Een uitgave van de Provincie Noord-Brabant samengesteld onder verantwoordelijkheid van EIM

Economische Barometer Brabant Tweede kwartaal 2004

Barometer Ondernemend Brabant
kwartaal 2 - 2004
kwartaal 1 - 2004

Barometer Ondernemend Brabant
Het Brabantse bedrijfsleven is wat pessimistischer geworden over de economische situatie. Dat blijkt uit de tweede Barometer Ondernemend Brabant. De barometer komt dit kwartaal uit op +20. Het eerste kwartaal van dit jaar stond de barometer op +29. De Barometer Ondernemend Brabant (BOB) geeft in één oogopslag weer hoe het Brabantse bedrijfsleven de economische situatie beoordeelt. De BOB is een vast onderdeel van de vier keer per jaar verschijnende Economische Barometer Brabant. De BOB is gebaseerd op drie indicatoren die elk kwartaal bij een representatief panel van Brabantse bedrijven worden gemeten. De indicatoren die de stand van de barometer bepalen, zijn: • De beoordeling van de orderportefeuille van het bedrijf op dit moment. • De verwachting over de bedrijvigheid binnen het bedrijf in de komende maanden. • De verwachting over de economische ontwikkeling in Nederland in de komende maanden. De stand van de BOB kan variëren van -100 tot +100. De Barometer Ondernemend Brabant komt in het tweede kwartaal van 2004 dus uit op 20. Vergeleken met de BOB in het eerste kwartaal van 2004 (score 29) is het Brabantse bedrijfsleven wat pessimistischer geworden. Het verdwijnen van relatief veel industriële bedrijven door faillissement kan hieraan ten grondslag liggen. Maar de BOB staat nog wel in de plus. Eigen situatie Het pessimisme heeft een brede basis: voor alledrie de indicatoren die de barometerstand bepalen is de score lager dan in het vorige kwartaal. Wat hetzelfde is gebleven is dat ondernemers hun eigen situatie positiever beoordelen dan de algehele economische situatie. De stemming over de orderportefeuille van hun bedrijf en de verwachting over de bedrijvigheid binnen de eigen onderneming is aanzienlijk beter (respectievelijk 33 en 23) dan het vertrouwen in de economische ontwikkeling in Nederland (3). In de rubriek ‘De mening van de markt’ is meer informatie te vinden over de beoordeling van de economische situatie door het Brabantse bedrijfsleven.
(Bron: meting EIM, juni 2004)

Verder in dit nummer
Tweeduizend nieuwe bedrijfsvestigingen Het aantal bedrijfsvestigingen in Noord-Brabant is het eerste kwartaal van 2004 met 1.970 toegenomen. De grootste groei deed zich voor in de sector commerciële diensten. In totaal kwamen er in drie maanden tijd 4.563 bedrijfsvestigingen bij. In dezelfde periode verdwenen er 2.593 vestigingen. Uitgifte bedrijventerrein stokt In Noord-Brabant is het afgelopen jaar 72 hectare bedrijventerrein uitgegeven. Dat is 40% minder dan in 2002. De bedrijventerreinuitgifte daalt al sinds 2000. Het niveau ligt nu op dat van begin jaren tachtig. Werkloosheid bijna kwart hoger Het aantal werklozen in NoordBrabant is in een jaar tijd met bijna een kwart toegenomen. Tussen maart 2003 en maart 2004 steeg de werkloosheid in de provincie iets sneller dan landelijk. Vooral in WestBrabant groeide het aantal mensen zonder baan sterk. De werkloosheid ligt in alle Brabantse regio’s nog steeds wel onder het landelijke niveau. Brabant op derde plaats met buitenlandse bedrijven De provincie Noord-Brabant bezet de derde plek in de ranglijst van provincies met de meeste buitenlandse bedrijven. Alleen Zuid- en NoordHolland hebben er nog meer. In 2003 telde Brabant 802 buitenlandse bedrijven met in totaal 73.821 werknemers.

Bedrijvendynamiek
Tweeduizend nieuwe bedrijfsvestigingen
Volgens gegevens van de Kamers van Koophandel telde Noord-Brabant aan het eind van het eerste kwartaal van 2004 147.536 bedrijfsvestigingen. Dat betekent dat het aantal vestigingen in drie maanden tijd met 1.970 is toegenomen, een stijging van 1,3%. Er kwamen 4.563 nieuwe vestigingen bij en er verdwenen er 2.593. Hiermee ligt de groei in Brabant iets onder het nationale niveau (toename 1,4%). In tegenstelling tot het vierde kwartaal van 2003 was er in het eerste kwartaal van 2004 in alle sectoren sprake van een toename van het aantal vestigingen. De grootste stijging deed zich voor in de sector commerciële diensten, gevolgd door de sector handel. Procentueel waren de grootste groeiers de overheid en de overige diensten. Er zijn iets meer vestigingen uit andere provincies naar NoordBrabant verhuisd dan anders4,5 4 3,5 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0 landbouw nijverheid handel commerciële diensten overige diensten overheid totaal WestBrabant MiddenBrabant NoordoostBrabant ZuidoostBrabant NoordBrabant Nederland

De nieuwe vestigingen kwamen voor het grootste deel voor rekening van startende bedrijven:
Starters Oprichtingen Immigratie absolute aantallen 2679 1518 366 aandeel in totaal 58,7% 33,3% 8,0%

om. Per saldo kwamen er door migratie tien bedrijfsvestigingen bij. In het vierde kwartaal van 2003 waren dat er twee keer zoveel. Een belangrijke bijdrage aan het positieve saldo leverde de sector commerciële diensten, maar ook de industrie droeg er positief aan bij, in tegenstelling tot de sector overige diensten die een negatief migratiesaldo had. Faillissementen Relatief veel bedrijfsvestigingen in Brabant verdwenen door faillissementen (8,5%). Landelijk was dat 6,8%. In vergelijking met enkele maanden geleden,

Bron: VVK, bewerking EIM, maart 2004.

Het verdwijnen van vestigingen werd voor het grootste deel veroorzaakt door opheffingen van vestigingen:
Opheffingen Faillissementen Emigratie absolute aantallen 2016 221 356 aandeel in totaal 77,7% 8,5% 13,7%

Bron: VVK, bewerking EIM, maart 2004.

zijn meer bedrijven vanwege een faillissement verdwenen. Met name in de sectoren landbouw en nijverheid (is industrie en bouwnijverheid tezamen) was het faillissementspercentage hoog.

De twee figuren laten de toeen afname zien van het aantal vestigingen in de verschillende sectoren en in de vier Brabantse regio’s.
(Bron: VVK, bewerking EIM)

nieuwe vestigingen

verdwenen vestigingen

nieuwe vestigingen

verdwenen vestigingen

Adempauze uitgifte bedrijventerrein in Brabant
In Brabant is in 2003 72 hectare nieuw bedrijventerrein uitgegeven. Dat is 40% minder dan in 2002. Dit blijkt uit de jaarlijkse enquête van ETIN Adviseurs, gehouden in opdracht van de Provincie Noord-Brabant onder alle Brabantse gemeenten. De bedrijventerreinuitgifte vertoont sinds 2000 een dalende lijn. Na een kleine daling in 2000 (3%) halveerde de uitgifte in 2001 tot 154 hectare. In 2002 was de uitgifte 120 hectare en vorig jaar is de uitgifte dus opnieuw teruggelopen. Het uitgifteniveau van 2003 is vergelijkbaar met dat ten tijde van de recessie in het begin van de jaren tachtig. Aanbod Het aanbod aan bedrijventerreinen in Noord-Brabant per begin 2004 is in totaal 1.230 hectare. Deze grond is door gemeenten bestemd voor gebruik voor handel, industrie en dienstverlening. Hiervan is 585 hectare direct beschikbaar voor uitgifte, dat wil zeggen voor verkoop aan een gebruiker. Als voor de komende jaren wordt uitgegaan van eenzelfde gemiddeld jaarlijks uitgiftetempo als in de afgelopen vijf jaar, is het huidige aanbod voldoende voor vijf à zes jaar. Plannen in de pijplijn Ondanks de economische recessie maken gemeenten plannen voor nieuw bedrijventerreinaanbod op de (middel)lange termijn. In totaal zijn er nu in 47 Brabantse gemeenten 102 plannen met een gezamenlijke oppervlakte van bijna 1.800 hectare. Regionale kengetallen inventarisatie 2004 (in ha)
COROP Regio Uitgifte 2003 Oppervlakte plannen in de direct niet Totaal pijplijn* uitgeef- uitgeef- uitgeef- per 1 januari baar baar baar 2004 208 27 235 647 66 210 276 240 197 210 407 437 112 199 311 471 583 646 1.229 1.795 Aanbod per 1 januari 2004

West-Brabant Midden-Brabant Noordoost-Brabant Zuidoost-Brabant Totaal Noord-Brabant

30 13 9 20 72

* exclusief Moerdijkse Hoek, een terrein van ca 650 ha dat wel is opgenomen in het Streekplan Noord-Brabant 2002 Bron: ETIN Adviseurs

Werkgelegenheid
Forse groei werkloosheid in Noord-Brabant De werkloosheid in NoordBrabant is het afgelopen jaar fors toegenomen. Het aantal werklozen groeide tussen maart 2003 en maart 2004 met bijna een kwart (24,1%). De stijging is sterker dan gemiddeld in Nederland. Immers, de werkloosheid in Nederland steeg in de periode maart 2003 tot maart 2004 met 21,0%. Vooral in West-Brabant groeide de werkloosheid flink: de toename was daar 32%. Dit kan te maken hebben met het relatief hoge aandeel faillissementen in de industrie; de industrie is met name in West-Brabant sterk vertegenwoordigd. Midden-Brabant kende met een toename van 14% de geringste groei van de werkloosheid. De toename van de werkloosheid in NoordoostBrabant en in Zuidoost-Brabant
Aandeel werklozen op totale beroepsbevolking Regio Werkloosheid in percentages maart 2003 West-Brabant 6,9% Midden-Brabant 7,2% Noordoost-Brabant 5,9% Zuidoost-Brabant 7,4% Provincie Noord-Brabant 6,8% Nederland 7,9% (Bron: CWI, Nieuwsflits Arbeidsmarkt maart 2004) Werkloosheid in percentages maart 2004 9,1% 8,3% 7,1% 9,3% 8,5% 9,5%

ligt meer in de buurt van de provinciale toename: respectievelijk 21% en 25%. Landelijk Ondanks de forse stijging van het aantal werklozen in NoordBrabant is de werkloosheid in de provincie nog altijd lager dan het landelijk gemiddelde. In de onderstaande figuur is te zien dat het werkloosheidspercentage in alle vier de Brabantse regio’s is toegenomen. Net als in 2003 bleven de Brabantse regio’s in maart

2004 echter nog wel onder het Nederlandse niveau. Door de forse stijging van de werkloosheid tijdens het afgelopen jaar komen zowel Zuidoost-Brabant als West-Brabant inmiddels wel zeer dicht in de buurt van het Nederlandse niveau. Vacatures Tegelijk met de toename van de werkloosheid daalde het aantal vacatures in Noord-Brabant. In 2003 telde de provincie minder dan de helft van het aantal vacatures in 2000. Ook de

vacaturegraad – het aantal openstaande vacatures per duizend banen - nam af. Deze graad geeft de spanning op de arbeidsmarkt aan. In 2000 lag de vacaturegraad in NoordBrabant met 29 nog ruim boven het Nederlandse niveau van 25. In 2003 kwam NoordBrabant met een vacaturegraad van 12 nog maar net boven het Nederlandse niveau van 11. Tussen 2000 en 2003 is in alle Nederlandse provincies de spanning op de arbeidsmarkt afgenomen. (Bron: CBS)

Buitenlandse bedrijven
Noord-Brabant met buitenlandse bedrijven op de derde plaats
Coca Cola, Philip Morris, Rubbermaid en Fuji. Het zijn slechts enkele voorbeelden van bekende buitenlandse bedrijven met vestigingen in NoordBrabant. De provincie scoort goed wat de aanwezigheid van buitenlandse ondernemingen betreft. In 2003 telde Noord-Brabant 802 buitenlandse bedrijven. Daarmee heeft de provincie 16% van alle buitenlandse bedrijven in Nederland met meer dan vijf fulltime arbeidsplaatsen binnen haar grenzen. De buitenlandse bedrijven waren in 2003 goed voor 73.821 arbeidsplaatsen, dat is 14% van alle arbeidsplaatsen bij buitenlandse bedrijven in Nederland. Zowel voor wat betreft het aantal buitenlandse bedrijven als het aantal arbeidsplaatsen bij die bedrijven staat Noord-Brabant op de derde plaats, na de provincies Zuid-Holland en NoordHolland. Deze drie provincies zijn samen met Utrecht goed voor bijna driekwart van de buitenlandse bedrijven in Nederland en voor ruim tweederde van de door deze bedrijven gecreëerde arbeidsplaatsen. Groot Buitenlandse bedrijven in Nederland zijn vaak grote bedrijven. Met een gemiddelde van 92 arbeidsplaatsen per bedrijf scoort Noord-Brabant iets lager dan het landelijke gemiddelde van 102 arbeidsplaatsen per bedrijf. Toch zijn in Brabant drie van de grootste tien bedrijven uit de Verenigde Staten gevestigd, te weten DAF Trucks/Paccar in Eindhoven (5.500 werknemers), Philip Morris (1.800) en General Electric Plastics (1.600 werknemers) beide in Bergen op Zoom. In Tilburg zit een van de grootste tien Aziatische bedrijven, Fuji Photo Film (1.400 werknemers). NoordBrabant heeft geen van de grootste tien Europese bedrijven binnen haar grenzen. Nieuw In 2003 kwamen achttien buitenlandse bedrijven naar Noord-Brabant. Dat waren er zeven meer dan het jaar ervoor. In de meeste gevallen ging het om nieuwe vestigingen. Vier bedrijven waren al in Brabant gevestigd en breidden hun activiteiten uit. De vestiging van de buitenlandse bedrijven betekende afgelopen jaar een investering van 52,3 miljoen euro. Bovendien leverde het de Brabantse economie 800 nieuwe arbeidsplaatsen op. Van de achttien nieuwe bedrijven komen er zeven uit Amerika. Deze bedrijven zorgden in Brabant voor 219 nieuwe banen en investeerden voor een bedrag van ruim 18 miljoen euro.
(Bronnen: Stec Groep B.V., Operations of foreign companies in The Netherlands in 2003, Brabants Dagblad, NFIA)

Veel informatie op www.economie-in-brabant.nl
Een schat aan economische informatie is te vinden op de site www.economie-in-brabant.nl. De website bevat onder meer uitgebreide gegevens over werkgelegenheid en bedrijventerreinen in Noord-Brabant, overzichtelijk gerangschikt naar gemeente of regio. Ook kunnen bezoekers online het Statistisch

Zakboek voor Noord-Brabant raadplegen. Hierin zijn de belangrijkste en meest actuele sociaal-economische basisgegevens voor Noord-Brabant opgenomen. Onder de button ‘gemeenten’ staan daarnaast de belangrijkste statistische gege-

vens op lokaal niveau bij elkaar. Bezoekers van de site kunnen elke maand stemmen over een actuele stelling. De economische data wordt verzameld door ETIN Adviseurs in opdracht van de provincie Noord-Brabant.

De mening van de markt
Bedrijven zien economische verbetering pas op langere termijn
De meeste Noord-Brabantse ondernemers verwachten dat de economie pas na dit jaar merkbaar zal aantrekken. Bijna veertig procent gaat uit van herstel in 2005. Ruim een kwart verwacht pas verbetering van de conjunctuur in 2006 of later. Dat blijkt uit de antwoorden op extra vragen over de economische situatie die zijn voorgelegd aan de ondernemingen die worden geraadpleegd voor de Barometer Ondernemend Brabant. Een grote meerderheid van de bedrijven ervaart veranderingen in de economische ontwikkeling aan den lijve. 14% van de bedrijven is zelfs zeer gevoelig voor conjunctuurschommelingen. Slechts een op de vier bedrijven (28%) geeft te kennen niet zo gevoelig of helemaal niet gevoelig te zijn voor conjunctuurschommelingen. Pessimisme De BOB liet zien dat het Brabantse bedrijfsleven niet optimistisch is gestemd
8% 7% 6% 11%

14%

le situatie in het MiddenOosten en de olieprijs. Een deel van de ondernemers (8%) verwacht zelfs helemaal geen herstel.

Personeel Het merendeel van de bedrijven ziet dan ook voor 2004 geen groei van het nu al binnen enkele maanden personeelsbestand in het dit jaar in 2005 verschiet. Van de bedrijven in 2006 later dan 2006 die op dit moment werkziet geen herstel 38% nemers in dienst hebben geeft 62% aan dat het perOordeel van ondernemers in Noord-Brabant over de vraag wanneer soneelsbestand dit jaar gelijk ze herstel van de economie verwachten. Bron: EIM, juni 2004. zal blijven aan vorig jaar. 17% verwacht een daling van het persoover de economische ontwikkeling in neelsbestand. Daar staat tegenover dat Nederland in de komende maanden. Het 21% van de bedrijven verwacht dat dit blijkt dat dit pessimisme niet alleen geldt jaar het aantal werknemers zal toenemen. voor de korte termijn, maar ook voor de Bedrijven die op dit moment geen persolangere termijn. Veel bedrijven verwachten neel in dienst hebben, verwachten vrijwel pas na dit jaar een merkbare verbetering allemaal dat daarin in 2004 geen veranvan de huidige conjunctuur. Een aantal dering zal komen. ondernemers legt de link met de onstabie16%

Diverse berichten
Rabobank financiert aanleg bedrijventerrein
Rabobank Roosendaal verzorgt de financiering van de Borchwerf II, een bedrijventerrein in Roosendaal van 160 hectare. Met de aanleg van het bedrijventerrein is een bedrag van 50 miljoen euro gemoeid. Het verzoek voor de financiering kwam van bouwbedrijf Heijmans en de gemeenten Roosendaal en Halderberge, die een commanditaire vennootschap hebben opgericht. Het bestemmingsplan voor bedrijventerrein Borchwerf II is zo goed als klaar en het bouwrijp maken van de grond begint in de loop van dit jaar. (Bron: Rabobank Nederland)

Elf Brabantse bedrijventerreinen bij topprojecten
Staatssecretaris Van Gennip van Economische Zaken heeft 50 van de in totaal 3.600 Nederlandse bedrijventerreinen geselecteerd als topproject. Onder deze topprojecten zijn 11 bedrijventerreinen in NoordBrabant, zo blijkt uit het Actieplan Bedrijventerreinen van het Ministerie van EZ. Het gaat om terreinen in Breda, Eindhoven, Etten-Leur, Helmond, Moerdijk, Roosendaal, ’s-Hertogenbosch, Tilburg en Waalwijk. De gekozen bedrijventerreinen zijn groter dan 150 hectare en hebben een bovenregionale functie. Ze liggen in regio’s waar herstructurering hard nodig is of waar bedrijventerreinen schaars zijn. De staatssecretaris wil gericht geld en middelen gericht inzetten op de 50 geselecteerde topprojecten. Zij maakt hiermee grotendeels een einde aan het beleid van algemene subsidies voor bedrijventerreinen. (Bron: Ministerie van EZ)

bedrijf in Nederland eind 2002 bijna 24.000 euro kwijt aan administratieve lasten door wet- en regelgeving van de overheid. Als de reductieplannen uitkomen, gaan de lasten gemiddeld met 4.300 euro omlaag. Grote bedrijven profiteren hiervan overigens beduidend meer (13x) dan kleine bedrijven. Ook zijn er grote verschillen tussen sectoren. De financiële instellingen zullen bijvoorbeeld een grotere afname van de administratieve lasten realiseren dan bedrijven in de gastvrijheidsector (horeca, verblijfsrecreatie) en de industrie. (Bron: EIM)

Noord-Brabant belangrijk voor Nederlandse investeringen
Noord-Brabant levert na Zuid-Holland en NoordHolland een grote bijdrage aan de totale investeringen in Nederland. Uit onlangs door het CBS gepubliceerde cijfers blijkt dat het aandeel van Noord-Brabant in 2001 bijna 15% bedroeg. Dat is evenveel als in 1995. In totaal ging het in NoordBrabant om 14.114 miljoen euro. Hiervan namen de investeringen in bedrijfsgebouwen 21% voor hun rekening, de investeringen in machines en installaties 15% en de investeringen in vervoermiddelen 12%. De grootste bijdrage aan de Brabantse investeringen leverde de sector financiële en zakelijke dienstverlening (45%). (Bron: CBS)

Broedplaats voor technische en creatieve sector in Breda
In Breda is eind april het startsein gegeven voor de ontwikkeling van de Triple O-campus. Op het terrein van de voormalige brandweerkazerne komt onderdak voor creatieve en technologische bedrijven. De Triple O-campus wordt een innovatieve vestigingslocatie met branchegerichte voorzieningen – waaronder een glasvezelnetwerk - en een mix van bedrijven en onderwijsinstellingen. Er is een aanbod van bedrijfsruimtes van diverse afmetingen. Bedrijven kunnen hiervoor flexibele en kortlopende huurcontracten afsluiten. (Bron: Gemeente Breda)

Reductie administratieve lasten pakt per sector en grootte van het bedrijf verschillend uit
Het huidige kabinet heeft in 2002 afgesproken de administratieve lasten voor het bedrijfsleven met 25% terug te brengen. Het gaat dan om een reductie van 3 bijna miljard euro. Gemiddeld was een

Colofon
De Economische Barometer Brabant geeft een beeld van belangrijke ontwikkelingen in de Brabantse economie, waar mogelijk gespiegeld aan landelijke ontwikkelingen. Op deze wijze wordt de economische positie van Noord-Brabant in perspectief geplaatst.

Opdrachtgever: Provincie NoordBrabant Samenstelling: Onderzoeksbureau EIM BV, Zoetermeer Journalistieke redactie: Lansu+Paulis Bedrijfsjournalisten BV, Leiden Basisontwerp: Henk de Roij BNO, Delft Druk: EIM@YourService BV, Zoetermeer

Redactieadres: EIM, Postbus 7001, 2701 AA Zoetermeer; info@economie-in-brabant.nl Voor meer informatie over de Economische Barometer Brabant en andere relevante documenten over de economie in Noord-Brabant: www.economie-in-brabant.nl.