles spee¦l zlch Llnnen de elgen reglo
aí, waarvan derllen procenl Llnnen de elgen gemeenle. Hel Le¦eld moel
zlch dus nlel a¦¦een rlchlen op hel reglona¦e schaa¦nlveau, de andere
schaa¦nlveaus zljn mlnslens zo Le¦angrljk.
· Voora¦ Àmslerdam heeíl een Lovenreglona¦e íunclle ln hel nallona¦e
nelwerk. À¦¦e reglo's heLLen een aanzlen¦ljke lnleraclle mel deze
cenlra¦e slad.
· ín een kennlslnlensleve economle wordl de reglona¦e aanwezlgheld
van loe¦everanclers, kennlslnsle¦¦lngen en onderwljslnsle¦¦lngen een
sleeds Le¦angrljker vesllglngsp¦aalsíaclor.
· Verreweg de meesle re¦alles lussen Ledrljísvesllglngen ln een reglo
vlnden ln aLso¦ule lermen p¦aals Llnnen de cenlra¦e sleden en deze
cenlra¦e sleden zljn ook overmallg Lelrokken Llj re¦alles mel Ledrljven
ln andere gemeenlen Llnnen de reglo.
· ín re¦alleve zln echler doen krlskrasre¦alles lussen nlel-cenlra¦e
gemeenlen zlch vaker voor dan verwachl, lerwlj¦ de re¦alles lussen
kern en perlíerle zlch dan julsl mlnder vaak voordoen.
· Hel mode¦ van de cenlra¦e p¦aalsen kan dus nog nlel worden lngewlsse¦d
voor een mode¦ van slede¦ljke nelwerken, dal ln de welenschappe¦ljke
en Le¦elds¦lleraluur sleeds meer lngang vlndl. Zowe¦ hel cenlra¦e-
p¦aalsenmode¦ a¦s hel nelwerkmode¦ L¦ljken een slempe¦ le drukken op
de reglona¦e slrucluur van Ledrljísre¦alles.
· vaar hel recenle nallona¦e, geLledsgerlchle Le¦eld voor reglonaa¦-
economlsche onlwlkke¦lng zlch promlnenl Laseerl op verondersle¦de
nelwerkverLanden lussen Ledrljven ln de reglo, L¦ljkl dal Le¦eld lol
nu loe geen aanwljsLare lmpacl le heLLen op de íormalle en dlííusle
van Ledrljísnelwerken ln de reglo's. Dal kan verk¦aard worden door de
helerogenllell van de Ledrljísre¦alles en hun rulmle¦ljke ullwerklng en
door hel íell dal hel merendee¦ van de Ledrljísre¦alles p¦aalsvlndl Lullen
de elgen reglo.
· Pas a¦s rekenlng kan worden gehouden mel de seclora¦e en rulmle¦ljke
dlííerenllalle van Ledrljven, kan hel Le¦eld concrele handvalen Lleden
voor een eííeclleí Le¦eld voor Ledrljísnelwerken. Voora¦snog ¦ljkl
een íacl¦llerend rulmle¦ljk Le¦eld gerlchl op lníraslrucluur, Ledrljven-
lerrelnenp¦annlng en Lesluur¦ljke aíslemmlng hel hoogsl haa¦Lare.
Ook hlerln gaan een cenlra¦ep¦aalsen- en een nelwerkslrucluur samen.
Samenvalllng
8 ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O īn 8
Ac|tetqtonJ
ín recenle Le¦eldsnola's, zoa¦s de Noto lu|nte van hel mlnlslerle van ČĈąă en
de nola P|eken |n Je De|to van hel mlnlslerle van LĐ, slaal hel Legrlp 'slede¦ljke
nelwerken' cenlraa¦. Dll s¦ull aan Llj de welenschappe¦ljke Le¦angsle¦¦lng
voor dll onderwerp. Socla¦e en economlsche processen zouden opnleuw
worden georganlseerd, enerzljds op een sleeds grolere schaa¦, anderzljds
Llnnen de Leslaande reglona¦e schaa¦nlveaus.
Toch ls hel concepl van de slede¦ljke nelwerken voor Neder¦and nog nlm-
mer emplrlsch onderLouwd. íel deze sludle wl¦ hel Rulmle¦ljk P¦anLureau
een Lljdrage ¦everen aan de emplrlsche lnvu¦¦lng van hel concepl, en daarmee
aan de dlscussle over de gewensle schaa¦voerlng ln de rulmle¦ljke ordenlng.
ve klezen daarLlj een economlsch perspeclleí, door de rulmle¦ljke dlmensle
van Ledrljísnelwerken le onderzoeken. De cenlra¦e vraag van deze sludle
¦uldl. ln we¦ke male vlnden Ledrljíseconomlsche nelwerken hun weers¦ag op
¦okaa¦, reglonaa¦ dan we¦ (lnler)nallonaa¦ nlveau en ln hoeverre s¦ullen zlj aan
Llj hel reglona¦e schaa¦nlveau van hel rulmle¦ljkeconomlsche Le¦eld?
Doto
Voor deze sludle zljn gegevens over Ledrljísre¦alles verzame¦d mldde¦s een
groolscha¦lge encuêle dle ls ullgezel ln zes reglo's onder Ledrljven ln de
lnduslrlë¦e, de dlenslver¦enende en de groolhande¦sseclor. Deze Ledrljven
ls gevraagd naar de vesllglngsp¦aals van hun vljí Le¦angrljksle lnkoopre¦alles
en van hun vljí Le¦angrljksle verkoopre¦alles. Daarnaasl ls gevraagd we¦k
Le¦ang zlj ze¦í hechlen aan de aanwezlgheld van loe¦everanclers, aínemers
en kennlslnsle¦¦lngen ln de elgen reglo.
Van de rulm :ó.ooo Ledrljven dle voor de encuêle zljn Lenaderd, heLLen
:.¸8: Ledrljven de encuêle adecuaal lngevu¦d. Daarmee ls een represenlalle-
ve sleekproeí verkregen. De onderzochle Ledrljven heLLen gezamen¦ljk
ongeveer :o.ooo re¦alles mel andere Ledrljven. Deze Ledrljísre¦alles vormen
hel ullgangspunl van de nelwerkana¦yses ln deze sludle. Overlgens ls dll
soorl nelwerkana¦yses lol op heden nog maar welnlg geLrulkl ln hel rulmle-
¦ljkeconomlsch onderzoek.
Het be|onq von Je e|qen teq|o
De gegevens ¦alen zlen dal de Ledrljísnelwerken door de g¦oLa¦lserlng en
de lnlernallona¦lserlng zljn opgerekl naar hel lnlernallona¦e nlveau.
Tege¦ljkerlljd zljn ook hel ¦oka¦e en hel reglona¦e nlveau Le¦angrljker gewor-
den. lulsl ln een kennlslnlensleve economle wordl de reglona¦e aanwezlg-
held van loe¦everanclers, kennlslnsle¦¦lngen en onderwljslnsle¦¦lngen een
sleeds Le¦angrljker vesllglngsp¦aalsíaclor. Hel gaal hlerLlj nlel a¦¦een om
comp¦exe en speclíleke ullwlsse¦lngen, waarLlj naLljheld van Le¦ang ls voor
ln samenwerklng onlwlkke¦de produclvernleuwlng. Hel gaal ook om
geslandaardlseerde processen en dlenslen, dle re¦alleí makke¦ljk ln de elgen
omgevlng le verkrljgen zljn. De Ledrljven ln a¦¦e drle secloren geven aan
dal de reglona¦e LeschlkLaarheld (lnkoop) en de reglona¦e aízelmoge¦ljk-
heden (verkoop) van geslandaardlseerde produclen mlnslens zo Le¦angrljk
zljn a¦s, zo nlel Le¦angrljker dan, de aanwezlgheld van andere kennlslnlen-
sleve Ledrljven. íel andere woorden. de slede¦ljke (nelwerk)economle ls
nlel a¦¦een een gonzende Lljenkorí van hlghlech- en dlenslver¦enende groel-
secloren. De aard van a¦¦e lypen Ledrljísre¦alles ls van Le¦ang.
À¦¦e lypen Ledrljven vlnden de aanwezlgheld van aínemers ln de elgen
reglo over hel a¦gemeen Le¦angrljker dan de aanwezlgheld van loe¦everan-
clers. Kljken we echler naar de werke¦ljke lnkoop- en verkoopre¦alles van
Ledrljven, dan zlen we een legengesle¦d palroon. hel werke¦ljke aandee¦
lnkoopre¦alles ln de elgen reglo L¦ljkl groler le zljn dan hel werke¦ljke aandee¦
verkoopre¦alles. Hel Lullen¦and spee¦l een re¦alleí gerlnge ro¦ voor de lnkoop-
re¦alles van Ledrljven, mel ullzonderlng van de groolhande¦.
Het centto|ep|ootsennoJe| |||kt Jon|nont
ßljna lweederde van de re¦alles lussen Ledrljven heeíl Lelrekklng op
p¦aalsen Lullen de elgen reglo, e¦ders ln Neder¦and oí ln hel Lullen¦and.
Zevenenderllg procenl van a¦¦e re¦alles spee¦l zlch Llnnen de elgen reglo aí,
waarvan derllen procenl Llnnen de elgen gemeenle. De re¦alles Llnnen de
elgen reglo slaan ln deze sludle cenlraa¦.
À¦¦e cenlra¦e sleden Llnnen de reglo's zljn de cenlra¦e spl¦ ln hel nelwerk van
Ledrljven. Verreweg de meesle re¦alles vlnden Llnnen dle cenlra¦e sleden
p¦aals. Daarnaasl L¦ljkl dal Ledrljven ln a¦¦e reglo's vee¦ re¦alles heLLen mel
Ledrljven ln Àmslerdam. Àmslerdam heeíl dus een Lovenreglona¦e íunclle
ln hel nallona¦e nelwerk. Verder zljn lníraslrucluurnelwerken, zoa¦s de A:
Àpe¦doorn-Devenler oí de A:: en A:¸ voor Àrnhem-Nljmegen, vaak van
Le¦ang voor de rulmle¦ljke nelwerkvormlng van Ledrljven.
Sp¦llsen we de re¦alles ull naar secloren, kennlslnlensllell en groolle van
Ledrljven, dan L¦ljken zake¦ljke dlenslver¦eners, kennlslnlensleve Ledrljven
en k¦elne Ledrljven de meesl ges¦olen (dal wl¦ zeggen. ge¦oka¦lseerde) nel-
werken le onderhouden. Voor Ledrljven ln de kennlslnlensleve secloren ls
dll le verk¦aren ull hel nadrukke¦ljke Le¦ang van íace-lo-íace conlaclen Llj
de overdrachl van persoonsgeLonden kennls. À¦ spreekl de ¦lleraluur ln hel
geva¦ van kennlslnlensleve Ledrljven voora¦ over lnlernallona¦lserlng en
een grolere relkwljdle van deze Ledrljven - omdal lníormalle sleeds gemak-
ke¦ljker en van verder weg kan worden Lelrokken -, voor kennlslnlensleve
secloren ge¦dl per sa¦do evenwe¦ dal hel Le¦ang van de ¦oka¦e conlaclen
opweegl legen hel Le¦ang van lnlernallona¦lserlng.
Moot ook kt|sktoste|ot|es z||n oonwez|q
Voorgaande conc¦usles suggereren dal de onderzochle nelwerken over
hel a¦gemeen gecenlra¦lseerd en monocenlrlsch van aard zljn en welnlg
krlskrasre¦alles kennen (aígezlen van de ve¦e re¦alles dle Ledrljven heLLen
mel Ledrljven Lullen de elgen reglo). íel andere woorden. lerwlj¦ ln de
¦lleraluur en de Le¦eldsnola's slerk op de aanwezlgheld van een reglonaa¦-
economlsch nelwerkmode¦ wordl geanllclpeerd, ¦ljkl op reglonaa¦ nlveau
hel cenlra¦ep¦aalsenmode¦ nog welnlg lerreln le heLLen prljsgegeven.
Samenvalllng
:o ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O ī:: :o
Toch moel dal Lee¦d van monocenlrlsme, cenlra¦e p¦aalsen en hlërarchle
Llj nadere Leschouwlng enlgszlns worden genuanceerd. Hoewe¦ ln aLso¦ule
aanla¦¦en s¦echls een k¦eln aanla¦ Ledrljísre¦alles lussen gemeenlen a¦s krls-
krasre¦alles le Leslempe¦en ls, doel dll soorl re¦alles zlch ln a¦¦e onderzochle
reglo's ln re¦alleve zln vaker voor dan verwachl. Dll ln legensle¦¦lng lol de
kern-perlíerlere¦alles dle een Le¦angrljk onderdee¦ vormen van hel cenlra¦e-
p¦aalsenmode¦. zlj zljn over hel a¦gemeen gerlnger ln aanla¦ dan verwachl.
ßlnnen gemeenlen lol s¦ol L¦ljken ln a¦¦e geva¦¦en meer re¦alles lussen Ledrlj-
ven le Leslaan dan op voorhand zou worden verwachl.
Door de oogharen heen Lezlen wordl de reglo ln re¦alleve lermen dus
overges¦agen. hel zljn voora¦ de kern en de perlíerle dle erloe doen. Toch zou
hel sysleem nlel kunnen íunclloneren zonder slerke re¦alles lussen dle lwee.
Dll Lelekenl dal zowe¦ hel cenlra¦ep¦aalsenmode¦ a¦s hel nelwerkmode¦ een
slempe¦ drukken op de reglona¦e slrucluur van Ledrljísre¦alles. Hel cenlra¦e-
p¦aalsenmode¦ L¦ljkl nog nlel eenvoudlg le kunnen worden lngewlsse¦d voor
een mode¦ van slede¦ljke nelwerken.
Hel onderscheld naar aLso¦ule en re¦alleve aanla¦¦en Ledrljísre¦alles ls
hlerLlj we¦ van cruclaa¦ Le¦ang.
8estuut|||ke e[[ect|v|te|t von be|e|J qet|c|t op teq|ono|e netwetkvotn|nq
Hel recenle nallona¦e, geLledsgerlchle Le¦eld voor reglonaa¦economlsche
onlwlkke¦lng Laseerl zlch promlnenl op verondersle¦de nelwerkverLanden
lussen Ledrljven ln de reglo. Cemeenle¦ljke en reglona¦e Le¦eldslnlllalleven
heLLen lol nu loe echler geen aanwljsLare lmpacl gehad op de íormalle en
dlííusle van Ledrljísnelwerken ln de reglo's. Hel ls daarLlj de vraag oí reglo-
na¦e overheden dal we¦ kunnen oí wl¦¦en. ímmers, hun lnslrumenlarlum ls
voora¦ rulmle¦ljk gerlchl, vanull hel oogpunl van specla¦lsalle. deze¦íde
soorlen Ledrljven zoeken e¦kaars naLljheld. Naar de íuncllone¦e samenhang
lussen verschl¦¦ende soorlen Ledrljven kljkl men ln hel Le¦eld vee¦ mlnder,
lerwlj¦ daarLlj loch een vee¦ moderner Legrlp van nelwerkvormlng lussen
Ledrljven pasl. name¦ljk de 'economles oí scope' en de 'economles oí exper-
llse' a¦s aanvu¦¦lng op de 'economles oí sca¦e'. ßovendlen zljn hel voora¦ de
Ledrljven ze¦í dle de re¦alles aangaan en deze door de lljd ¦alen ullgroelen lol
reglona¦e re¦alles.
Dal reglona¦e Le¦eldsmakers welnlg concreel Le¦eld kunnen maken op een
reglonaa¦ nelwerk van Ledrljísre¦alles (we¦ a¦s hel gaal om íysleke lnvesle-
rlngen en Leslemmlngen), wekl geen verwonderlng. Nlel a¦¦een Leslaal er
zowe¦ Llnnen a¦s lussen reglo's een grole male van helerogenllell ln de
Ledrljísre¦alles en hun rulmle¦ljke ullwerklng, Lovendlen vlndl zo'n lwee-
derde van de re¦alles dle hel reglona¦e Ledrljís¦even onderhoudl, p¦aals mel
Ledrljísvesllglngen Lullen de elgen reglo.
Pas a¦s rekenlng kan worden gehouden mel de seclora¦e, Ledrljísmallge
en rulmle¦ljke dlííerenllalle van re¦alles, kan hel Le¦eld concrele handvalen
Lleden voor eííeclleí Le¦eld voor Ledrljísnelwerken. Voora¦snog ¦ljkl een
íacl¦llerend rulmle¦ljk Le¦eld gerlchl op lníraslrucluur, Ledrljvenlerrelnen-
p¦annlng en Lesluur¦ljke aíslemmlng hel hoogsl haa¦Lare. Ook hlerln gaan
een cenlra¦ep¦aalsen- en een nelwerkslrucluur samen.
VetJet onJetzoek
Tol s¦ol doel de sludle drle suggeslles voor verder onderzoek.
· De reglona¦e nelwerken zljn gemelen op s¦echls een punl ln de lljd.
ve¦¦lchl wlnnen oí ver¦lezen Lepaa¦de onderde¦en van hel nelwerk
ln de lljd aan aLso¦uul oí re¦alleí Le¦ang. Dll ls een lnleressanle evo¦ullo-
nalre vraag dle de verhoudlng lussen hel cenlra¦ep¦aalsen-mode¦ en hel
nelwerk-mode¦ meer dynamlsch kan dulden.
· Re¦alles spe¦en prlmalr lussen Ledrljísvesllglngen en nlel lussen
gemeenlen. De aggregalle naar gemeenlen heLLen we ln deze sludle
gemaakl, omdal dll Le¦eldsmallg lnleressanl ls. Op Ledrljísnlveau
zljn echler geavanceerdere ana¦yses moge¦ljk, LljvoorLee¦d van de re¦a-
lles lussen Ledrljíspreslalles, de nelwerkomgevlng en de kennls-
economlsche omgevlng.
· De Le¦eldsnola's suggereren dal voora¦ ln de Randslad hel schaa¦nlveau
van een reglonaa¦ nelwerk groler ls dan dal van een slraa¦ van :¸ kl¦o-
meler om cenlra¦e sleden, zoa¦s we ln deze sludle de elgen reglo deílnl-
eerden. Deze sludle ¦aal zlen dal ¸) procenl van a¦¦e re¦alles (gemldde¦d)
Llnnen de zo gedeílnleerde reglo's L¦ljven. Rekken we hel ana¦ysenlveau
op naar dal van de Randslad, dan za¦ een grool dee¦ van de re¦alles Lullen
Àmslerdam oí Rollerdam (ó¸ procenl van a¦¦e re¦alles) ook daadwerke-
¦ljk ln de rulmle kunnen worden vaslgeplnd. Zo kunnen we ana¦yseren oí
de De¦lamelro-poo¦ lnderdaad een economlsch comp¦emenlalr gehee¦
vorml.
Samenvalllng
:: ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O ī:¸ ::
i ăāei oi ăo
AanIeidinq
Slnds enke¦e jaren slaan Legrlppen a¦s 'slede¦ljkheld' en 'nelwerken' cenlraa¦
ln hel Le¦eld. À¦ ln :nn: verscheen, a¦s Lljdrage aan de derde Lljeenkomsl van
de voor rulmle¦ljke ordenlng en rulmle¦ljk Le¦eld veranlwoorde¦ljke mlnlslers
van de Lc-¦ldslalen, een nola van de loenma¦lge Rljksp¦ano¦oglsche Dlensl,
gellle¦d SteJe|||ke Netwetken |n Futopo. ín de recenle nola's P|eken |n Je De|to
van hel mlnlslerle van Economlsche Zaken en de Noto lu|nte van hel mlnlsle-
rle van ČĈąă, Lelde verschenen ln :oou, wordl hel Le¦eldsLegrlp 'slede¦ljke
nelwerken' nleuw ¦even lngeL¦azen. Ook ln de ln helze¦íde jaar verschenen
Noto Mob|||te|t van hel mlnlslerle van Verkeer en valerslaal wordl aandachl
Lesleed aan dll Legrlp.
De recenle nelwerklhemallek ln de nola's s¦ull aan Llj welenschappe¦ljke
sludles van onder andere ÀsLeek e.a. (:oo:) en Prlemus (:oo¸). Deze auleurs
Leargumenleren dal er a¦ ¦angere lljd sprake ls van een 'nleuwe geograíle',
waarln nelwerkgerlchle verLlndlngen op een sleeds grolere schaa¦ dan dle
van de slad (de 'oude geograíle') de overhand krljgen. Socla¦e en economl-
sche processen zouden opnleuw worden georganlseerd, enerzljds op een
sleeds grolere schaa¦, anderzljds Llnnen Leslaande schaa¦nlveaus waarLlj de
verschl¦¦ende processen zlch ln loenemende male aíspe¦en ln verschl¦¦ende
geLleden. woonwljken, Ledrljvenlerrelnen en wlnke¦cenlra. 'De 'nleuwe
geograíle' Lledl een comLlnalle van schaa¦vergrollng en dlííerenllalle van
p¦aalsen en nelwerken' (Prlemus :oo¸. :o).
Omdal hel Legrlp 'slede¦ljke nelwerken' nleuw en aansprekend ls,
¦ljken economen, soclo¦ogen, p¦ano¦ogen en Le¦eldsmakers massaa¦ aan le
haken Llj de maalschappe¦ljke dlscussle over een loenemende verv¦echllng
op verschl¦¦ende schaa¦nlveaus (Casle¦¦s :nnó, Frledman :n8ó, Cereííl C
Korzenlewlcz :nnu). De lerm 'slede¦ljke nelwerken' ¦ljkl hlermee de p¦ano-
¦oglsch modleuze pendanl le zljn van Legrlppen a¦s de 'nelwerkeconomle',
'nelwerkslurlng' en 'nelwerksamen¦evlng' (Heme¦ :oo:). Zo wordl hel
Legrlp 'slede¦ljke nelwerken' ln de Noto lu|nte a¦s vo¦gl verwoord.
Op economlsch en soclaa¦-cu¦luree¦ geLled veranderl de samen¦evlng.
Dll koml lol ulldrukklng ln de onlwlkke¦lng van de nelwerksamen¦evlng en
-economle. Deze zljn onder meer hel resu¦laal van verdergaande lnlernallo-
na¦lserlng en specla¦lsalle dle oplreedl ln vee¦ economlsche secloren en van
verdergaande schaa¦vergrollng van de sleden ln aans¦ulllng op de eerdere
suLurLanlsalle. vaar de slede¦ljke proL¦emen voora¦ op hel nlveau van de
sleden en de Luurgemeenlen spe¦en, zo zljn de kansen op ¦angere lermljn ln
ín¦eldlng
:u ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O ī:¸ :u
Le¦angrljke male ge¦egen op een hoger schaa¦nlveau. dal van de slede¦ljke
nelwerken.
ílnlslerle van ČĈąă (:oou. 8)
Toch ls nlel eenduldlg aangeloond dal hel concepl van de slede¦ljke nel-
werken voor Neder¦and emplrlsch kan worden onderLouwd (Zonneve¦d C
Verwesl :oo¸). De re¦alleve verschulvlng van een p¦aalsgeLonden naar een
nelwerkgeLonden samen¦evlng wordl gezlen a¦s een conllnuüm, lerwlj¦
ondulde¦ljk ls ln hoeverre slede¦ljke nelwerken daadwerke¦ljk suLslllulen
zljn van, oí comp¦emenlalr zljn aan sleden.
De econon|sc|e verv¦ochlenheld van sleden en ¦ocalles wordl door
vrljwe¦ ledereen gezlen a¦s een essenllee¦ aspecl van slede¦ljke nelwerken.
ín de verschl¦¦ende rljksnola's, ln reglona¦e en ¦oka¦e Le¦eldsvlsles
:
en ln de
¦lleraluur over de 'nleuwe geograíle' worden dle nelwerken voora¦ geduld
op hel reglona¦e schaa¦nlveau. Loka¦e Le¦eldsmakers Lenadrukken echler
ook dal de groolsle (cenlra¦e) sleden ln een reglo een cenlrumíunclle heLLen
voor economlsche acllvllellen en deze íunclle Lovendlen zu¦¦en houden
:
.
Dll roepl Llj menlgeen de vraag op oí de naar reglona¦e schaa¦ verLrede
íocus voor slede¦ljke nelwerken nlel kan worden geaccommodeerd op hel
verlrouwde sladsgewesle¦ljke nlveau (slad en omme¦and). De gezamen¦ljke
ex-anle-eva¦ualle van de V||[Je noto voot Je tu|nte|||ke otJen|nq door de p¦an-
Lureaus concenlreerl zlch LljvoorLee¦d vo¦¦edlg op dll schaa¦nlveau (cĆs e.a.
:oo:), dal vo¦gens de p¦anLureaus hel Lesle zou aans¦ullen Llj de maalschap-
pe¦ljke dynamlek. Deze conc¦usle wordl voora¦ lngegeven door de dage¦ljkse
palronen van mensen, mel Lelrekklng lol hun woon-werkre¦alles, recrealleí
en wlnke¦gedrag, de economlsche re¦alles lussen Ledrljven worden vrljwe¦
nlel meegenomen. Een prangende vraag ls oí hel sladsgewesle¦ljke schaa¦-
nlveau we¦ oí nlel legemoel koml aan hel slede¦ljke nelwerkkarakler van
economlsche re¦alles.
De qIobaI-IocaI paradox
De vlsles op slede¦ljke nelwerken verschl¦¦en noga¦ ln hun ullgangspunlen.
Sommlgen sle¦¦en de lnlernallona¦lserlng cenlraa¦, waarLlj voora¦ de
onLegrensdheld van de re¦alles wordl Lenadrukl, anderen gaan ull van hel
onderzoek naar economlsche agg¦omeralles (Van Oorl :oou), dal voora¦
hel slede¦ljk nlveau Lenadrukl. ín de ¦lleraluur wordl dll ook we¦ de g¦oLa¦-
¦oca¦paradox genoemd (zle Casle¦¦s :oo:, Porler :ooo).
Ook ln recenle Le¦eldsnola's zlen we deze paradox lerug. ín lermen van
rulmle¦ljke relkwljdle van nelwerkre¦alles va¦l op dal mondla¦lserlng en
reglona¦lserlng van nelwerken lege¦ljkerlljd a¦s rulmle¦ljke conceplen naar
voren worden geLrachl. Daarenlegen wordl hel schaa¦nlveau waarop hel
Le¦eld zlch moel rlchlen, verondersle¦d dal van de reglo le zljn (geLleds-
gerlchl Le¦eld).
ín hel ver¦engde van de p¦ano¦oglsche slede¦ljke dlscussle ln ons ¦and
¦eeíl er een overlulglng dal slede¦ljke nelwerken een ¦aalsle íase vormen
ln hel 'ullschulíproces' van economlsche sleden naar agg¦omeralles, conur-
Lalles en slede¦ljke ve¦den (ßrand :oo:, Van der Cammen C De K¦erk :oo¸).
íeer en meer ¦ljken agg¦omerallevoorde¦en en -nade¦en zlch ull le sprelden
over reglona¦e conílguralles van versp¦lnlerde slede¦ljke íunclles. varen
de re¦alles lol de cenlra¦e sleden vroeger voora¦ monocenlrlsch van aard,
nu onlslaan vee¦ economlsche krlskrasre¦alles, waarLlj groolwlnke¦cenlra,
Ledrljvenlerrelnen, vervoersknooppunlen en woonwljken ln hel groen de
cenlra¦e p¦ekken vormen (Craham C íarvln :oo:). íel hel Legrlp 'slede¦ljk-
held' wordl zo verwezen naar meerdere k¦elnere kernen mel grolere relk-
wljdlen, maar we¦ ln samenhang lol de huldlge cenlra¦e sleden en lol e¦kaar
(Evers e.a. :oo¸). De vraag naar wal nu de ordenende prlnclpes zljn dle deze
íragmenlalle slrucluur geven en1oí hel Legrlp 'slede¦ljke nelwerken' hlerln
een ro¦ spee¦l, drlngl zlch op.
Dal hel Le¦eld worsle¦l mel de lnvu¦¦lng van hel schaa¦nlveau, L¦ljkl we¦
ull enke¦e cllalen over slede¦ljke nelwerken (zle lekslkader pp. :o-::). Hel
opllma¦e rulmle¦ljke schaa¦nlveau en de lnhoude¦ljke lnvu¦¦lng van slede¦ljke
nelwerken - nog hel meesl domlnanl lngevu¦d vla economlsche Ledrljís-
re¦alles - zljn dus (nog) verre van eenduldlg. Dll koml onder andere doordal
emplrlsch nlel goed Lekend ls we¦k schaa¦nlveau hel Lesle aans¦ull Llj der-
ge¦ljke economlsche nelwerken.
VraaqsteIIinq
Zoa¦s Llj zo vee¦ eerdere lnlroduclles van rulmle¦ljke conceplen - denk
LljvoorLee¦d aan conceplen a¦s sledenrlng cenlraa¦ Neder¦and, slede¦ljke
knooppunlen oí corrldors - rljsl de vraag ln hoeverre hel Legrlp 'slede¦ljke
nelwerken' de werke¦ljkheld weersplege¦l oí anllclperend genoeg ls om
de rulmle¦ljke onlwlkke¦lngen van de íunclles wonen, werken, lníraslrucluur
en recrealle ln Neder¦and ln de (naLlje) loekomsl van een a¦gemeen ge¦dend
Le¦eldsraamwerk le kunnen voorzlen. íel deze sludle wl¦¦en we daarom
vanull een economlsch perspeclleí een emplrlsche lnvu¦¦lng geven aan hel
concepl 'slede¦ljke nelwerken', en daarmee een Lljdrage ¦everen aan de
dlscussle over schaa¦voerlng ln de rulmle¦ljke ordenlng, ln hel Lljzonder len
aanzlen van de rulmle¦ljkeconomlsche nelwerken.
vlj onderzoeken hlerloe de rulmle¦ljke dlmensle van Ledrljísnelwerken.
Re¦alles lussen ondernemlngen komen voor over de gehe¦e producllekelen
van hel lnkopen van grondsloííen lol hel op de markl Lrengen van le consu-
meren produclen. ín onze ana¦yses aggregeren we de re¦alleslromen over
gemeenlen, omdal hel rulmle¦ljk Le¦eld zlch op dal schaa¦nlveau hel meesl
manlíesleerl. ßedrljísspeclíleke zaken, LljvoorLee¦d len aanzlen van organl-
salle, zljn voor de Ledrljven we¦lswaar van Le¦ang, maar voor ons meer
rulmle¦ljk en Le¦eldsmallg georlënleerde onderzoek mlnder lnleressanl.
ve¦ conlro¦eren we zovee¦ moge¦ljk voor Ledrljísspeclíleke kenmerken,
door de ana¦yses le verLljzonderen naar secloren en groollek¦assen van
Ledrljven.
¸
ve onderzoeken ln dal verLand de rulmle¦ljke nelwerkslrucluur
van a¦¦e moge¦ljke lnkoop- en verkoopre¦alles (van íysleke produclen,
1. Zle Zonneve¦dCVerwesl
(:oo¸. ):-::)) voor eenoverzlchl
enlnlerprelalle vanreglona¦e
Le¦eldsnola's gerlchl opnelwerk-
sledenenslede¦ljke nelwerken.
z. CeLaseerdopgesprekkenmel
Le¦eldsamLlenarenlnde gemeen-
lenCronlngen, Àssen, Àpe¦doorn,
Devenler, Àrnhem, Nljmegen,
Ulrechl, Elndhoven, He¦mond,
Rollerdam, De¦íl, Àmslerdamen
Haar¦emmermeer.
¡. ídea¦ller kanmldde¦s mu¦ll-
¦eve¦ana¦yse opllmaa¦ worden
geconlro¦eerdvoor vesllglngs-
kenmerken- wal lneenloekom-
sllg ull le voerenonderzoek, mel
eenvraagsle¦¦lng meer gerlchl
ophel Ledrljísnlveau lnp¦aals
vana¦¦eenhel rulmle¦ljk nlveau,
ullgeLreldza¦ geLeuren.
ín¦eldlng
:ó ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O ī:) :ó
dlenslen en kennls) dle gere¦aleerd zljn aan Ledrljísvesllglngen ln gemeen-
len. De centto|e vtooq hlerLlj ls ln we¦ke male Ledrljíseconomlsche nelwer-
ken voora¦ hun weers¦ag vlnden op ¦okaa¦, reglonaa¦ dan we¦ (lnler)nallonaa¦
nlveau, en ln hoeverre dll Llnnen en lussen reglo's aans¦ull Llj hel overheer-
sende reglona¦e schaa¦nlveau van hel huldlge geLledsgerlchle rulmle¦ljk-
economlsche Le¦eld. ís hel nelwerkenperspeclleí ln legenspraak mel dll
geLledsgerlchle perspeclleí, oí zljn ze comp¦emenlalr?
Ullgaande van deze proL¦eemsle¦¦lng heLLen we een aanla¦ Jee|vtoqen
opgesle¦d over rulmle¦ljke slrucluur, de vorm en de relkwljdle van Ledrljís-
nelwerken. Deze zljn zowe¦ geLaseerd op de Lespreklng van hel ¦lleraluur-
overzlchl ln hel vo¦gende hooídsluk a¦s op de hlerLoven verme¦de emplrlsche
Leperklngen ln dll onderzoek. De :.¸8: Ledrljven ull ons onderzoek kunnen
nlel op a¦¦e dlmensles lege¦ljk onderzochl worden. Daarmee zouden we de
slallsllsche moge¦ljkheden van hel malerlaa¦ gewe¦d aandoen. ve¦ kunnen
sleeds lwee aspeclen mel e¦kaar worden verge¦eken. ín dll onderzoek gaal
hel voora¦ om verschl¦¦en lussen reglo's, secloren, kennlslnlensllell van
Ledrljven en Ledrljísgroolle.
ve onderschelden de vo¦gende dee¦vragen.
· ve¦k be|onq hechlen ondernemers aan de naLljheld van loe¦everanclers,
ullLesleders, geschoo¦d personee¦ oí kennlslnsle¦¦lngen voor hun
re¦alles?
· Zljn er sectoto|e vetsc||||en ln de Ledrljísre¦alles dle zlch voora¦ Llnnen
de elgen reglo voordoen oí zljn re¦alles daarLullen domlnanl?
· ís de ootJ von Je ttonsoct|es mede Lepa¦end voor de vorm van hel
nelwerk en voor de male van naLljheld van dee¦nemende parlners?
· ís de kenn|s|ntens|te|t von Je onJetnen|nqen van lnv¦oed op hel íuncllo-
ne¦e nelwerk dal zlj onderhouden?
· Spee¦l de qtootte van Ledrljven een ro¦ ln de re¦alles dle onderhouden
worden en hel nelwerk dal hlermee samenhangl?
· Zljn er (na aggregalle van de Ledrljísre¦alles naar gemeenlen) meer
dan verwachl nelwerkre¦alles lussen ¦ocalles ln een reglo, lndlen reke-
nlng wordl gehouden mel |oko|e onstonJ|q|eJen, zoa¦s de omvang van
gemeenlen en de aísland lussen de kernen ln de onderzochle reglo's?
· Caan ¦oka¦e slerke posllles ln Ledrljísnelwerken samen mel |oko|e
sectoto|e spec|o||sot|es op dle ¦ocalles?
· Kenmerken Ledrljísre¦alles zlch door een centto|ep|ootsensttuctuut
(monocenlrlsme) oí door neetketn|q|e|J (krlskrasre¦alles)?
· Sommlge reglo's worden gekenmerkl door Le¦eldsmallg gedachle
spec|[|eke [unct|es, zoa¦s malnporl, Lralnporl oí grensreglo's. Kennen
deze een slrucluur dle aíwljkl van nelwerkre¦alles?
Data, werkwijze en interpretatie
ín de rulmle¦ljke dlmensle van Ledrljísnelwerken heLLen we lol nu loe
welnlg lnzlchl. Dal ls nlel zonder reden. Een kenmerk van íuncllone¦e nel-
werken ls lmmers dal ze nlel rechlslreeks zljn waar le nemen, maar a¦¦een
zljn le reconslrueren mel Lehu¦p van re¦allegegevens lussen de zender
en de onlvanger (ßelje e.a. :nn¸, ßaraLasl :oo:). ín rulmle¦ljke zln gaal hel
dan om mel e¦kaar verLonden ¦ocalles waarlussen lníormalle, personen oí
goederen worden ullgewlsse¦d.
De onderzoeksullkomslen van rulmle¦ljkeconomlsche nelwerkana¦yses
dle voor Neder¦and LeschlkLaar zljn, Leperken zlch ln grole male lol woon-
werkverkeer en recrealleí verkeer (Van der ßurg C Van Oorl :oo:).
u
Hoewe¦
ook nelwerken van Ledrljven promlnenl aanwezlg zljn ln vrljwe¦ a¦¦e vlsles
op slede¦ljke nelwerken, ls over de rulmle¦ljke slrucluur van nelwerkre¦alles
Llnnen en lussen Ledrljven vrljwe¦ nlels Lekend. ínpul-oulpul-gegevens en
andere csĉ-gegevens over economlsche Ledrljvlgheld zljn ¦andsdekkend
a¦¦een LeschlkLaar geaggregeerd op Ledrljíslaknlveau oí een onderverde¦lng
hlervan. Ze ¦alen vaak geen gedelal¦¦eerd rulmle¦ljk schaa¦nlveau loe ln hel
onderzoek naar Ledrljísre¦alles.
Cegevens over Ledrljísre¦alles dlenen ln Neder¦and vanaí hel Legln le
worden verzame¦d. Dll geLeurde hel ¦aalsl voor ¸8¸ grole Ledrljven ln vljí
provlncles (a¦¦e Lullen de Randslad) ln drle lnduslrlë¦e Ledrljíslakken (C¦as
:nnó) en voor :n¸ Ledrljven ln de drle noorde¦ljke provlncles (Van der Knaap
C Torllke :nn:). Voor ons onderzoek, gerlchl op hel voorkomen en de aard
van nelwerkre¦alles van Ledrljven ln lnduslrlë¦e, dlenslver¦enende en grool-
hande¦ssecloren, heLLen we de gegevens verzame¦d mldde¦s een re¦alleí
groolscha¦lge encuêle naar de rulmle¦ljke orlënlalle, de Lelekenls van de
re¦alle voor de ondernemlng en de Lljdrage van de re¦alle aan hel produclle-
proces. Hel onderzoek heeíl Lelrekklng op zes reglo's ln Neder¦and, ver-
spreld over de Randslad (Àmslerdam, Rollerdam), de ullslra¦lngszone van de
Randslad (Elndhoven, Sledendrlehoek, Àrnhem-Nljmegen) en de nallona¦e
perlíerle (Cronlngen). :.¸8: Ledrljven vu¦den de encuêle zodanlg ln dal ze lol
een represenlalleve onderzoekspopu¦alle (naar reglo, de secloren lnduslrle,
zake¦ljke dlenslen en groolhande¦ en hel onderscheld naar grole en k¦elne
Ledrljísvesllglngen) kunnen worden gerekend. Omdal ledere Ledrljísvesll-
glng haar llen Le¦angrljksle re¦alles heeíl aangegeven, Leslaal hel Lesland
dus ull :.¸8: Ledrljven en een vee¦voud aan re¦alles lussen dle Ledrljven en
anderen. Deze re¦alles vormen hel ullgangspunl van onze nelwerkana¦yses.
vl¦¦en we hel nelwerkconcepl ana¦yseren a¦s rulmle¦ljk concepl, dan moelen
we voora¦ rekenlng houden mel de rulmle¦ljke schaa¦nlveaus (¦okaa¦, reglo,
(lnler)nallonaa¦). Ullelnde¦ljk wl¦¦en we lmmers onderzoeken oí de reglona¦e
Ledrljísnelwerken ln aanla¦ groler zljn dan de ¦oka¦e oí (lnler)nallona¦e nel-
werken. Op deze manler kunnen we Lepa¦en oí hel accenl dal ln hel huldlge
reglona¦e Le¦eld wordl ge¦egd op de reglona¦e nelwerkvormlng, lnderdaad
bestuut|||k e[[ect|e[ kan zljn.
q. ínhel Lullen¦andls a¦ ¦anger
ervarlng mel rulmle¦ljkeconoml-
sche nelwerkana¦yses, zle onder
andere CampLe¦¦ (:n)¸), Kres¦
(:nn¸) enDerudder CTay¦or
(:oo¸).
ín¦eldlng
:8 ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O :8
Om deze reden aggregeren we de nelwerkre¦alles van Ledrljven lol ¦oka¦e,
reglona¦e en (lnler)nallona¦e re¦alles. HlerLlj sle¦¦en we de ondernemlng
cenlraa¦, en ln hel geva¦ van een meervesllglngsondernemlng de Ledrljís-
vesllglng. De ¦ocalle van hel Ledrljí ls gerepresenleerd ln een adres, dal
wordl geaggregeerd op Lasls van de k¦elnsle admlnlslralleve eenheld. de
gemeenle. De gemeenle ls dus een proxy voor hel ¦ocalleLegrlp. Hlermee
doel de rulmle¦ljke dlmensle haar lnlrede. De nelwerken dle we ana¦yseren,
zljn hel gehee¦ aan re¦alles lussen ondernemlngen ln een gemeenle mel de
vljí voor e¦k van dle Ledrljven Le¦angrljksle andere Ledrljven, ln deze¦íde
oí andere gemeenlen. ín de vragen¦ljsl heLLen we rekenlng gehouden mel
de íysleke aísland door ln de eersle p¦aals een vraag naar de naLljheld van
loe¦everlngs- en ullLesledlngs re¦alles le lnlroduceren (mel een :¸ kl¦omeler
grens) en ln de lweede p¦aals van de llen Le¦angrljksle loe¦everanclers en ull-
Lesleders levens de gemeenle¦ljke vesllglngsp¦aals le vragen. Van de geën-
cuêleerde Ledrljísvesllglng ls haar exacle ¦ocalle Lekend en haar ¸-cljíerlge
acllvllellencode (ĉsì) vo¦gens hel ĂìĉA-Lesland (Lande¦ljk íníormallesysleem
ÀrLeldsp¦aalsen) waar de sleekproeí ull gelrokken ls.
Door de gemeenle¦ljke aggregalle wordl de rulmle¦ljke dlmensle Le¦ang-
rljk a¦s polenllee¦ slruclurerend prlnclpe. Zo kunnen we ullspraken doen over
de rulmle¦ljke dlmensle van Ledrljísnelwerken op Lasls van de slede¦ljkheld
van de Lelreííende gemeenle, de ro¦ van agg¦omeralleíacloren, de posllle
van (Ledrljven ln) gemeenlen ln de hlërarchle van íuncllone¦e nelwerken en
de relkwljdle van de re¦alles lussen gemeenlen.
Hoewe¦ rulmle¦ljke ana¦yses hel nelwerkLegrlp ln dll onderzoek k¦euren,
vorml de Ledrljísvesllglng de Lasls voor onze lníormallevergarlng. ve wl¦¦en
de helerogenllell van de op dal nlveau verzame¦de gegevens nlel veronachl-
zamen. Doordal de aggregalle naar gemeenlenlveau erloe kan ¦elden dal
Ledrljísspeclíleke íacloren dle Le¦angrljk zljn voor nelwerkvormlng ver¦oren
gaan, zu¦¦en we de rulmle¦ljke ana¦yses dlííerenllëren naar re¦evanle popu¦a-
lles van Ledrljísvesllglngen op Lasls van verwachle verschl¦¦en ln rulmle¦ljk
'nelwerkgedrag'. Hlerdoor L¦ljven re¦evanle Ledrljíslnlerne helerogene
aspeclen van de geëncuêleerde Ledrljven ln de ana¦yses Lewaard.
¸

ve onderschelden de Ledrljvenpopu¦alles naar secloren (dlenslver¦eners,
groolhande¦, lnduslrle) en naar groolle van Ledrljven. De Llj ons Lekende
¸-cljíerlge acllvllellencode van de geëncuêleerde Ledrljísvesllglng ¦aal zlch
verder groeperen naar een re¦alleí kennlslnlensleve en kennlsexlensleve
dee¦popu¦alle. Nelwerken van kennlslnlensleve Ledrljvlgheld worden ook
Lullen de Le¦eldsnola's gezlen a¦s de drljvende krachl van economlsche
nelwerken (Raspe e.a. :oou). lulsl de lransllle naar een kennlslnlensleve
nelwerkeconomle wordl verondersle¦d gunsllge condllles le genereren
voor economlsche groel. Hel onderscheld naar groolle, naar seclor en naar
kennlslnlensllell L¦eken ln dlverse eerdere onderzoeken re¦evanle dlmensles
voor dlííerenllalle le zljn (Van der Knaap C Torllke :nn:).
Opbouw van de studie
ín hel vo¦gende hooídsluk, 'Rulmle¦ljkeconomlsche onlwlkke¦lng en nel-
werken', Lespreken we hel lheorellsche en conceplue¦e kader voor rulmle-
¦ljke Ledrljísnelwerken. HlerLlj schenken we aandachl aan de verschl¦¦ende
aspeclen dle erloe ¦elden dal re¦alles lussen Ledrljven onlslaan, en aan
sleden, a¦s knooppunlen ln een rulmle¦ljk nelwerk van Ledrljísre¦alles.
De nelwerkre¦alles van Ledrljísvesllglngen worden vanull een verge¦lj-
kend perspeclleí geana¦yseerd legen de achlergrond van de reglonaa¦-
economlsche slrucluur van de zes reglo's. ín hel derde hooídsluk, 'Slrucluur-
ana¦yse van de onderzoeksgeLleden', presenleren we daarom een slrucluur-
ana¦yse van de reglona¦e conlexl van de Ledrljven, aan de hand van kaarl-
Lee¦den voor de male waarln de secloren lnduslrle, zake¦ljke dlenslen en
groolhande¦ (de drle secloren dle cenlraa¦ slaan ln de encuêle) ln de reglo's
verlegenwoordlgd zljn. Tevens wordl ln dal hooídsluk aandachl geschonken
aan hel voorkomen van kennlsíacloren, zoa¦s de male van Ĉob-lnlensllell
van hel reglona¦e Ledrljís¦even, de aanwezlgheld van Ledrljvlgheld dle zlch
kenmerkl door een íocus op kennlswerkers en de reglona¦e lnnovalle-oulpul
van Ledrljvlgheld.
Hel vlerde hooídsluk, 'De helerogenllell van reglona¦e Ledrljísre¦alles',
gaal over de opzel en de ullkomslen van de encuêle. DaarLlj nemen de ull-
komslen naar de aard en hel Lerelk van de nelwerken een cenlra¦e p¦aals ln.
ín hel vljíde hooídsluk, 'Nelwerkslrucluur en schaa¦nlveaus van Ledrljís-
re¦alles', slaan de ln de encuêle gevonden nelwerken cenlraa¦. Deze nel-
werken zljn opgeLouwd ull de door de Ledrljven ze¦í aangegeven llen
Le¦angrljksle lndlvldue¦e re¦alles. Ze worden gevlsua¦lseerd ln kaarlLee¦den.
Tevens schenken we hlerLlj aandachl aan hel economlsche Le¦ang van de
verschl¦¦ende re¦alles Llnnen een nelwerk, op Lasls van de Lelekenls dle deze
heeíl voor de omzel van een ondernemlng. De re¦alles worden geaggregeerd
op gemeenle¦ljk nlveau, waardoor hel moge¦ljk wordl ullspraken le doen
over de male waarln de verschl¦¦ende sleden oí gemeenlen cenlraa¦ ¦lggen
ln hun nelwerk.
ín hel zesde hooídsluk, 'Hlërarchle versus nelwerk', re¦aleren we de
nelwerkpalronen aan de omvang van de gemeenlen, de aísland lussen
gemeenlen en de specla¦lsalles ervan, om le zlen oí er, 'gecorrlgeerd' voor
deze íacloren, meer oí mlnder nelwerkre¦alles lussen aanwezlg zljn.
Tol s¦ol lrekken we ln hel s¦olhooídsluk enke¦e conc¦usles ln re¦alle lol
onze onderzoeksvraag. Op Lasls hlervan doen we enke¦e aanLeve¦lngen,
en maken we dulde¦ljk waarop vervo¦gonderzoek zlch moel rlchlen.
¶. índe naLlje loekomsl zu¦¦en
we nelwerkana¦yses ullvoeren
ophel nlveau vande Ledrljísvesll-
glng (n=:.¸8:) mel Lehu¦pvan
mu¦ll¦eve¦ana¦yse. Er wordl dan
opllmaa¦ geconlro¦eerdvoor
Ledrljíslnlerne kernmerken
a¦vorens le kljkennaar de lnv¦oed
vangemeenle¦ljke enregloken-
merkenlneconomlsche Ledrljís-
re¦alles.
ín¦eldlng ī:n
:o ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O ī:: :o
Tekstkader Citaten uit recente beIeidsnota's
De lnlernallona¦lserlng van de economle en de zeer sne¦¦e lechno¦oglsche
onlwlkke¦lng ¦elden lol een were¦domspannende nelwerkeconomle.
(LĐ Nola Rulmle¦ljk Economlsch ße¦eld. n)
De rulmle¦ljke dynamlek heeíl ln ons ¦and ge¦eld lol hel onlslaan van een
rulmle¦ljk-economlsch nelwerk van economlsche knooppunlen a¦s sleden
en malnporls, waarLlj de verLlndlngen worden gevormd door economlsche
onlwlkke¦lngsassen. Op reglona¦e schaa¦ ¦eldl deze onlwlkke¦lng lol hel
onlslaan van nelwerksleden. (LĐ Nola Rulmle¦ljk Economlsch ße¦eld. :o)
De were¦deconomle onlwlkke¦l zlch sleeds meer ln nelwerken. ín deze
nelwerken vlndl kennlsonlwlkke¦lng, kennlsverspreldlng, lnlensleve samen-
werklng maar lege¦ljkerlljd ook íe¦¦e concurrenlle p¦aals lussen Ledrljven.
ínlernallona¦lserlng en sne¦¦e lechno¦oglsche onlwlkke¦lng - voora¦ op hel
geLled van íníormalle- en Communlcallelechno¦ogle (ìcĊ) - heLLen de
onlwlkke¦lng van de mondla¦e nelwerkeconomle ln een slroomversne¦¦lng
geLrachl. Kennlslnlenslverlng, schaa¦vergrollng en specla¦lsalle zorgen
ervoor dal a¦¦er¦el acllvllellen ln secloren en c¦uslers sleeds meer mel e¦kaar
verweven raken. Nlel a¦¦een Llnnen maar ook over de ¦andsgrenzen.
ßedrljven maken dus dee¦ ull van dle lnlernallona¦e nelwerken, waarln de
concurrenlen van vandaag de parlners van morgen kunnen zljn. (LĐ Nola
Rulmle¦ljk Economlsch ße¦eld. :n)
Hel reglona¦e vesllglngsk¦lmaal ls van Le¦ang ln een nelwerkeconomle.
ín de nelwerkeconomle organlseren Ledrljven zlch sleeds meer ln were¦d-
wljde, zeer gespecla¦lseerde c¦uslers en kennlsnelwerken. Tege¦ljkerlljd
wordl julsl ook de naLlje omgevlng Le¦angrljker. ßedrljven zoeken ln de
reglona¦e omgevlng naar re¦alles dle essenllee¦ zljn voor krlllsche Ledrljís-
processen. Dle ¦lggen ln de síeer van loe¦everen en ullLesleden, maar
voora¦ ook ln de síeer van samenwerklng op hel v¦ak van lnnovalle en kennls-
onlwlkke¦lng. Zo onlslaan Llnnen de lnlernallona¦e nelwerken ook vaak zeer
slerk reglonaa¦ georganlseerde c¦uslers van kennlslnlensleve acllvllellen.
(LĐ Nola Rulmle¦ljk Economlsch ße¦eld. u))
De aanwezlgheld van loe¦everanclers, kennlslnsle¦¦lngen en onderwljslnsle¦-
¦lngen wordl een sleeds Le¦angrljker vesllglngsíaclor ln een kennlslnlensleve
economle. Vee¦ kennls- en samenwerklngsre¦alles vlnden p¦aals op reglonaa¦
nlveau. Daarom ls de kwa¦llell van hel reglona¦e 'lnnovallon-syslem' van
grool Le¦ang voor hel loekomsllge vesllglngsk¦lmaal. (LĐ Nola Rulmle¦ljk
Economlsch ße¦eld. ¸¸)
De lnlernallona¦e concurrenlleposllle van Neder¦and wordl verslerkl door
de onlwlkke¦lng van nallona¦e slede¦ljke nelwerken en slede¦ljke cenlra. Hel
gaal hlerLlj ook om verslerklng van de krachl en dlversllell van de economl-
sche kerngeLleden en verLelerlng van de LerelkLaarheld. (Nola Rulmle. ¸)
Hel rljk rlchl zlch mel name op de geLleden en nelwerken dle lol de nallona¦e
Rulmle¦ljke Hooídslrucluur Lehoren. economlsche kerngeLleden, hooíd-
verLlndlngsassen en nallona¦e slede¦ljke nelwerken. (Nola Rulmle. ¸)
Ter verslerklng van de krachl van de sleden en ler verLelerlng van de lnler-
nallona¦e economlsche concurrenlleposllle en de daarLlj Lehorende rulmle-
¦ljk-economlsche slrucluur van Neder¦and, geeíl hel rljk prlorllell aan de
onlwlkke¦lng van nallona¦e slede¦ljke nelwerken en van vee¦a¦ Llnnen deze
nelwerken ge¦egen economlsche kerngeLleden. Nallona¦e slede¦ljke nel-
werken vormen nlel a¦¦een een rulmle¦ljk concepl, maar heLLen ook een
organlsalorlsche Lelekenls. Dll pasl Llj de onlwlkke¦lng van de nelwerk-
samen¦evlng en de nelwerkeconomle en de a¦s gevo¦g daarvan oplredende
schaa¦vergrollng ln rulmle¦ljke re¦alles. (Nola Rulmle. ))
Op economlsch en soclaa¦-cu¦luree¦ geLled veranderl de samen¦evlng.
Dll koml lol ulldrukklng ln de onlwlkke¦lng van de nelwerksamen¦evlng en
-economle. Deze zljn onder meer hel resu¦laal van verdergaande lnlernallo-
na¦lserlng en specla¦lsalle dle oplreedl ln vee¦ economlsche secloren en van
verdergaande schaa¦vergrollng van de sleden ln aans¦ulllng op de eerdere
suLurLanlsalle. vaar de slede¦ljke proL¦emen voora¦ op hel nlveau van de
sleden en de Luurgemeenlen spe¦en, zo zljn de kansen op ¦angere lermljn ln
Le¦angrljke male ge¦egen op een hoger schaa¦nlveau. dal van de slede¦ljke
nelwerken. (Nola Rulmle. .8)
Sleden en slede¦ljke nelwerken zljn de sluwende krachl achler de Neder-
¦andse economle en Le¦angrljk a¦s Lroedp¦aals voor kennlsonlwlkke¦lng,
hel mldden- en k¦elnLedrljí, persoon¦ljke dlenslver¦enlng, wlnke¦s en de
loerlsllsche seclor. lulsl deze comLlnalle van íacloren lekenl de vlla¦llell en
¦eeíLaarheld van de slad. (LĐ Pleken ln de De¦la. u¸)
Hel rljk rlchl zlch voor de verslerklng van de lnlernallona¦e concurrenlle-
posllle van Neder¦and op geLleden en nelwerken dle lol de nallona¦e rulmle-
¦ljke hooídslrucluur Lehoren. onder andere nallona¦e slede¦ljke nelwerken
en de economlsche kerngeLleden lnc¦usleí Lelde malnporls (en de daarmee
verLonden malnporlreglo's, de noord- en zuldv¦euge¦ van de Randslad).
Deze slruclureren op nallonaa¦ nlveau ln Le¦angrljke male de (Lunde¦lng van)
verslede¦ljklng en economlsche acllvllellen. Ze dragen ook Llj aan de rulmle-
¦ljke samenhang van Neder¦and a¦s gehee¦ en de verLlndlng van Neder¦and
mel hel omrlngende Lullen¦and. (Nola íoLl¦llell. :¸))
Nelwerken
Rulmle¦ljke schaa¦
Kennlslnlensllell
Ledrljvlgheld
ín¦eldlng
ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O
RuimteIijkeconomische
ontwikkeIinq en netwerken
:u ī:¸ :u
ćĊi ĂĉeāiiĀecĄăĄĂi Ĉcue ĄăĉČi ĀĀeāi ăo eă ăeĉČećĀeă
InIeidinq
ín de vak¦lleraluur ls hel nelwerkconcepl sleeds meer een dragend Legrlp
voor rulmle¦ljke ana¦yse. Op hel eersle gezlchl ¦ljkl dll een conceplue¦e
verhe¦derlng op le ¦everen, waarmee recenle maalschappe¦ljke onlwlkke¦ln-
gen kunnen worden Leschreven. Een nadere Lesluderlng van de ¦lleraluur
¦aal echler zlen dal er vee¦ ondulde¦ljkheld en Legrlpsverwarrlng ls rond
hel concepl 'nelwerken'. De welnlg eenduldlge ullgangspunlen van de
verschl¦¦ende auleurs maken hel ¦asllg de verschl¦¦ende lnzlchlen mel e¦kaar
ln verLand le Lrengen. Hlerdoor ls hel Legrlp eerder een melaíoor dan een
operallonee¦ concepl dal dlrecl LrulkLaar ls a¦s hu¦pmldde¦ voor ana¦yse.
Naasl vragen dle Lelrekklng heLLen op hel onlslaan van nelwerken en hun
aard en elgenschappen, zljn er ook vragen naar de ro¦ dle nelwerken kunnen
vervu¦¦en. Zo maakle de Soclaa¦-Economlsche Raad (ĉLĈ :oo:) ln zljn advles
over de slruclurerende werklng van nelwerken ln de Vljíde Nola Rulmle¦ljke
ordenlng een onderscheld naar.
:. íysleke nelwerken, oíwe¦ de 'hardware',
:. hel geLrulk van nelwerken, oíwe¦ de 'soílware' en
¸. de Lelekenls van nlel dlrecl waarneemLare (vlrlue¦e) socla¦e en
economlsche re¦alles, oíwe¦ de 'orgware'.
Een derge¦ljk onderscheld kan Lehu¦pzaam zljn Llj hel klezen van Le¦elds-
lnslrumenlen dle hel geLrulk van nelwerken moelen opllma¦lseren, mede
omdal ze a¦¦e drle een rulmle¦ljke dlmensle kennen, a¦dus de ĉLĈ.
ín de ln hel vorlge hooídsluk Lesproken Le¦eldsnola's wordl voora¦ ullgegaan
van nelwerken dle zljn onlslaan op Lasls van economlsche re¦alles en hande-
¦lngen. HlerLlj moel worden Ledachl dal dll lype nelwerken nlel rechlslreeks
waarneemLaar ls. Hel ls daarom van Le¦ang ln de vo¦gende paragraaí eersl
korl ln le gaan op de vraag waarom er lhans zovee¦ meer aandachl ls voor de
ro¦ en de Lelekenls van nelwerken dan een aanla¦ decennla ge¦eden. Na deze
a¦gemene Leschouwlng wordl ln de paragraaí 'Nelwerkeconomle en slede-
¦ljkeconomlsche onlwlkke¦lng' aandachl Lesleed aan de rulmle¦ljkeconoml-
sche lheorlevormlng rond slede¦ljke nelwerken. DaarLlj kljken we voora¦
naar de re¦alles lussen sleden en slede¦ljke reglo's en nlel zozeer naar de
Llnnenslede¦ljke slrucluren en processen. ve gaan voora¦ ln op de re¦alle
lussen hel rulmle¦ljke schaa¦nlveau en de íuncllone¦e hlërarchle van Ledrljís-
nelwerken - lwee ln lheorle nauw mel e¦kaar samenhangende aspeclen
van de rulmle¦ljke organlsalle van Ledrljven. Vanull deze lnva¦shoek werken
we de verschl¦¦ende ro¦¦en dle nelwerken kunnen vervu¦¦en, verder ull. Deze
Levlndlngen worden gep¦aalsl naasl de ullkomslen van emplrlsche sludles
Rulmle¦ljkeconomlsche onlwlkke¦lng ennelwerken
:ó ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O ī:) :ó
over deze onderwerpen, waarull de spannlng lussen lheorle en emplrle naar
voren koml.
ín de paragraaí 'Slede¦ljke slrucluren en slede¦ljke nelwerken' gaan we ln
op de ro¦ dle Ledrljísnelwerken kunnen vervu¦¦en a¦s Louwsleen voor slede-
¦ljke nelwerken. Tol s¦ol vallen we onze Levlndlngen samen ln een synlhese.
Economische structuurveranderinq· economies of scaIe, scope en
expertise
De ¦aalsle decennla heLLen zlch verschulvlngen voorgedaan ln hel Lasls-
mode¦ van de economle. Lange lljd slond daarln de produclle van geslan-
daardlseerde goederen cenlraa¦. De lljd waarln massaproduclle de meesl
domlnanle vorm ls van lnduslrlë¦e organlsalle, ¦ljkl echler voorLlj le zljn,
legenwoordlg voeren geîndlvldua¦lseerde en í¦exlLe¦e produclleprocessen
de Lovenloon. Na de 'ílrsl lnduslrla¦ dlvlde' - oíwe¦ de índuslrlë¦e Revo¦ulle-
spreken Plore C SaLe¦ (:n8u) dan ook we¦ van de 'second lnduslrla¦ dlvlde'.
Ze reíereren daarmee naar een oms¦agpunl ln de economlsche geschledenls.
hel momenl waarop de lechno¦oglsche voorullgang een zodanlge lmpacl
heeíl op de manler van produceren, dal er een slgnlílcanle Lreuk onlslaal
mel hel produclleproces en hel consumpllepalroon zoa¦s dal lol lwlnllg jaar
ge¦eden go¦d.
Leldde de lnlroduclle van nleuwe lechno¦ogleën len lljde van de índuslrlë¦e
Revo¦ulle lol massaproduclle en concurrenllevoorde¦en vla econon|es o[
sco|e Ġ de koslen van een eenheld producl nemen aí naarmale hel vo¦ume van
de produclle loeneeml Ġ. de lweede 'lnduslrla¦ dlvlde' rlchl zlch op [|ex|be|e
spec|o||sot|e, ook we¦ posl-Fordlsme genoemd. Netwetkenvotn|nq van
samenwerkende, loe¦everde en ullLesledende Ledrljven ls daarLlj van hel
groolsle Le¦ang geworden.
Nlel ¦anger slaal nu hel produceren van geslandaardlseerde massa-
produclen cenlraa¦, maar julsl de 'cuslomlzallon' oíwe¦. de lndlvldua¦lserlng
van produclen. De slljgende we¦vaarl heeíl erloe ge¦eld dal consumenlen
de aíge¦open jaren vee¦elsender zljn geworden en een slerkere Lehoeíle
heLLen aan geîndlvldua¦lseerde produclen. Hlerdoor moelen Ledrljven
í¦exlLe¦er en meer modu¦alr produceren (lagers el a¦. :nn8). Een onlwlkke-
¦lng dle nog wordl verslerkl door de groelende lnlernallona¦e concurrenlle
en de hlermee samenhangende producldlííerenllalle (Àlzema C vever
:nn:). Nlel a¦¦een de prljs van een producl ls van lnv¦oed op hel aankoop-
gedrag van consumenlen, maar ook de kwa¦llell en een voorkeur voor
merken spe¦en legenwoordlg een Le¦angrljke ro¦ Llj hel nemen van aankoop-
Les¦lsslngen.
Deze í¦exlLe¦e produclle ls moge¦ljk geworden door de opkomsl van de
lníormallelechno¦ogle, dle erloe heeíl ge¦eld dal apparalen sne¦ omsle¦Laar
zljn en meervoudlge geLrulksmoge¦ljkheden heLLen gekregen (ßerlram C
Schamp :nn:). Voor de Ledrljísorganlsalle Lelekenl dll dal zowe¦ grole a¦s
k¦elne Ledrljven goed ln de markl kunnen opereren. De loenemende dlversl-
ílcalle van de produclle verwljsl naar hel prlnclpe van econon|es o[ scope.
de gemldde¦de koslen van de produclle nemen aí naarmale hel aanla¦ ver-
schl¦¦ende produclen dle geíaLrlceerd worden, loeneeml. Venkalramen C
SuLramanlam (:oo:) sle¦¦en dal hel ha¦en van kennls ull andere Ledrljís-
lakken hlerLlj van cruclaa¦ Le¦ang ls.
Àan de andere kanl heeíl ook de lndlvldua¦lserlng aan de vraagzljde ge¦eld
lol de noodzaak van dlverslílcalle en hlermee lol hel vlnden van op¦osslngen
om le kunnen opereren ln deze sleeds comp¦exer wordende economle.
Vo¦gens Àlzema C vever (:oo:. :uu), 'worden Ledrljven geconíronleerd
mel e¦kaar sne¦¦er opvo¦gende lnnovalle en dus korlere producl ¦evenscyc¦l.
De loegenomen onzekerheld ln de Ledrljísomgevlng noodzaakl Ledrljven
í¦exlLe¦ le opereren'. F¦exlLe¦e specla¦lsalle verelsl dus een Ledrljíslnlerne en
een Ledrljísexlerne í¦exlLl¦llell. De eersle wordl moge¦ljk gemaakl door
lechno¦ogle en veranderde werkprocessen, de ¦aalsle koml lol ulldrukklng
ln een verslerkle male van toe|evet|nq en u|tbesteJ|nq van economlsche
acllvllellen dle nlel lol de kern van hel Ledrljí horen, en ln een qeneensc|op-
pe|||ke ptoJuctontw|kke||nq. À¦ deze processen dragen erloe Llj dal lnlra- en
lnlerorganlsalorlsche netwetken zlch sleeds verder onlwlkke¦en.
Een lweede Le¦angrljke onlwlkke¦lng ln de aíge¦open derllg jaar ls de
opkomsl van de zake¦ljke dlenslver¦enlng en de op de mlcro-e¦eklronlca
geíundeerde opkomsl van de lníormalle- en communlcallelechno¦ogle.
Deze onlwlkke¦lngen heLLen erloe Lljgedragen dal de economle ls opge-
schoven van een op íysleke grondsloííen georlënleerde Lasls naar een
nlel-malerlë¦e Lasls, name¦ljk kennls. Hlerln spe¦en 'economles oí experllse'
een Le¦angrljke ro¦. Fconon|es o[ expett|se, ook we¦ econon|es o[ conp|ex|tv
genoemd, kunnen voorde¦en rea¦lseren naarmale Ledrljven de kennls-
slromen Llnnen de netwetken waarln zlj aclleí zljn (Venkalraman en
SuLramanlam :oo:), opllmaa¦ Lenullen en ervan proílleren. Soclaa¦ en
cu¦luree¦ kennlskapllaa¦ spe¦en een Le¦angrljke ro¦ ln respeclleve¦ljk hel
verkrljgen van kennls en hel se¦ecleren van de julsle en meesl re¦evanle
LeschlkLare kennls. Kogul (:ooo) wljsl erop dal hlerdoor hel accenl ver-
schulíl van hel verslerken van de Ledrljíslnlerne processen, waarull ln hel
ver¦eden de voornaamsle concurrenllevoorde¦en werden Lehaa¦d, naar
Ledrljísexlerne processen. Kogul spreekl dan over hel creëren van mecha-
nlsmen dle hel moge¦ljk maken om slraleglsche kennls Lullen de elgen
ondernemlng le ldenllílceren, le de¦en en le aLsorLeren Llnnen een Lreed
nelwerk van Ledrljven. Parr (:oo:) Lenadrukl Llnnen hel concepl van de
econon|es o[ expett|se hoe waardevo¦ hel ls verschl¦¦ende íasen van hel
produclleproces le kunnen lnlegreren, ondernemlngen kunnen hlerdoor
koslenLesparend werken. Hel Lelreíl hler vee¦a¦ dlagona¦e te|ot|es, dus
samenwerklngsverLanden lussen Ledrljven ull verschl¦¦ende Ledrljíslakken.
Hlernaasl verslerkl ook de mondla¦lserlng van de economle deze verschul-
vlngen Llnnen hel Laslsmode¦ van de produclle-economle. Àmln C Thrlíl
(:nn:) onderschelden drle kenmerken van deze mondla¦e economle.
Rulmle¦ljkeconomlsche onlwlkke¦lng ennelwerken
:8 ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O ī:n :8
Ten eersle íunclloneren sleeds meer lnduslrleën op een were¦dschaa¦ door
geLrulk le maken van mondla¦e nelwerken. Dll koml nlel a¦¦een door de
voorullgang van de lníormalle- en communlcallelechno¦ogle, maar ook hel
sleeds grolere aanla¦ íusles en overnames op nallonaa¦ en lnlernallonaa¦
nlveau maakl hel Ledrljven gemakke¦ljker om le opereren en le íunclloneren
op een hogere schaa¦ (Van Ceenhulzen :nn¸). Ten lweede ls hlermee de
po¦llleke machl van de mu¦llnallona¦s loegenomen (Dlcken :nn:). Ten derde
vlndl er op dll momenl levens een decenlra¦lsalle van de produclle p¦aals.
Denk hlerLlj nlel a¦¦een aan de enorme slljglng van hel aanla¦ meervesllglngs-
ondernemlngen, dle een íyslek-rulmle¦ljke scheldlng van economlsche
acllvllellen Llnnen Ledrljven kan íacl¦lleren, maar ook aan hel verschljnse¦
dal Ledrljven ln loenemende male hun n|et-ketnoct|v|te|ten ullLesleden
(ELers :nnn).
De verschulvlngen Llnnen hel Laslsmode¦ van de economle Lelekenen
nlel dal de econon|es o[ sco|e en de econon|es o[ scope legenwoordlg geen
ro¦ meer spe¦en Llnnen de economle, maar we¦ dal hun re¦alleve Lelekenls
ls vermlnderd. Ook ls hel nlel zo dal nelwerken van Ledrljísre¦alles voor
hel lljdperk van í¦exlLe¦e specla¦lsalle nlel Leslonden. Hel ls, zo menen
Venkulraman C SuLramanlam (:oo:), echler julsl hel samenspe¦ van deze
drle paradlgma's (econon|es o[ sco|e. econon|es o[ scope en econon|es o[
expett|se) dal de Lasls vorml voor de huldlge economlsche onlwlkke¦lng.
De jaren dal massaproduclle de meesl domlnanle vorm van lnduslrlë¦e orga-
nlsalle was, ¦ljken voorLlj, netwetken spe¦en een sleeds Le¦angrljker ro¦.
Netwerkeconomie en stedeIijkeconomische ontwikkeIinq
De opkomsl van de lníormalle- en communlcallelechno¦ogle, de opkomsl
van de kennlseconomle, de loenemende mondla¦lserlng en de lndlvldua¦lse-
rlng van de produclle heLLen erloe ge¦eld dal er Llnnen organlsalles een
groelende noodzaak ls onlslaan om hel produclleproces le í¦exlLl¦lseren mel
Lelrekklng lol lljd, p¦aals, conlraclen en Laanlnhoud. Dll heeíl nlel a¦¦een
ge¦eld lol verschulvlngen ln hel economlsche Laslsmode¦, zoa¦s we hlerLoven
zagen, hel heeíl zlch ook verlaa¦d ln veranderlngen ln de organlsallevorm.
Ondernemlngen worden door deze onlwlkke¦lngen lmmers gedwongen
hun lradlllone¦e hlërarchlsche en Lureaucrallsche organlsalleslrucluur op le
geven en rekenlng le houden mel producllemelhoden waarln nelwerken een
cenlra¦e ro¦ spe¦en. Er onlslaal zo een grolere nadruk op een svsteen net
ģqenetwetkteĤ otqon|sot|es.
Verge¦ljken we deze 'genelwerkle organlsalles' mel de lradlllone¦e hlërar-
chlsche ondernemlngen, dan kunnen we conslaleren dal organlsalles ln de
eerslgenoemde groep over hel a¦gemeen (ía¦one C LauLacher :nn8).
:. k¦elner zljn en mlnder geînlegreerd over de produclleko¦om,
:. íuncllone¦e nelwerken onderhouden dle lol ver Lullen de muren van
hel Ledrljí relken, en
¸. kennls, en ln hel Lljzonder 'human caplla¦', Llnnen de ondernemlng
cenlraa¦ sle¦¦en.
Ve¦en spreken ln dll verLand over de opkomsl van de nelwerkeconomle.
íaar wal houdl dle nelwerkeconomle nu precles ln?
Kamann (:n8n. ¸n) deílnleerl een netwetk a¦s 'een aclleve lnleraclle lussen
parllclpanlen, waarLlj een synergellsch eííecl oplreedl'. Dll Lelekenl dal
de samenwerklng oí geschake¦de loe¦everlngs- en ullLesledlngsre¦alles
lussen Ledrljven Llnnen een nelwerk lol een grolere opLrengsl ¦elden dan
wanneer ondernemlngen onaíhanke¦ljk van e¦kaar Lullen dll nelwerk ope-
reren. Hel nelwerkconcepl wordl ln de ¦lleraluur echler nlel eenduldlg
geLrulkl, hel kan vanull drle oogpunlen worden Lenaderd (Van der Knaap
:oo:, valls :oo¸).
Ten eersle kan een nelwerk worden gezlen a¦s een slruclura¦lsllsch
concepl. Casle¦¦s (:nnó) doel dll LljvoorLee¦d mel zljn verwljzlng naar de
nelwerksamen¦evlng. Ten lweede kan een nelwerk worden gezlen a¦s
'een gehee¦ van íysleke Llndlngen'. HlerLlj wordl onder andere gekeken
naar de lníraslrucluur Llnnen een geLled en dle lussen geLleden, zoa¦s sne¦-
wegen, walerwegen, ¦uchlvaarlverLlndlngen en openLaar lransporl
(ZandLe¦l :oo¸, Kansky :nó¸).
Ten derde kunnen nelwerken worden gevlsua¦lseerd a¦s een hande¦lngs-
lheorellsch oí íuncllonee¦ concepl. Hlerln kunnen zowe¦ re¦alles lussen a¦s
Llnnen ondernemlngen worden Lenadrukl a¦s hel raamwerk dal nelwerken
vormen voor onderhande¦lng. Voora¦ deze ¦aalsle Lenaderlng wordl sleeds
Le¦angrljker ln de soclaa¦welenschappe¦ljke ¦lleraluur (Uzzl :nnó, Freeman
:nn)). Ook ln de voor¦lggende sludle slaal deze Lenaderlng cenlraa¦.
Er Leslaal een verLand lussen de onlwlkke¦lng van nelwerken en econo-
mlsche onlwlkke¦lng (Kalz C Shaplro :n8¸, Sennel e.a. :oo:). ve worden
sleeds aíhanke¦ljker van nelwerken en de Lelere communlcalle- en produc-
llelechno¦ogleën ¦elden erloe dal de ¦oka¦e Llndlngen ln polenlle sleeds
meer aínemen lerwlj¦ de mondla¦e Llndlngen loenemen. Dll Lelekenl echler
nlel dal nelwerken ln hel ver¦eden geen ro¦ spee¦den. Denk LljvoorLee¦d
aan de were¦domspannende marllleme nelwerken waarln Europese hande¦s-
maalschappljen gedljden (Tay¦or :oou).
Nleuw ls echler dal de nelwerken waarln we acleren, sleeds groler
worden en lnlenslever worden geLrulkl, meer verlakl raken en Lovendlen
sleeds mlnder hlërarchlsch van aard ¦ljken le worden (Van der Knaap C va¦¦
:oo:). Deze onlwlkke¦lngen heLLen nlel a¦¦een ge¦eld lol een verLelerde
í¦exlLl¦llell Llnnen organlsalles, maar ook lol meer í¦exlLl¦llell ln de rulmle¦lj-
ke organlsalle van Ledrljvlgheld. Dll heeíl lol gevo¦g dal Ledrljven nlel meer,
zoa¦s vroeger, slrlkl geLonden hoeven le zljn aan een speclíleke vesllglngs-
p¦aals, ln de íysleke zln van hel woord. Nelwerken kunnen ervoor zorgen
dal voorde¦en dle eersl puur ¦ocallegeLonden waren, nu op een hoger schaa¦-
nlveau kunnen worden Lehaa¦d. Ze íacl¦lleren hlermee een verhoogde í¦exl-
Ll¦llell ln hel produclleproces.
Rulmle¦ljkeconomlsche onlwlkke¦lng ennelwerken
¸o ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O ī¸: ¸o
Von |nJustt|e|e oqq|onetot|es noot netwetken
val Lelekenen deze veranderlngen ln de economle voor lnduslrlë¦e en
slede¦ljke agg¦omeralles? De veslerse economleën Levlnden zlch momen-
lee¦ ln een overgangsíase, daarover ls ledereen ln Llnnen- en Lullen¦and hel
eens. Dll heeíl gevo¦gen voor de slrucluur van de economle, de organlsalle
van de produclle en de rulmle¦ljkeconomlsche organlsalle van Ledrljvlgheld.
À¦ spreken we legenwoordlg van zowe¦ een dlenslen-, een kennls- a¦s een
nelwerkeconomle, dll Lelekenl nlel dal de economle ook 'íool¦oose' wordl,
waardoor hel organlseren van de economle ondoorzlchllg en chaollsch
wordl. ßepaa¦de íacloren, zoa¦s agg¦omerallevoorde¦en, Llnden Ledrljven
nog sleeds aan een (slede¦ljke) ¦ocalle, dll ge¦dl ook voor de nlel-malerlë¦e
Llndlngen van de nelwerkeconomle (Van Oorl e.a. :oo¸), zlj hel dal deze
zlch len de¦e op andere p¦ekken manlíesleren.
Hel Legrlp lnduslrlë¦e agg¦omeralle werd aan hel elnde van de negenllende
eeuw geînlroduceerd door de Àmerlkaanse econoom À¦íred íarsha¦¦, a¦
verwlerí hel zlch pas vler decennla ge¦eden een p¦aals ln hel lnduslrleLe¦eld,
LljvoorLee¦d hel groelpoo¦Le¦eld. Oorspronke¦ljk had hel Legrlp Lelrekklng
op hel verschljnse¦ dal een aanla¦ k¦elne en mldde¦grole Ledrljven mel ¦oka¦e
elgenaars, dle a¦¦emaa¦ ln deze¦íde Ledrljíslak oí lnduslrle aclleí zljn, zlch
(geograílsch) glngen concenlreren. Dal deden ze nlel zonder reden. Er zljn
name¦ljk aanzlen¦ljke voorde¦en verLonden aan de vormlng van deze agg¦o-
meralles oí lnduslrlë¦e dlslrlclen. ín zljn k¦assleke werk, de Pt|nc|p|es o[
Fconon|cs, Leschrljíl íarsha¦¦ (:8no) deze zogenaamde economlsche exler-
na¦llellen. agg¦omerallevoorde¦en dle onconlro¦eerLaar en onregu¦eerLaar
zljn voor een lndlvlduee¦ Ledrljí en dle voorlkomen ull een reglona¦e con-
cenlralle van Ledrljvlgheld. Hlj noeml LljvoorLee¦d de LeschlkLaarheld van
geschoo¦de en gespecla¦lseerde arLeld, de aanwezlgheld van lnlermedlalre
goederen en de moge¦ljkheld om mel e¦kaar, op een sne¦¦e manler, naasl
ldeeën over hel verLeleren van produclen, ook lechno¦oglsche en organlsa-
lorlsche lnnovalles ull le wlsse¦en (lníormalle- oí kennlsspl¦¦overs).
Hel lnduslrlë¦e dlslrlcl kenmerkl zlch dan ook door een hoge male van
specla¦lsalle, í¦exlLl¦llell en slerke lnlerne b|nJ|nqen, maar levens door
welnlg communlcalle over en weer mel Ledrljven van Lullen hel dlslrlcl.
De gedachle achler deze lnlerne netwetken ls dal a¦¦e Ledrljven dle Llnnen
deze concenlralle va¦¦en, proílleren van de hler Lovengenoemde concen-
lrallevoorde¦en, wal weer ¦eldl lol een groel ln Ledrljvlgheld en we¦vaarl
Llnnen de reglo. Hel íarsha¦¦laanse dlslrlcl ls dan ook puur geLaseerd op
[vs|eke nob|||e|J. een opllma¦e Lenulllng van de economlsche exlerna¦llellen
wordl Lehaa¦d door de geograílsche aísland lussen Ledrljven le mlnlma-
¦lseren, aangezlen dll de samenwerklng lussen Ledrljven slerk Levorderl en
de lransacllekoslen voor ondernemlngen lol een mlnlmum Leperkl. Vo¦gens
ve¦en ls dll hel k¦assleke reglonaa¦economlsche nelwerk.
ín navo¦glng van íarsha¦¦ sle¦de Ànn íarkusen (:nnó) een eeuw ¦aler
voor om hel concepl van de lnduslrlë¦e dlslrlclen le verLreden en een aanla¦
nleuwe vormen aan de c¦asslílcalle loe le voegen. Hel íarsha¦¦laanse dlslrlcl
zou nlel (meer) represenlalleí zljn voor de huldlge lnduslrlë¦e agg¦omeralles
ln de were¦deconomle. íarkusen onderscheldl daarom vler lypen concen-
lralles, op Lasls van de aard van de re¦alles Llnnen een dlslrlcl lussen de ver-
schl¦¦ende acloren en de male van reglona¦e lnLeddlng. Deze verschl¦¦en ln
re¦alles geven aan¦eldlng lol vetsc||||enJe tvpen netwetken. ín haar laxonomle
vlnden we Leha¦ve hel a¦ eerder genoemde íarsha¦¦laanse dlslrlcl ook hel
'huL-and-spoke' dlslrlcl, hel 'slale-anchored' dlslrlcl en hel 'sale¦¦lle p¦al-
íorm' dlslrlcl.
De 'sale¦¦lle' dlslrlclen verwljzen naar een concenlralle van Lrancheíl¦la¦en
oí nevenvesllglngen dle gesluurd worden door de moederLedrljven dle
Lullen hel dlslrlcl gevesllgd zljn. Ze heLLen echler welnlg lnleraclle mel hun
dlrecle omgevlng. Hoewe¦ er vanull rulmle¦ljk oogpunl sprake ls van een
agg¦omeralle, ls dll íuncllonee¦ gezlen nlel hel geva¦, Llnnen de concenlralle
Leslaan er geen oí welnlg onder¦lnge Landen lussen ondernemlngen en
geschoo¦de arLeld wordl vaak van Lullen de reglo gehaa¦d.
Hel 'huL-and-spoke' dlslrlcl daarenlegen slaal voor een agg¦omeralle
waarln een grool Ledrljí (LljvoorLee¦d een mu¦llnallona¦) een nelwerk - een
spakensysleem - rond zlch creëerl en regu¦eerl, waarln naLljge¦egen k¦elne
en mldde¦grole Ledrljven a¦s loe¦everanclers íungeren. Dll soorl concen-
lralles wordl gekenmerkl door een ¦evendlge hande¦ Llnnen hel dlslrlcl, dle
echler door de 'huL', hel knooppunlLedrljí, wordl gedlrlgeerd. Tussen de
concurrerende Ledrljven vlndl nauwe¦ljks lnleraclle p¦aals. Hel ls dan ook
nlel verwonder¦ljk dal de ¦evensvalLaarheld van de k¦elne Ledrljven, en op de
¦ange lermljn ook de ¦evensvalLaarheld van hel lnduslrlë¦e dlslrlcl, ln slerke
male aíhanke¦ljk ls van de preslalles van hel Ledrljí dal de 'huL' vorml.
ßekende voorLee¦den van 'huL-and-spoke' dlslrlclen zljn de aulo-lnduslrle
rond Delroll (Ford, Chrys¦er, and că), de v¦leglulglnduslrle (ßoelng) en soíl-
ware-lnduslrle (ílcrosoíl) naLlj Seall¦e, en de mlcro-e¦eklronlca lnduslrle
(Phl¦lps) ln Elndhoven.
Ten s¦olle zljn er nog de 'slale-anchored' dlslrlclen. Deze verschl¦¦en
cua nelwerkslrucluur nlel oí nauwe¦ljks van de 'huL-and-spoke' dlslrlclen,
maar worden ln legensle¦¦lng lol de ¦aalsle nlel gecreëerd en geregu¦eerd
door mu¦llnallona¦s, maar door overheldslnslanlles oí non-proílllnsle¦¦lngen.
Hel Lelreíl hler agg¦omeralles rond LljvoorLee¦d een ml¦llalre Lasls, een
unlversllell oí regerlngsgeLouwen.
íarkusen (:nnó) en Cuerrlerl C PlelroLe¦¦l (:ooo) sle¦¦en dal prololypen
van lnduslrlë¦e dlslrlclen ln de were¦d nlel gemakke¦ljk le vlnden zljn. ßoven-
dlen zljn rulmle¦ljk geconcenlreerde acllvllellen mel een slerke reglona¦e
lnLeddlng ('sllcky p¦aces'), zoa¦s Sl¦lcon Va¦¦ey en Roule ::8, vaak julsl meng-
vormen van de vler onderschelden lypen. Dll zou Lelekenen dal de c¦uslerlng
van een Lepaa¦de lnduslrle ook andere (suL)secloren kan aanlrekken en zo
kan ¦elden lol agg¦omerallevoorde¦en.
Porler (:nno) Lenadrukl daarom de onder¦lnge conlaclen lussen concen-
lralles van verschl¦¦ende secloren. Doordal secloren nlel meer zo vee¦ op
Rulmle¦ljkeconomlsche onlwlkke¦lng ennelwerken
¸: ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O ī¸¸ ¸:
zlchze¦í slaan, maar door economlsche, lechno¦oglsche en organlsalorlsche
veranderlngen sleeds nauwer mel e¦kaar verweven raken, kunnen we
de concenlralle van een speclíleke Ledrljíslak nlel ¦os meer zlen van een
concenlralle van Ledrljvlgheld ln de Lrede zln van hel woord - dus op
(grool)slede¦ljk nlveau. Dll argumenl gaal zeker op wanneer we - zoa¦s ln
ons onderzoek - de nelwerkvormlng van secloren a¦s de lnduslrle, grool-
hande¦ en zake¦ljke dlenslver¦enlng wl¦¦en ana¦yseren. Voora¦ de ¦aalsle
seclor ls gezlen haar preslalles julsl hee¦ erg aíhanke¦ljk van de preslalles van
andere lnduslrleën, lerwlj¦ de Ledrljíslak ze¦í Lovendlen zeer helerogeen
van aard ls. Hel agg¦omeralleLegrlp dlenl daarom le worden verLreed om
ook slede¦ljke specla¦lsalles en comp¦emenlarllellen ln de economlsche nel-
werkslrucluren le kunnen Lelrekken.
lacoLs (:nón) conslaleerl dal reglona¦e seclora¦e dlversllell een sllmu¦erend
eííecl heeíl op lnnovalle, op verllca¦e lnlegralle ln de Ledrljísko¦om en op de
samenwerklng lussen lnduslrleën. Deze nolle ls sleeds Le¦angrljker gewor-
den Llnnen hel concepl van de urLanlsallevoorde¦en. De male waarln deze
voorde¦en een ro¦ spe¦en, ¦oopl echler ulleen van Ledrljí lol Ledrljí. Hlerdoor
erodeerl hel oorspronke¦ljke ldee achler de urLanlsallevoorde¦en, name¦ljk
dal ze opgaan voor a¦¦e Ledrljven Llnnen een slede¦ljke concenlralle, dal ze
door a¦¦e Ledrljven Lehaa¦d kunnen worden en dal ze ¦os slaan van rulmle¦ljk-
íuncllone¦e re¦alles lussen ondernemlngen. Dll proL¦eem koml mede voorl
ull de legensle¦¦lng lussen ¦oka¦lsallevoorde¦en (ln lnduslrlë¦e dlslrlclen) en
urLanlsallevoorde¦en. de eersle zljn seclorspeclílek, lerwlj¦ de lweede
opgaan voor a¦¦e Ledrljven Llnnen een concenlralle (ísard :n¸ó).
Doordal de recenle economlsche, lechno¦oglsche en organlsalorlsche
onlwlkke¦lngen erloe ¦elden dal verschl¦¦ende (suL)secloren meer en meer
mel e¦kaar verweven zljn, vo¦slaal deze c¦asslílcalle echler nlel ¦anger. Er
dlenl een derde calegorle le worden onderschelden, waarln economlsche
schaa¦voorde¦en we¦lswaar Leslaan ln een omgevlng van reglona¦e dlversl-
lell, maar voora¦ te|ot|e- o[ netwetkspec|[|ek zljn. ín zo'n geva¦ spreken we
van netwetkextetno||te|ten (cí. lohansson e.a. :nnu). vaar 'k¦assleke' urLanl-
sallevoorde¦en ldea¦ller opgaan voor a¦¦e Ledrljven Llnnen een concenlralle
(LljvoorLee¦d lníraslrucluur, voorzlenlngen en dlvers en grool arLeldsaan-
Lod) en gere¦aleerd zljn aan de Levo¦klngs- oí Ledrljvlgheldsomvang van
een slede¦ljke concenlralle, verwljzen re¦alle- oí nelwerkvoorde¦en naar de
c¦uslerlng van gere¦aleerde Ledrljvlgheld (Frenken e.a. :oou).
Hoewe¦ ook Llj deze Legrlppen hel reglona¦e schaa¦nlveau nog cenlraa¦ slaal,
veranderl de lnlerprelalle van hel aíslandsLegrlp door lnlerseclora¦e nel-
werkre¦alles. Naasl íysleke aísland spee¦l dan ook [unct|one|e o[stonJ een ro¦
Llj de vormlng van c¦uslers en nelwerken, en daarmee Llj oplredende nel-
werkexlerna¦llellen. De opkomsl van de nelwerkeconomle heeíl er name¦ljk
voor gezorgd dal aísland nlel hel enlge crllerlum voor ¦ocallekeuze meer ls.
Àísland heeíl gedee¦le¦ljk p¦aalsgemaakl voor loeganke¦ljkheld, oílewe¦ de
male waarln lníormalle, kennls en k¦anlen (ln elgen en andere secloren)
LerelkLaar zljn (Van der Knaap :oo:). íel andere woorden. re¦alleve aísland
neeml ln Lelekenls loe. Casle¦¦s (:nnó) spreekl van een accenlverschulvlng
van een 'space oí p¦aces' naar een 'space oí í¦ows'. Dll Lelekenl nlel dal we
aíslevenen op een sllualle van een spoce o[ [|ows, maar julsl op een sllualle
waarln zlch zowe¦ een spoce o[ p|oces voordoel a¦s een spoce o[ [|ows. Een sllu-
alle dus, waarln de comLlnalle van en lnleraclle lussen deze Legrlppen a¦s
cruclaa¦ worden gezlen.
Hel zljn legenwoordlg nlel a¦¦een meer p¦aalskenmerken dle le¦¦en ln de
vesllglngsp¦aalskeuze van ondernemlngen, maar ook lechno¦oglsche en cu¦-
lure¦e naLljheld spe¦en een Le¦angrljke ro¦ ln hel geLrulk van verge¦ljkLare
lechno¦ogleën oí werkprocessen. Voor deze nleuwe 'soorlen' naLljheld ls de
aanwezlgheld van íysleke naLljheld nlel slrlkl noodzake¦ljk. Samenwerklngs-
verLanden lussen Ledrljven hoeven nlel a¦¦een ¦okaa¦ van aard le zljn, ze
kunnen zlch op e¦k gewensl schaa¦nlveau voordoen. Nelwerkvormlng en
nelwerkonlwlkke¦lng heLLen lol gevo¦g gehad dal agg¦omerallevoorde¦en
kunnen worden verspreld over de economlsche rulmle en hlerdoor op een
sleeds hoger schaa¦nlveau kunnen worden Lehaa¦d (lohansson C Oulg¦ey
:oou). Nelwerkvoorde¦en heLLen ln prlnclpe deze¦íde kenmerken a¦s de
k¦assleke agg¦omerallevoorde¦en en kunnen daarvoor a¦s suLsllluul worden
gezlen, maar ze heLLen lege¦ljkerlljd een grolere relkwljdle. Dll Lelekenl
nlel dal íysleke naLljheld nlel meer wordl meegenomen ln de ¦ocallekeuze.
Àísland ls, ln legensle¦¦lng lol wal LljvoorLee¦d Calrncross (:nn)) c¦alml,
aLso¦uul nlel 'dood', en dll ge¦dl zeker voor de meer slraleglsche en
hoogwaardlge kennlslnlensleve werkzaamheden (Van Oorl e.a. :oo¸).
Ceavanceerde lechno¦oglsche onlwlkke¦lngen maken ons we¦lswaar sleeds
moLle¦er, maar dll neeml nlel weg dal voor sommlge economlsche lrans-
aclles persoon¦ljk conlacl van cruclaa¦ Le¦ang ls, zeker wanneer men le maken
heeíl mel de overdrachl van lmp¦lclele kennls.
De hlerLoven genoemde onlwlkke¦lngen heLLen daarenlegen we¦ a¦s
hypolhellsch gevo¦g dal hel nlel zozeer meer gaal om de aísland lussen A en s
(rulmle¦ljk-íysleke re¦alles), maar om de samensle¦¦lng van (nelwerk)c¦uslers
en de aard van de re¦alles lussen de Ledrljven. Zowe¦ dlversllell a¦s specla¦lsa-
lle kunnen van Le¦ang zljn ln deze nelwerken, aíhanke¦ljk van de samensle¦-
¦lng (lype Ledrljven) en male van lnLeddlng ervan. íel andere woorden, de
¦ocalle an slch spee¦l nlel meer de meesl cenlra¦e ro¦ ln hel vesllglngsp¦aals-
Le¦eld van ondernemlngen, maar de (íuncllone¦e) posllle dle een Ledrljí kan
lnnemen Llnnen een nelwerk (van c¦uslers). Hel gaal dus om hel Leha¦en
van een maxlma¦e hoevee¦held nelwerkexlerna¦llellen door LerelkLaarheld
(loeganke¦ljkheld) en naLljheld opllmaa¦ le comLlneren. HlerLlj moel overl-
gens we¦ worden verme¦d dal de exlerna¦llellen nlel per deílnllle op verschl¦-
¦ende schaa¦nlveaus helze¦íde hoeven le werken (Van Oorl :oou, CaLus C
VanhaverLeke :ooó). ßovendlen moelen de schaa¦nlveaus ln onder¦lnge
samenhang worden Lezlen.
Rulmle¦ljkeconomlsche onlwlkke¦lng ennelwerken
¸u ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O ī¸¸ ¸u
5tedeIijke structuren en stedeIijke netwerken
ve kunnen zo conslaleren dal er een accenlverschulvlng ls opgelreden van
agg¦omeralles naar nelwerken. Een accenlverschulvlng dle hel rulmle¦ljke
palroon danlg ln de war heeíl geschopl, zo wordl vaak gezegd. Van der Laan
(:nn8) LljvoorLee¦d meenl dal de eerder geschelsle economlsche, lechno¦o-
glsche en organlsalorlsche onlwlkke¦lngen nlel a¦¦een consecuenlles heLLen
gehad voor de re¦alles lussen Ledrljven, maar ook voor de steJe|||ke sttuctuut.
ímmers, waar ln hel lljdperk van íarsha¦¦ en ísard voor hel Leha¦en van eco-
nomlsche exlerna¦llellen a¦¦een íysleke naLljheld van Le¦ang was, maakl
de nelwerkeconomle mel haar lechno-economlsche en cu¦lure¦e naLljheld
hel moge¦ljk om agg¦omerallevoorde¦en le Leha¦en op hogere rulmle¦ljke
scha¦en. Àangezlen de slede¦ljke geLleden worden Lepaa¦d door de econo-
mlsche Ledrljvlgheden dle zlch Llnnen hun economlsche grenzen aíspe¦en,
za¦ een veranderlng van de economlsche grenzen erloe ¦elden dal de slad
mee veranderl.
Zo was de slad ln hel pre-lnduslrlë¦e lljdperk zeer compacl en gecenlra¦l-
seerd van aard, doordal aísland vaak een grole Larrlere vormde voor re¦alles
mel Ledrljven Lullen de sleden. De slad kon haar íuncllone¦e grenzen gaan
ver¦eggen loen de moLl¦llell zlch geslaag glng onlwlkke¦en en de moge¦ljk-
heden lol communlcalle loenamen, denk LljvoorLee¦d aan de lram, de lreln
en de le¦egraaí ln de negenllende eeuw en de le¦eíoon, de aulomoLl¦lserlng
en de ìcĊ ln de lwlnllgsle eeuw. Zo onlslonden sladsgeweslen oí dage¦ljkse
acllvllellensyslemen dle meesla¦ werden aígeLakend op Lasls van de Le¦ang-
rljksle woon-werkre¦alles. Loka¦e economlsche groel en we¦vaarl waren
nlel a¦¦een meer aíhanke¦ljk van de sladskern, maar ook van de economlsche
onlwlkke¦lng ln de Lullenwljken en voorsleden.
De re¦alle lussen hel sladscenlrum en hel om¦lggende geLled L¦eeí echler
nog ¦ange lljd po¦alr en hlërarchlsch-nodaa¦ van aard. De economlsche acllvl-
lellen vonden p¦aals ln de slede¦ljke kern, lerwlj¦ de suLurLane geLleden
ln eersle lnslanlle ¦ouler een wooníunclle vervu¦den. íel andere woorden,
een kern was veranlwoorde¦ljk voor de arLeldsvraag, lerwlj¦ de om¦lggende
geLleden voor hel arLeldsaanLod zorgden. Dll hlërarchlsche sysleem werd
veroorzaakl door 'hel íell dal |ln een vo¦¦edlg hlërarchlsch sysleem| sleden
van deze¦íde omvang ook deze¦íde íunclles vervu¦¦en, helze¦íde rulmle¦ljke
Lerelk heLLen en georlënleerd zljn op de slad dle er ln de hlërarchle
|opwaarls| dlrecl op vo¦gl waardoor er geen economlsche noodzaak ls om
lol een onder¦lnge ullwlsse¦lng van goederen en dlenslen le komen lussen
slede van ge¦ljke omvang' (Van der Knaap :oo:. nó). ve spreken dan ook
we¦ van hel 'cenlra¦ep¦aalsensysleem' (ßallen :nn¸).
De opkomsl van de nelwerkeconomle heeíl ook consecuenlles voor de
onlwlkke¦lng van de slad. Zlj kan er ln polenlle voor zorgen dal hel lradlllo-
ne¦e noda¦e mode¦ aan erosle onderhevlg wordl, op zowe¦ ¦okaa¦ a¦s reglonaa¦
nlveau. Vrljwe¦ a¦¦e rulmle¦ljke en economlsche Le¦eldsnola's verwljzen
ook naar een derge¦ljke veranderlng (zle hel ln¦eldende hooídsluk). Er ls ech-
ler nog geen eenduldlgheld over de vraag oí deze veranderende rulmle¦ljke
werke¦ljkheld daadwerke¦ljk a¦ aanwezlg ls, ¦aal slaan hoe er Le¦eldsmallg
mee moel worden omgegaan.
vaar ln hel ver¦eden de ullLreldlng van hel slede¦ljk geLled ¦ouler duldde
op hel ulleengroelen van woon- en werkre¦alles Llnnen sladsgewesle¦ljk
verLand, wordl ln de huldlge Le¦eldsíl¦osoíle Leargumenleerd dal suLurLane
geLleden zlch sleeds meer onlpoppen lol ¦oka¦e cenlra dle elgen economl-
sche acllvllellen onlwlkke¦en en hlerdoor gaan concurreren mel de oor-
spronke¦ljke slede¦ljke kern. Hel resu¦laal ls een meerkernlge slad, waarln
de íuncllone¦e re¦alles nlel meer eenzljdlg zljn, maar krlskras. Vee¦a¦ koml
dll lol ulldrukklng ln een speclrum van meervoudlge re¦alles. De vervoers-
slromen (ln de vorm van woon-werkpende¦ maar ook íuncllone¦e re¦alles
lussen Ledrljven) gaan nlel meer a¦¦een van de suLurLs naar de oude slede¦lj-
ke kern, maar ook de andere kanl op. ßovendlen onlwlkke¦en zlch re¦alles
lussen de suLurLane geLleden onder¦lng.
Dal de hlerLoven genoemde onlwlkke¦lngen voor woon-werkverkeer ¦ljken
le Leslaan, Lelekenl echler nlel dal de cenlra¦e slad haar domlnanle posllle
he¦emaa¦ heeíl ver¦oren. Hel Lelekenl we¦ dal hel íunclloneren van de slad
aíhanke¦ljk ls geworden van hel íunclloneren van hel reglonaa¦ Legrensde
nelwerk waarln zlj opereerl. Vo¦gens Van der Laan (:nn8) krljgen, Llnnen dll
raamwerk van een groolscha¦lge slede¦ljke zone, geLleden sleeds meer dle
íunclles waarvoor zlj comparalleí hel Lesl geschlkl zljn. Dll Lelekenl dal de
opkomsl van de comp¦exe slede¦ljke zone gepaard gaal mel íuncllone¦e
se¦ecllvllell. Deze specla¦lsalle gaal op haar Leurl weer gepaard mel een loe-
name van de vervoersslromen. Toelsen we de slede¦ljke nelwerkhypolhese
echler op Lasls van pende¦dala, dan L¦ljkl de c¦asslílcalle van nelwerksleden
en slede¦ljke nelwerken ln Neder¦and geen gemeengoed le zljn (Van der
Laan :nn8). P¦aalsen mel hlërarchlsch-noda¦e re¦alles lussen cenlra¦e slad en
omgevlng overheersen nog sleeds.
Deze resu¦lalen wljzen erop dal de lransllle van hel cenlra¦ep¦aalsen-
sysleem naar een nelwerksysleem ln Neder¦and zeker nog nlel ls vo¦loold.
vaar LljvoorLee¦d de Noordv¦euge¦ van de Randsland nog hel meesle ¦ljkl op
een mu¦llnodaa¦ urLaan nelwerk, kennen de overlge Neder¦andse slede¦ljke
geLleden een derge¦ljk nelwerk nog nlel. ßenadrukl moel worden dal de
sludle van Van der Laan (:nn8) ls geLaseerd op dala ull hel Legln van de jaren
negenllg van de vorlge eeuw, en nlel kljkl naar de onlwlkke¦lngen door de
lljd. Hel ls dus nlel Lekend oí ln re¦alleve lermen door de lljd heen we¦
sprake ls van krlskrasre¦alles, en er dus we¦¦lchl gesproken kan worden van
een accenlverschulvlng. Zoa¦s gezegd, L¦ljkl ln aLso¦ule lermen de cenlra¦e-
p¦aalsenhlërarchle ln woon-werkre¦alles nog dulde¦ljk aanwezlg.
ín de nelwerkeconomle ¦ljkl hel noda¦e slede¦ljke mode¦ p¦aals le maken voor
een mu¦llnodaa¦ mode¦ waarLlj sleden zlch sleeds meer íuncllonee¦ specla¦l-
seren. Dal ls de a¦gemene leneur van de Le¦eldsgerlchle ¦lleraluur. Ook ln hel
Rulmle¦ljkeconomlsche onlwlkke¦lng ennelwerken
¸ó ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O ī¸) ¸ó
Le¦eld ze¦í wordl er lmp¦lclel van ullgegaan dal slede¦ljke nelwerken voor
Ledrljísre¦alles de heersende rulmle¦ljke [ootpt|nt zljn (oí worden). ín deze
vlsle wordl ln 'meerkernlge sleden', 'nelwerksleden' en 'slede¦ljke nel-
werken' de posllle van de oude en de nleuwe kernen nlel (meer) Lepaa¦d
wordl door hun dlrecle omgevlng, maar door de posllle dle zlj lnnemen ln
hel reglona¦e nelwerk waarln zlj opereren.
Voor woon-werkre¦alles moel deze vlsle ln aLso¦ule lermen echler slerk
gere¦allveerd worden, lerwlj¦ de male van nelwerkvormlng van Ledrljven
onder¦lng ln reglona¦e conlexl voor andere re¦alles nog he¦emaa¦ nlel ls
onderzochl. Daarop wl¦¦en we ons mel deze emplrlsche sludle exp¦lclel rlch-
len. Levlnden de nelwerken dle Ledrljven aangeven le heLLen, zlch voora¦
op ¦okaa¦ dan we¦ reglonaa¦ nlveau oí overheersen julsl de ¦ande¦ljke oí lnler-
nallona¦e nelwerken? Deze vraag ls van Le¦ang om le Lezlen oí hel huldlge
reglona¦e Le¦eld gerlchl op reglona¦e nelwerkvormlng bestuut|||k e[[ect|e[
kan zljn. zljn de verschl¦¦ende lnlerprelalles ln de Le¦eldsnola's verenlgLaar
ln een Lesluur¦ljk-rulmle¦ljk slruclurerend concepl?
ßedrijfsnetwerken en ruimte
Hoewe¦ een lnlegraa¦ onderzoek naar de male van nelwerkvormlng van
Ledrljven ln Neder¦and nog onlLreekl, zljn ¦lleraluur en onderzoeks-
resu¦lalen we¦ LeschlkLaar op dee¦aspeclen van dll lype onderzoek. Voor
Neder¦and Lrachl de sludle van C¦as (:nnó) lnleressanle ullkomslen voor
hel voel¦lchl. Hoewe¦ ln de sludle a¦¦een lnduslrlë¦e secloren Lullen de
Randslad worden geana¦yseerd, ls een roLuusle conc¦usle dal hel Le¦ang van
aísland aíneeml mel hel ílnanclë¦e en slraleglsche Le¦ang dal de lnkopende
parllj heeíl Llj hel ln le kopen producl oí onderdee¦.
Zo L¦ljken sommlge specla¦lsllsche en dure lnkopen ln perlíere reglo's
nlel ln de omgevlng verkrljgLaar le zljn, ze moelen verder weg worden lnge-
kochl. Voor de nlel-ullzonder¦ljke lnkopen L¦ljkl hel overgrole merendee¦
echler we¦ ln de reglo (gedeílnleerd a¦s Llnnen een slraa¦ van honderd kl¦o-
meler) le kunnen worden lngekochl. De aard van hel ln le kopen producl
en hel aandee¦ van de omzel van een Ledrljí dal hlermee gemoeld ls, L¦ljken
dus essenllë¦e onderscheldende aspeclen. VoorlLordurend hlerop Leschrljíl
C¦as (:nnó) we¦ke molleven Ledrljven kunnen heLLen om re¦alles aan le gaan
ln nelwerken dlchl Llj huls oí julsl verder weg. Dlchl Llj huls zljn de moge¦ljk-
heden lol dlrecle communlcalle ([oce-to-[oce conlacl) van Le¦ang en, lndlen
noodzake¦ljk, ook sne¦ le rea¦lseren. Deze nelwerken dlchl Llj huls ¦everen
gerlngere vervoerskoslen op en sparen de noodzaak van voorraadLeheer ull.
Ook Lleden ze de moge¦ljkheld om sne¦ conlro¦e le heLLen op dalgene wal
nodlg ls en vergrolen ze de kansen dal een soclaa¦ nelwerk wordl Lenul.
Redenen om loe¦everanclers verder weg le zoeken zljn koslenreduclle (Llj-
voorLee¦d a¦s grondsloííen oí ha¦ííaLrlkalen ull ¦age¦onen¦anden worden
Lelrokken), capacllellsullLreldlng dle nlel ¦okaa¦ gerea¦lseerd kan worden,
de moge¦ljkheden dle de moderne lníormalle- en communlcallelechno¦ogle-
en Lleden en hel slmpe¦e íell dal hel gewensle producl nlel ln de Luurl
verkrljgLaar ls. Hel L¦ljkl verder van Le¦ang om voor de deílnllleve keuze
zowe¦ de gezlchlspunlen van de loe¦everanclers a¦s dle van de ullLesleders le
Lezlen ln re¦alle lol de koslen en de markl.
ín hel Lullen¦and zljn dee¦sludles verrlchl naar de nelwerkre¦alles van
Ledrljven ln een rulmle¦ljke conlexl. Zo onderzoeken ßennel C Smllh (:oo:)
de lnv¦oed van ¦ocalle en aísland op de vraag naar consu¦lancydlenslen, dle
een grool onderdee¦ ullmaken van de zake¦ljke dlenslver¦enlng, ln Enge¦and.
ín hun ullgeLrelde onderzoek L¦ljkl de vraag naar deze dlenslen voor hel
merendee¦ reglonaa¦ georlënleerd le zljn (Llnnen een slraa¦ van vljíllg kl¦o-
meler van slede¦ljke concenlralles). Dll duldl vo¦gens de onderzoekers op
een zekere male van ¦oka¦lserlng op Lasls van urLanlsallevoorde¦en.
Slmmle (:oo¸) koml ln een lnleressanl onderzoek lol de conc¦usle dal
de meesl lnnoverende en sne¦sl groelende Ledrljven voora¦ lnlernallona¦e
re¦alles en suLconlraclors aanwenden, dle re¦alleí vee¦ meer nallona¦e en
reglona¦e conlaclen heLLen dan ¦oka¦e. De meesl succesvo¦¦e Ledrljven
zljn ge¦oka¦lseerd ln de zogenaamde 'key melropo¦llan reglons' en heLLen
conlaclen over de he¦e were¦d.
vernerhelm C Sharpe (:oo¸) onderzoeken ln we¦ke male hogere
orde zake¦ljke dlenslver¦eners ln Canada [oot|oose zljn. Dll L¦ljken mlnder
Ledrljven le zljn dan verwachl. er ls een slerke lrend lol ¦oka¦lserlng ln
slede¦ljke omgevlngen. ßovendlen L¦ljkl de aanwezlgheld van lnduslrlë¦e
en (grool)hande¦ssecloren ln de omgevlng van emlnenl Le¦ang le zljn voor
hel íunclloneren van de dlenslver¦eners.
Rama e.a. (:oo¸) onderzoeken suLconlraclerende nelwerken ln hel
íadrl¦eense lnduslrlë¦e dlslrlcl voor e¦eklronlca. Zlj komen lol de conc¦usle
dal de reglo íadrld een lnduslrlee¦ dlslrlcl ls a ¦a íarsha¦¦1íarkussen.
hel vo¦doel aan vrljwe¦ a¦¦e kenmerken. Dll wordl Lellle¦d a¦s een modern
en exemp¦arlsch slede¦ljkeconomlsch nelwerk.
Hlernaasl Leslaal er een ¦evendlge ¦lleraluur over de rulmle¦ljke relkwljdle
van nelwerken dle samenhangen mel de kennlseconomle, deze gaal ln op
de kennlsnelwerken lussen Ledrljven onder¦lng en lussen Ledrljven en unl-
versllellen. Vallen we de grole hoevee¦held emplrlsch onderzoek op dll
geLled samen (Ponds e.a. :oo¸), dan wordl a¦ sne¦ dulde¦ljk dal nelwerk-
re¦alles dle samenhangen mel kennlslransíer, p¦aalsvlnden op verschl¦¦ende
rulmle¦ljke schaa¦nlveaus lege¦ljkerlljd. Zowe¦ hel reglona¦e, hel nallona¦e
a¦s hel lnlernallona¦e schaa¦nlveau L¦ljken hlerLlj re¦evanl. Voora¦ de, eerder
ln dll hooídsluk geslgna¦eerde, paradox lussen reglona¦lserlng enerzljds en
lnlernallona¦lserlng anderzljds va¦l op.
Een lnleressanle vraag ls ln hoeverre de aard en de achler¦lggende mecha-
nlsmen van deze re¦alles verschl¦¦en. leq|ono||set|nq van nelwerkre¦alles kan,
naasl de eerder ln dll hooídsluk genoemde lnzlchlen ull de economlsche geo-
graíle (lransporlkoslen, agg¦omeralle), worden verk¦aard door voorde¦en
op hel geLled van hel verlrouwen dal nodlg ls voor kennlsullwlsse¦lng lussen
organlsalles. Een Le¦angrljk dee¦ van de kennls ln hel Ledrljís¦even ls toc|t.
Rulmle¦ljkeconomlsche onlwlkke¦lng ennelwerken
¸8 ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O ī¸n ¸8
'sll¦zwljgende' kennls dle s¦echls door [oce-to-[oce conlaclen kan worden ull-
gewlsse¦d. NaLljheld íacl¦lleerl verlrouwen lussen nelwerkparlners lndlen
hel nlel vanze¦ísprekend ls, LljvoorLee¦d wanneer verschl¦¦ende secloren
verschl¦¦ende convenlles hanleren. Tussen verge¦ljkLare organlsalles (Llj-
voorLee¦d ln deze¦íde seclor) ls dll onder¦lnge Legrlp overlgens sne¦¦er aan-
wezlg. Deze Ledrljven kennen e¦kaars 'proL¦emen' en moge¦ljkheden, omdal
ze mln oí meer ln deze¦íde marklomgevlng opereren. Samenwerklng lussen
deze organlsalles kan daarom p¦aalsvlnden op grolere aísland van e¦kaar.
Kennlsullwlsse¦lng vlndl ln loenemende male ook p¦aals op |ntetnot|ono|e
sc|oo|. Kennlslnlensleve secloren zljn ln hel a¦gemeen meer gerlchl op parl-
ners mel geschlkle kennlsLronnen waarvan kan worden ge¦eerd, ze¦ís a¦s
dle ver weg zlllen. Kennlseconomlsche samenwerklng ln nelwerken kan dus
zowe¦ reglonaa¦ zljn, mel van de elgen seclor aíwljkende re¦alles, a¦s lnlerna-
llonaa¦, mel vakLroeders ull de seclor oí hel lechno¦ogleve¦d.
5ynthese
ßedrljísnelwerken Lleden op hel eersle gezlchl een conceplue¦e verrljklng,
dle ons ln slaal sle¦l de re¦alles lussen Ledrljven onder¦lng en hun vesllglngs-
p¦aals le Leschrljven. Door de opkomsl van de lníormalle- en communlcalle-
lechno¦ogle, door veranderende consumenlenwensen en door de voorde¦en
van í¦exlLe¦e Ledrljísvoerlng worden nelwerkvoorde¦en Le¦angrljker ln
hel economlsch íunclloneren van Ledrljven. Hel 'oude' economlsche mode¦,
waarLlj massaproduclle ¦eldl lol koslenLesparende schaa¦voorde¦en (¦agere
prljs per producl Llj loenemende capacllell, econon|es o[ sco|e) wordl con-
cepluee¦ gaandeweg aangevu¦d mel voorde¦en voor Ledrljven dle voorl-
komen ull een gepasl en dlvers assorllmenl van produclen waar vraag naar
ls (econon|es o[ scope) en door voorde¦en dle Lehaa¦d kunnen worden door
samenwerklng mel anderen ln de produclleko¦om (econon|es o[ expett|se).
Deze ¦aalsle lwee onlwlkke¦lngen ¦elden lol een groler Le¦ang voor Ledrljís-
nelwerken. Hel loenemende Le¦ang van kennls ln de huldlge kennlsecono-
mle pasl ln deze nelwerkvlsle, omdal kennls ln nelwerken re¦alleí sne¦ en
eenvoudlg le de¦en ¦ljkl.
Toch ls hel loenemende Le¦ang van nelwerken nlel synonlem mel een
spoce|ess econonv oí mel spoces o[ [|ows. De aard van produclen, de seclora¦e
samensle¦¦lng van Ledrljven ln produclleko¦ommen en de overdraagLaarheld
van Lepaa¦de lypen (slraleglsche) kennls vla [oce-to-[oce conlaclen maakl
dal Ledrljven ook slerk aíhanke¦ljk L¦ljven van p¦aalsgeLonden aspeclen.
Fysleke aíslanden en de groolle van gec¦uslerde oí slede¦ljke economleën
vormen nog sleeds de onder¦eggers van de reglona¦e economleën. Ook zljn
econon|es o[ scope en econon|es o[ expett|se nu nlel lneens Le¦angrljker dan
vroeger. Ull de ¦lleraluur wordl hel echler aanneme¦ljk dal de verhoudlng
lussen de drle lypen schaa¦voorde¦en ¦ljkl le veranderen ln hel voordee¦ van
de ¦aalsle lwee. Voorde¦en van nelwerken, zoa¦s mlnder zoekkoslen, hel
creëren van verlrouwen, í¦exlLl¦llell en een groler marklLerelk, worden
sleeds Le¦angrljker.
Zoomen we ln op de rulmle¦ljke aspeclen, dan L¦ljkl dal ln Le¦eldsnola's en ln
conceplue¦e Lljdragen ln de ¦lleraluur wordl gedachl aan nelwerkslrucluren
van Ledrljven en werknemers dle ln de reglo's zljn lngeLed. Dll ln legen-
sle¦¦lng lol hel Llj de 'oude' economle Lehorende cenlra¦ep¦aalsensysleem,
waarLlj wordl ullgegaan van hlërarchlsche en noda¦e sleden en slede¦ljke
syslemen.
íaar ook hler ls nog nlel emplrlsch onderLouwd dal hel oude conceplue¦e
kader a¦ kan worden lngerul¦d voor hel nleuwe. Slede¦ljke hlërarchle ¦ljkl ln
de nelwerkeconomle zljn weers¦ag le vlnden ln meerdere versprelde kernen
ln de reglo, waarLlj nlel a¦¦e re¦alles aulomallsch op de groolsle slede¦ljke oí
gec¦uslerde kern zljn gerlchl. Krlskrasre¦alles nemen we¦lswaar ln Le¦ang loe,
maar de groolsle kern wordl nog nergens vervangen.
Emplrlsch zljn derge¦ljke re¦alles ln Neder¦and a¦¦een mldde¦s woon-werk-
re¦alles onderzochl. Naasl een grole obso|ute male van perslslenlle van hel
hlërarchlsche cenlra¦ep¦aalsenmode¦ (de meesle werknemers zljn werkzaam
ln de groolsle kernen en pende¦en daar ledere dag heen) wordl gesuggereerd
dal een meerkernlge slrucluur van re¦alles ln te|ot|eve lermen ln opkomsl ls
en Llnnen aízlenLare lljd wordl ullgeLouwd ln LljvoorLee¦d de Randslad.
Over de rulmle¦ljke slrucluur van Ledrljísre¦alles, vo¦gens de Le¦eldsnola's
na woon-werkre¦alles een lweede Le¦angrljke onder¦egger van hel rulmle-
¦ljkenelwerkconcepl, ls nallonaa¦ en lnlernallonaa¦ echler welnlg lol geen
emplrlsch onderzoek LeschlkLaar. Hel overzlchl van de conceplen en de
¦lleraluur ln dll hooídsluk lonen aan dal derge¦ljk onderzoek Lroodnodlg ls
om de verLanden van de loenemende nelwerkgevoe¦lgheld van hel Ledrljís-
¦even daadwerke¦ljk rulmle¦ljk le loelslen.
Hel rulmle¦ljk Le¦eld verondersle¦l dal de reglo ln rulmle¦ljke zln de grool-
sle gemene de¦er ls, dle we¦¦lchl ook Le¦eldsmallg aanknoplngspunlen Lledl
voor geLledsgerlchl Le¦eld. Dll hooídsluk maakl dulde¦ljk dal Llj de ullwer-
klng van hel onderzoek rekenlng moel worden gehouden mel de secloren
waarln de Ledrljven zljn lngeLed, mel de groolle en kennlslnlensllell van
Ledrljven, mel hel vraagsluk van lnlernallona¦lserlng dal lege¦ljkerlljd spee¦l
mel dal van reglona¦lserlng (de g¦oLa¦-¦oca¦paradox), mel een onderscheld
lussen Ledrljvlgheld gevesllgd ln de Randslad en dle daarLullen, en mel hel
onderscheld naar aLso¦ule en re¦alleve aanla¦¦en re¦alles lussen de kernen.
Rulmle¦ljkeconomlsche onlwlkke¦lng ennelwerken
uo ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O īu: uo Hooídslukllle¦
5tructuuranaIyse van
de onderzoeksqebieden
u: īu¸ u:
ĈĉćĊcĉĊĊćAăAāĎĈe ċAă oe ĄăoećďĄeĀĈoesi eoeă
InIeidinq
ín dll hooídsluk mollveren we de keuze voor de geLleden waarLlnnen we
Ledrljven heLLen Lenaderd voor onze encuêle naar de re¦alles dle ze onder-
houden, le welen. Àmslerdam, Rollerdam, Elndhoven, knooppunl Àrnhem-
Nljmegen (āAĄ), Sledendrlehoek (Àpe¦doorn-Devenler-Zulphen) en
Cronlngen. Daarna Lespreken we de economlsche slrucluurana¦yse van deze
reglo's, en gaan we ln op hun economlsche groelpreslalles ln de aíge¦open
perlode (:nnó-:oo¸). DaarLlj geven we een Lee¦d van de dlchlheld en de
groel van hel aanla¦ Lanen len opzlchle van de polenllë¦e LeroepsLevo¦klng
(:¸-ó¸ jarlgen), de werkge¦egenheldsgroel, de arLeldsproducllvllell en de
groel van de arLeldsproducllvllell.
ín de paragraaí 'Re¦alleve verlegenwoordlglng en groel ln drle secloren'
onderzoeken we aan de hand van kaarlLee¦den de economlsche specla¦lsalles
ln de geLleden, de drle secloren dle cenlraa¦ slaan ln deze sludle, zljn. lndu-
slrle, zake¦ljke dlenslen en hande¦ C dlslrlLulle.
:
Een oververlegenwoor-
dlglng van een Lepaa¦d lype economlsche acllvllellen k¦eurl hel proíle¦ van
de dee¦geLleden, en dal Lepaa¦l moge¦ljk mede de aard en de karaklerlslle-
ken van de Ledrljísnelwerken. Voor deze secloren kljken we ook naar de
groel van hel aanla¦ Lanen.
Doordal de nelwerkeconomle en de kennlseconomle slerk verweven
kunnen zljn, Lesleden we specla¦e aandachl aan hel kennlseconomlsche pro-
íle¦ van de dee¦geLleden. DaarLlj slaan drle lndlcaloren cenlraa¦, dle dwars
door de secloren heen ¦open - e¦ke seclor geLrulkl kennls ln zljn Ledrljís-
processen -, le welen. kennlswerkers, lnnovalle en research C deve¦opmenl
(zle Raspe e.a. :oou). Deze lndlcaloren geven e¦k een andere dlmensle van
de Neder¦andse kennlseconomle weer.
Tol s¦ol kljken we korl naar de LerelkLaarheld over de weg. Fysleke nel-
werken kunnen lmmers een Le¦angrljke onder¦egger zljn voor íuncllone¦e
nelwerken.
De s¦olparagraaí Lledl een synlhese van de slrucluurana¦yse en gaal ln op
hel Le¦ang ervan ln hel verdere onderzoek.
Afbakeninq van de onderzoeksqebieden
Voor onze sludle heLLen we reglo's gese¦ecleerd dle ln hun economlsche
en slede¦ljke slrucluur rulmle¦ljk mel e¦kaar conlrasleren. zowe¦ Llnnen a¦s
Lullen de Randslad, ln de zogenaamde lnlermedlalre zone van Ce¦der¦and
en Noord-ßraLanl en ln de nallona¦e perlíerle. De zes gese¦ecleerde reglo's
kennen vo¦doende conlraslerende produclleml¦leus. Zo kenmerken de
1. Onder dlslrlLulle verslaanwe
lndll hooídsluk naasl groolhande¦
ook dlenslver¦enlng lenLehoeve
vanhel vervoer.
Slrucluurana¦yse vande onderzoeksgeLleden
uu ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O īu¸ uu
reglos
hooídwegen
gemeenlegrenzen
LeLouwd geLled
Àmslerdam
Rollerdam
Elndhoven
Knooppunl Àrnhem-Nljmegen
Sledendrlehoek
Cronlngen
slede¦ljke geLleden zlch door een opllma¦e dlííerenllalle ln economlsche
specla¦lsalles, seclora¦e dlversllell en ¦lgglng Llnnen Neder¦and.
Vervo¦gens zljn de dee¦geLleden Lepaa¦d door rond de cenlra¦e slad
(oí sleden) een slraa¦ le lrekken van :¸ kl¦omeler.
:
Dle gemeenlen waarvan
de groolsle kern Llnnen deze grens va¦l, worden gerekend lol de reglo en
daarmee lol hel onderzoeksgeLled. HlerLlj heLLen we rekenlng gehouden
mel de reglo-lnde¦lng ln de vlgerende reglona¦e Le¦eldsnola's.
¸
De aísland
van :¸ kl¦omeler vanull de hooídkern ls een emplrlsche lndlcalle voor de
slede¦ljke reglo.
Flguur : loonl de ¦lgglng van de zes reglo's Llnnen Neder¦and. De reglo's
Àmslerdam en Rollerdam heLLen een malnporlíunclle. Ook ¦lggen deze
Randslede¦ljke reglo's ln de Noordv¦euge¦ respeclleve¦ljk Zuldv¦euge¦
van de Randslad, een onderscheld dal Le¦eldsmallg vaak wordl gemaakl.
De reglo Elndhoven ls ln de Noto lu|nte aangewezen a¦s de 'Lralnporl'
van Neder¦and, vanwege de lnlernallonaa¦ slerke posllle op hel geLled van
onderzoek en onlwlkke¦lng. Hel knooppunl Àrnhem-Nljmegen (āAĄ) ver-
legenwoordlgl een slede¦ljke reglo mel lwee mldde¦grole cenlra¦e kernen.
Daarnaasl heeíl deze reglo, nel a¦s Elndhoven, een geograílsche ¦lgglng
waarLlj, ln verge¦ljklng mel de andere onderzoeksreglo's, samenwerklng
mel hel Lullen¦and een grolere ro¦ kan spe¦en. Hel samenwerklngsverLand
lussen de drle sleden Àpe¦doorn-Devenler-Zulphen vorml de reglo Sleden-
drlehoek. Tol s¦ol heLLen we ln ons onderzoek de reglo Cronlngen (lnc¦usleí
Àssen waarmee Cronlngen ln Lesluur¦ljke zln een slede¦ljk nelwerk vorml)
meegenomen, a¦s perlíeer ge¦egen geLled. Door deze reglo's op hel geLled
van de Ledrljísnelwerken mel e¦kaar le verge¦ljken, kunnen we onderzoeken
oí de íysleke ¦lgglng ln een Lepaa¦d geLled en de slalus dan we¦ íunclle van de
reglo hun neers¦ag vlnden ln de nelwerkre¦alles van Ledrljven.
Economische prestaties in de onderzoeksqebieden
De zes onderzoeksgeLleden kennen een verschl¦¦ende werkge¦egenhelds-
íunclle. hel aanla¦ Lanen len opzlchle van de polenllë¦e LeroepsLevo¦klng.
Over hel a¦gemeen heLLen (cenlra¦e) sleden een slerke posllle wal Lelreíl
de concenlralle van Lanen. De sleden Àmslerdam, Rollerdam, Elndhoven,
Àrnhem, Nljmegen, Cronlngen, Àpe¦doorn en Devenler scoren a¦¦e zeer
hoog op dll punl. Hlerdoor ls ook le verwachlen dal deze economlsche con-
cenlralles vee¦ re¦alles aanlrekken (de magneelwerklng van agg¦omeralles).
u

Kenmerkende verschl¦¦en lussen de zes reglo's heLLen le maken mel de
omgevlng, zoa¦s L¦ljkl ull ílguur :. ln de omgevlng van Àmslerdam en Roller-
dam Levlnden zlch ook re¦alleí slerke concenlralles van Lanen, lerwlj¦ de
omgevlng van de andere geLleden gekenmerkl wordl door een gerlnger aan-
la¦ Lanen len opzlchle van hel aanla¦ lnwoners. íel name de slad Cronlngen
vorml een re¦alleí so¦llalr ge¦egen concenlralle van werkge¦egenheld.

z. índe reglo's Àrnhem-Nljmegen
enSledendrlehoek ls rondlwee
respeclleve¦ljk drle sledengeza-
men¦ljk eenclrke¦ van:¸ kl¦omeler
gelrokken.
¡. Zo ls Àssenlol de reglo
Cronlngengerekend,
Haar¦emmermeer enÀ¦mere lol
Àmslerdam, ßrle¦¦e en
Ooslvoorne lol Rollerdam,
vagenlngenenDoesLurg lol
Àrnhem-NljmegenenDeurne,
ߦade¦ enEerse¦ lol Elndhoven.
q. ve loelsendaarvoor Llj de
lnlerprelalle vande nelwerkana-
¦yses lnhel hooídsluk 'Hlërarchle
versus nelwerk'. ve ana¦yseren
danhel aanla¦ re¦alles dal aíwljkl
vanhel verwachle aanla¦ re¦alles
geLaseerdopde omvang van
gemeenles.
Slrucluurana¦yse vande onderzoeksgeLleden
Fiquur 1. ÀíLakenlng vande onderzoeksgeLleden
Reglo's
Hooídwegen
Cemeenlegrenzen
ßeLouwdgeLled
Amsterdam
Rotterdam
Groninqen
5teden-
driehoek
Knooppunt
Arnhem-Nijmeqen
Eindhoven
uó ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O īu) uó
Ook wal Lelreíl de groel van de lola¦e reglona¦e economle (werkge¦egen-
heldsgroel van :nnó-:oo¸) verschl¦¦en de dee¦reglo's. Flguur ¸ loonl de
groelverschl¦¦en. íel name Àmslerdam en Rollerdam kennen lussen :nnó
en :oo¸ een re¦alleí slerke onlwlkke¦lng van hel aanla¦ Lanen, waarLlj naasl
de cenlra¦e sleden ook de om¦lggende reglo's proílleren van dle Lanengroel.
De slad Elndhoven L¦ljíl hlerLlj achler en ook hel Elndhovense omme¦and
onlwlkke¦l zlch gemallgd. Helze¦íde ge¦dl voor de Sledendrlehoek en hel
knooppunl Àrnhem-Nljmegen. ín de Cronlngse reglo vorml de slad
Cronlngen een posllleve ullzonderlng ln een gemallgd scorend omme¦and.
Een andere maal om de preslalles van economleën le verge¦ljken ls de
arLeldsproducllvllell. Deze ls gemelen a¦s de loegevoegde waarde per
arLeldskrachl ([u|| t|ne eou|vo|ent).
¸
Ook hler vlnden we opva¦¦ende reglo-
na¦e verschl¦¦en ln Neder¦and en lussen de dee¦geLleden. ín hel rulmle¦ljke
palroon van ílguur u ls le zlen dal de arLeldsproducllvllell ln de Randslade-
¦ljke reglo's over hel a¦gemeen hoger ls dan ln de resl van Neder¦and. vaar de
cenlra¦e sleden over hel a¦gemeen een hogere arLeldsproducllvllell kennen,
mel name a¦s gevo¦g van hun seclorslrucluur en agg¦omerallekrachlen, zlen
we dal de dee¦geLleden Lullen de Randslad re¦alleí achlerL¦ljven ln arLelds-
producllvllell. De reglo's rond de cenlra¦e sleden Lullen de Randslad L¦ljven
achler Llj de reglo's rond de Randslad.
De qtoe| van de arLeldsproducllvllell heeíl zlch ln de perlode lussen :nnó
en :oo¸ over hel a¦gemeen nlel voorgedaan ln de geLleden dle vanouds hel
meesl produclleí zljn. Ull ílguur ¸ L¦ljkl dal een re¦alleí slerkere groel oplrad
Lullen de meesl verslede¦ljkle reglo's. Hler ¦ljkl sprake van een lnhaa¦s¦ag, a¦
moelen we hlerLlj naluur¦ljk de kanllekenlng p¦aalsen dal Llj een ¦age Legln-
waarde de groel a¦ sne¦ re¦alleí slerk ls, geLleden mel een grolere aLso¦ule
Leglnomvang moelen lmmers vee¦ slerker groelen om deze¦íde re¦alleve
groelcljíers le Leha¦en. Cronlngen en Elndhoven heLLen zlch re¦alleí krach-
llg onlwlkke¦d ln lermen van producllvllell.
Fiquur z. Àanla¦ Lanenlenopzlchle vande LeroepsLevo¦klng, ln:oo:
Fiquur ¡. Croel vande werkge¦egenheldlenopzlchle vande gemldde¦de polenllë¦e
LeroepsLevo¦klng, lnde perlode :nnó-:oo¸
Zeer ¦aag
Laag
Cemldde¦d
Hoog
Zeer hoog
Zeer ¦aag
Laag
Cemldde¦d
Hoog
Zeer hoog
Slrucluurana¦yse vande onderzoeksgeLleden
¶. Croel lnarLeldsproducllvllell
gaal lnhel a¦gemeennlel samen
mel groel lnwerkge¦egenheld.
zeer hoog
hoog
gemldde¦d
¦aag
zeer ¦aag
ßedrljven, sleden en nelwerken, Hooídsluk ¸, ílguur : l1m::
zeer hoog
hoog
gemldde¦d
¦aag
zeer ¦aag
ßedrljven, sleden en nelwerken, Hooídsluk ¸, ílguur : l1m::
u8 ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O īun u8
Zeer ¦aag
Laag
Cemldde¦d
Hoog
Zeer hoog
Fiquur q. ÀrLeldsproducllvllell, ln:oo:
Fiquur ¶. Croel vande arLeldsproducllvllell, lnde perlode :nnó-:oo¸
Fiquur ó. De specla¦lsalles lndrle secloren, ln:oo:
zeer hoog
hoog
gemldde¦d
¦aag
zeer ¦aag
ßedrljven, sleden en nelwerken, Hooídsluk ¸, ílguur : l1m::
Zeer ¦aag
Laag
Cemldde¦d
Hoog
Zeer hoog
Zeer ¦aag
Laag
Cemldde¦d
Hoog
Zeer hoog
zeer hoog
hoog
gemldde¦d
¦aag
zeer ¦aag
ßedrljven, sleden en nelwerken, Hooídsluk ¸, ílguur : l1m::
zeer hoog
hoog
gemldde¦d
¦aag
zeer ¦aag
ßedrljven, sleden en nelwerken, Hooídsluk ¸, ílguur : l1m::
zeer hoog
hoog
gemldde¦d
¦aag
zeer ¦aag
ßedrljven, sleden en nelwerken, Hooídsluk ¸, ílguur : l1m::
zeer hoog
hoog
gemldde¦d
¦aag
zeer ¦aag
ßedrljven, sleden en nelwerken, Hooídsluk ¸, ílguur : l1m::
Specla¦lsalle lnduslrle Specla¦lsalle
hande¦ CdlslrlLulle
Specla¦lsalle zake¦ljke
dlenslver¦enlng
Slrucluurana¦yse vande onderzoeksgeLleden
¸o ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O ī¸: ¸o
ReIatieve verteqenwoordiqinq en qroei in drie sectoren
ín deze paragraaí zoomen we ln op de economlsche proíle¦en van de zes
gese¦ecleerde reglo's (ílguur ó). ve ana¦yseren oí een seclor ln een reglo
re¦alleí ls oververlegenwoordlgd oí ls onderverlegenwoordlgd len opzlchle
van de Neder¦andse verhoudlng (¦ocallecuollënl). Cenlraa¦ slaan de drle
secloren dle ook ln de sleekproeí lerugkomen. lnduslrle, groolhande¦ en
zake¦ljke dlenslver¦enlng. ín de hooídslukken 'Nelwerkslrucluur en schaa¦-
nlveaus van Ledrljísre¦alles' en 'Hlërarchle versus nelwerk' ana¦yseren
we voor deze secloren ook de samenhangen lussen de rulmle¦ljke nelwerk-
kenmerken en de reglona¦e omgevlngskenmerken.
Hel rulmle¦ljke palroon van de lnduslrle ¦aal zlen dal deze seclor re¦alleí
slerk ls verlegenwoordlgd Lullen de sleden en Lullen de slede¦ljke geLleden
van de Randslad. De rulmledruk ln de agg¦omeralles heeíl er ln een proces
van se¦eclleve sorlerlng loe ge¦eld dal de lnduslrle de sleden en vervo¦gens
ook de Randslad ull ls gelrokken (Van Oorl :oou). íel name hel zulden
en ooslen van Neder¦and kennen hlerdoor een re¦alleí slerke lnduslrlë¦e ver-
legenwoordlglng. Elndhoven heeíl van de zes reglo's hel slerksle lnduslrlë¦e
proíle¦, de Randslede¦ljke geLleden heLLen re¦alleí de k¦elnsle lnduslrlë¦e
Lasls (a¦ ls deze ln aLso¦ule lermen nog we¦ hoog). De reglo en de slad
Cronlngen zljn re¦alleí welnlg lnduslrlee¦ georlënleerd, dll ln legensle¦¦lng
lol de omrlngende noorde¦ljke reglo's.
De seclor hande¦ C dlslrlLulle concenlreerl zlch voora¦ rond de malnporls
van Neder¦and. ín Àmslerdam en Rollerdam en hun dlrecle omgevlng zljn
de groolhande¦sLedrljven slerk oververlegenwoordlgd. Van de andere
reglo's s¦ullen knooppunl Àrnhem-Nljmegen en de Sledendrlehoek meer
dan gemldde¦d aan Llj hel groolhande¦sproíle¦ voor Neder¦and a¦s gehee¦.
De zake¦ljke dlenslen lol s¦ol zljn slerk verLonden aan de sleden, mel name
de Noordv¦euge¦ van de Randslad heeíl een domlnanle posllle a¦s hel gaal
om de werkge¦egenheld ln deze seclor. Hel ls voora¦ ln deze reglo dal c¦usler-
vormlng van zake¦ljke dlenslver¦eners samengaal mel kennlsullwlsse¦lng
lussen Ledrljven en economlsche vernleuwlng. De reglo vorml een 'huL'
lussen de reglona¦e en de lnlernallona¦e kennlsnelwerken van zake¦ljke
dlenslver¦eners (Tordolr :nn¸, íanshanden :nnó). Ook zljn zake¦ljke dlensl-
ver¦eners ln deze reglo slerk verLonden mel lnduslrlë¦e en groolhande¦s-
Ledrljven (Kno¦ en íanshanden :nno, Hesse¦s :nn:).
Hoe heeíl ln de onderschelden reglo's de werkge¦egenheldsgroel ln deze
drle secloren zlch onlwlkke¦d ln de perlode :nn:-:oo:? Flguur ) maakl
dulde¦ljk dal Àmslerdam, a¦s cenlrum van de zake¦ljke dlenslver¦enlng, nlel
de slerksle groel kenl ln dle seclor. Doordal de zake¦ljke dlenslver¦enlng
zlch voora¦ ln Àmslerdam concenlreerl, moel de werkge¦egenheld ln deze
seclor ln deze reglo lmmers ln aLso¦ule omvang zeer slerk groelen om hoge
re¦alleve groelcljíers le genereren. CeLleden mel een 'sma¦¦ere Lasls' kennen
over hel a¦gemeen een slerkere re¦alleve groel.
Fiquur ). De onlwlkke¦lng lndrle secloren, lnde perlode :nn:-:oo:
Slrucluurana¦yse vande onderzoeksgeLleden
Zeer ¦aag
Laag
Cemldde¦d
Hoog
Zeer hoog
zeer hoog
hoog
gemldde¦d
¦aag
zeer ¦aag
ßedrljven, sleden en nelwerken, Hooídsluk ¸, ílguur : l1m::
zeer hoog
hoog
gemldde¦d
¦aag
zeer ¦aag
ßedrljven, sleden en nelwerken, Hooídsluk ¸, ílguur : l1m::
zeer hoog
hoog
gemldde¦d
¦aag
zeer ¦aag
ßedrljven, sleden en nelwerken, Hooídsluk ¸, ílguur : l1m::
De re¦alleve groel
vande lnduslrle
De re¦alleve groel
vande hande¦
endlslrlLulle
De re¦alleve groel
vande zake¦ljke
dlenslver¦enlng
¸: ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O ī¸¸ ¸:
Dll koml ook dulde¦ljk naar voren ln de werkge¦egenheldsgroel ln de
lnduslrle. íel name de meer ¦ande¦ljke geLleden kennen ln deze perlode
een re¦alleí slerke groel. De seclor hande¦ C dlslrlLulle daarenlegen groell
slerk ln de lnlermedlalre zone van Neder¦and, mel name hel knooppunl
Àrnhem-Nljmegen proílleerl daarvan. Tol s¦ol va¦l hel verschl¦ op lussen
de slerk posllleve groel ln de seclor dlslrlLulle ln de Noordv¦euge¦ van de
Randslad (lnc¦usleí Schlpho¦) legenover de re¦alleí ¦age groel ln dleze¦íde
seclor ln de Zuldv¦euge¦ (lnc¦usleí de Rollerdamse haven).
De reIatie met de kenniseconomie
ín hel Laslsmode¦ van de economle heLLen zlch, zoa¦s we ln hel voorgaande
hooídsluk conslaleerden, verschulvlngen voorgedaan van de econon|es
o[ sco|e en econon|es o[ scope ln de rlchllng van de econon|es o[ expett|se.
Een verschulvlng dle ¦ljkl le worden geíacl¦lleerd door de overgang van een
lnduslrlë¦e naar een kennlseconomle. ín dle kennlseconomle spe¦en soclaa¦
en cu¦luree¦ kennlskapllaa¦ (lngeLed ln kennlsnelwerken) een Le¦angrljke
ro¦ Llj hel verkrljgen en hel se¦ecleren van de julsle en de meesl re¦evanle
LeschlkLare kennls. ßovendlen creëerl, en sluwl, de sne¦¦e onlwlkke¦lng van
de lníormalle- en communlcallelechno¦ogle de moge¦ljkheden om le opere-
ren ln rulmle¦ljk groolscha¦lge nelwerken. Daarom ls hel lnleressanl om
enke¦e aspeclen van de kennlseconomle nader le Lesluderen. Dal doen we
hler door le ana¦yseren ln we¦ke male de zes reglo's aans¦ullen op de kennls-
economle. ve ldenllílceren hlervoor achl lndlcaloren (Raspe e.a. :oou).
À¦s eersle aspecl van de kennlseconomle onderschelden we de ro¦ van
op¦eldlng, onderwljs en Leroepsvaardlgheden. Vee¦ welenschappers Lena-
drukken de ro¦ van mense¦ljk kapllaa¦ (|unon cop|to|) ln re¦alle lol economl-
sche groel (zle LljvoorLee¦d íalhur :nnn). ßedrljven zljn compellllever
lndlen ze vee¦ mense¦ljk kapllaa¦ kunnen aanwenden voor hun Ledrljísacllvl-
lellen, en lndlen de zoekkoslen naar mense¦ljk kapllaa¦ gerlng zljn doordal
hel ln de naLlje omgevlng van hel Ledrljí aanwezlg ls. Dll ls vaak hel geva¦ ln
de groolslede¦ljke agg¦omeralles.
Een lweede aspecl ls creallvllell. F¦orlda (:oo:) heeíl recenle¦ljk de lheorle
van mense¦ljk kapllaa¦ a¦s Lron voor reglona¦e economlsche groel aangevu¦d
door le wljzen op de ro¦ van creallvllell.
ó
Hlj meenl dal crealleve¦lngen - vaak
kennlswerkers genoemd - nlel perse hoog opge¦eld hoeven le zljn om loch
vee¦ loegevoegde waarde le creëren. Ook andere onderzoeken ¦alen zlen dal
creallvllell (ln secloren en van kennlswerkers) a¦s lndlcalor slerk samenhangl
mel economlsch goede preslalles (zle onder andere Scoll :nn)).
Een derde aspecl Lelreíl de male waarln werknemers hun werkzaamhe-
den verrlchlen mel Lehu¦p van de lníormalle- en communlcallelechno¦ogle.
ín een omvangrljke hoevee¦held ¦lleraluur worden grole groelpolenlles
loegedlchl aan Ledrljven dle de lníormalle- en communlcallelechno¦ogle
goed loepassen ln hun Ledrljísvoerlng, voora¦ ln slede¦ljke geLleden (zle
voora¦ Drennan :oo:).
À¦s vlerde moge¦ljke Lron voor economlsche groel nemen we een lndlcalor
mee voor de communlcalleve vaardlgheden ln nelwerkre¦alles. Vee¦ soclaa¦-
economlsche welenschappers ¦eggen zlch loe op hel zogenaamde 'soclaa¦
kapllaa¦' a¦s Lron voor producllvllellsverLelerlng (zle voora¦ Cooke C
íorgan :nn8). Hel gaal hlerLlj dan om verLlndlngen lussen lndlvldue¦e socl-
a¦e nelwerken en de normen van wederkerlgheld en verlrouwen dle daarull
voorlkomen. De communlcalleve vermogens om mel andere mensen om le
gaan, spe¦en hlerLlj een ro¦.
Hel door ons gehanleerde perspeclleí op de kennlseconomle s¦ull ook
aan Llj de meer lechno¦oglsch en producllegeorlënleerde aspeclen van
kennlseconomlsche vernleuwlng, dle kunnen ¦elden lol economlsche groel
van Ledrljven. Research C deve¦opmenl (onderzoek C onlwlkke¦lng, oí Ĉob)
ls daarom een vljíde lndlcalor ln onze ana¦yse. Vee¦ ¦lleraluur rlchl zlch op de
lnveslerlngen ln onderzoek en onlwlkke¦lng a¦s voorwaarde voor producl-
en procesonlwlkke¦lngen (zle voora¦ Àcs :oo:). Ĉob ls vaak een Le¦angrljke
lnpul voor lnnovalle.
Een zesde lndlcalor Lelreíl een Lljzondere en op zlchze¦í slaande lak van
Ĉob-lnlensleve Ledrljvlgheld. Deze onlslaal lndlen Ledrljven ook parllclpe-
ren ln lnlernallona¦e kennlsnelwerken en lechno¦oglsch hoogwaardlge
produclen exporleren naar hel Lullen¦and. ín dle geva¦¦en spreekl men over
hlghlech- en medlumlech-Ledrljvlgheld a¦s voedlngsLodem voor economl-
sche groel.
De zevende en achlsle lndlcalor heLLen Lelrekklng op de lnnovalle-
oulpul. door Ledrljven ze¦í aangegeven doorgevoerde succesvo¦¦e vernleu-
wlngen voor de markl oí seclor. DaarLlj maken we een onderscheld naar
lechno¦oglsche en nlel-lechno¦oglsche vernleuwlngen (Raspe e.a. :oou).
À¦s we de rulmle¦ljke weers¦ag van de achl lndlcaloren van de kennls-
economle Lezlen, va¦l op dal sommlge daarvan rulmle¦ljk gere¦aleerd zljn
aan e¦kaar. Faclorana¦yse ¦eerl dal de lndlcaloren gerlchl op lnnovalle-lnpul
en lechno¦oglsche vernleuwlng (Ĉob en hlghlech- C medlumlech-Ledrljvlg-
held) zlch c¦usleren. ve geven dll c¦usler hel ¦aLe¦ 'research C deve¦opmenl'.
De lndlcaloren voor lnnovalle-oulpul (lechno¦oglsche en nlel-lechno¦ogl-
sche lnnovalle) komen samen ln de íaclor 'lnnovalle'. De lndlcaloren dle
samenhangen mel |unon cop|to| en socla¦e vaardlgheden van werknemers
(opgeLouwd ull de lndlcaloren ìcĊ-gevoe¦lgheld, op¦eldlngsnlveau, com-
munlcalleí vaardlge werknemers en creallvllell) komen samen ln de íaclor
'kennlswerkers'. Deze vler lndlcaloren voor de kennlswerker heLLen ln de
¦lleraluur nog een aparle slalus, maar L¦ljken ln rulmle¦ljk opzlchl eenze¦íde
aspecl van de Neder¦andse kennlseconomle le melen. De drle dlmensles zljn
weergegeven ln de ílguren 8, n en :o.
De onlraíe¦lng van de kennlseconomle ln deze drle lnhoude¦ljke dlmensles
¦aal zlen dal de kennlseconomle seclorspeclíleke specla¦lsalles kenl. Naasl
lnduslrlë¦e specla¦lsalles ls er ook nadrukke¦ljk sprake van specla¦lsalles ln
de hande¦ C dlenslver¦enlng. Flguur 8 ¦aal zlen dal de zachlere kanl van de
ó. Zle íar¦el CVanvoerkens
(:oou) voor eenrecenle
Neder¦andse loels vandeze
lheorle.
Slrucluurana¦yse vande onderzoeksgeLleden
¸u ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O ī¸¸ ¸u
Fiquur 8. De íaclor 'kennlswerkers'
Fiquur ç. De íaclor 'lnnovalle'
Fiquur 1o. De íaclor 'researchCdeve¦opmenl'
Fiquur 11. De LerelkLaarheldvanhel aanla¦ Lanenover de weg ln¸o mlnulen, ln:oo:
zeer hoog
hoog
gemldde¦d
¦aag
zeer ¦aag
ßedrljven, sleden en nelwerken, Hooídsluk ¸, ílguur : l1m::
Zeer ¦aag
Laag
Cemldde¦d
Hoog
Zeer hoog
Zeer ¦aag
Laag
Cemldde¦d
Hoog
Zeer hoog
zeer hoog
hoog
gemldde¦d
¦aag
zeer ¦aag
ßedrljven, sleden en nelwerken, Hooídsluk ¸, ílguur : l1m::
zeer hoog
hoog
gemldde¦d
¦aag
zeer ¦aag
ßedrljven, sleden en nelwerken, Hooídsluk ¸, ílguur : l1m::
Zeer ¦aag
Laag
Cemldde¦d
Hoog
Zeer hoog
Zeer ¦aag
Laag
Cemldde¦d
Hoog
Zeer hoog
zeer hoog
hoog
gemldde¦d
¦aag
zeer ¦aag
ßedrljven, sleden en nelwerken, Hooídsluk ¸, ílguur : l1m::
Slrucluurana¦yse vande onderzoeksgeLleden
¸ó ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O ī¸) ¸ó
kennlseconomle, de íaclor 'kennlswerkers', verLonden ls aan andere lypen
geLleden dan de andere íacloren. Deze kennlsdlmensle c¦uslerl zlch voora¦
ln de grole sleden en de aangrenzende geLleden. ín ílguur n ls le zlen dal de
gemeenlen ln hel weslen en ooslen van Neder¦and (de reglo's Àmslerdam,
Rollerdam en Àpe¦doorn) op Lasls van hun seclorslrucluur een lnnovallever
Ledrljís¦even heLLen. Tol s¦ol L¦ljkl ull hel rulmle¦ljke palroon van Ĉob
(ílguur :o) dal de Randslede¦ljke reglo's een re¦alleí ¦age Ĉob-lnlensllell
verlonen, lerwlj¦ de mlnder verslede¦ljkle en ook meer perlíere geLleden
julsl a¦s slerk Ĉob-lnlensleí naar voren komen.
Cezamen¦ljk maken de ílguren dulde¦ljk dal kennlslnlensllell van Ledrljvlg-
held schul¦gaal ln zowe¦ hlghlech lnduslrlë¦e a¦s ln (zake¦ljke) dlenslver¦enen-
de Ledrljísvesllglngen. Hlerop komen we lerug ln hel vo¦gende hooídsluk.
ßereikbaarheid over de weq
Fysleke nelwerken kunnen een Le¦angrljke onder¦egger zljn voor íuncllone-
¦e nelwerken. Daarom rlchlen we ons ln deze paragraaí op de LerelkLaarheld
over de weg.
ín ílguur :: ls hel aanla¦ Lanen weergegeven dal een werknemer mel een
relslljd van een ha¦í uur over de weg kan Lerelken (hlerLlj ls geen rekenlng
gehouden mel de congeslle). De LerelkLaarheld van Lanen over de weg
L¦ljkl lussen de zes onderzoeksreglo's slerk ulleen le ¦open. íel name vanull
Àmslerdam en Rollerdam zljn vee¦ Lanen ln een korle lljd le Lerelken. Elnd-
hoven en hel knooppunl Àrnhem-Nljmegen scoren nog re¦alleí hoog, maar
de Sledendrlehoek en Cronlngen ¦lggen re¦alleí geîso¦eerd len opzlchle van
de grole concenlralles werkge¦egenheld.
5ynthese
ín dll hooídsluk slond de economlsche slrucluur van de zes onderzoeks-
geLleden cenlraa¦. ve vallen onze Levlndlngen samen ln laLe¦ :.
Àmslerdam en Rollerdam heLLen een re¦alleí hoge concenlralle van
Lanen (ook len opzlchle van de omvang van de polenllë¦e LeroepsLevo¦klng,
pLL) en kennen Lovendlen een slerke werkge¦egenheldsonlwlkke¦lng.
Verder kenmerkl de Ledrljvlgheld ln deze reglo's zlch door een re¦alleí hoge
arLeldsproducllvllell, re¦alleí vee¦ kennlswerkers, lnnovallvllell en een
grool aanla¦ Lanen dal Llnnen derllg mlnulen over de weg LerelkLaar ls. Hel
economlsche proíle¦ van deze reglo's wordl gedomlneerd door een re¦alleí
slerke verlegenwoordlglng van de seclor hande¦ C dlslrlLulle. ln Àmslerdam
hel comp¦ex rondom Schlpho¦ en ln Rollerdam de havenacllvllellen. Daar-
naasl ls de reglo Àmslerdam ln Neder¦and hel íocuspunl wal Lelreíl de zake-
¦ljke dlenslver¦enlng.
Elndhoven heeíl re¦alleí vee¦ Lanen, en hel Ledrljís¦even ls mel name
gespecla¦lseerd ln lnduslrlë¦e acllvllellen en ln 'research C deve¦opmenl'.
de lechno¦oglsche 'Lralnporl' van Neder¦and. Hel knooppunl Àrnhem-
TabeI 1. Re¦alleve slerklenvande reglo's opLasls van:u lndlcaloren
Reqio(centraIe kernenomrinqende qemeenten)
Amsterdam Rotterdam Eindhoven Arnhem-Nijmeqen 5tedendriehoek Groninqen
ßanenper pLL ++ ++ ++ + + +
Croel Lanen
lov pLL
++ ++ ʑ ʑ ʑ ʑ
ÀrLeldsproducllvllell ++ ++ ʑ ʑ ʑ ʑ
Croel
arLeldsproducllvllell
ʑ + ʑ ʑ + ʑ
Specla¦lsalle lnduslrle ʑ ʑ ++ ʑ + ʑ
Specla¦lsalle hande¦ C
dlslrlLulle
++ ++ ʑ + ʑ ʑ
Specla¦lsalle
zake¦ljke dlenslen
++ + + + ʑ ʑ
Re¦alleve groel lnduslrle ʁ ʑ + ++ ʑ ʑ
Re¦alleve groel hande¦ C
dlslrlLulle
+ ʑ + ++ ʑ ʑ
Re¦alleve groel
zake¦ljke dlenslen
ʑ ʑ + ++ + ʑ
Kennlswerkers ++ + + + + +
ínnovalle ++ ++ ʑ ʑ + ʑ
ResearchCdeve¦opmenl ʑ ʑ ++ ʑ + ʑ
ßerelkLaarheld ++ ++ + + ʑ ʑ
Slrucluurana¦yse vande onderzoeksgeLleden
¸8 ECONOMI SCHENETWERKENI NDEREGI O ī¸n ¸8 Hooídslukllle¦
Nljmegen groell re¦alleí slerk ln a¦¦e drle de secloren. De Sledendrlehoek
en Cronlngen L¦ljken geen zeer ullgesproken proíle¦ le heLLen. ve¦ slljgl
de arLeldsproducllvllell ln Lelde reglo's re¦alleí slerk.
De ln dll hooídsluk gepresenleerde slrucluur- en groelkenmerken van de
zes onderzoeksgeLleden worden ln de vo¦gende hooídslukken gere¦aleerd
aan nelwerkkaraklerlslleken ln de reglo's, zoa¦s de openheld respeclleve¦ljk
ges¦olenheld van geLleden, de male van lnleraclle (gecorrlgeerd voor de
omvang van kernen), de male van de aanwezlgheld van krlskrasre¦alles en de
male van cenlra¦llell.
De heteroqeniteit van
reqionaIe bedrijfsreIaties