ECONOMISCH PROFIEL TERNEUZEN

door Kamer van Koophandel voor Zeeland in opdracht van de Gemeente Terneuzen december 2004

© Het geheel of gedeeltelijk overnemen van informatie is toegestaan mits bronvermelding: Kamer van Koophandel voor Zeeland.

_________________________________________________________________________

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1. Inleiding …………………………………………………………………... 1.1. Aanleiding…………………………………………………………………………… 1.2. Doel………………………………………………………………………………….. 1.3. Methodiek…………………………………………………………………………… Hoofdstuk 2. Het bedrijfsleven in Terneuzen op hoofdlijnen……………………………

2 2 2 2 4

2.1. Algemene beschrijving……………………………………………………………… 4 2.2. Trends en ontwikkelingen…………………………………………………………… 4 2.3. Sectorsamenstelling bedrijfsleven ………………………………………………….. 5 2.4. Werkgelegenheidsstructuur………………………………………….………………. 6 2.5. Omzet bedrijfsleven…………………………………………………………………. 8 2.6. Investeringen……………………………………………………………………….... 9 2.7. Toegevoegde waarde………………………………………………………………... 11 2.8. Rendementspositie …………………………………………………………………. 12 Hoofdstuk 3. Ontwikkeling werkgelegenheid 1996 – 2003……………………...……… 14 3.1. Algemeen………………...………………………………………………….………. 3.2. Pendelstromen………………...……………………………………………………... 3.3. Werkgelegenheidsontwikkeling per sector………………………………………….. 3.4. Werkgelegenheidsverdeling naar omvang bedrijvigheid……………………………. 14 15 15 18

Hoofdstuk 4. Enkele sectoren nader belicht……………………………………………… 19 4.1. Procesindustrie………………………………………………………………………. 4.2. Bouw………………………………………………………………………………… 4.3. Detailhandel…………………………………………………………………………. 4.4. Horeca en toerisme………………………………………………………………….. 4.5. Vervoer en communicatie…………………………………………………………… 4.6. Zakelijke dienstverlening……………………………………………………………. 4.7. Zorg………………………………………………………………………………… 19 20 21 22 23 24 25

Hoofdstuk 5. Samenvatting en conclusies………………………………………………. 27 Bijlagen…………………………………………………………………………………... 1. Detailtabellen ……………………………………………………………………... 2. Onderzoeksaanpak en methodologische verantwoording…………………………. 3. Literatuurlijst……………………………………………………………………… 29 30 35 36

Hoofdstuk 1.
1.1. Aanleiding

Inleiding

Op verzoek van de Raad van de gemeente Terneuzen wil het College van B & W op korte termijn een economische beleidsnota opstellen, waarin concrete actiepunten verwoord worden om de locale economie te stimuleren. Omdat er in de afgelopen jaren diverse studies en rapporten (zie ook bijlage 3.) zijn verschenen, die betrekking hebben op onderdelen van de economie en het bedrijfsleven van Terneuzen, hoeft geen uitgebreid onderzoek meer te worden verricht. Ondanks het feit dat inmiddels veel rapporten en nota’s beschikbaar zijn, ontbreekt een actuele en betrouwbare (kwantitatieve) analyse van het Terneuzense bedrijfsleven en van de werkgelegenheid. Om die reden heeft het College van B & W de Kamer van Koophandel voor Zeeland benaderd met het verzoek om met behulp van actuele gegevens een beeld te schetsen van de locale economie. Daarvoor kan de Kamer van Koophandel gebruik maken van gegevens uit het Handelsregister en uit de bestanden van het Regionale Informatiebank Bedrijven en Instellingen Zeeland (RIBIZ). Ook zijn in deze rapportage gegevens uit het jaarlijkse ERBO-onderzoek van de Kamer van Koophandel gebruikt. 1.2. Doel Het rapport heeft tot doel om een actueel inzicht te geven in de economische structuur van de gemeente Terneuzen en in ontwikkelingen daarvan aan de hand van gegevens over aantallen ondernemingen en arbeidsplaatsen. Gelet op de beschikbaarheid van onderling vergelijkbare gegevens vindt de analyse plaats over de periode 1996 – 2003. De economische situatie in 2003 is nader geanalyseerd met behulp van gegevens uit het ERBOonderzoek in 2002 en 2003, zoals omzet, investeringen en rendementspositie. Omdat het ERBOonderzoek door de Kamers van Koophandel op landelijk niveau wordt uitgevoerd, is het mogelijk de ontwikkeling en de economische structuur in Terneuzen te vergelijken met Zeeuwse en nationale kerncijfers. 1.3. Methodiek a. ERBO (Enquête Regionale BedrijfsOntwikkelingen) De beschrijving van de economische ontwikkeling voor de gemeente Terneuzen is voor een groot gedeelte gebaseerd op gegevens uit de ERBO-enquête van de Kamer van Koophandel. De Kamers van Koophandel hebben in de afgelopen dertig jaar ruime ervaring opgedaan met deze jaarlijkse meting van de regionale bedrijfsontwikkelingen. Door de jaren heen blijken deze gegevens een betrouwbaar en consistent beeld te geven van de bedrijfssituatie op regionaal niveau. Ten behoeve van economische beschrijvingen voor Zeeuwse gemeenten is de gebruikelijke vraagstelling uitgebreid en is het aantal bedrijven dat een enquêteformulier heeft toegestuurd gekregen aanmerkelijk verhoogd. Daarmee kan bereikt worden dat ook op gemeentelijk niveau voldoende betrouwbare en consistente analyses van bedrijfsontwikkelingen mogelijk zijn. In 2003 hebben in totaal 621 van de 1.148 aangeschreven ondernemers uit de gemeente Terneuzen hun bedrijfseconomische gegevens aan de Kamer van Koophandel beschikbaar gesteld. Dit aantal is voldoende voor een onderbouwd inzicht in de economische ontwikkelingen op hoofdlijnen in de gemeente Terneuzen. Hierbij kan verder opgemerkt worden dat van alle bedrijven met 50 of meer arbeidsplaatsen de gevraagde bedrijfseconomische informatie is ontvangen. Voor de analyses in hoofdstuk 4 op brancheniveau is een grotere steekproefomvang nodig om ook op brancheniveau betrouwbare informatie te kunnen verschaffen. Om die reden is in dit hoofdstuk gebruik gemaakt

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

2

van ERBO-gegevens uit 2002, toen aanmerkelijk meer ondernemingen (totaal 1.628) zijn benaderd om medewerking en waarvan er 824 hebben gereageerd. b. RIBIZ (Regionale Informatiebank Bedrijven en Instellingen Zeeland) Daarnaast is gebruik gemaakt van gegevens uit de bestanden van RIBIZ, dat een samenwerkingsverband is van de provincie Zeeland, een achttal Zeeuwse gemeenten (waaronder de gemeente Terneuzen) en de Kamer van Koophandel. Vanwege de automatische koppeling met het Handelsregisterbestand van de Kamer van Koophandel bevat het RIBIZ-bestand de meest actuele informatie over Zeeuwse ondernemingen. Daarnaast wordt jaarlijks een werkgelegenheidsenquête gehouden onder Zeeuwse ondernemingen en instellingen. In 2003 hebben circa 9.000 bedrijven en instellingen hieraan meegewerkt.

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

3

Hoofdstuk 2.

Het bedrijfsleven in Terneuzen op hoofdlijnen

2.1. Algemene beschrijving De gemeente Terneuzen ligt in Zeeuws-Vlaanderen. Zowel geografisch als economisch gezien vormt de gemeente het centrum van deze regio. Hoewel het grondgebied van Terneuzen voor een belangrijk deel nog een agrarische bestemming heeft, zal een bezoeker toch vooral getroffen worden door het industriële karakter van Terneuzen. Het Kanaal van Gent naar Terneuzen, dat als een blauwe ader door het grondgebied van de gemeente stroomt, heeft van oudsher gefungeerd als een economische magneet. Vooral industriële ondernemingen en transportbedrijven hebben zich aan en nabij het Kanaal gevestigd. Het betekent dat Terneuzen zeker vanuit economisch optiek geen modale gemeente is, integendeel. Sedert de gemeentelijke herindeling per 01 januari 2003, toen de voormalige gemeenten Axel, Sas van Gent en Terneuzen zijn samengevoegd tot de nieuwe gemeente Terneuzen, is de gemeente qua inwonertal de grootste van Zeeland. Op 31 december 2003 telde de gemeente Terneuzen ruim 55.400 inwoners, die verspreid woonden over diverse grotere en kleinere kernen. Omdat Terneuzen ook een uitgestrekte gemeente is met in een groot gedeelte een landelijk karakter is de bevolkingsdichtheid niet extreem hoog en bedraagt 206 inwoners per km2 (Zeeland: 210 inwoners per km2) Een bijzonder aspect van Terneuzen vormt de ligging aan de grens van België en Nederland, en meer in het bijzonder de nabije ligging ten opzichte van één van de grootste economische centra in België, te weten Gent. De ‘toegangspoort’ van Gent tot de Westerschelde en tot de Noordzee loopt over het grondgebied van Terneuzen. Er bestaat een nauwe relatie tussen beide steden, niet alleen op economisch gebied, maar ook op het terrein van bijvoorbeeld onderwijs, gezondheidszorg en cultuur. Het steeds meer vervagen van de Europese binnengrenzen wordt algemeen gezien als een kans voor de ontwikkeling van welvaart en welzijn van deze regio. 2.2. Trends en ontwikkelingen Alvorens de economie van Terneuzen kwantitatief te beschrijven, is het zinvol om eerst een aantal trends en ontwikkelingen te benoemen waarmee het bedrijfsleven in deze Scheldestad te maken krijgt. Deze ontwikkelingen bieden een kader om de meer cijfermatige analyses in de volgende paragrafen te plaatsen. Overigens wordt geen beschrijving van algemene trends voorgestaan, maar wordt vooral gekeken naar specifieke trends en ontwikkelingen die hun doorwerking hebben op de economie van Terneuzen. De industriële sector is relatief gezien nog redelijk dominant in Terneuzen, waarbij vooral opvalt dat de proces- en chemische industrie sterk vertegenwoordigd zijn. Hoewel het investeringsvolume in deze bedrijfstakken nog onverminderd hoog ligt, is sprake van een voortdurende daling van de industriële werkgelegenheid. Naar verwachting zal dit proces in de komende jaren doorzetten, omdat voortgaande automatisering en investeringen nodig zijn om kostenbesparingen te realiseren en daarmee concurrerend te blijven werken. Begin 2003 is de Westerscheldetunnel opengesteld voor het wegverkeer. Deze tunnel heeft geleid tot een forse verbetering van de ontsluiting van Terneuzen in noordelijke richting. Hoewel een verbeterde ontsluiting en bereikbaarheid (op termijn) hun economische vruchten zullen afwerpen, is het de vraag of op dit moment de tunnel per saldo al economische voordelen oplevert. Het adviesbureau Droogh Trommelen Broekhuis (2001) verwacht dat de detailhandel in vooral de binnenstad van Terneuzen er enkele geduchte concurrenten bij krijgt. Ondernemend Terneuzen heeft echter aangegeven dat de omzetten na de opening van de tunnel omhoog zijn gegaan. Voor het landelijk filiaal- en
Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

4

grootwinkelbedrijf is de economische haalbaarheid om zich door middel van een filiaal in Terneuzen te vestigen vergroot vanwege de betere bereikbaarheid. In zijn algemeenheid bestaat de verwachting dat de tunnel zal leiden tot een inhaalslag op het gebied van schaalvergroting en concentratie in het bedrijfsleven en in de (semi-)overheid. Vooral Sas van Gent en Axel waren in het (recente) verleden in trek bij Belgische kooptoeristen. De teruggang van bestedingen in deze plaatsen is nog eens gestimuleerd door de veranderende fiscale wetgeving op banktegoeden in België. De verwachting is algemeen dat het Belgisch kooptoerisme in structurele zin in de komende jaren geen rol meer van betekenis zal zijn voor Terneuzen, tenzij er belangrijke nieuwe impulsen komen die koopkracht uit Vlaanderen aan Terneuzen bindt. Daar staat tegenover dat de samenwerking tussen de havengebieden in Gent en Terneuzen alleen maar zal toenemen in betekenis. Vanuit het Gentse wordt steeds meer aangedrongen op afstemming van beleid en op een optimale benutting van zeehavengebonden bedrijventerreinen, die in Gent steeds schaarser worden. Ook voor het bedrijfsleven vormt het steeds meer vervagen van de Europese binnengrenzen een onomkeerbaar proces, dat vooral kansen biedt voor grensoverschrijdende zakelijke contacten. Tenslotte zal Terneuzen te maken krijgen met tal van grootschalige infrastructurele projecten, die in de komende jaren een bron van tijdelijke werkgelegenheid zullen betekenen. Veel infrastructurele projecten worden nu voorbereid: tunnel Sluiskil, verbreding N61 en Tractaatweg alsmede de verbeterde bereikbaarheid van Gent voor zeeschepen via het Kanaal van Gent naar Terneuzen (met name de aanleg van een tweede zeesluis). Los van een periode van overlast zal een en ander ongetwijfeld leiden tot een verdere verbetering van de bereikbaarheid en kansen bieden voor het bedrijfsleven. 2.3. Sectorsamenstelling bedrijfsleven In het RIBIZ-bestand waren eind 2003 3.173 vestigingen van ondernemingen en (semi-)overheidsinstellingen geregistreerd in Terneuzen. Met uitzondering van de agrarische bedrijven bevat dit bestand alle economische entiteiten. Met behulp van de LEI-gegevens (Landbouw-Economisch Instituut) en aangevuld met informatie uit de drie Landbouwontwikkelingsplannen die in de afgelopen jaren voor Axel, Sas van Gent en Terneuzen zijn opgesteld, is het aantal agrarische bedrijven bepaald op 412. In het RIBIZ-bestand waren bijna 100 agrarisch verwante bedrijven geregistreerd (bijv. landbouwloonbedrijven), waardoor het totaal aantal agrarische bedrijven in de gemeente Terneuzen 511 bedroeg. Het totale vestigingenbestand in Terneuzen bedroeg eind 2003 3.585 vestigingen, die werk boden aan 28.091 mensen. Uit de figuur blijkt de samenstelling van het bedrijfsleven.

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

5

Verdeling aantal vestigingen naar sector in 2003
0,0% 5,0% 10,0% 15,0% 20,0% 25,0%

Landbouw/visserij Industrie Bouwnijverheid Groothandel Detailhandel Horeca/toerisme Vervoer en communicatie Financiele Instellingen Zakelijke dienstverlening Openbaar bestuur, overheid Onderwijs Gezondheids- en welzijnszorg Overige dienstverlening

Terneuzen

Zeeland

Nederland

Uit dit overzicht blijkt dat de detailhandel, de landbouw en de zakelijke dienstverlening de meeste vestigingen kennen. Deze drie sectoren zijn gezamenlijk goed voor ruim 40% van het vestigingenbestand. Grosso modo komt de relatieve verdeling van de vestigingen over de sectoren in Terneuzen overeen met die op provinciaal niveau. De sectoren horeca/toerisme en zakelijke dienstverlening zijn in de Kanaalzone ondervertegenwoordigd, terwijl de sector vervoer, opslag en communicatie veel sterker in Terneuzen is vertegenwoordigd. Het aantal vestigingen in deze sector is relatief gezien meer dan twee keer zo groot als in Zeeland. 2.4. Werkgelegenheidsstructuur Hier is de samenstelling van de Terneuzense economie vergeleken met die van Zeeland op basis van werkgelegenheidscijfers. Er zijn ook andere indicatoren mogelijk zoals bijvoorbeeld omzet en toegevoegde waarde. Verderop in deze rapportage komen deze indicatoren nader aan bod.

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

6

Verdeling werkgelegenheid naar sector in 2003
0,0% 5,0% 10,0% 15,0% 20,0% 25,0% 30,0%

Landbouw/visserij Industrie Bouwnijverheid Groothandel Detailhandel Horeca/toerisme Vervoer en communicatie Financiele Instellingen Zakelijke dienstverlening Openbaar bestuur, overheid Onderwijs Gezondheids- en welzijnszorg Overige dienstverlening

Terneuzen

Zeeland

Nederland

In Terneuzen was in 2003 de sector industrie de grootste werkgever met ruim 7.100 arbeidsplaatsen, ofwel iets meer dan een kwart van de totale werkgelegenheid (op provinciaal niveau: 15%). Dit cijfer toont duidelijk aan het grote werkgelegenheidsbelang van de industrie, waarvan een substantieel deel zeehavengebonden is. Alleen de detailhandel en de gezondheids- en welzijnszorg scoorden in 2003 hoger dan 10%. Toch is het relatieve belang van beide sectoren geringer dan het Zeeuws gemiddelde. Ook de werkgelegenheid in de meeste andere sectoren is in de Scheldestad relatief gezien lager dan op provinciaal niveau. Alle dienstverlenende sectoren, zowel commercieel als publiek, zijn in Terneuzen ondervertegenwoordigd als wij deze werkgelegenheidsgegevens vergelijken met de Zeeuwse cijfers. Uitzonderingen hierop zijn, naast de industrie, de bouwsector en de sector vervoer, opslag en communicatie. In bijlage 1. zijn meer gedetailleerde gegevens over de werkgelegenheidsverdeling in 2003 opgesomd; ook bevat deze bijlage de vergelijkbare informatie met bettrekking tot 1996. In de periode 1996 – 2003 is met name het aandeel van de industrie in de totale werkgelegenheid aanzienlijk verminderd. In 1996 waren industrie en transport samen nog goed voor 40% van het aantal arbeidsplaatsen.

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

7

2.5. Omzet bedrijfsleven Door gebruik te maken van de gegevens van de jaarlijkse ERBO-enquête van de Kamer van Koophandel is het mogelijk zicht te krijgen op de omzet, de investeringsomvang, de toegevoegde waarde en de rendementspositie van het bedrijfsleven in Terneuzen en deze te vergelijken met de Zeeuwse ontwikkelingen. Door de gegevens van meerdere jaren naast elkaar te leggen is ook inzicht mogelijk in de ontwikkeling van deze indicatoren. In het kader van deze opdracht is in overleg met de opdrachtgever dit laatste onderdeel buiten beschouwing gebleven. In 2002 is een uitgebreide steekproef van ondernemingen in Zeeland benaderd met het ERBOenquêteformulier. Tot de doelgroep behoren ondernemingen die voldoen aan alle onderstaande voorwaarden: a. in het Handelsregister ingeschreven, b. economisch actief in het betreffende kalenderjaar én in het daaraan voorafgaande jaar, c. tenminste één werkzame persoon (gedurende tenminste 15 uur per week) in dienst. Het resultaat hiervan is dat het totale ERBO-relevante bedrijvenbestand in Terneuzen niet alle bijna 3.600 geregistreerde vestigingen omvat, maar bestaat uit 1.821 bedrijven. De agrarische productiebedrijven zijn in het ERBO-onderzoek buiten beschouwing gebleven, omdat deze niet in het Handelsregister geregistreerd staan. Om toch enig zicht te hebben op de omzet van de agrarische sector is gebruik gemaakt van CBS-statistieken. Voor de overheidsinstellingen en voor de sectoren onderwijs, gezondheidszorg en welzijn zijn geen gegevens beschikbaar. De totale omzet van het bedrijfsleven in Terneuzen bedroeg in 2003 ruim 6 miljard euro. Dit is zo’n 35% van de totale omzet van het Zeeuwse bedrijfsleven in dat jaar, met andere woorden veel meer dan het aandeel van circa 12% dat het aantal Terneuzense vestigingen inneemt in het totale Zeeuwse vestigingenbestand. Hieronder is de verdeling van de omzet naar sectoren weergegeven.

Omzetverdeling naar sector in 2003
80,0% 70,0% 60,0% 50,0% 40,0% 30,0% 20,0% 10,0% 0,0%

e

ei d

vi ss er ij

ha nd el

us tr i

lh an d

In d

ot

De tai

en

bo

Bo u

La nd

Terneuzen

Zeeland

Nederland

D

ie ns tv

ni

w

uw

G

ro

er le ni

jv er h

ng

el

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

8

Uit bovenstaande figuur blijkt opnieuw dat het zwaartepunt van het bedrijfsleven in Terneuzen in de industrie ligt. Nagenoeg driekwart van de gerealiseerde omzet in 2003 kwam op het conto van de industrie. Dit is aanmerkelijk meer dan het provinciale percentage. Op Zeeuws niveau was de industrie in 2003 goed voor bijna 50% van de totale omzet. Het is duidelijk dat de aanwezigheid van een (beperkt) aantal grote procesindustrieën in de gemeente Terneuzen verantwoordelijk is voor het hoge aandeel van de industriële sector.Van de andere sectoren zijn alleen de bouw en de detailhandel goed voor een omzetpercentage in de orde van grootte van bijna 10%. In het volgende hoofdstuk zullen deze sectorale gegevens verder uitgesplitst worden naar branches.

2.6. Investeringen
In de periode 2001 tot en met 2003 heeft het bedrijfsleven in Terneuzen een bedrag van bijna 800 miljoen euro geïnvesteerd, ofwel een gemiddeld bedrag van 260 miljoen euro per jaar. Binnen de Zeeuwse context gaat het hierbij om forse bedragen. In 2002 en 2003 was het aandeel van Terneuzen in de totale Zeeuwse investeringssom maar liefst circa 42%. Een percentage dat aanmerkelijk hoger ligt dan het aandeel van Terneuzen in de provinciale omzet, werkgelegenheid en aantallen bedrijven. In de volgende figuur is per sector het aandeel van de Kanaalzone in de totale investeringssom van de sector op provinciaal niveau aangegeven.

Aandeel Terneuzens bedrijfsleven in de provinciale investeringssom per sector in 2003
100%

80%

60%

40%

20%

0%
ss er ij ei d ng el ha nd el an d str er le ni er h In du To t aa l ie

vi

D et ai lh

ijv

en

ot

La nd bo

Bo u

Terneuzen

Overig Zeeland

D

ie ns tv

wn

uw

G ro

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

9

Investeringen 2003 (in miljoenen euro) Landbouw en visserij Industrie Bouwnijverheid Groothandel Detailhandel Dienstverlening Totaal

Terneuzen 2,1 209,1 13,7 5,6 5,4 38,7 274,6

Zeeland excl. Terneuzen 28,4 147,1 21,1 36,7 24,6 120,1 378,0

Vooral in de industrie en in mindere mate de bouw is het aandeel van Terneuzen in de provinciale investeringssom groot. In de industrie bedroeg in 2003 het betreffende percentage zelfs bijna 60%. In de andere sectoren lag het aandeel van Terneuzen meer in lijn met het relatieve belang van Terneuzen op het gebied van aantallen bedrijven en werkgelegenheid. Opvallend is tenslotte dat in 2003 in Terneuzen maar liefst driekwart van de totale investeringssom in de industrie plaatsvond. Vergelijkbaar hoge percentages werden ook in de daaraan voorafgaande twee jaren door de industrie gerealiseerd.

40 35 30 25 20 15 10 5 0

investering per werkzame persoon 2003 (in duizenden euro)

id

de l

el

er ij

he

s tr

nd

ss

er

du

ha

an

vi

jv

lh

In

ot

en

ni

ai

w

G

uw

D

bo

Bo u

nd

Terneuzen

Zeeland

Het investeringsniveau in Terneuzen lag beduidend hoger dan het Zeeuws gemiddelde. Per werknemer werd er in 2003 in de Kanaalzone meer dan twee keer zoveel door het bedrijfsleven geïnvesteerd dan provinciaal het geval was: 15.800 euro per werknemer ten opzichte van 7.800 euro. Vooral de industrie in Terneuzen kende een hoge investeringssom met een bedrag van 33.500 euro per werknemer. In de andere sectoren lag het niveau van investeringen beduidend lager, zowel in de Kanaalzone als in Zeeland. Het investeringsvolume in de bouw en de zakelijke dienstverlening weken in Terneuzen in positieve zin af van de betreffende Zeeuwse gemiddelden.

La

D

ien

s tv

ro

et

er

le

ni

ng

ie

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

10

2.7. Toegevoegde waarde
De toegevoegde waarde is de omzet minus de waarde van de ingekochte goederen en diensten. Als de kosten van arbeid, kapitaal, grond en de ondernemersvergoeding hierop in mindering worden gebracht, wordt duidelijk of er sprake is van brutowinst of –verlies van een onderneming. Na verrekening met de fiscus resteert het netto bedrijfsresultaat. De ERBO-enquête van 2002 maakt het mogelijk om op basis van de door de ondernemers aangegeven kostenstructuur de toegevoegde waarde per onderneming, per sector en per regio te bepalen. De totale toegevoegde waarde bedroeg in de gemeente Terneuzen in 2002 bijna 2 miljard euro. Onderstaande figuur geeft de verdeling hiervan over de verschillende sectoren weer.

Toegevoegde waarde Terneuzen, verdeling naar sector 2002
Dienstverlening 14% Detailhandel 8% Groothandel 4% Industrie 57%

Landbouw 1%

Bouw 16%

Ook als gekeken wordt naar de indicator “ toegevoegde waarde” blijkt de sterke positie van de industrie in Terneuzen. Niet minder dan 57% van de totale toegevoegde waarde in de Kanaalzone wordt gerealiseerd door de industrie. Dat dit percentage aanmerkelijk hoger ligt dan het procentuele aandeel van de industrie in de totale werkgelegenheid in Terneuzen vindt zijn oorzaak in het kapitaalintensieve karakter van de procesindustrie, waardoor ook de arbeidsproductiviteit in de industrie fors hoger is dan gemiddeld. Ter vergelijking zij opgemerkt dat op provinciaal niveau het aandeel van de industrie in de totale toegevoegde waarde (op basis van ERBO-gegevens) 37% bedraagt. Ook de bouwsector neemt een relatief hoog percentage van de toegevoegde waarde voor haar rekening, namelijk 16% ten opzichte van 11% op provinciaal niveau. Verwacht mag worden dat het relatief hoge Terneuzense cijfer voor een deel het gevolg is van de bouwwerkzaamheden aan de Westerscheldetunnel en van het feit dat deze sector nauw gelieerd is aan de grootschalige industrie in de gemeente (zie verder). De dienstverlening is goed voor 14% van de totale toegevoegde waarde, ofwel een bedrag van ruim 260 miljoen euro. Overigens is dit relatieve aandeel in Terneuzen beduidend lager dan op provinciaal niveau het geval is: 25%. Het aandeel van elk van de andere sectoren bedraagt minder dan 10%.

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

11

2.6. Rendementspositie
In het kader van het ERBO-onderzoek wordt aan de ondernemers de vraag voorgelegd of het rendement van het in de onderneming gestoken eigen vermogen als voldoende wordt beschouwd. Dit criterium geeft enig inzicht in de rentabiliteit van de onderneming. Of het rendement voldoende is, is een subjectief gegeven. Voor de ene ondernemer is hiervan al sprake als het rendement hoger is dan de vigerende marktrente, terwijl een andere ondernemer een substantieel hoger rendement hanteert in verband met bijvoorbeeld risico-overwegingen. Het is zinvol om met deze kanttekening rekening te houden bij de interpretatie van onderstaande gegevens.

percentage bedrijven met voldoende rendement in 2003
80%

70%

60%

50%

40%

30%

vi ss er ij

ei d

ng

el

ha nd el

an d

str

er le ni

er h

In du

D et ail h

ni jv

en

ot

Bo u

ou

La nd b

Terneuzen

Zeeland

Nederland

Uit deze figuur valt op dat de rendementspositie van het bedrijfsleven in de Kanaalzone achterblijft bij de Zeeuwse cijfers. Was op provinciaal niveau in 2003 ruim tweederde deel van de ondernemers tevreden over het rendement van de onderneming, in de Scheldestad bedroeg het relatieve aandeel 60%, hetgeen ook iets onder het landelijk percentage is. Opvallend hierbij is ook dat de rendementsbeoordeling van ondernemers in alle sectoren in Terneuzen duidelijk achterblijft bij de respectieve beoordeling op provinciaal niveau. In elke sector (met uitzondering van de sector landbouw en visserij) in Terneuzen lag het procentuele aantal ondernemers met een voldoende rendement ongeveer op het niveau van 60%. Daarnaast is aan ondernemers ook gevraagd om aan te geven of het netto bedrijfsresultaat in 2003 positief of negatief was. Bijna 86% van de ondernemers in Terneuzen heeft aangegeven in 2003 een positief bedrijfsresultaat te hebben gerealiseerd, iets minder dan op provinciaal niveau het geval was (ruim 87%), maar ruim boven het landelijk gemiddelde (ruim 82%). De detailhandel (89%) week in positieve zin af van het gemiddelde percentage in Terneuzen, de sectoren landbouw/visserij en groothandel in negatieve zin.

D

ie ns tv

G ro

w

w

To t

aa l

ie

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

12

percentage bedrijven met winst in 2003
100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30%
ss er ij ei d ng el an de l tri e an d jv er h er le ni du s To t aa l

vi

eta ilh

en

In

ro o

th

La nd bo

Bo u

Terneuzen

Zeeland

Nederland

D

ie ns tv

uw

w

ni

G

D

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

13

Hoofdstuk 3. Ontwikkeling werkgelegenheid 1996 – 2003
3.1. Algemeen
In de afgelopen jaren is de werkgelegenheid in de gemeente Terneuzen gedaald. Tussen 1996 en 2003 nam het totaal aantal arbeidsplaatsen (in de marktsector én in de (semi-)publieke sector gezamenlijk) af met bijna 200 tot ongeveer 28.100. Dit betekent een daling van – 0,7 %. Daarmee blijft de ontwikkeling van de werkgelegenheid in de Kanaalzone (dat in dit rapport als synoniem gebruikt wordt voor Terneuzen) aanmerkelijk achter bij de landelijke en de provinciale cijfers. In bovengenoemde periode nam de werkgelegenheid in Zeeland toe met + 8,4 %, ofwel met ruim 13.300 arbeidsplaatsen.

Werkgelegenheidsontwikkeling (1996=100)
120 115 110 105 100 95 90 85 1996 1997 1998 1999 2000 Zeeland 2001 2002 2003

Terneuzen

Nederland

Als de werkgelegenheid in Terneuzen met hetzelfde percentage was gegroeid als op provinciaal niveau het geval is geweest, zouden er in de periode 1996 – 2003 in Terneuzen maar liefst 2.375 banen bij zijn gekomen in plaats van het verlies van 185 arbeidsplaatsen. Zoals verderop in dit rapport zal worden toegelicht, hangt deze terugloop van werkgelegenheid in Terneuzen onder meer samen met de specifieke economische structuur. In Terneuzen zijn vooral bedrijfssectoren aanwezig, die ook landelijk op het gebied van werkgelegenheid in de afgelopen jaren minder presteerden. Overigens was en is de Kanaalzone een belangrijke ‘werkgever’ in Zeeland. Van elke zes Zeeuwse arbeidsplaatsen bevond zich er in 2003 één in de gemeente Terneuzen (het aandeel van de Terneuzense bevolking in de Zeeuwse bevolking bedraagt circa 1 op 7).

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

14

3.2. Pendelstromen
In de RIBIZ-werkgelegenheidsonderzoeken in 1997 en 2003 is aan ondernemers gevraagd de herkomst c.q. de woonplaats aan te geven van hun medewerkers. Op basis van deze informatie is inzicht mogelijk in de omvang en de richting van de pendelstromen. Omdat de agrarische sector niet meegenomen is in het RIBIZ-onderzoek zijn over deze sector geen pendelgegevens beschikbaar, maar gevoeglijk mag aangenomen worden dat in deze sector nauwelijks sprake is van pendel van enige omvang. Ook zijn de uitzendkrachten buiten beschouwing gebleven omdat hier van een vaste standplaats geen sprake is. Doordat pendelgegevens worden verzameld onder Zeeuwse bedrijven, biedt RIBIZ geen inzicht in de pendel vanuit Zeeland naar buiten de provincie. Van pendel is in onze definitie sprake als woongemeente en werkgemeente verschillend zijn. Dit betekent bijvoorbeeld dat als iemand in Zaamslag woont en in Terneuzen werkt, dit geen pendel is, terwijl iemand uit Biervliet die in IJzendijke werkt wel als pendelaar beschouwd wordt. In verband met de gemeentelijke herindeling zijn (om reden van vergelijkbaarheid) de pendelgegevens uit 1997 beschouwd als ware de destijds drie zelfstandige gemeenten al heringedeeld. Uit analyse van de gegevens uit 1997 en 2003 komt naar voren dat de omvang van de pendelstromen naar en vanuit Terneuzen aanmerkelijk geringer is dan op provinciaal niveau het geval is. De barrièrewerking van de Westerschelde is hier ongetwijfeld debet aan, zeker in de periode vóór de openstelling van de tunnel. In 1997 werd van alle arbeidsplaatsen (exclusief landbouw en uitzendkrachten) in Terneuzen 73 % door eigen inwoners ingevuld, 22% was afkomstig elders uit Nederland (maar vooral uit overig Zeeuws-Vlaanderen) en 5% uit België. Zes jaar later, in 2003 was deze verdeling amper gewijzigd: het percentage Belgen is iets verminderd ten gunste van het percentage eigen inwoners. Met andere woorden het aandeel van de inkomende pendel in Terneuzen is nagenoeg stabiel en bedraagt iets meer dan 25%. Op provinciaal niveau is tussen 1997 en 2003 sprake van een toename van de pendel van 32% tot 36%. De Terneuzense beroepsbevolking werkt vooral in de eigen gemeente. De uitgaande pendelstroom is beperkt. Amper 10% van de beroepsbevolking werkt elders in Zeeland, terwijl zoals hierboven is aangegeven op provinciaal niveau het percentage uitgaande pendel tussen Zeeuwse gemeenten in 2003 36% bedroeg. Er zijn op basis van de RIBIZ-onderzoeken geen gegevens bekend over de uitgaande pendel richting overig Nederland en België. Uitgaande van CWI-gegevens over het werkzame deel van de beroepsbevolking in Terneuzen (circa 22.500 personen), zou circa 2% van hen buiten Zeeland werken. De specifieke ligging van Terneuzen, met aan de noordzijde de Westerschelde als barrière, aan de zuidzijde de landsgrens als (fiscale) belemmering en aan de flanken de gemeenten Hulst en Sluis met relatief weinig werkgelegenheid, vormt een belangrijke verklaring voor de beperkte omvang van de pendelstromen. Het betekent overigens ook dat het verdwijnen dan wel het creëren van nieuwe werkgelegenheid in de Scheldestad direct van betekenis is voor de Terneuzense beroepsbevolking.

3.3. Werkgelegenheidsontwikkeling per sector
Eerder is al aangegeven dat vanaf 1996 het aantal arbeidsplaatsen in de Kanaalzone met bijna 200 is afgenomen. Niet in alle sectoren is sprake geweest van een absolute daling van de werkgelegenheid. Integendeel, uit onderstaande tabel blijkt dat de meeste sectoren nog een positieve ontwikkeling hebben gerealiseerd. Alleen de landbouw en vooral de industrie hebben in de afgelopen jaren ingeleverd.

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

15

Absolute ontwikkeling van de werkgelegenheid in de periode 1996 – 2003 per sector.
Landbouw en visserij Industrie Bouw Groot- en detailhandel Horeca en toerisme Transport en vervoer Financiële instellingen Zakelijke dienstverlening

Arbeidsplaatsen
- 240 - 1.922 +219 +130 +169 +141 +25

Overheid Onderwijs Zorg Milieu, cultuur en sport Per saldo

+458 +127 +58 +530 +370 - 185

De industriële werkgelegenheid in de gemeente Terneuzen is in het tijdvak 1996 tot en met 2003 met ruim 1.900 arbeidsplaatsen gedaald, ofwel een daling met 21 %. De sluitingen van de Philipsvestiging en van de Cokesfabriek in Sluiskil namen hiervan bijna 1.050 arbeidsplaatsen voor hun rekening. Ook bij enkele grotere procesindustrieën daalde de werkgelegenheid. Zoals gezegd nam in alle andere sectoren de werkgelegenheid toe. Vooral de zakelijke dienstverlening (+ 458 arbeidsplaatsen) en de zorg (+ 530 arbeidsplaatsen) hebben in de voorbije jaren veel nieuwe arbeidsplaatsen gerealiseerd. Per saldo was echter de nieuwe werkgelegenheid onvoldoende om het verlies aan werkgelegenheid in industrie en landbouw te compenseren. In de volgende figuur is de relatieve werkgelegenheidsontwikkeling in Terneuzen vergeleken met die in Zeeland. Ook op provinciaal niveau hebben landbouw en industrie ingeboet in werkgelegenheidsbelang.

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

16

Werkgelegenheidsontwikkeling 1996-2003
-30% -20% -10% 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70%

Landbouw en visserij Terneuzen Industrie Bouwnijverheid Groothandel Detailhandel Horeca Vervoer en communicatie Financiële instellingen Zakelijke dienstverlening Openbaar bestuur / overheid Onderwijs Gezondheids-, welzijnszorg Overige dienstverlening Zeeland Nederland

Opvallend is de groei van de werkgelegenheid in de bouw in de Kanaalzone (+11%) ten opzichte van +4% in Zeeland. Hierbij dient wel in ogenschouw genomen te worden dat voor wat betreft Terneuzen hierin de werkgelegenheidseffecten van de bouw van de Westerscheldetunnel zijn meegenomen. Verwacht moet worden dat deze werkgelegenheid in de loop van 2003 en begin 2004 in Terneuzen fors onder druk is komen te staan in verband met de afronding van de tunnelwerkzaamheden. Daarnaast heeft de bouwsector, waartoe de installatiebedrijven behoren, vermoedelijk ook qua werkgelegenheid profijt getrokken van outsourcing van activiteiten door de grote(re) basisindustrieën. De werkgelegenheid in de financiële instellingen, die qua werkgelegenheid tussen 1996 en 2003 enigszins zijn gegroeid, staat onder druk. De sector wordt recent sterk geconfronteerd met de effecten van het teruglopen van het Belgisch kooptoerisme, met schaalvergroting binnen de sector en met automatisering. Punt van aandacht vormt de werkgelegenheidsontwikkeling in Terneuzen in de groeisectoren, zoals de zakelijke dienstverlening en de zorg, die op Zeeuws niveau resp. 35% en 25% zijn gegroeid. In beide
Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

17

groeisectoren is de werkgelegenheid in Terneuzen weliswaar gegroeid, maar aanmerkelijk minder dan provinciaal (10 à 15 procentpunten minder). Zeker gelet op de regiofunctie die Terneuzen voor Zeeuws-Vlaanderen op tal van gebieden vervult, had verwacht mogen worden dat de Kanaalzone toch op zijn minst de provinciale groeicijfers van deze sectoren had weten te realiseren. De sterkere werkgelegenheidsgroei in Terneuzen in de overheidssector (+10% t.o.v. +3% voor Zeeland) heeft ongetwijfeld te maken met de tendens tot schaalvergroting in Zeeuws-Vlaanderen, waarvan de fusie van de drie waterschappen tot het Waterschap Zeeuws-Vlaanderen met kantoor in Terneuzen het meest duidelijke voorbeeld is. Een sector die nauw gelieerd is aan de overheid is het onderwijs. De procentuele werkgelegenheidsgroei in Terneuzen in deze sector is slechts een kwart van die op provinciaal niveau. Vermoedelijk is een en ander voor een deel het gevolg van de stagnerende bevolkingsomvang van de regio en een daardoor afnemend leerlingenaantal (vergrijzing).

3.4. Werkgelegenheidsverdeling naar omvang bedrijvigheid
Aangezien niet alle ondernemingen even groot zijn, komt de relatieve verdeling van het aantal ondernemingen niet overeen met die van de werkgelegenheid. In dit verband zijn een paar bijzonderheden van de economie van Terneuzen van belang. De gemiddelde bedrijfsgrootte, uitgedrukt in arbeidsplaatsen, is in Terneuzen hoog. De circa 3.600 vestigingen van ondernemingen en van de (semi-)overheid zijn goed voor ruim 28.000 arbeidsplaatsen. Dat betekent een gemiddelde bedrijfsgrootte van 7,8 arbeidsplaatsen. De gemiddelde grootte op provinciaal niveau is beduidend minder en bedraagt 5,1 arbeidsplaatsen. Duidelijk is dat door de aanwezigheid van een aantal grote vestigingen in de procesindustrie, de bouw en het transport, maar ook in de gezondheidszorg, het onderwijs en de overheid de gemiddelde bedrijfsgrootte in Terneuzen in positieve zin beïnvloed wordt. Hoewel er dus sprake is van een positieve afwijking ten opzichte van het provinciaal gemiddelde, blijkt dat de grootteverdeling van de vestigingen in de markt- en in de publieke sector nauwelijks afwijkt van die van de andere Zeeuwse steden. Hieronder is aangegeven de verdeling van de werkgelegenheid in de vier Zeeuwse steden als rekening gehouden wordt met de bedrijfsgrootte. Verdeling van de werkgelegenheid in de Zeeuwse steden, rekening houdend met de bedrijfsgrootte in 2003. Minder dan 10 arbeidsplaatsen 10 tot 50 50 tot 100 100 of meer arbeidsplaatsen Zeeland 36 23 10 32 Terneuzen 26 24 9 41 Goes 24 24 12 40 Middelburg 27 19 11 43 Vlissingen 26 20 9 45

In Terneuzen werkt 41% van de werkzame beroepsbevolking in vestigingen met 100 of meer arbeidsplaatsen. Dit is vergelijkbaar met de percentages van de andere Zeeuwse stedelijke gemeenten, maar aanmerkelijk hoger dan het provinciale aandeel. Nog altijd meer dan een kwart van de beroepsbevolking werkt in Terneuzen bij kleine(re) bedrijven tot 10 arbeidsplaatsen.

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

18

Hoofdstuk 4. Enkele sectoren nader belicht
4.1. Procesindustrie a. werkgelegenheidsontwikkeling Tot de procesindustrie rekenen wij hier de chemische en de kunststofindustrie. Uit onderstaande figuur kan afgeleid worden dat de werkgelegenheid in de procesindustrie na 1996 is afgenomen, zowel in de gemeente Terneuzen als op provinciaal en landelijk niveau. Opvallend is wel dat de procentuele daling in de Kanaalzone een factor twee keer zo groot is als landelijk en provinciaal. Een kanttekening is hierbij wel op zijn plaats. De (sterkere) daling van de werkgelegenheid in de procesindustrie in Terneuzen is vermoedelijk gepaard gegaan met een toename van de werkgelegenheid in andere sectoren als gevolg van het outsourcen van activiteiten door de procesindustrieën. Een indicatie daarvan is het feit dat installatiebedrijven in de Kanaalzone een forse toename van de werkgelegenheid hebben laten zien in de betreffende periode. Datzelfde geldt voor de sector transport, vervoer en communicatie (zie verderop). Een nadere analyse is nodig om hierin meer duidelijkheid te verkrijgen.

Ontwikkeling werkgelegenheid procesindustrie
110

1996 = 100

100

90

80

70

60

1996

1997

1998

1999

2000
Zeeland

2001

2002

2003

Terneuzen

Nederland

b. omzet De bedrijven die tot de procesindustrie gerekend worden realiseerden in 2002 in Terneuzen een omzet in de orde van grootte van 3,4 miljard euro. Daarmee was deze bedrijfstak goed voor bijna 75% van de totale omzet van het industriële bedrijfsleven in Terneuzen. De procesindustrie wordt, qua omzet, op afstand gevolgd door de metaalsector met een omzet van ruim 600 miljoen euro. c. investeringen De totale industriële sector investeerde in 2003 een bedrag van ruim 211 miljoen euro, ofwel 56 % van de industriële investeringen in Zeeland. De procesindustrie in de Kanaalzone nam hiervan ruim 165 miljoen euro voor haar rekening. Ook hier weer blijkt de grote betekenis die de procesindustrie inneemt, niet alleen in de economische structuur van de Kanaalzone maar in de hele Zeeuwse (industriële) structuur.

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

19

In de volgende tabel is een aantal getallen bijeen gezet. Procentueel aandeel van de procesindustrie in de totale industriële omzet, investeringen en werkgelegenheid in de gemeente Terneuzen en in Zeeland.
Belang van procesindustrie als percentage van de totale industrie

Omzet Investeringen Werkgelegenheid

in Terneuzen 73% 78% 51%

in Zeeland 44% 44% 16%

4.2. Bouw
De bouwsector is in Terneuzen sterker vertegenwoordigd dan gemiddeld in Zeeland. Ongetwijfeld heeft de bouw van de Westerscheldetunnel een positieve invloed gehad op de werkgelegenheidscijfers in de bouw. Daarnaast vormt de aanwezigheid van een aantal grote basisindustrieën, die belangrijke opdrachtgevers c.q. uitbesteders zijn voor het midden- en kleinbedrijf, een verklaring voor de relatief grote omvang van de bouwsector in Terneuzen. De sector bouwnijverheid, waartoe ook de installatiebedrijven worden gerekend, telde in 2003 231 vestigingen, die werk boden aan ruim 2.250 personen. Het zwaartepunt ligt in de burgerlijke en utiliteitsbouw (705 werkzame personen) en in de elektrotechnische installatie (430 werkzame personen). Deze bedrijfstakken leverden in de periode 1996-2003 ook de grootste absolute werkgelegenheidsgroei binnen de bouw. Daarbij moet worden aangetekend dat de Kombinatie Middelplaat Westerschelde (hoofdaannemer van de WST) tot de burgerlijke en utiliteitsbouw (b&u-bouw) is gerekend. Opvallend is dat de piek in de werkgelegenheid in de jaren 2000 en 2001 lag. In deze periode kenden met name de bedrijfstakken b&u-bouw, isolatiebedrijven en schildersbedrijven een sterke groei in werkgelegenheid. Grote bouwprojecten in deze periode waren: de ruwbouwfase van de WST en uitbreidingsinvesteringen bij Cerestar en Dow Benelux.

Werkgelegenheidsontwikkeling bouwsector (1996=100)
150 140 130 120 110 100 90 80 70 1996 1997 1998 1999 2000 Zeeland 2001 Nederland 2002 2003

Terneuzen

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

20

Hierboven is het verloop van de werkgelegenheid in de bouwsector tussen 1996 en 2003 in beeld gebracht. Met name in 2001 en 2002 was er een duidelijke piek in de werkgelegenheid in de bouw. Het verloop van de werkgelegenheid in de bouw in Terneuzen is in de periode 1999 – 2002 duidelijk (in positieve zin) afwijkend van het beeld in Zeeland en in Nederland geweest. Grote investeringsprojecten, die vaak een eenmalig karakter hebben, hebben in de afgelopen periode ook een belangrijke invloed gehad op omzet in de Terneuzense bouwsector. De omzet in de bouwnijverheid bedroeg in 2002 595 miljoen euro. In 2003 was dit gedaald naar 324 miljoen euro, hetgeen duidt op een forse afname van het werk aan grote projecten, zoals de aanleg van de WST. De toegevoegde waarde van de sector bedroeg in 2002 315 miljoen euro.

4.3. Detailhandel
In 2002 realiseerde de detailhandel in Terneuzen een omzet van bijna 550 miljoen euro, als volgt verdeeld over de bedrijfstakken: Procentuele omzetverdeling in de detailhandel in Terneuzen in 2003.

Omzet detailhandel Terneuzen

auto´s en motoren 27%

food 21%

non-food 52%

In de periode 1996 – 2003 is de werkgelegenheid in de detailhandel in Terneuzen met ruim 5% gedaald, terwijl in diezelfde periode op provinciaal niveau de werkgelegenheidsomvang nog met 5% toenam. Op grond van een nadere analyse van de gegevens kunnen voor deze afname de volgende oorzaken worden aangewezen: a. in de kernen Axel en Sas van Gent daalde niet alleen de werkgelegenheid, maar ook het aantal vestigingen in de detailhandel. Een belangrijke oorzaak hiervoor is de terugloop van het Belgisch kooptoerisme in beide kernen, b. ook in diverse plattelandskernen zoals Biervliet en Hoek verminderde de betekenis van de detailhandel, maar dit had vooral te maken met de algemene trend van ‘verschraling’ van het detailhandelsaanbod in kleine(re) kernen. In bovengenoemde periode nam de betekenis van (de kern) Terneuzen als koopcentrum voor de regio toe, en daarmee ook de werkgelegenheid. Er is als het ware sprake van een concentratie van de detailhandel in de kern Terneuzen.

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

21

Wat betreft de kern Terneuzen zien wij de volgende ontwikkelingen: a. een opvallend sterke daling van de werkgelegenheid in de detailhandel in meubels (- 76 banen), b. een sterke toename van de werkgelegenheid bij de postorderbedrijven (+ 90), c. een aanzienlijk aantal bedrijfsbeëindigingen in gespecialiseerde detailhandel, bijvoorbeeld viswinkels, muziekwinkels en boekhandels. Per saldo wordt het verlies aan werkgelegenheid in de detailhandel in de overige kernen niet volledig gecompenseerd door een toename van de werkgelegenheid in de kern Terneuzen. Een aspect dat bij het bovenstaande een rol speelt vormt de bevolkingsontwikkeling. Omdat een groot gedeelte van de detailhandel lokaal (en/of regionaal) verzorgend is, zijn de ontwikkelingskansen van deze sector vaak nauw gerelateerd aan de bevolkingsomvang en de groei c.q. afname daarvan. In dit verband is van belang dat in de periode 1996-2003 het inwonertal van de gemeente Terneuzen met 0,8% is gedaald. Op Zeeuws-Vlaams niveau was nog sprake van een lichte toename van 1,2 %. Overigens blijkt uit provinciale prognoses dat de gemeente in de komende jaren rekening moet houden met een nog forsere daling van het inwonertal. Op termijn (in 2024) wordt door de Provincie Zeeland in Terneuzen een daling van de bevolkingsomvang met 8.000 inwoners verwacht. Overbodig om te zeggen dat een dergelijke trend, als die ook daadwerkelijk bewaarheid wordt, ingrijpende consequenties heeft voor de detailhandelssector, die daarmee een substantieel deel van haar consumenten verliest.

4.4. Horeca en toerisme
In relatie tot de totale omzet van het bedrijfsleven in Terneuzen was de omzet van de sector horeca en toerisme in 2002 bescheiden en bedroeg met ruim 40 miljoen euro minder dan 1% van de totale omzet. Toch is de sector horeca en toerisme van belang vanwege het feit dat de sector relatief veel werkgelegenheid biedt (dienstverlenende karakter) en omdat een goed functionerende horeca bijdraagt aan een aantrekkelijke en levendige binnenstad. Verder zorgen verblijfsrecreanten en dagrecreanten voor extra bestedingen bij het midden- en kleinbedrijf (zie het rapport van de Kamer van Koophandel ‘Economische ontwikkelingskansen toerisme Zeeland’, maart 2004). Hieronder volgen de belangrijkste kengetallen voor de sector horeca en toerisme in Terneuzen: Verkoopoppervlakte horeca totaal in m2 Aantal drankverstrekkende bedrijven Verkoopoppervlakte drankverstrekkende bedrijven Aantal spijsverstrekkende bedrijven Verkoopoppervlakte spijsverstrekkende bedrijven Aantal maaltijdverstrekkende bedrijven Verkoopoppervlakte maaltijdverstrekkende bedrijven Aantal logiesverstrekkende bedrijven Verkoopoppervlakte logiesverstrekkende bedrijven Aantal hotelkamers Aantal campings Verblijfseenheden (standplaatsen) Zeeland: 184 campings, 42.277 verblijfseenheden 28.454 83 15.945 29 1.670 53 7.549 16 3.290 434 3 1.259

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

22

Verkoopoppervlakte horeca in m2 per inwoner in 2002
0,7 0,6 0,5 0,4 0,3 0,2 0,1 0

Terneuzen

Zeeland

Nederland

Uit deze overzichten vallen enkele bijzonderheden op: a. Terneuzen heeft de beschikking over een omvangrijk en gevarieerd aanbod van horecavoorzieningen. De horeca is dus niet alleen lokaal verzorgend, maar heeft ook een regionale functie. Het aantal m2 is opmerkelijk hoog, rekening houdend met het inwonertal. b. Door het adviesbureau Van Spronsen is al in 1998 geconcludeerd dat Terneuzen opvallend veel cafés heeft. Dit aantal cafés is in afgelopen vijf jaren wel gedaald. c. De toeristische functie van Terneuzen is vooralsnog beperkt. Relatief gezien telt de gemeente nog weinig verblijfseenheden op campings, bij het kamperen bij de boer en in hotels. Voorzover er sprake is van toeristische logiesaccommodatie vervult deze vooral een overloopfunctie voor de kustregio. Daarnaast speelt met name de hotellerie in op de mogelijkheden van de zakelijke markt. Voor deze groep van bedrijven is de combinatie van zakelijke markt en toeristische markt noodzakelijk voor de economische continuïteit. 4.5. Vervoer en communicatie De werkgelegenheid in Terneuzen in de sector vervoer en communicatie bedroeg in 2003 bijna 2.450 arbeidsplaatsen. Ten opzichte van 1996 is dit een stijging van 6%. In Zeeland steeg in de periode 1996 – 2003 het aantal arbeidsplaatsen met slechts 2%. Hoewel er in 2000 nog sprake was van een groei van 8% ten opzichte van 1996, liep de werkgelegenheid daarna weer terug. Enigszins verrassend is het feit dat de Zeeuwse groeicijfers aanzienlijk achter blijven bij de landelijke werkgelegenheidsgroei in de sector vervoer en communicatie. Tussen 1996 en 2003 groeide het aantal arbeidsplaatsen op landelijk niveau in deze sector met maar liefst 16%. Deze sterke stijging van de landelijke werkgelegenheid is vooral een gevolg van de toename van het aantal arbeidsplaatsen in de bedrijfstak communicatie (telefonie). Deze werkgelegenheidsgroei is in Zeeland aanmerkelijk minder geweest. Zowel op Terneuzens, op Zeeuws als op landelijk niveau werd in 2002 een daling van de werkgelegenheid ingezet.

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

23

Werkgelegenheidsontwikkeling vervoer en communicatie (1996=100)
125 120 115 110 105 100 95 90 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003

Terneuzen

Zeeland

Nederland

Binnen de sector vervoer en communicatie kunnen enkele bedrijfstakken onderscheiden worden. Hieronder is weergegeven in welke mate het aantal arbeidsplaatsen in deze bedrijfstakken zich sedert 1996 heeft ontwikkeld. Aantal arbeidsplaatsen 1996 2003 235 318 1.085 1.028 751 874 261 213 2.302 2.443 Proc. ontwikkeling 1996 – 2003. +35% -5% +16% -18% +6%

Personenvervoer Goederenvervoer Op- en overslag Post en telecommunicatie Totaal

Binnen de sector vervoer en communicatie zijn vooral het goederenvervoer en de op- en overslag belangrijke ‘werkgevers’. Opvallend is dat in eerstgenoemde bedrijfstak de werkgelegenheid is gedaald, terwijl laatstgenoemde bedrijfstak een relatief forse stijging van het aantal arbeidsplaatsen heeft gerealiseerd in de periode 1996 – 2003. 4.6. Zakelijke dienstverlening In onderstaande figuur is de werkgelegenheidsontwikkeling van de sector dienstverlening weergegeven. Hieruit komt naar voren dat er geen sprake is van een voortdurend stijgende lijn: zowel in 1997 als in 2002 en 2003 is het aantal arbeidsplaatsen gedaald. Sedert 1998 schommelt het aantal arbeidsplaatsen tussen de 2.500 en 2.800. De relatieve groei van de werkgelegenheid in de zakelijke dienstverlening blijft in Terneuzen duidelijk achter bij die op provinciaal en landelijk niveau.

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

24

160

Werkgelegenheid zakelijke dienstverlening (1996=100)

140

120

100

80

60

40 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003

Terneuzen

Zeeland

Nederland

De sector zakelijke dienstverlening bestaat uit een grote diversiteit van economische activiteiten. Er is een aantal, qua omvang, belangrijke bedrijfstakken te onderscheiden (zie onderstaand overzicht, peiljaar 2003). Aantal arbeidsplaatsen 1996 2003 550 575 379 537 930 2.396 351 568 1.224 2.719 Proc. ontwikkeling 1996 – 2003 +5% -7% +6% + 32 % + 14 %

Financiële instellingen en verzekeraars Technisch ontwerp, advies- en architectenbureaus Schoonmaakbedrijven Overig Totaal

De werkgelegenheidsomvang bij de financiële instellingen is in de afgelopen periode redelijk stabiel geweest en lag in de orde van grootte van 575 arbeidsplaatsen. Bekend is dat bij een aantal banken een inkrimping van de werkgelegenheid gaande is, die zich de komende jaren vermoedelijk zal doorzetten. 4.7. Zorg Veel (en steeds meer) mensen vinden werk in de zorg. Dat geldt ook in Terneuzen. In 2003 telde de zorgsector in totaal bijna 3.150 arbeidsplaatsen. Ten opzichte van 1996 was sprake van een stijging van 10%. Opvallend is dat dit groeipercentage achterblijft bij de provinciale en landelijke werkgelegenheidsontwikkeling in de zorg. De provinciale ontwikkeling lag in de orde van grootte van +25%, terwijl op landelijk niveau zelfs sprake was van een plus van 30%.

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

25

Omdat tot de zorgsector veel verschillende activiteiten gerekend worden: van ziekenhuizen tot verloskundigenpraktijken, instellingen voor geestelijke gezondheidszorg, kinderopvang, maatschappelijk werk en arbodiensten, is hieronder een uitsplitsing van de werkgelegenheid in een aantal ‘bedrijfstakken’ weergegeven. Aantal arbeidsplaatsen 1996 2003 1.039 1.401 870 986 902 680 56 79 2.866 3.146 Proc. ontwikkeling 1996 – 2003 +35% +13% -25% +41% +10%

Gezondheidszorg Verzorging en verpleging Thuiszorg en kinderopvang Welzijn Totaal

Vooral in de gezondheidszorg is in de afgelopen jaren de werkgelegenheid toegenomen. Een aanzienlijke groei deed zich voor in ziekenhuis De Honte (+280). Ook in de verzorgings- en verplegingshuizen groeide de werkgelegenheid. Echter relatief gezien veel minder snel dan in de gezondheidszorg. In de thuiszorg was sprake van een daling van de werkgelegenheid. Overigens verdubbelde het aantal arbeidsplaatsen in de kinderopvang tot 80 in 2003.

Werkgelegenheidsontwikkeling zorgsector 1996-2003 (1996=100)
140 130 120 110 100 90 80 70 60 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003

Terneuzen

Zeeland

Nederland

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

26

Hoofdstuk 5. Samenvatting en conclusies
Terneuzen is al jarenlang een belangrijk economisch centrum van Zeeland. In 2003 waren in de Kanaalzone circa 3.600 vestigingen van bedrijven en (semi-)overheidsinstellingen actief, die werk boden aan ruim 28.000 mensen. Ongeveer een zesde deel van de Zeeuwse werkgelegenheid en bedrijven was in Terneuzen gevestigd. Vanwege de gunstige ligging aan de Westerschelde en aan het Kanaal van Gent naar Terneuzen hebben zich in het verleden diverse grotere industriële ondernemingen in de Scheldestad gevestigd. Deze ondernemingen, die vooral actief zijn in de chemische industrie en in de voedings- en genotmiddelenindustrie, bepalen niet alleen het ‘economisch gezicht’ van Terneuzen, maar zorgen direct en indirect voor een omvangrijke bron van werkgelegenheid en bedrijvigheid. Omdat veel plaatselijke ondernemingen in het midden- en kleinbedrijf hierop ingesprongen zijn, is de economie van Terneuzen voor een belangrijk deel verweven met deze grote basisindustrieën. Uit de ERBO-gegevens van de Kamer van Koophandel komt naar voren dat deze industriële ondernemingen jaarlijks forse investeringen in vervanging en uitbreiding van hun plants plegen en daarmee ook investeren in hun toekomst in Terneuzen. Tegelijkertijd tonen werkgelegenheidscijfers aan dat in de industrie al sedert enige jaren sprake is van een terugloop van arbeidsplaatsen. Het gaat daarbij om bijna tweeduizend arbeidsplaatsen. De gegevens die in deze rapportage gebruikt zijn, doen vermoeden dat er echter voor een deel sprake is van ‘doorschuiving’ van werkgelegenheid naar sectoren als bouw (met name de installatiebedrijven) en transport en logistiek. Door het outsourcen van activiteiten naar het toeleverend midden- en kleinbedrijf zal het nettoverlies aan werkgelegenheid minder zijn dan op basis van de sectorale gegevens wellicht in eerste instantie vermoed wordt. Deze samenhang met de grote basisindustrieën geldt in het bijzonder voor de bouwsector, die in Terneuzen een aanmerkelijk groter ‘economisch gewicht’ heeft dan elders. Overigens dient hierbij ook rekening gehouden te worden met de werkgelegenheidseffecten van de bouw van de Westerscheldetunnel, die toegerekend zijn aan Terneuzen. Het (natuurlijk) verlies aan arbeidsplaatsen in de basisindustrieën is in Terneuzen niet gepaard gegaan met een navenante aanwas van werkgelegenheid in groeisectoren zoals de zorg en de zakelijke dienstverlening. Integendeel, de Kanaalzone is in deze sectoren qua groei van de werkgelegenheid achter gebleven bij de landelijke ontwikkeling. Uit de gebruikte gegevens kan niet afgeleid worden welke oorzaken hieraan ten grondslag liggen. Omdat de economische beschrijving betrekking heeft gehad op de periode 1996 – 2003 blijven de effecten van de openstelling van de Westerscheldetunnel op de werkgelegenheid en de bedrijvigheid nog onduidelijk. Het is een economische ‘wetmatigheid’ dat een verbetering van de bereikbaarheid en van de ontsluiting van een regio op termijn bijdraagt aan economische en werkgelegenheidsgroei. De verwachting is dat dit ook van toepassing is voor de verbeterde ontsluiting van de Kanaalzone door de Westerscheldetunnel, zeker als ook de aansluiting van de tunnel met het Vlaamse wegennet wordt verbeterd. Maar de vraag is wel hoe de opening van de tunnel op de korte en de middellange termijn uitpakt voor de werkgelegenheidssituatie in Terneuzen? Niet alle lichten staan wat dat betreft op ‘groen’, temeer ook omdat de economie van Terneuzen ook te maken heeft met andere invloeden dan de tunnel (bijvoorbeeld schaalvergroting in het bedrijfsleven en bij de (semi-)overheid, teruglopend Belgisch kooptoerisme). Op grond van deze economische beschrijving komt naar voren dat initiatieven gericht op het creëren van nieuwe bedrijvigheid en het behoud van bestaande ondernemingen c.q. (semi-)overheid essentieel zijn voor een vitale economie van Terneuzen. Dit is temeer van belang daar de arbeidsmarkt van
Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

27

Terneuzen nog vooral een ‘lokaal’ karakter heeft, d.w.z. dat een groot deel (driekwart) van de arbeidsplaatsen van bedrijven en instellingen in Terneuzen ingevuld wordt door inwoners van de gemeente Terneuzen. Tegelijkertijd valt op dat de werkzame beroepsbevolking van Terneuzen voor 90% werk vindt binnen de gemeentegrenzen. Verdere afbrokkeling van de werkgelegenheid in de Kanaalzone treft dan ook vooral de inwoners van Terneuzen zelf.

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

28

BIJLAGEN

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

29

Bijlage 1. Detailtabellen
Tabel 1.: Procentuele werkgelegenheidsverdeling 1996 en 2003. 1996 Sectoren: Landbouw/visserij Industrie Bouwnijverheid Groothandel Detailhandel Horeca en toerisme Vervoer, opslag en communicatie Financiële instellingen Zakelijke dienstverlening/verhuur, handel onroerend goed Openbaar bestuur, overheid. Onderwijs Gezondheids- en welzijnszorg Overige dienstverlening
Bron: Ribiz

2003 Terneuzen 4,6% 25,3% 8,0% 4,2% 11,7% 4,1% 8,7% 2,0% 7,6% 4,9% 4,2% 11,2% 3,5% 100,0% Zeeland 7,7% 14,8% 6,6% 4,9% 13,0% 6,9% 6,1% 2,7% 9,0% 5,4% 5,3% 13,9% 3,7% 100,0%

Terneuzen 5,2% 32,0% 7,2% 3,0% 12,3% 3,5% 8,1% 1,9% 6,5% 4,5% 4,0% 10,1% 1,6% 100,0%

Zeeland 8,2% 18,2% 7,0% 4,6% 13,4% 6,3% 6,5% 2,9% 7,3% 5,8% 4,8% 12,1% 3,0% 100,0%

Tabel 2: Aantal werkzame personen in Terneuzen, Zeeland en Nederland in 1996 en 2003 per sector. Sectoren: Landbouw/visserij Industrie Bouwnijverheid Groothandel Detailhandel Horeca en toerisme Vervoer, opslag en communicatie Financiële instellingen Zakelijke dienstverlening/verhuur, handel onroerend goed Openbaar bestuur, overheid. Onderwijs Gezondheids- en welzijnszorg Overige dienstverlening
Bron: Ribiz

1996 Terneuzen 1.457 9.052 2.048 919 3.416 981 2.302 550 1.686 1.261 1.118 2.866 620 28.276

1996 Zeeland 13.035 28.840 11.031 7.592 20.856 9.981 10.337 4.531 11.445 9.121 7.587 19.185 4.919 158.460

1996 Nederland 322.201 1.040.373 432.880 416.597 755.385 255.565 414.906 231.128 751.149 387.437 388.299 794.270 256.926 6.447.116

2003 Terneuzen 1.217 7.130 2.267 1.262 3.203 1.150 2.443 575 2.144 1.388 1.176 3.146 990 28.091

2003 Zeeland 11.805 25.665 11.446 8.863 22.172 11.895 10.582 4.593 15.684 9.374 9.172 24.052 6.453 171.756

2003 Nederland 299.006 1.001.263 482.320 475.135 865.487 311.167 482.662 282.869 1.078.187 446.558 465.596 1.043.979 329.813 7.564.042 30

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

Tabel 3: Verdeling van het aantal vestigingen naar sector in 2003 in Terneuzen, in Zeeland en in Nederland. Terneuzen Sectoren: Landbouw/visserij Industrie Bouwnijverheid Groothandel Detailhandel Horeca Vervoer, opslag en communicatie Financiële instellingen Zakelijke dienstverlening Openbaar bestuur, overheid Onderwijs Gezondheids- en welzijnszorg Overige dienstverlening Totaal 511 196 231 296 531 213 407 120 484 24 92 177 303 3.585 Zeeland 4.537 1.615 2.155 2.399 4.493 2.388 1.590 1.055 4.690 141 738 1.472 2.623 29.896 Nederland 94.498 52.991 74.922 68.212 145.833 45.074 34.450 38.399 185.371 3.951 24.262 48.523 75.760 892.246

Bron: Ribiz, LISA

Tabel 4.: Procentuele omzetverdeling bedrijfsleven Terneuzen, Zeeland en Nederland in 2003. Terneuzen Sectoren: Landbouw en visserij Industrie Bouwnijverheid Groothandel Detailhandel Dienstverlening Omzet bedrag in miljoenen euro
Bron: ERBO-enquête 2003

Zeeland 4,4% 47,3% 7,4% 13,5% 14,5% 15,1% 15.700

Nederland 3,2% 25,7% 8,4% 26,6% 14,0% 22,1% 674.600

1,0% 74,7% 5,3% 4,5% 8,2% 6,9% 6.100

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

31

Tabel 5: Omvang investeringen in relatie tot het aantal arbeidsplaatsen in Terneuzen en in Zeeland in 2003. Terneuzen investeringssom per werkz. pers. 7,0 33,5 6,4 5,4 1,8 8,1 15,8 Zeeland investeringssom per werkz. pers. 9,5 18,6 3,7 6,2 1,9 5,5 7,8

Bedragen x 1000 euro Landbouw en visserij Industrie Bouwnijverheid Groothandel Detailhandel Dienstverlening Totaal
Bron: ERBO-enquête 2003.

Tabel 6.: Investeringen per sector in Terneuzen en Zeeland. Bedragen x 1.000.000 euro Landbouw en visserij Industrie Bouwnijverheid Groothandel Detailhandel Dienstverlening Totaal
Bron: ERBO-enquête 2003

Terneuzen 2,1 209,1 13,7 5,6 5,4 38,7 274

Zeeland 30,5 356,1 34,9 42,3 29,9 158,8 652,6

Aandeel 7% 59% 39% 13% 18% 24% 42%

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

32

Tabel 7.: Aandeel industrie Terneuzen in omzet, in investeringen en in werkgelegenheid van de Provincie Zeeland per bedrijfstak in 2003. Omzet 2003 Bedragen x 1000 euro Voedings- en genotmiddelen Textiel- en lederwaren Hout- en bouwmaterialen Papier en grafische industrie Chemie en kunststof Metaal Overige industrie Investeringen 2003 Bedragen x 1000 euro Voedings- en genotmiddelen Textiel- en lederwaren Hout- en bouwmaterialen Papier en grafische industrie Chemie en kunststof Metaal Overige industrie Terneuzen 13.243 672 1.579 4.784 165.700 25.203 379 211.560 Zeeland 78.921 2.516 6.519 6.395 226.946 50.215 3.309 374.821 Terneuzen 324.214 10.833 47.599 225.094 3.385.230 617.981 3.801 4.614.752 Zeeland 1.413.540 44.717 152.401 262.463 4.092.729 1.768.985 56.034 7.790.869 Aandeel Terneuzen 22,9% 24,2% 31,2% 85,8% 82,7% 34,9% 6,8% 59,2%

Aandeel Terneuzen 16,8% 26,7% 24,2% 74,8% 73,0% 50,2% 11,5% 56,4%

Werkzame personen 2003 Voedings- en genotmiddelen Textiel- en lederwaren Hout- en bouwmaterialen Papier en grafische industrie Chemie en kunststof Metaal Overige industrie
Bron: ERBO

Terneuzen 689 61 342 423 3.404 1.680 33 6.632

Zeeland 4.377 315 1.059 817 4.968 7.682 1.552 20.769

Aandeel Terneuzen 15,7% 19,3% 32,3% 51,8% 68,5% 21,9% 2,1% 31,9%

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

33

Tabel 8.: Gemiddelde bedrijfsgrootte in de industrie. Aantal werkzame personen per bedrijf Terneuzen Zeeland 31 17 3 3 1 8 18 30 0 419 17 24 27 9 10 14 46 39 6 5 175 56 15 9 14 11 13 17 12 12

Activiteitomschrijving industrie Vervaardiging van voedings- en genotmiddelen Vervaardiging van textiel en textielproducten Vervaardiging van leer en lederwaren Houtindustrie en vervaardiging van artikelen van hout Vervaardiging van papier, karton/uitgeverijen/drukkerijen Aardolie- en steenkoolverwerkende industrie Vervaardiging van chemische producten Vervaardiging van producten van rubber en kunststof Vervaardiging van glas, aardewerk etc. Vervaardiging van metalen in primaire vorm Vervaardiging van machines en apparaten Vervaardiging van elektrische en optische apparaten Vervaardiging van transportmiddelen Vervaardiging van meubels; vervaardiging overige goederen Totaal industrie
Bron: Ribiz

Tabel 9.: Percentage van de werkgelegenheid naar bedrijfsgrootte in de industrie. Terneuzen Overig Zeeland < 10 wp full 5,3% 17,8% 10-49 wp 11,9% 24,4% 50-99 wp 6,4% 8,9% 100+ wp 76,3% 48,9%

Bron: ERBO-enquête 2003

Tabel 10.: Verkoopoppervlakte horeca. m2 verkoopoppervlakte horeca per inwoner 2002 Terneuzen Goes (ter vergelijking) Zeeland Nederland 0,52 0,42 0,58 0,39

Bron: Horeca in cijfers, Bedrijfschap Horeca en Catering

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

34

Bijlage 2.

Onderzoeksaanpak en methodologische verantwoording

Onderzoeksaanpak De regionaal economische ontwikkeling kan op drie verschillende wijzen in kaart worden gebracht. Namelijk vanuit de vraagzijde, vanuit de aanbodzijde dan wel een combinatie daarvan. De enquête regionale bedrijfsontwikkeling (ERBO) die de Kamers van Koophandel nu reeds dertig jaar houden onder het regionale bedrijfsleven brengt de regionaal economische structuur en de ontwikkeling daarvan via de aanbodzijde (lees de bedrijven) in kaart. De ERBO-enquête is voor de bedrijven dan ook een vertrouwd instrument, bovendien is er de mogelijkheid van regionale en provinciale vergelijkingen. Om een betrouwbaar beeld van de vraagzijde te krijgen en de invloed van incidentele elementen te reduceren zijn bij consumentenonderzoek veel enquêtes nodig. Consumentenonderzoek is daarom een kostbare zaak. Bovendien zijn consumentenenquêtes uit de ene sector vaak moeilijk te vergelijken met die uit andere branches. Daarnaast ontbreekt vergelijkingsmateriaal met andere regio’s en ook een provinciaal beeld ontbreekt. Daarom is in dit onderzoek gekozen om via de aanbodzijde, met behulp van de ERBO-enquête, de ontwikkelingen in kaart te brengen. De ERBO-enquête van de Kamers van Koophandel is een jaarlijkse steekproef onder het bedrijfsleven. Elke Kamer in Nederland voert die uit in zijn werkgebied. Als meetinstrument is de ERBO-enquête een goed vertrekpunt voor een regionale peiling van de ontwikkelingen van het bedrijfsleven. Dataverzameling Het verschil tussen de populatieomvang en de steekproef is gelegen in het feit dat bedrijven twee aaneengesloten jaren ingeschreven moeten zijn om opgenomen te kunnen worden in de steekproef. Bovendien worden alleen die bedrijven meegenomen waar sprake is van structureel tenminste één fulltime werkzame persoon. Vergelijkbaarheid In de ERBO-enquête vallen activiteiten van het openbaar bestuur, nutsbedrijven, verenigingen, stichtingen en beroepsgroepen die niet inschrijvingsplichtig zijn buiten de metingen. Dat geldt ook voor de agrarische sector, die voor een groot deel ook niet inschrijfplichtig is. Voor de landbouwsector in Terneuzen is de omzet geschat op basis van cijfers van LEI en CBS. De landbouwomzet op Zeeuws en Nederlands niveau is ontleend aan cijfers van het CBS.

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

35

Bijlage 3. Literatuurlijst
Aannemersbedrijf Gebrs. Van der Poel/Gemeente Terneuzen (2004), Handelspoort Zuid; zichtlocatie voor hoogwaardige bedrijvigheid. Terneuzen. BRO (maart 2001), Structuurvisie gemeente Hulst. Vught Buck Consultants International (juli 2004), Ruimte maken voor kansen; PSEB-onderzoek (samenvatting). Nijmegen. DHV (maart 2004), Zeeuwse binnensteden onder de loep. Amersfoort. Droogh Trommelen Broekhuis bv (september 2001), Quick scan Westerscheldetunnel. Nijmegen. Droogh Trommelen Broekhuis bv (maart 2003), Zeeuws-Vlaanderen; regionale detailhandelstructuurvisie. Nijmegen. Ecorys (september 2002), Ontwikkelingsvisie Westelijke Kanaaloever. Rotterdam. Gemeente Terneuzen, Marieke Achterhuis (januari 2004), Marketingplan Stedelijke Randzone; afstudeerrapportage. Terneuzen. Gemeente Terneuzen (december 1998), Structuurvisie Koegorspolder e.o.. Terneuzen. Gemeente Terneuzen (december 2001), Terneuzen; ruimte voor werk, ruimte voor leven. Terneuzen. Gemeente Terneuzen (juni 2000), Uitbreiding bedrijventerrein Biervliet? Productverslag. Terneuzen. Gebiedscommissie West Zeeuwsch-Vlaanderen (2004), Gebiedsplan West Zeeuwsch-Vlaanderen “natuurlijk vitaal”. Middelburg. Grontmij (december 2003), Ontwikkelingsvisie gemeente Hulst; Fase 1: Inventarisatie en Kansenkaart. Middelburg Hillgate Properties (juni 2003), De Sasse Poort; inrichtingsplan voormalig CSM-terrein te Sas van Gent. Jonker Advies (mei 1999), Strategische beleidsvisie bedrijventerreinen Zeeuwsch-Vlaanderen. Rotterdam Kamer van Koophandel voor Zeeland (maart 2004), Economische ontwikkelingskansen toerisme Zeeland. Middelburg. LTO Axel (en andere) (februari 1998), Landbouwontwikkelingsplan Axel. Axel. Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap (september 1997), Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen; integrale versie. Brussel Ministerie EZ (mei 2004), Actieplan bedrijventerreinen 2004-2008; samenwerken aan uitvoering. Den Haag. Ministerie VROM (mei 2004), Nota Ruimte; Ruimte voor ontwikkeling. Den Haag Provincie Zeeland (juli 2004), Hoofdlijnen voor het eerste Zeeuwse omgevingsplan; statenvoorstel. Middelburg. Provincie Zeeland (september 1997), Streekplan Zeeland. Middelburg. Provincie Zeeland (april 2001), TIPP Zeeland 2001. Middelburg. RBOI (mei 1994), Notitie bedrijventerreinen Hulst. Middelburg. RBOI (oktober 2000), bestemmingsplan Logistiek Park Braakmanpolder. Middelburg. RBOI (oktober 2001), Beleidsvisie bedrijventerreinen Hontenisse. Rotterdam/Middelburg. RBOI (juni 2003), Integrale ontwikkelingsvisie bedrijventerreinen gemeente Sluis. Middelburg. Van Spronsen Horeca-advies (januari 1998), Beleidsplan bouwstenen toekomstvisie voor de horecasector in regio Zeeuws-Vlaanderen. Leiderdorp. Universiteit Gent, NEI (2001), Nieuw perspectief voor Axel en Sas van Gent; strategische planvisie voor Axel en Sas van Gent in het perspectief van de Westerscheldetunnel. Rotterdam/Gent. Universiteit Gent, NEI (2000), Dynamisch centrum in de Delta. Gent. Witteveen + Bos (juli 2004), Glastuinbouw Terneuzen; startnotitie milieueffectrapportage. Deventer. Witteveen + Bos (juni 2004), Zoekactie glastuinbouwlocatie Terneuzen; definitief. Deventer.
Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

36

Witteveen + Bos (oktober 2002), MER Bedrijventerrein Koegorspolder; samenvatting. Deventer. Zeeland Seaports (2004), Beleidsvisie 2005-2015. Terneuzen. Zeeland Seaports, Gemeente Terneuzen (augustus 2004), Glastuinbouw in de gemeente Terneuzen. Terneuzen. ZLTO (juni 2002), Landbouwvisie Terneuzen. Terneuzen. ZLTO (mei 2002), Landbouwvisie Sas van Gent. Sas van Gent.

Economisch Profiel Terneuzen Kamer van Koophandel voor Zeeland

37