ECONOMISCH BELEIDSPLAN HILLEGOM

Een actualisatie gericht op duurzaamheid en kwaliteit

Colofon Datum: Project: Opdrachtgever: Adviseurs:

4 november 2003 34.0003 Gemeente Hillegom drs. M.W. van Beveren, ir. A.H. Zwart

CopyrightÓ Marktplan Adviesgroep, 2003

INHOUDSOPGAVE Blz. Samenvatting 1. 1.1 1.2 1.3 2. 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 3. 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 4. 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 5. 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 6. 6.1 6.2 Inleiding Economisch beleidsplan “meer beleid, meer economie” (1996) Actualisatie Leeswijzer Stand van zaken economische ontwikkeling Achtergrond Evaluatie Beleidsopgaven Instrumentarium Actieplan Conclusie Ontwikkeling economische structuur 1996-2003 Economische structuur algemeen Bevolkingsontwikkeling Productiestructuur Productiemilieu Koopcentrum Infrastructuur Beleidskader Krachtenveld lokale economie Ruimtelijke context e 5 Nota RO Regionale afspraken Herzien Streekplan Zuid-Holland West Economisch beleid Beleid in nieuw perspectief Ambitie en doel Beleidsplan op de rails Strategische keuzes Formulering beleidsspeerpunten 2003-2010 Vesterken van het vestigingsklimaat Achtergrond en ontwikkelingen Beleidsopgaven I 1

3

14

24

28

39

7. 7.1 7.2 8. 8.1 8.2 9. 9.1 9.2 10.

Revitaliseren en intensiveren van bedrijventerreinen Achtergrond en ontwikkelingen Beleidsopgaven Detailhandel en centrumvernieuwing Achtergrond en ontwikkelingen Beleidsopgaven Verkopen en vermarkten van het product Hillegom Achtergrond en ontwikkelingen Beleidsopgaven Economisch actieplan 2003-2010

42

45

48

49 52

Bijlage 1

SAMENVATTING Actualisatie Economisch Beleidsplan Hillegom Met het Economisch Beleidsplan “meer beleid, meer economie” is in 1996 concrete invulling gegeven aan de wens van het College en het lokale bedrijfsleven om de kwaliteit van het Hillegomse ondernemers -en vestigingsklimaat voor een langere periode te versterken en te waarborgen. Conjuncturele processen en de dynamiek in de economische structuur en in regionale beleidskaders maken bijstelling van ambities en “agendering” van actiepunten noodzakelijk. Anno 2003 was het wenselijk om de voornemens en afspraken uit 1996 tegen het licht te houden van de economische situatie van nu. Het geactualiseerde beleidsplan kijkt in de eerste plaats terug op de economische ontwikkeling van de Hillegomse economie en productiestructuur in de afgelopen jaren. In de tweede plaats is nagegaan welke concrete beleidsacties hieraan hebben bijgedragen en waarom? Verder is inzichtelijk gemaakt welke acties en ontwikkelingen nog niet zijn afgerond, maar wel kansrijk zijn of in uitvoering zijn. In het geactualiseerde economisch beleidsplan is tevens vastgesteld welke concrete acties de gemeente en het bedrijfsleven de komende jaren moeten ondernemen. Acties waarmee gemeente en bedrijfsleven gezamenlijk toewerken naar een (blijvend) gezond economisch vestigingsklimaat. Vanwege de wisselwerking tussen gemeente en ‘het ondernemen’ in Hillegom zijn de voor het bedrijfsleven noodzakelijke en wenselijke beleidsacties in het nieuwe economisch beleidsplan verwerkt. Het plan is immers niet in ‘achterkamertjes’ bedacht, maar is tot stand gekomen na uitvoerige consultatie van de stuurgroep, de ambtelijke beleidsgroep, de ondernemersvereniging InitiatiefRijk Hillegom, diverse sectorvertegenwoordigers (bijeengebracht in een klankbordgroep) en een brede consultatie avond. Daarnaast zijn alle Hillegommers gedurende zes weken in de gelegenheid gesteld om via de website van de gemeente hun visie te geven over gewenst economisch beleid. Evaluatie “meer beleid, meer economie” (1996) Uitgangspunt van het beleidsplan uit 1996 was het behouden en versterken van bestaande bedrijvigheid en werkgelegenheid in Hillegom. Het plan had ten doel om het draagvlak en de kwaliteitsverbetering van het lokale winkelapparaat en overige voorzieningen te versterken. In algemene zin waarborgde het beleid het dynamische profiel van Hillegom als woon- en werkgemeente. Met de realisatie van voldoende vestigingsmogelijkheden voor een zo breed mogelijk scala van typen bedrijven zou de productiestructuur zich breder kunnen ontwikkelen. Dit impliceerde een actief gemeentelijk economisch ontwikkelingsbeleid. Kortom: “meer beleid, meer economie”. Kiezen voor de aanwezige kansen. De beleidsopgaven waren maatgevend voor een actieplan waarin concrete beleidsinspanningen -zoals bijvoorbeeld centrumontwikkeling, bestemmingsplan herzieningen, revitalisatie en herbestemming van bestaande bedrijventerreinen en de uitgifte van nieuwe bedrijventerreinen- stonden beschreven. Belangrijk aspect uit dit plan was dat de gewenste economische ontwikkeling alleen gestalte kon krijgen door (intensieve) samenwerking met het bedrijfsleven in de diverse sectoren.

Concept 29-10-03

I

Met beleid dat in 1996 is ingezet onder de noemer “meer beleid, meer economie” zijn tal van initiatieven en ontwikkelingen opgestart. Sommige succesvol, sommigen (nog) niet gerealiseerd of minder succesvol. Uit de evaluatie van dat beleidsplan is geconstateerd dat de gemeente met haar economisch beleid de afgelopen jaren niet is afgeweken van de koers die toen samen met het Hillegomse bedrijfsleven is ingezet. Deze koers was vertaald naar de volgende zes beleidsopgaven: 1. Behoud en versterking van grondgebonden teelt- en handelsactiviteiten 2. Realisatie en revitalisatie bedrijventerreinen 3. Verbetering bereikbaarheid 4. Meer samenwerking 5. Meer met toerisme 6. Detailhandels- en centrumvernieuwing Ad 1 behoud en versterking van grondgebonden teelt- en handelsactiviteiten Het Pact van Teylingen is de afgelopen jaren succesvol geweest in het (zo veel mogelijk) behouden van het bollenareaal. Aan de andere kant heeft het Pact ook belemmeringen opgeworpen voor bollengerelateerde handelsactiviteiten in het teeltgebied. Uitbreiding van dergelijke activiteiten is voor steeds meer teeltbedrijven noodzakelijk maar wordt in het Pact niet toegestaan. Daarnaast is de bewegingsruimte voor gemeenten, bijvoorbeeld voor expansie van ‘wonen en werken’ buiten bebouwingscontouren, zeer beperkt. Kortom: gemeente en ondernemers zitten dus te ‘vast‘ aan de afspraken in het Pact. Dit heeft direct consequenties voor het ruimtegebruik. Ad 2 Realisatie en revitalisatie bedrijventerreinen Ten aanzien van bedrijventerreinen is de realisatie van Hillegom-Zuid de belangrijkste ontwikkeling geweest. Daarnaast is het bedrijvenpark Treslong (in 1996 nog Horst ten Daal II genoemd) grotendeels gerealiseerd. Toch zijn alle ontwikkelingen nog steeds actueel. Het beleid is ingezet, de processen lopen, maar de resultaten laten soms nog op zich wachten. Dit heeft alles te maken met de factor tijd. De voorgenomen ontwikkelingen, zoals revitalisering van bedrijventerreinen, vergen veel tijd. Wat op het ene moment wenselijk is, kan twee jaar later al weer achterhaald zijn. Ad 3 Verbetering bereikbaarheid Het verbeteren van de lokale en regionale ontsluiting is nog steeds een belangrijk aandachtspunt. Realisatie van de N207 heeft enige verbetering gebracht, maar heeft ook een extra aanzuigende werking gekregen op verkeer uit de regio. Dit in combinatie met een sterke groei in verkeersbewegingen als gevolg van toename in economische activiteiten (bijvoorbeeld Hillegom-Zuid) in de regio. Met de realisatie van NS station Hillegom is de OV bereikbaarheid verbeterd. Alleen niet voor iedereen. De busverbinding met het station heeft slechts korte tijd gefunctioneerd. Ad 4 Detailhandels- en centrumvernieuwing Het proces van centrumvernieuwing heeft al diverse verbeteringen opgeleverd. De inrichting van het winkelgebied is gedeeltelijk verbeterd (winkel-erf situatie). De omvang van het aanbod (in aantallen winkels) is echter nauwelijks gewijzigd. Kleinschalige lokale winkels zijn verdwenen (bijvoorbeeld: geen opvolging) en zijn niet of nauwelijks overgenomen. De koopkrachtbinding van Hillegommers aan hun eigen centrum is licht gegroeid, vooral in het dagelijks segment. De concurrentie van omliggende koopcentra, zoals Lisse, Nieuw-Vennep en Haarlem neemt alleen maar toe. Ad 5 Meer met toerisme Het beleidsaspect ‘meer met toerisme’ heeft zeer weinig aandacht gekregen. Dit onderdeel had Concept 29-10-03 II

zowel bij de gemeente als bij de ondernemers geen prioriteit. Het Fordmuseum heeft zich uiteindelijk wel in Hillegom gevestigd. De toeristische spin-off hiervan is echter gering. Ad 6 Meer samenwerking De gemeente heeft vanaf 1996 meer samenwerking gezocht met alle relevante partijen. In SDB verband zijn er reeds diverse afspraken vastgelegd. Het Pact van Teylingen is hier een duidelijk voorbeeld van. De afgelopen jaren is ook de samenwerking met het bedrijfsleven concreet opgepakt. Een bedrijvencontactfunctionaris is hierin een belangrijke intermediair tussen het ambtelijke apparaat van de gemeente en het bedrijfsleven. De samenwerking met het bedrijfsleven verdient echter meer aandacht en verdieping. Communicatie en samenwerking met lokale ondernemers blijven dus belangrijke aandachtspunten. De gemeente hecht hier grote waarde aan. Gemeente en bedrijfsleven dragen hiervoor beiden verantwoordelijkheid.
Economische structuur anno 2003 · Bedrijvigheid, werkgelegenheid en bedrijfsvestigingsklimaat zijn in Hillegom de afgelopen zes jaar duidelijk versterkt. Het aantal bedrijfsvestigingen in Hillegom is tussen 1996 en 2003 gegroeid met 12%. De werkgelegenheid in commerciële bedrijvigheid is per saldo met 20% gegroeid tot circa 1 5.700 arbeidsplaatsen. Een bovengemiddelde groei ten opzichte van omliggende gemeenten in duin- en bollenstreek. Het inwonertal nam in dezelfde periode slechts toe met 0,2% tot 20.850 inwoners eind 2002. · De beroepsbevolking is licht gestegen. Ten opzichte van de regio is de actieve beroepsbevolking echter kleiner in omvang. Voor de invulling van haar werkgelegenheid is de gemeente dus sterker afhankelijk geworden van het arbeidsaanbod in de regio. Dit wordt versterkt door de ‘scheefheid’in de bevolkingsopbouw. Ten opzichte van de regio wonen er in Hillegom relatief weinig jongeren en relatief veel 45 plussers. De stijging van de (beroeps)bevolking wordt vooral veroorzaakt door een licht vestigingsoverschot en niet door natuurlijk verloop van de bevolking. Afgezien van een sterk vertrekoverschot naar Nieuw-Vennep, is het migratiesaldo met de omliggende gemeente nagenoeg ‘nul’. · De werkgelegenheid is vooral sterk gestegen in de groothandelssector. De werkgelegenheid in de agrarische sector nam in absolute zin nauwelijks af, maar veranderde wel van aard: minder fulltimers en verhoudingsgewijs meer parttimers. Het aantal bedrijfsvestigingen in de diensten, bouw en industriesector is sterk gegroeid. Het aantal bedrijven in de detailhandel en de agrarische sector nam echter af. · Bedrijvigheid op bedrijventerreinen is de banenmotor van Hillegom. Hoewel anno 2001 slechts 15% van de bedrijven hier gevestigd is, vertegenwoordigen zij bijna 50% van het aantal banen in de commerciële sector in de gemeente Hillegom. De werkgelegenheid op bedrijventerreinen is tussen 1999 en 2002 even sterk gestegen als het aantal bedrijfsvestigingen (beiden met 16%). De uitgifte van het nieuwe bedrijventerrein Hillegom-Zuid heeft hier een belangrijke bijdrage gehad.
1

Totale werkgelegenheid commerciële sector per 1 januari 2003, inclusief seizoenswerk en bijbanen.

Voor zover de gemeente haar beleidsvoorwaarden en -voornemens heeft gerealiseerd, is het echter niet aantoonbaar of meer beleid ook tot meer economie heeft geleid. Conjuncturele en bedrijfseconomische ontwikkelingen zijn hierin een belangrijke bepalende factor geweest. Vast staat dat lang niet alle acties binnen de planningshorizon én beleidsruimte van het beleidsplan zijn te realiseren. Een groot aantal processen is in gang gezet, maar missen soms nog de gewenste uitwerking. Hoe dan ook: er is nog genoeg werk te verrichten om de ambities en doelen te realiseren, waar nodig bijgesteld aan de actualiteit anno 2003.

Concept 29-10-03

III

Geactualiseerd Economisch Beleidsplan Na zeven jaar economische ontwikkeling rond het beleidsthema “meer beleid, meer economie” kan geconcludeerd worden dat bedrijvigheid en werkgelegenheid zich gunstig hebben ontwikkeld. De gunstige economische omstandigheden van de afgelopen jaren hebben echter ook nadelige gevolgen voor het ondernemersklimaat van nu. Hillegom dreigt ‘op slot’ te raken. De sterke toename in verkeersbewegingen in de regio veroorzaakt sterke congestie op de lokale aan- en afvoerwegen. De ruimte voor expansie van bedrijfsactiviteiten wordt steeds schaarser. Dit alles tast de concurrentiepositie van Hillegomse bedrijven aan. Juist nu is het belangrijk om maatregelen te treffen waarmee Hillegom haar economische positie kan versterken. Dit betekent echter niet dat groei en expansie van de lokale economie niet langer meer mogelijk is. Bedrijven moeten zich verder kunnen ontplooien, zo veel mogelijk binnen de gemeentegrenzen. Ambitie en doel Het Economisch Beleidsplan “Meer beleid, meer economie” stond vanaf 1996 in het teken van “expansie en versterking” van de concurrentiepositie van de lokale economie. Het accent van het geactualiseerde beleid anno 2003 ligt minder op expansie van aantallen bedrijven en aantallen banen, maar meer op versterking van de concurrentiepositie van onze huidige bedrijvigheid. Het geactualiseerde Economisch Beleidsplan Hillegom heeft ten doel om het economisch klimaat in Hillegom dusdanig te versterken, zodat de kwaliteit van ondernemen, werken en wonen in de toekomst gewaarborgd is. De ambitie van de gemeente is om binnen haar mogelijkheden en middelen op korte termijn concrete beleidsacties te realiseren. Beleidsacties waarmee de gesignaleerde knelpunten opgelost kunnen worden. Het zijn tevens afspraken waarmee de lange termijn ambitie (behoud en versterking van bedrijvigheid, werkgelegenheid en het leefklimaat) gezamenlijk met het Hillegomse bedrijfsleven kan worden gerealiseerd. Het uiteindelijke doel van het ingezette beleid kent twee sporen: Spoor 1. Een gezond ondernemers- en vestigingsklimaat. De gemeente wil samen met het bedrijfsleven actief werken aan een gezond ondernemers- en vestigingsklimaat. Een klimaat dat bestaande en nieuwe bedrijvigheid in alle sectoren voldoende bestaanszekerheid biedt. Versterking van woon- en leefklimaat. Dit impliceert een versterking van het huidige verzorgingsniveau van zorg, culturele voorzieningen, detailhandel en publieksfuncties, vooral in het dorpscentrum.

Spoor 2.

Strategische keuzes Gezien de beperkte ruimtelijke bewegingsvrijheid voor economische ontwikkeling is het maken van keuzes dus onvermijdelijk. De gesignaleerde knelpunten, bijvoorbeeld in bereikbaarheid en ruimteschaarste, dwingen de gemeente tot maatregelen en keuzes die voor de ene sector gunstig kunnen uitpakken en voor een andere sector zeer nadelige gevolgen kunnen hebben. Het is evident dat de gemeente deze keuzes zeer zorgvuldig en afgewogen maakt. De volgende vier strategische keuzes zijn belangrijke uitgangspunten voor het economisch beleid van de komende jaren: 1. Expansie grondgebonden handelsactiviteiten in het buitengebied 2. Realisatie logistiek bedrijventerrein 3. Draagvlakvergroting door inwonersgroei 4. Uitgifte agrarisch bedrijventerrein Pastoorslaan De uitvoerbaarheid ervan hangt echter sterk af van wat er ruimtelijk en economisch realiseerbaar is én welke prioriteit ondernemers en gemeente geven aan een bepaalde ontwikkeling. De gemeente kan sturen, bestemmen en communiceren, maar is hierin immers sterk afhankelijk van de ‘wil en mogelijkheden’ van het bedrijfsleven én de regionale overheid. Concept 29-10-03 IV

1. Expansie grondgebonden handelsactiviteiten in het buitengebied Knelpunten / bedreigingen Ruimtelijke beperking voor expansie van grondgebonden handelsactiviteiten is een directe bedreiging voor behoud van de bollenteelt activiteiten. Indirect kan het op termijn grote gevolgen hebben voor het bollencomplex Strategische beleidskeuze · Grondgebonden handelsbedrijvigheid moet in het buitengebied kunnen groeien. Expansie van grondgebonden handelsactiviteiten wordt dan ook in individuele gevallen toegestaan. Het ‘nieuwe’ Pact onderkent de problemen maar de oplossing zijn te mager. Alle bollengemeenten zien dit als een groot knelpunt probleem. Bestuurders in de regio en de provincie werken daarom aan werkbare oplossingen hiervoor. Ze zijn verwoord in een startnotitie ‘het Offensief van Teylingen’. Deze notitie kiest in het kader van een Integraal ontwikkelingsplan Bollenstreek (IOPB)voor een meer offensieve aanpak, waardoor voorgestelde oplossingen sneller in een uitvoeringstraject kunnen komen. De gemeente Hillegom onderschrijft de startnotitie van het IOPB. Consequentie · De gemeente onderschrijft het Pact, maar ook de noodzaak van expansie van genoemde bedrijvigheid in het buitengebied. Consequentie is dat de gemeente instemt met de startnotitie van het IOPB. Het toestaan van genoemde bedrijvigheid in het buitengebied is belangrijk voor het economisch functioneren van teeltbedrijven en indirect voor het bollencomplex als geheel. Een consequentie kan zijn dat de verkeersbelasting op de wegen in het buitengebied toeneemt. Kritische succesfactoren · De gemeente Hillegom moet het initiatief nemen in de voorstellen van IOPB ten aanzien van agrarisch bedrijventerrein. (Pilot) Op bestuurlijk vlak moet er tussen de Pact gemeenten overeenstemming zijn over de uitvoering van afspraken Er moet voldoende draagvlak zijn bij de desbetreffende individuele handelsbedrijven om (nog steeds) onder voorwaarden van geldende regels en wetten uit te willen breiden.

·

·

·

·

·

·

Concept 29-10-03

V

2. Realisatie logistiek bedrijventerrein in samenhang met regionale zoekruimte Knelpunten / bedreigingen · Uit een korte inventarisatie onder middelgrote en grote bedrijven in de logistieke sector (essentiële schakel in het bollencomplex) blijkt dat zeven van de tien bedrijven hun activiteiten in Hillegom graag willen uitbreiden. Ze komen echter in de knel qua ruimte. Een noodgedwongen verhuizing naar elders buiten Hillegom is denkbaar. Dit bedreigt de functionele samenhang van het bollencomplex Strategische beleidskeuze · De Elsbroekpolder (aan de N207, tegenover ‘Zuid’) blijft groene bufferzone en komt niet in aanmerking voor ontwikkeling van een nieuw logistiek bedrijventerrein. De gemeente geeft de voorkeur aan uitplaatsing van logistieke bedrijvigheid naar een bedrijventerrein buiten Hillegom, het liefst aan de N207/nabij A4/A44 Consequentie · · Werkgelegenheid en binding met de Hillegomse economie komen in gevaar indien er geen regionale oplossing is. De versnipperde ligging van logistieke bedrijven blijft gehandhaafd. Dit heeft consequenties voor verkeersbelasting en congestie op de lokale wegen en de N207. Uitplaatsing naar elders is een dure optie, zowel voor de gemeente als voor de logistieke bedrijven. Kritische succesfactoren · · Er moet voldoende draagvlak zijn bij de logistieke sector voor een ‘regionale‘ oplossing Een regionale oplossing heeft alleen kans van slagen in regionaal samenwerkend verband. Dit vraagt een zeer actieve inzet van ondernemers, gemeente én Provincies

·

·

3. Draagvlakvergroting door inwonersgroei en kwaliteitsimpuls Knelpunten / bedreigingen · De inzet op beperkte inwonersgroei (naar 23.000 inwoners in 2018) is om voldoende draagvlak te hebben voor voorzieningenniveau’s voor zorg, onderwijs, detailhandel en publieksvoorzieningen. Zij kunnen daardoor behouden blijven of versterkt worden. Het heeft ook consequenties voor de groeimogelijkheden van detailhandel en overige publieksfuncties in het centrum. Strategische beleidskeuze · · De beperkte groei naar 23.000 inwoners is staand beleid. Hiervan wordt niet afgeweken. Het beleid is gericht op kwalitatieve inwonersgroei. Oftewel: versterking van het draagvlak en van de lokale koopkracht door een evenwichtiger samenstelling van huishoudens. Consequentie · De keuze voor kwalitatieve groei boven grotere ‘aantallen’ impliceert dat de meeste voorzieningen niet substantieel worden versterkt in omvang, maar vooral in kwaliteit. Kritische succesfactoren · Kwaliteitsgroei vraagt om een integrale ontwikkeling. Niet alleen thematisch (bijvoorbeeld RO en EZ) maar ook ruimtelijk (centrumvernieuwing, woningbouwconcentraties buitengebied, etc) De beleidskaders zijn er al. Een integraal ‘actieplan’ dat verder reikt dan dit beleidsplan is echter wenselijk

·

Concept 29-10-03

VI

4. Uitgifte agrarisch bedrijventerrein Pastoorslaan Knelpunten / bedreigingen Uitgifte van het agrarische bedrijventerrein (Pastoorslaan) voor de (uit)plaatsing van grondgebonden handelsbedrijven is tot op heden niet succesvol verlopen. De interesse van handelsbedrijven blijft te beperkt. Strategische beleidskeuze · De gemeente stemt in met de voorstellen uit de startnotitie van het IOPB. Dit geeft een hernieuwde aanzet om dit terrein verder te ontwikkelen. De gemeente stimuleert de grondeigenaren om actief aan de gang te gaan met de gronduitgifte. Consequentie · · De bestemming van het agrarische bedrijventerrein blijft gehandhaafd. Indien het terrein niet realiseerbaar blijkt, houdt de grond een agrarische bestemming. Kritische succesfactoren · De ruimte voor ruimte regeling die de provincie in september heeft vastgesteld biedt een handvat om te komen tot realisatie evenals de startnotitie IOPB. Keuze voor uitgifte is sterk afhankelijk van de marktvraag. De tracékeuze met betrekking tot de Oost-West verbinding bepaalt de aantrekkelijkheid van het terrein aan de Pastoorslaan. Snelle duidelijkheid over tracékeuze is van groot belang.

·

· ·

Concept 29-10-03

VII

Beleidsspeerpunten 2003 - 2010 De gemeente zet in op groei en kwaliteitsverbetering van wonen en werken, binnen de grenzen en voorwaarden van wat ruimtelijk en economisch mogelijk is. Inwonersgroei en kwaliteitsverbetering van de lokale economie versterken elkaar. Maar waar concreet op in te zetten? Op basis van de vier strategische keuzes zijn de volgende vier beleidsspeerpunten onderscheiden: 1. Versterken van het vestigingsklimaat 2. Revitaliseren en intensiveren van bedrijventerreinen 3. Realisatie van centrumvernieuwing 4. Verkopen en vermarkten van het product Hillegom Ad 1. Versterken van het vestigingsklimaat De gemeente wil niet alleen bescheiden groeien in bevolkingomvang, maar ook in kwaliteit. Zowel van het woon- en leefklimaat voor bewoners als van het vestigingsklimaat voor ondernemers en werknemers. Ad 2. Revitaliseren en intensiveren van bedrijventerreinen De aanwezigheid van voldoende en doelmatig benutbare ruimte op bedrijventerreinen en in het buitengebied is een belangrijke voorwaarde voor economische ontwikkeling. In Hillegom is de ruimte voor expansie en nieuwvestiging zeer schaars. Hierin ligt een groot gevaar. Immers: ‘de Bollenstreek op slot’ betekent ontegenzeggelijk verlies van werkgelegenheid en bedrijven. De gemeente wil dan ook nog zo veel mogelijk kunnen voldoen aan de behoefte aan expansie, herplaatsing en nieuwvestiging van het Hillegomse bedrijfsleven. Voor Hillegom betekent dit dat de huidige ruimte op bedrijventerreinen zo efficiënt mogelijk moet worden (her)ingericht. Het gebruik van de ruimte moet worden geïntensiveerd. Ad 3. Realisatie van centrumvernieuwing Onder inspiratie van het Masterplan Centrum wordt momenteel gewerkt aan de vernieuwing en kwaliteitsverbetering van ons koopcentrum. Diverse pleinen en overige delen van het winkelgebied in het centrum worden vernieuwd, gerenoveerd of uitgebreid. Het motto voor de kwaliteitssprong in verblijven en winkelen in Hillegom centrum is niet “meer”, maar “meer kwaliteit”. Het aantrekken van kwalitatief onderscheidende winkels en kwalitatieve horeca (hoger kwaliteitsniveau) in het centrumgebied vraagt om speciale aandacht. Het aanbod aan horecavoorzieningen (vooral het middensegment van restaurants en lunchgelegenheden) in en rond het centrum is zeer beperkt. Een kwaliteitsimpuls is gewenst. Niet door het toestaan van meer horeca, maar door het aanmoedigen van bestaande en geïnteresseerde horeca ondernemers uit specifieke segmenten om zich in het centrum van Hillegom te vestigen. Ad 4. Verkopen en vermarkten van het product Hillegom Met het economisch actieplan wil de gemeente in de eerste plaats open kansen benutten. Zonder actief samenspel met regionale samenwerkingsorganen en het (lokale) bedrijfsleven is dit niet mogelijk. Actief samenspel is alleen mogelijk als deze partijen ook adequaat worden geïnformeerd en worden betrokken bij de uitvoering van het actieplan. Hillegom wil zich de komende jaren “op de kaart zetten” als aantrekkelijke woon- en werk gemeente.

Concept 29-10-03

VIII

Beleidsopgaven 2003 - 2010

Actie

Tijdpad

Ureninzet gemeente 2004 ROC / gemeente 40 uur

I. Versterken van het vestigingsklimaat 1) Actief arbeidsmarktbeleid. · · · 2) Afstemming woningvoorraad op bevolkingsdynamiek en vestigingsklimaat. · · 3) 4) 5) Integratie van wonen en werken. Opzetten van parkmanagement (samen met het bedrijfsleven). Het verbeteren van de ontsluiting van het regionale onderliggend wegennet op het hoofdwegennet. Vertalen van beleid en uitvoering in een Gemeentelijk Verkeer en Vervoerplan. · · ·

De Gemeente werkt samen met ROC’s de mogelijkheden uit om bedrijfsleven actief te betrekken bij scholing (stage’s e.d.). Vanuit het ondernemersloket informeert de gemeente vervolgens over de mogelijkheden. Voorwaarde is dat er voldoende draagvlak binnen het Hillegomse bedrijfsleven is voor het aannamen van stagiairs of schoolverlaters. Bij revitalisatie- en nieuwbouwlocaties voor woningbouw wordt zo veel mogelijk gekeken naar waardetoevoeging aan toekomstige woonbehoeften (typen huishoudens, vergrijzing, huur/koop, etc.). Met woningvoorraad beheer kan de gemeente de samenstelling van typen huishoudens en typen woonmilieus zodanig bijsturen zodat vestigingsklimaat en woonklimaat beter op elkaar aansluiten. Actief en creatief zoeken naar de mogelijkheden om bij woningbouw vormen van woon-werk combinaties te realiseren, waardoor de dynamiek in startende -met name dienstverlenendebedrijven mede kan worden ondersteund. Parkmanagement is en blijft in eerste instantie ‘een geheel’ van afspraken tussen bedrijven onderling op een bedrijventerrein. De gemeente speelt hierin een faciliterende rol. Verbetering van de ontsluiting met de A4 en een directe ontsluiting met de A44 zijn zeer gewenst. Gemeente en bedrijfsleven moeten zich gezamenlijk inspannen om de noodzaak van expansie van de wegcapaciteit in de regio (Bollenstreek) en daarbuiten (Haarlemmermeer/N207) actief op de bestuurlijke agenda te plaatsen van de betrokken overheden. Alle actuele en te verwachten mobiliteitsontwikkelingen worden hierin samengebracht.

2004 - 2010

2004 - 2010

p.m.

2004 – 2010 2004 – 2005 2004 – 2005

10 uur 60 uur bestuurlijke agenda p.m.

6)

·

2005

Concept 29-10-03

IX

II. Revitalisering bedrijventerreinen 1) Adequate aanpak revitalisering en intensivering van bedrijventerreinen. · · · · De gemeente zet zich actief in op revitalisatie van bedrijventerrein Hillegommerbeek en zal haar beleid hierop aanscherpen Concreet betekent dit dat de gemeente de vestigingsbepalingen, uitgiftevoorwaarden en overige vestigingseisen aanpast aan de huidige marktvraag. Een aantal relevante bestemmingsplannen wordt hierop aangepast. Aanpassing van bestemmingsplannen ook op andere vormen van bedrijfsvoering, meer kantoorfunctie met productiefunctie vaak op afstand of inkoop bij derden waardoor bedrijven slechts kleine productiehal/assemblageruimte nodig hebben en meer kantoor en showroomruimte De gemeente zoekt samen met het bedrijfsleven naar een werkbaar en uitvoerbaar alternatief om de noodzakelijke expansie van in Hillegom aanwezige grondgebonden handelsactiviteiten zo veel mogelijk te (her)plaatsen op agrarisch bedrijventerrein in Hillegom. Logistieke bedrijven (indien mogelijk) of op een regionaal logistieke bedrijventerreinen nabij Hillegom, bijvoorbeeld in de Haarlemmermeer. De gemeente onderzoekt waar de strategische voorraad aan bedrijventerreinen gestalte moet krijgen. Dit kan in deels Hillegom zelf, maar vooral ook elders in de regio. De gemeente stemt dit af op SBD/SLR niveau (staand beleid) De gemeente en regio zetten gezamenlijk actief in op mogelijkheden om expansie behoefte, bijvoorbeeld van agrarische bedrijven op te vangen op regionale bedrijventerreinen. Dit is staand beleid, maar behoeft aanscherping. Regionale opvang/uitplaatsing is alleen mogelijk met financiële compensatie. In SDB/SLR verband wordt al gekeken naar de mogelijkheid om een Regionale Ontwikkelingsmaatschappij (ROM) op te richten. Bij het revitaliseren van bedrijventerreinen wordt er extra aandacht besteed aan de manier waarop de relevante bestemmingsplannen geactualiseerd moeten worden. Nieuw te bouwen bedrijfsverzamelgebouwen én thematische bedrijventerreinen worden zodanig gebouwd dat uitbreiding van activiteiten mogelijk is. Bij steeds meer bedrijven wordt de behoefte aan kantooractiviteiten groter. Dit behoeft aanpassing in de relevante bestemmingsplannen.

Tijdpad 2004 – 2005

Ureninzet gemeente 2004 60 uur

2)

Heroriëntatie logistieke en agrarische bedrijvigheid.

· ·

2004 - 2005

100 uur

3)

Schuiven met ruimte

· · ·

2004

p.m.

4) 5) 6)

Inpassing in ruimtelijk beleid Anticiperen op expansie bedrijfsactiviteiten. Aandacht voor het karakter van bedrijventerreinen.

· · ·

2004 – 2005 2004 – 2006 2004 – 2005

p.m. p.m. p.m.

Concept 29-10-03

X

Tijdpad III. Detailhandel en centrumvernieuwing 1) Kwalitatief versterken van het horeca aanbod. Actieve rol voor branche advies commissie Ontwikkeling van een centrum management systeem · · · · · In overleg met de sector werkt de gemeente een adequaat beleid uit op het gebied van vergunningverlening, overlastbeperking, zelfregulering en toezicht houden. Actualisering van de huidige horeca nota is hierbij gewenst. De gemeente heeft reeds een branche advies commissie geactiveerd (BAC). De BAC kijkt hoe ze optimaal kan opereren binnen de kleine marges die er voor de gemeente zijn. Deze commissie staat ten dienste staan van het gehele winkelapparaat in Hillegom. Het op basis van een bestaand publiek-privaat convenant uitwerken van een centrum management systeem, waarin onder andere sluitende afspraken worden gemaakt over straatonderhoud, reiniging, parkeertoezicht, overlastbestrijding en publieksmanifestaties (incl. financieel kader hiervoor). Met een centrum management systeem wordt tevens ingespeeld op de invulling van leegstand. Actieve rol voor de BAC én de gemeente om deze ambitie te realiseren. Stem de bouwopgave en aanbod ontwikkeling van verkoopvloeroppervlak hierop af. stel een strategie op waarmee het onderscheidende vermogen daadwerkelijk wordt versterkt. Deze strategie behelst aspecten als (gratis) parkeren, uitstraling winkelgebied, onderscheidend aanbod, positie én locatie van de weekmarkt, etc. De gemeente blijft intensief streven naar een grotere betrokkenheid van ondernemers bij de centrumontwikkeling, zowel door een hogere organisatiegraad, als door een actieve communicatie in de richting van ALLE ondernemers. IRH is verantwoordelijk voor de organisatiegraad. De Gemeente geeft communicatie met niet-georganiseerden hierin ook een plek. 2004 – 2007

Ureninzet gemeente in 2004 60 uur

2)

2004

40 uur

3)

2004

20 uur

4)

Kwaliteitsverbetering van het koopcentrum als inzet in de groeiambitie van de gemeente. Meer concurrentie met omliggende koopcentra. Draagvlak vergroting en verbetering communicatie met ondernemers.

·

2004 - 2007

p.m.

·
· ·

5) 6)

2004 - 2010 2004

40 uur 40 uur

IV. Verkopen en vermarkten van het product Hillegom 1) Verbeteren van de communicatie · Om het contact met het bedrijfsleven te versterken worden er meer informele bijeenkomsten met het bedrijfsleven. (bijvoorbeeld ondernemerscafé) georganiseerd. · Het ondernemersloket wordt nog meer gecommuniceerd in gemeentelijke uitingen. Ook wordt een virtueel loket ingericht met daarnaast een nieuwsbrief (via web) voor ondernemers 2) Opstellen van een Promotieplan · De raad heeft op 13 februari 2003 een besluit genomen ten aanzien van promotiebudget voor Hillegom Hillegom. In het nog op te stellen promotieplan kan ook meegenomen worden op welke manier en met welke acties de gemeente naar buiten toe treedt met haar beleid en actuele zaken. Een initiatief van de raad wordt afgewacht.

2004

40 uur

2004 - 2005

p.m.

TOTAAL

510 uur

Concept 29-10-03

XI

1.

INLEIDING

1.1 Economisch beleidsplan “meer beleid, meer economie” (1996) Met het Economisch Beleidsplan “meer beleid, meer economie” is in 1996 concrete invulling gegeven aan de wens van het College en het lokale bedrijfsleven om de kwaliteit van het Hillegomse ondernemers -en vestigingsklimaat voor een langere periode te versterken en te waarborgen. Uitgangspunt was het behouden en versterken van bestaande bedrijvigheid en werkgelegenheid in Hillegom. Het beleidsplan had de volgende doelen voor ogen: · het versterken van het draagvlak voor en de kwaliteitsverbetering van de lokale winkelvoorzieningen en overige voorzieningen; · het waarborgen van het dynamische profiel van Hillegom als woon- en werkgemeente. De genoemde doelen stonden niet op zich. Ze waren maatgevend voor een actieplan ter versterking van het economisch profiel van Hillegom. Een plan waarin concrete beleidsinspanningen -zoals bijvoorbeeld centrumontwikkeling, bestemmingsplan herzieningen, revitalisatie en herbestemming van bestaande bedrijventerreinen en de uitgifte van nieuwe bedrijventerreinenstonden beschreven. Al met al middelen ter verbetering van het economische klimaat in Hillegom. Belangrijk aspect uit dit plan was dat de gewenste economische ontwikkeling alleen gestalte kon krijgen door (intensieve) samenwerking met het bedrijfsleven in de diverse sectoren. Het plan gaf voor de periode tot circa 2006 invulling aan wenselijke en noodzakelijke strategische ontwikkelingen op de economische “kaart” van Hillegom. De ruimtelijk-economische situatie anno 2003 vraagt echter nu al om actualisatie van het beleidsplan. Gezien de dynamiek van de ruimtelijk-economische situatie in de gemeente Hillegom, de omliggende gemeenten en in de regio als geheel, was het wenselijk om de voornemens en afspraken uit 1996 tegen het licht te houden van de economische situatie anno 2003. 1.2 Actualisatie De economische dynamiek van de afgelopen zeven jaar werpt een nieuw licht op wenselijke en gerealiseerde ontwikkelingen in de productiestructuur en het vestigingsklimaat in Hillegom. Continue veranderingen in de economische structuur en in het (regionale) ruimtelijke beleidskader maken bijstelling van ambities en “agendering” van actiepunten noodzakelijk. Actualisatie van het economisch beleidsplan uit 1996 is echter niet alleen een bijstelling van de keuzes en ontwikkelingsopgaven die de gemeente toen heeft gemaakt. Met dit nieuwe plan kijken we in de eerste plaats terug op de economische ontwikkeling van onze economie en productiestructuur in de afgelopen jaren. In de tweede plaats gaan we na welke concrete beleidsacties hieraan hebben bijgedragen en waarom? Verder analyseren we welke acties en ontwikkelingen nog niet zijn afgerond, maar wel kansrijk zijn of in uitvoering zijn. Het beleidsplan is niet louter bedoeld als concluderend rapport van kansen en bedreigingen voor de economie van Hillegom. De door de gemeente en het bedrijfsleven uitgestippelde ontwikkelingswensen worden concreet vertaald in werkbare en uitvoerbare acties. Het belangrijkste doel van het geactualiseerde economisch beleidsplan is dan ook om vast te stellen welke concrete acties de gemeente en het bedrijfsleven de komende jaren moeten ondernemen. Acties waarmee gemeente en bedrijfsleven gezamenlijk toewerken naar een (blijvend) gezond economisch vestigingsklimaat. 1.3 Leeswijzer Zoals gezegd is het Economisch Beleidsplan Hillegom een vertaling van wenselijke en noodzakelijke beleidsopgaven voor de komende jaren. Een leidraad voor de uitvoering van concrete

Concept 29-10-03

1

beleidsacties. Daarnaast behandelt het de huidige stand van zaken en ook de dynamiek in de economische structuur sinds 1997. Het plan is opgebouwd uit drie delen: Hoofdstuk 2 en 3 Hoofdstuk 4 en 5 Hoofdstuk 6 t/m 10 : De stand van zaken van beleidsresultaten na negen jaar “Meer beleid, meer economie”, alsmede de huidige toestand van de economische structuur in Hillegom. : Een nadere uitwerking van kaders, doelstellingen en strategieën voor geactualiseerd economisch beleid. : Een vertaling van beleidsspeerpunten in concrete beleidsopgaven en actiepunten.

Dit beleidsplan is tot stand gekomen na uitvoerige consultatie van de stuurgroep, gemeentelijke beleidsafdelingen, ondernemersvereniging InitiatiefRijk Hillegom, diverse sectorvertegenwoordigers (bijeengebracht in een klankbordgroep) en een brede consultatie avond. Daarnaast zijn alle Hillegommers gedurende zes weken in de gelegenheid gesteld om via de website van de gemeente hun visie te geven over gewenst economisch beleid.

Concept 29-10-03

2

2.

STAND VAN ZAKEN ECONOMISCHE ONTWIKKELING

2.1 Achtergrond Met het Economisch Beleidsplan “meer beleid, meer economie” heeft de gemeente samen met het lokale bedrijfsleven in 1996 wenselijke en noodzakelijke ontwikkelingen en acties vastgelegd. Acties om de ambities en voornemens van het lokaal economisch beleid te realiseren. Nu zijn we zeven jaar verder. Los van de vraag of het huidige plan na zes jaar concrete en gewenste resultaten heeft opgeleverd zijn sommige van deze beleidsvoornemens anno 2003 nog steeds actueel, op andere gebieden achterhaald of al gerealiseerd. Samen met gemeente en sleutelinformanten uit de lokale economie: · is nagegaan of en in hoeverre wenselijke beleidsacties ook daadwerkelijk zijn uitgevoerd en of ze nog actueel zijn; · is aangegeven in welke mate de beleidsdoelen zijn ‘gehaald’ en welke faal- en succesfactoren hierbij een rol hebben gespeeld. 2.2 Evaluatie Het Economisch Beleidsplan Hillegom uit 1996 was in de eerste plaats bedoeld om met gerichte beleidsacties een duurzame (continue) ontwikkeling van de lokale economie te waarborgen. Specifiek de ontwikkeling van de bolleneconomie. In de tweede plaats zou de gemeente met gebruik van haar instrumenten en middelen belangrijke voorwaarden (bijvoorbeeld voldoende ruimte voor bedrijventerreinen) kunnen creëren voor een gezond economisch perspectief op langere termijn. Met de realisatie van voldoende vestigingsmogelijkheden voor een zo breed mogelijk scala van typen bedrijven zou de productiestructuur zich breder kunnen ontwikkelen. Dit impliceerde een actief gemeentelijk economisch ontwikkelingsbeleid. Kortom: “meer beleid, meer economie”. Kiezen voor de aanwezige kansen. In onderstaand schema is weergegeven hoe de twee beleidsopgaven vervolgens zijn vertaald in beleid (instrumentarium) en naar concrete actiepunten.
A. Beleidsopgaven 1. Waarborgen duurzame ontwikkeling lokale economie 2. scheppen van afdoende economische voorwaarden voor verdere groei B. Instrumentarium 1. Ruimtelijke ordening 2. Locatiebeleid C. Actieplan 1.Tuinbouw 2. Bedrijfsvestiging en bedrijventerreinen 3. Infrastructuur 4. Toerisme 5. Detailhandel en centrumbeleid 6. Partnerschap

3. Detailhandelsbeleid 4. Samenwerking

Aan de hand van de keuze voor twee beleidsopgaven, het instrumentarium en de geformuleerde zes concrete acties is per kolom nader geanalyseerd of en in hoeverre de keuzes uit het Economisch Beleidsplan Hillegom uit 1996 juist zijn geweest. Tevens is bekeken of het instrumentarium effectief is ingezet en welke concrete acties zijn uitgevoerd. Kortom: een globale evaluatie van de bijdrage van lokaal economisch beleid aan de versterking van het economisch klimaat in de Hillegom.

Concept 29-10-03

3

2.3

Beleidsopgaven

A. Beleidsopgaven 1. Waarborgen duurzame ontwikkeling lokale economie 2. scheppen van afdoende economische voorwaarden voor verdere groei.

B. Instrumentarium 1. Ruimtelijke ordening 2. Locatiebeleid

C. Actieplan 1.Tuinbouw 2. bedrijfsvestiging en bedrijventerreinen 3. Infrastructuur 4. Toerisme 5. Detailhandel en centrumbeleid 6. Partnerschap

3. Detailhandelsbeleid 4. Samenwerking

Wonen, werken, winkelen, vrijetijdsbesteding en zorg zijn onlosmakelijk verbonden activiteiten in de dagelijkse leefomgeving in een gemeente. Samen bepalen zij voor een belangrijk deel de kwaliteit van het leefklimaat, niet alleen voor haar inwoners, maar juist ook voor het bedrijfsleven. Het doel dat en de missie die een willekeurig gemeentebestuur voor ogen heeft is om de kwaliteit van het leefklimaat en vestigingsklimaat te bewaren en waar mogelijk te verbeteren. Economische ontwikkeling laat zich vooral sturen door “de markt”. Vanuit deze optiek bezien zijn de genoemde beleidsopgaven dan ook geen einddoel voor “jaar x”. De beleidsopgave zelf is niet geëvalueerd. Aan de hand van de evaluatie van het actieplan (punt C.) wordt verderop in dit hoofdstuk wel zichtbaar of en in hoeverre de afgelopen jaren afdoende economische voorwaarden zijn gecreëerd voor verdere groei. De inzet van beleidsinstrumenten kan de markt helpen om de economische dynamiek in Hillegom te waarborgen. 2.4 Instrumentarium
B. Instrumentarium 1. Ruimtelijke ordening 2. Locatiebeleid C. Actieplan 1.Tuinbouw 2. bedrijfsvestiging en bedrijventerreinen 3. Infrastructuur 4. Toerisme 5. Detailhandel en centrumbeleid 6. Partnerschap

A. Beleidsopgaven 1. Waarborgen duurzame ontwikkeling lokale economie 2. scheppen van afdoende economische voorwaarden voor verdere groei.

3. Detailhandelsbeleid 4. Samenwerking

Om die missie uit te kunnen voeren beschikt een gemeente over een instrumentarium van ruimtelijk, sociaal, maatschappelijk en economisch beleid. Met dit instrumentarium kan een gemeente (de ontwikkeling van) het leef- en vestigingsklimaat beïnvloeden. Op sommige aspecten kan het beleid alleen gewenste ontwikkelingen aangeven. Op andere aspecten kan het beleidsinstrumentarium ontwikkelingen in een bepaalde richting sturen.

Concept 29-10-03

4

Als de ruimtelijke mogelijkheden voor grootschalige uitgifte van nieuwe bedrijventerreinen beperkt zijn, heeft de gemeente zelf relatief weinig sturingsmogelijkheden om een gewenste ontwikkeling eigenhandig te realiseren. Op het terrein van economische ontwikkeling zijn middelen en bevoegdheden van een gemeentelijke organisatie dus beperkt inzetbaar. Ad .1 Ruimtelijke Ordening Binnen het domein van bedrijvigheid kan de gemeente met behulp van bestemmingsplannen zelf sturen welke typen activiteiten (bijvoorbeeld industriële productie) en typen bedrijven (bijvoorbeeld agrarische bedrijven) zich op de diverse bedrijventerreinen mogen vestigen. Een bestemmingsplan wordt doorgaans eens in de tien jaar geactualiseerd. Actualisatie is soms noodzakelijk vanwege gewenste veranderingen in de bestemming van terreinen, veranderingen in de aard van activiteiten (bijvoorbeeld meer behoefte aan kantoorruimte en minder aan opslagruimte) of vanwege veranderingen in regionale ruimtelijk beleid (bijvoorbeeld het Pact van Teylingen). Op basis van het Economisch Beleidsplan uit 1996 is een aantal bestemmingsplannen reeds geactualiseerd. In het kader van revitalisering van bedrijventerreinen actualiseert de gemeente de komende jaren nog meer bestemmingsplannen. Ad 2. Locatiebeleid Locatiebeleid is een directe vertaling van lokale en regionale afspraken en strategische keuzes. Streekplannen en bestemmingsplannen bepalen de invulling van een gebied c.q. bedrijventerrein. De afgelopen jaren was het locatiebeleid vooral gericht op het thematiseren van bedrijventerreinen. Dat wil zeggen: het samenvoegen van zoveel mogelijk gelijksoortige activiteiten op één terrein. Dit heeft ruimtevoordelen, gebruiksvoordelen en schaalvoordelen. Thematisering helpt tevens om versnippering van faciliteren van (uitbreidings)ruimte voor logistieke bedrijven, bollengerelateerde bedrijvigheid en bedrijfsverzamelpanden tegen te gaan. Revitalisering en herbestemming van bedrijventerreinen zijn hierbij het belangrijkste instrument. Dit was voorzien op het bedrijventerrein Hillegommerbeek. Thematisering is echter maar een deel van het beleid. Er zijn nog genoeg andere economische sectoren die zich gewoon op gemengde bedrijventerreinen kunnen vestigen zoals op het gerealiseerde terrein Hillegom-Zuid. Daarnaast is het bedrijvenpark Treslong (eerder “Horst ten Daal II” genoemd) gerealiseerd. Ad 3. Detailhandelsbeleid De huidige bevolkingsdynamiek werkt momenteel negatief door in het voorzieningen niveau en koopkrachtbinding aan het eigen detailhandelsapparaat. Er mist teveel koopkracht. Jongeren trekken weg en/of doen hun bestedingen waar ze naar school gaan. Hillegomse huishoudens doen hun dagelijkse en niet dagelijkse aankopen steeds vaker in ander koopcentra in de regio. Door middel van herstructurering van de bestaande voorraad en strategisch toevoegen hieraan wordt gewerkt aan een kentering in de koopkrachtbinding. Met enige differentiatie in het winkelaanbod kunnen nog enkele specifieke klantengroepen worden aangetrokken uit de regio. Ad 4. Samenwerking Het voeren van beleid op basis van lokale samenwerking met het bedrijfsleven en regionale samenwerking met alle gemeenten in de Leidse regio en Duin- en Bollenstreek.

Concept 29-10-03

5

2.5

Actieplan
B. Instrumentarium 1. Ruimtelijke ordening 2. Locatiebeleid C. Actieplan 1.Tuinbouw 2. bedrijfsvestiging en bedrijventerreinen 3. Infrastructuur 4. Toerisme 5. Detailhandel en centrumbeleid 6. Partnerschap

A. Beleidsopgaven 1. Waarborgen duurzame ontwikkeling lokale economie 2. scheppen van afdoende economische voorwaarden voor verdere groei.

3. Detailhandelsbeleid 4. Samenwerking

Ad 1. Tuinbouw Het Economisch Beleidsplan richtte zich op het behouden en versterken van grondgebonden teelt- en handelsactiviteiten in bloembollen. Het achterliggende doel hiervan was om de economische en cultuurhistorische waarden en de verwevenheid met het bollencomplex in de bollenstreek voor de toekomst te behouden. Dit actieve beleid is vanaf 1996 verder uitgewerkt in het Pact van Teylingen, het (ontwerp) Streekplan Zuid-Holland West en in diverse lokale bestemmingsplannen. Ten aanzien van de tuinbouwsector was het gemeentelijk beleid als volgt:
Beleidsactie/voornemen 1996 1 Huidig areaal aan bollengrond in landelijk gebied wordt planologisch vastgelegd als ‘blijvend bollengebied’. 2 Vanwege de beleidsinzet op behoud van bollenteelt areaal worden nieuwsvestiging van niet-agrarische bedrijven in het landelijk gebied geweerd. Expansie van al gevestigde bedrijvigheid wordt beperkt. Binnen de grenzen van het Pact van Teylingen wordt de uitbreidingsbehoefte aan grondgebonden handels- en exportbedrijvigheid zo veel mogelijk geconcentreerd in de zone Pastoorslaan en per individueel geval beoordeeld. De uitbreiding van grondgebonden handelsactiviteiten op de Hyacintlaan wordt ontmoedigd. Onderzoek naar de mogelijke ontwikkeling van een agrarisch bedrijventerrein ten noorden van de Pastoorslaan als alternatieve vestigingsmogelijkheid voor handels- en verwerkingsbedrijven. Daarbij aandacht voor een zo laag mogelijke prijsstelling en voor een ‘strakke’ inkadering. Stand van zaken 2003 · Vastgelegd in het Pact van Teylingen (1996), het bestemmingsplan Landelijk Gebied en bestemmingsplan Polders (1997). · Vastgelegd in het Pact van Teylingen (1996), het bestemmingsplan Landelijk Gebied en bestemmingsplan Polders (1997). · Dit is vastgelegd in het bestemmingsplan Landelijk Gebied.

3

4 5

· · ·

Is actueel beleid. Uit inventarisatie van perspectieven blijkt de animo van het bedrijfsleven hiervoor nog te beperkt. Relocactie van activiteiten is zonder financiële compensatie te duur.

Concept 29-10-03

6

6

Het mede ondersteunen van onderzoek naar expansie mogelijkheden voor bollenteelt en overige tuinbouw activiteiten in de Haarlemmermeer.

· · ·

7)

Nader onderzoek naar de oprichting van een agrarische grondbank in de Duin en Bollenstreek.

·

Mogelijkheden zijn onderzocht. Relocatie blijkt voor de meeste bedrijven te kostbaar. Zonder inzet van een regionale ontwikkelingsmaatschappij is relocatie niet te sturen. Wordt meegenomen in het IOPB.

Het Pact van Teylingen is de afgelopen jaren succesvol geweest in het (zo veel mogelijk) behouden van het bollenareaal en teeltbedrijven. Aan de andere kant heeft het Pact ook belemmeringen opgeworpen voor bollengerelateerde handelsactiviteiten in het teeltgebied. Uitbreiding van dergelijke activiteiten is voor steeds meer bedrijven noodzakelijk maar wordt in het Pact niet toegestaan. Daarnaast is de bewegingsruimte voor gemeenten, bijvoorbeeld voor expansie van ‘wonen en werken’ buiten bebouwingscontouren, zeer beperkt. Kortom: gemeente en ondernemers zitten dus te ‘vast‘ aan de afspraken in het Pact. Dit heeft direct consequenties voor het ruimtegebruik. Ad 2. Bedrijfsvestiging en bedrijventerreinen Het is en blijft het soms lastig om de vastgelegde beleidsacties ook daadwerkelijk binnen een wenselijke termijn te realiseren. De gemeente zit feitelijk tussen vraag en aanbod in. De Provincie bepaalt de kaders voor het aanbod in ruimte en omvang van wonen, werken en recreëren. Het bedrijfsleven bepaalt de vraag naar ruimte en type activiteiten. De gemeente kan vraag en aanbod beperkt sturen. De economische dynamiek (conjunctuur) is en blijft de bepalende factor voor lokaal economisch beleid. De volgende zeven beleidsvoornemens en acties heeft de gemeente in 1996 uitgesproken:
Beleidsactie/voornemen 1996 1 Maximale inzet om bedrijven, instellingen en belangenorganisaties deel uitmakend van het bollencomplex te behouden. Het faciliteren van goede vestigingslocaties en vestiging onder zo gunstig mogelijke voorwaarden. 2 De realisatie van bedrijventerrein Horst Ten Daal II en Hillegom-Zuid. 3 Aanscherping en operationalisering van het al ingezette proces naar verdere segmentatie van de bedrijventerreinen Treslong, Horst Ten Daal, HillegomZuid en het agrarische bedrijventerrein. Vestigingsmogelijkheden, uitgiftevoorwaarden en prijsdifferentiatie moet in onderlinge samenhang worden toegepast. Stand van zaken 2003 · Het aantal teeltbedriijven is gedaald. Het bloembollenareaal is echter nauwelijks afgenomen. · Er zijn enkele grote handelsbedrijven uit Hillegom vertrokken. · Hillegom-Zuid is gerealiseerd. · Horst ten Daal II (=Treslong) is gerealiseerd. · “Thematisering” van bedrijventerreinen is nog steeds in beeld. · Segmentatie vindt plaats rond de thema’s bollencomplex, wonen, logistiek en kantorenontwikkeling.

Concept 29-10-03

7

4

De realisatie van een bedrijfsverzamelgebouw voor startende ondernemers om de uitbreidingsbehoefte van kantoorachtige functies op te vangen. Wellicht komt de locatie Treslong hiervoor in aanmerking. Het bedrijvenpark concept van Treslong wordt bij voorkeur opgerekt, zodat ook kantoor(achtige) ontwikkelingen kunnen plaatsvinden. Actief en creatief zoeken naar de mogelijkheden om bij woningbouw vormen van woon-werk combinaties te realiseren, waardoor de dynamiek in startende met name dienstverlenende- bedrijven mede kan worden ondersteund. Het uitwerken van de mogelijke toekomstige ontwikkelingen op bedrijventerrein Hillegomse Beek (Marcinostraat). Het laten voortbestaan als C-lokatie komt het investeringsklimaat niet ten goede. Alternatieven kunnen gevonden worden in revitalisering of actieve sanering. Het laatste vergt alternatieve (betaalbare) vestigingslocaties. Het actief meewerken aan de verplaatsing van storende bedrijvigheid uit de woonomgeving naar een goede ontwikkelingslocatie.

·

·

Treslong heeft anno 2003 veel bedrijven in zakelijke dienstverlening. Veel kantoorachtige functies. Daarnaast veel kleine bedrijfshallen in bedrijfsverzamelgebouwen. Is in beeld bij revitalisering c.q. herontwikkeling Triangel en wordt in de actualisering van bestemmingsplannen meegenomen. Bij actualisering bestemmingsplan wordt gekeken naar voortbestaan in huidige situatie. Bij revitalisering wordt ook gekeken of uitplaatsen mogelijk en noodzakelijk is van enige bedrijven. Bijvoorbeeld aan de stationsweg. Daar worden nu woningbouwplannen gemaakt.

5

·

6

· ·

7

·

Op alle zeven bovenstaande beleidsaspecten is de afgelopen jaren actief beleid gevoerd. Realisatie van bedrijventerrein Hillegom-Zuid is hierin de belangrijkste ontwikkeling geweest. Daarnaast is het bedrijvenpark Treslong (in 1996 nog Hort ten Daal II genoemd) grotendeels gerealiseerd. Voor zover relevant zijn de in het schema genoemde ontwikkelingen nog steeds actueel. Het beleid is ingezet, de processen lopen, maar de resultaten laten soms nog op zich wachten. Dit heeft alles te maken met de factor tijd. De voorgenomen ontwikkelingen, zoals revitalisering van bedrijventerreinen, vergen veel tijd. Wat op het ene moment wenselijk is, kan twee jaar later al weer achterhaald zijn. Los van de conjuncturele ontwikkelingen is de gemeente afhankelijk van opvanglocaties van uit te plaatsen bedrijven en van de snelheid waarmee dergelijke bedrijven kunnen worden uitgeplaatst. Ad 3. Infrastructuur Van oudsher kent de Duin- en Bollenstreek een aantal beperkingen en knelpunten in de bereikbaarheid. De belangrijkste hoofdwegen (noord-zuid verbindingen) lopen –gedeeltelijk- nog steeds dwars door de oude dorpskernen. Nagenoeg alle lokale ontsluitingswegen van bedrijventerreinen en woonwijken komen uit op dezelfde verbindende wegen. Dit zorgt in de ochtenden avondspits in toenemende mate voor congestie. Individuele ontsluiting van bedrijventerreinen en woonwijken met hoofdwegen bijten elkaar. Door de huidige vervlechting van beiden stromen zijn ze niet van elkaar te scheiden. Om dit op te kunnen lossen had de gemeente de volgende vier acties en voornemens:

Concept 29-10-03

8

Beleidsactie/voornemen 1996 1 Het intensief blijven streven naar een optimale verkeersinfrastructuur door aandacht te geven aan zowel de inals externe bereikbaarheid. Het doorgaand verkeer door de kern dient geweerd te worden, de bereikbaarheid van bedrijfsterreinen dient te worden verbeterd evenals de verkeersafvloeiing vanuit Hillegom.

Stand van zaken 2003 · Geen additionele infrastructuur aangelegd, wel meer rotondes. · Optimalisatie van de doorstroming door middel van rotondes is gedeeltelijk gerealiseerd. · Op een aantal kruisingen zijn echter nog geen nieuwe verkeerslichten geplaatst. Dit is in een later stadium wél voorzien. · · · Directe aansluiting op N205 is in studie. Verbetering van ontsluiting bedrijventerreinen is afhankelijk van gekozen tracé. Realisatie N207 heeft voor Hillegom een positief effect gehad op het weren van doorgaand verkeer. Is uit beeld: MER studie uitkomst is negatief. OV busverbinding heeft slechts kort gefunctioneerd en is daarna opgeheven door tegenvallende reizigersaantallen. Hillegom-Zuid is direct ontsloten met de N208. Een additionele directe ontsluiting met de N207 is met het oog op de verkeersafwikkeling gewenst. De Provincie (wegbeheerder) staat dit vooralsnog niet toe. Bovendien is dit technisch niet haalbaar.

2

In samenhang met het voorgaande blijft de gemeente streven naar een aansluiting op de N22, ter verbetering van de bereikbaarheid van Treslong, Horst Ten Daal en het eventuele agrarische bedrijventerrein.

3

Nader onderzoek naar de mogelijkheden van een westelijke omleidingsweg, ter ontlasting van de N208 door Hillegom. Sterk maken voor een verbetering van de openbaar vervoer connectie tussen het toekomstige NS station, het centrum en de bedrijventerreinen. Bij de ontwikkeling van bedrijventerrein Hillegom-Zuid wordt extra aandacht besteed aan de ontsluiting. Dit om verdere verdichting van het huidige wegennet te voorkomen. Daarnaast worden de resultaten van de studie (gemeente Lisse) naar de verkeersafwikkeling Meer en Duin in de besluitvorming betrokken.

·

4

·

5

· ·

Het verbeteren van de lokale en regionale ontsluiting is nog steeds een belangrijk aandachtspunt. Realisatie van de N207 heeft enige verbetering gebracht, maar heeft ook een extra aanzuigende werking gekregen op verkeer uit de regio. Dit in combinatie met een sterke groei in verkeersbewegingen als gevolg van toename in economische activiteiten (bijvoorbeeld Hillegom-Zuid) in de regio. Met de realisatie van NS station Hillegom is de OV bereikbaarheid verbeterd. Alleen niet voor iedereen. De busverbinding met het station heeft slechts korte tijd gefunctioneerd.

Concept 29-10-03

9

Ad 4. Detailhandel en centrumbeleid Begin jaren negentig had Hillegom een solide gestructureerd winkelapparaat. In die tijd stagneerden de bestedingen echter. De koopkrachtoriëntatie van de Hillegommers verschoof steeds meer ‘naar buiten’. Dit vooral vanwege een groeiende concurrentie van andere koopcentra in de regio. Het versterken van de concurrentiepositie (in kwaliteit en in aanbod) en vernieuwing van het (koop)centrum van Hillegom was noodzakelijk. Alleen hiermee kon de koopkrachtbinding weer versterkt worden. De volgende acht beleidsaspecten speelden hierin een belangrijke rol.
Beleidsactie/voornemen 1996 1 Uitbreiding van het winkeloppervlak door realisatie van het Dekamarkt project. Met hierbij aandacht voor kwaliteitstoevoeging aan het winkelmilieu in Hillegom en aandacht voor vestiging van winkelformules die 1 aanvullend zijn op de huidige branchemix . Stand van zaken 2003 · Dekamarkt project is in uitvoering. · Een klein aantal filialen onderscheidende winkel formules is aangetrokken. · Consumentenoriëntatie is licht verbeterd. · Totale winkelbestand is echter verslechterd. · Herinrichting Hoofdstraat is gerealiseerd. · Herinrichting volgens principe van ‘winkelerf’: auto is gast. · Complete afsluiting autoverkeer slechts op koopavond en in het weekend. · Bij herinrichting hoofdstraat is ook meerstraat promenade heringericht zodat visueel meer eenheid is in centruminrichting. Herontwikkeling wordt deels gerealiseerd. Parkeergarage Henri Dunantplein wordt gerealiseerd. Versterking verblijfsentourage blijft aandachtspunt.

2

Herinrichting van de hoofdstraat, gericht op het versterken van de verblijfsambiance en voetgangersfunctie. Het doorgaand verkeer dient uit de hoofdstraat te worden geweerd. Een keuze voor een inrichting waarbij de auto ‘te gast’ is in het voetgangersdomein in plaats van de huidige tegenovergestelde situatie. De Meerstraat dient integraal deel uit te maken van herinrichting van het centrum (de Hoofdstraat). Functionele herontwikkeling en herinrichting van het Henri Dunantplein (facelift). Aandachtspunten hierbij zijn de aansluiting op het Dekamarkt project, het verbeteren van de uitstraling, het optimaliseren van de parkeersituatie en het versterken van de verblijfsentourage bij de horecaconcentratie. De locatie voor de weekmarkt dient een volwaardige inpassing te behouden. Het in samenhang met het voorgaande punt nader onderzoeken van de mogelijkheden om de lokale Boaschool/entree H. Dunantplein te herontwikkelen met publieksfuncties. Uitgangspunt hierbij is het realiseren van een front naar de Provinciale weg. Het hoeft hierbij niet per se te gaan om een invulling met winkels. Ook andere functies zijn mogelijk.

3

4

· · ·

5

· ·

Ontwikkeling Boaschool/H. Dunantplein is in studie. Frontontwikkeling (nog) niet gerealiseerd.

1

Vooral winkels in het modisch segment, het midden segment en speciaalzaken in hoogwaardiger consumenten goederen hebben daarbij de hoogste toegevoegde waarde. Meerdere kleine units genereren meer consumentenoriëntatie dan een enkele grote vestiging.

Concept 29-10-03

10

6

Het op basis van een publiek-privaat convenant uitwerken van een centrum management systeem, waarin sluitende afspraken worden gemaakt over straatonderhoud, reiniging, parkeertoezicht, overlastbestrijding en publieksmanifestaties (incl. financieel kader hiervoor). Kwalitatief versterken van het horeca-aanbod; het opwaarderen van het specifieke vestigingsmilieu bij horecaconcentratiepunten en het in overleg met de sector uitwerken en toepassen van een adequaat beleid op het gebied van vergunningverlening, overlastbeperking, zelfregulering en toezicht houden. Het intensief blijven streven naar een grotere betrokkenheid van ondernemers bij de centrumontwikkeling, zowel door een hogere organisatiegraad, als door een actieve communicatie in de richting van ALLE ondernemers.

·

Er is een convenant ondertekend tussen IRH en gemeente over beheer /onderhoud hoofdstraat (centrum).

7

·

Is in beeld, maar nog niet gerealiseerd.

8

· · ·

Overleg IRH (minimaal 3 keer per jaar). Ontwikkeling website voor ondernemers. Mailingen.

Het proces van centrumvernieuwing heeft al diverse verbeteringen opgeleverd. De inrichting van het winkelgebied is gedeeltelijk verbeterd (winkel-erf situatie). De omvang van het aanbod (in aantallen winkels) is echter nauwelijks gewijzigd. Kleinschalige lokale winkels zijn verdwenen (bijvoorbeeld: geen opvolging) en zijn niet of nauwelijks overgenomen. De koopkrachtbinding van Hillegommers aan hun eigen centrum is licht gegroeid, vooral in het dagelijks segment. De concurrentie van omliggende koopcentra, zoals Lisse, Nieuw-Vennep en Haarlem neemt alleen maar toe. Ad 5. Toerisme Hillegom bevindt zich in een toeristisch aantrekkelijk gebied. Aan de west- en zuidkant de bollenstreek, de landgoederen in het noorden en waterrecreatie op de ringvaart aan de oostkant. Jaarlijks doorkruisen vele verblijfstoeristen en dagjesmensen Hillegom per fiets, boot of auto. Het centrum van Hillegom profiteerde daar veel te weinig van. Hillegom moet meer op de kaart komen als pleisterplaats voor fietser, wandelaars of bijvoorbeeld pleziervaart. Ter bevordering van de toeristische bestedingen had de gemeente het volgende voornemen:
Beleidsactie/voornemen 1996 1 Streven naar een maximaal lokaal profijt van het al aanwezige bollentoerisme door de samenwerking met lokale ondernemers het evenementenprogramma uit te bouwen, het kernwinkelgebied ‘aan te kleden’ en de groenvoorzieningen binnen de gemeente te verfraaien. De benodigde gelden kunnen gecreëerd worden door oprichting van een gezamenlijk fonds, waarin gemeente en ondernemers op 50/50 zijn vertegenwoordigd. 2 Met de eventuele komst van het Ford museum krijgt Hillegom de beschikking over een autonome publiekstrekker. In samenwerking met ondernemers en de exploitant kan bekeken worden hoe een optimale spin-off Stand van zaken 2003 · Momenteel geen concrete samenwerking met lokale ondernemers. · Verfraaiing winkelgebied is deels gerealiseerd. · Gezamenlijk fonds is (nog) niet aan de orde.

· · ·

Ford museum is gerealiseerd. Verwachte aantal bezoekers valt tegen. Spin-off van locatie en bezoe-

Concept 29-10-03

11

kan worden bereikt. Belangrijk hierbij is dat de nodige voorzieningen zoals parkeren en OV wordt gerealiseerd. ·

kers van dit museum wordt nog te weinig benut. Parkeren en OV ontsluiting zijn nauwelijks aangepast.

Het beleidsaspect ‘meer met toerisme’ heeft zeer weinig aandacht gekregen. Dit onderdeel had zowel bij de gemeente als bij de ondernemers geen prioriteit. Het Fordmuseum heeft zich uiteindelijk wel in Hillegom gevestigd. De toeristische spin-off hiervan is echter gering. Ad 6. Samenwerking Lokaal economisch beleid kan alleen gevoerd worden op basis van lokale samenwerking. Niet alleen ‘intern’ op het gemeentehuis, maar vooral met het bedrijfsleven en regionale samenwerking met alle gemeenten in de Leidse regio en Duin- en Bollenstreek. De gemeente heeft vanaf 1996 meer samenwerking gezocht met alle relevante partijen. In SDB verband zijn er reeds diverse afspraken vastgelegd. Het Pact van Teylingen is hier een duidelijk voorbeeld van. De afgelopen jaren is ook de samenwerking met het bedrijfsleven concreet opgepakt. Een bedrijven contactfunctionaris is hierin een belangrijke intermediair tussen het ambtelijke apparaat van de gemeente en het bedrijfsleven. Externe communicatie en samenwerking met het bedrijfsleven verdienen echter meer aandacht en verdieping dan nu het geval is.
Beleidsactie/voornemen 1996 1. Expliciet vastgelegd lokaal economisch beleid, gericht op het ondersteunen van het functioneren van de Hillegomse bedrijven en het scheppen van ontwikkelingsvoorwaarden voor verdere werkgelegenheidsgroei. 2. Structureren en optimaliseren van interne procedures (vergunningen et cetera) zodat het bedrijfsleven optimale en kwalitatief goed wordt bediend. Het is wel belangrijk om deze procedures regelmatig te toetsen op effectiviteit. 3. De integratie van het economisch belang in alle relevante gemeentelijke beleidstrajecten. Stand van zaken 2003 · BCF · Aandacht voor economie in beleidsplannen.

· · ·

Vergunningenwijzer. Afdoeningstermijnen. Aanspreekpunt voor bedrijven.

·

Door gemeentelijke organisatieontwikkeling (concept gemeentewinkel) is dit in gang gezet.

Los van de vraag of en in hoeverre de samenwerking tussen gemeente en bedrijfsleven succesvol is geweest, blijven communicatie en samenwerking met lokale ondernemers belangrijke aandachtspunten. De gemeente hecht hier grote waarde aan. Gemeente en bedrijfsleven dragen hiervoor beiden verantwoordelijkheid. De gemeente kan sturen, bestemmen en communiceren, maar is hierin immers sterk afhankelijk van de ‘wil en mogelijkheden’ van het bedrijfsleven én de regionale overheid. 2.6 Conclusie Met beleid dat in 1996 is ingezet onder de noemer “Meer beleid, meer economie” zijn tal van initiatieven en ontwikkelingen opgestart. Sommige succesvol, sommigen (nog) niet gerealiseerd of minder succesvol. Uit de evaluatie van dat beleidsplan is geconstateerd dat de gemeente met haar economisch beleid de afgelopen jaren niet is afgeweken van de koers die toen samen met het Hillegomse bedrijfsleven is ingezet. Voor zover de gemeente haar beleidsvoorwaarden en -voornemens heeft gerealiseerd, is het echter niet aantoonbaar of meer beleid ook tot meer Concept 29-10-03 12

economie heeft geleid. Conjuncturele en bedrijfseconomische ontwikkelingen zijn hierin een belangrijke bepalende factor geweest. Vast staat dat lang niet alle acties binnen de planningshorizon én beleidsruimte van het beleidsplan zijn te realiseren. Gezien de beperkte ruimtelijke bewegingsvrijheid voor economische ontwikkeling is het maken van keuzes dus onvermijdelijk. Deze keuzes hangen echter sterk af van wat er ruimtelijk en economisch realiseerbaar is én welke prioriteit ondernemers en gemeente geven aan een bepaalde ontwikkeling. Een groot aantal processen is in gang gezet, maar missen soms nog de gewenste uitwerking. Hoe dan ook: er is nog genoeg werk te verrichten om de ambities en doelen te realiseren, waar nodig bijgesteld aan de actualiteit anno 2003.

Concept 29-10-03

13

3.

ONTWIKKELING ECONOMISCHE STRUCTUUR 1996-2003

3.1 Economische structuur algemeen Bedrijvigheid, werkgelegenheid en bedrijfsvestigingsklimaat zijn in Hillegom de afgelopen zes jaar duidelijk versterkt. Tussen 1996 en 2003 is de werkgelegenheid in commerciële bedrijvig2 heid per saldo met 15% gegroeid tot circa 5.700 arbeidsplaatsen. Een beter resultaat dan in de meeste andere gemeenten in duin- en bollenstreek. Het inwonertal nam in dezelfde periode slechts toe met 0,2% tot 20.850 inwoners in 2002. Voor de invulling van haar werkgelegenheid is de gemeente dus sterker afhankelijk geworden van het arbeidsaanbod in de regio. De werkgelegenheid is vooral sterk gestegen in de groothandelssector. De werkgelegenheid in de agrarische sector nam in absolute zin nauwelijks af, maar veranderde wel van aard: minder fulltimers en verhoudingsgewijs meer parttimers. Dit wordt veroorzaakt door een structureel gebrek aan lokale full-time arbeidskrachten. Vooral agrarische teelt- en handelsbedrijven worden meer en meer geconfronteerd met een tekort aan ongeschoolde arbeidskrachten. Er is te weinig animo voor een baan in de teeltsector. Teeltbedrijven zijn de laatste jaren dan ook sterk afhankelijk geworden van seizoenskrachten, veelal uit het buitenland aangetrokken. Het seizoen wordt echter langer. Daar waar het eerst van ongeveer mei tot september was is het nu toch al bijna het jaar rond. Hierin wordt voorzien door mensen vanuit Polen aan te trekken. Deze mensen moeten ondergebracht worden en dat geeft problemen met de huisvesting. Het aantal bedrijfsvestigingen in de diensten, bouw en industriesector is sterk gegroeid. Bedrijvigheid in de detailhandel en de agrarische sector nam echter af. De tendens van schaalvergroting van individuele bedrijfsvestigingen (meer activiteiten met minder vestigingen) is duidelijk zichtbaar in de agrarische sector en de groothandelssector. In de sectoren Industrie en Diensten is er juist sprake van schaalverkleining (in arbeid). Vanwege de automatisering van bedrijfsprocessen in de industrie is er minder fysieke arbeid nodig. Schaalverkleining in de dienstverlenende activiteiten wordt veroorzaakt door een sterke groei van het aantal kleinschalig opgezette bedrijfjes. De beroepsbevolking is licht gestegen. Ten opzichte van de regio is de actieve beroepsbevolking echter kleiner in omvang. Ten opzichte van de regio als geheel is de bevolkingsstructuur (leeftijdsopbouw) minder evenwichtig: relatief weinig jongeren en relatief meer 45 plussers. De stijging van de (beroeps)bevolking wordt vooral veroorzaakt door een licht vestigingsoverschot en niet door natuurlijk verloop van de bevolking. Afgezien van een sterk vertrekoverschot naar Nieuw-Vennep, is het migratiesaldo met de omliggende gemeente nagenoeg ‘nul’. 3.2 Bevolkingsontwikkeling Per 1-1-2003 heeft Hillegom 20.840 inwoners. Dit zijn er 600 meer dan in 1996. Hillegom kent een licht vestigingsoverschot (+400 tussen 1997 en 2001) Het totale migratiesaldo met de omliggende kernen is nagenoeg “nul”. Haarlemmermeer, Lisse en Haarlem zijn de belangrijkste “uitwisselingsgemeenten” in de verhuisbewegingen (zie grafiek 3.1).

2

Totale werkgelegenheid commerciële sector per 1 januari 2003, inclusief seizoenswerk en bijbanen.

Concept 29-10-03

14

Grafiek 3.1
300 200 100 migratiesaldo 0 -100 -200 -300 -400 -500

Migratie saldo Hillegom, overzicht belangrijkste migratiegemeenten 1997 - 2001
249 Haarlemmermeer 59 70 78 24 18 Lisse Haarlem Noordwijkerhout Sassenheim Amsterdam Noordwijk -388 Gemeente Leiden

-37

Bron: CBS, 2003

De bevolkingsopbouw in Hillegom verschilt op een aantal punten met die van de Duin- en Bollenstreek in algemene zin. Het aantal jongeren (0-25 jaar) is relatief laag. De bevolkingsgroep van 44 jaar en ouder is in Hillegom groter. De trend van de bevolkingsontwikkeling (vergrijzing en ontgroening) loopt voor ten opzichte van de regionale bevolkingsdynamiek (zie grafiek 3.2).
Grafiek 3.2 Bevolkingsopbouw Hillegom en Duin- en Bollenstreek in 2002 (% bevolking per leeftijdscategorie)

21% 19% 17% 15% 13% 11% 9% 7% 5% 0-14 jr 15-24 jr 25-34 jr 35-44 jr 45-54 jr 55-64 jr 65-74 jr 75 jr eo Hillegom Duin- en Bollenstreek Lisse

Bron: CBS, 2003

Uit grafiek 3.2 blijkt de aanwas van de beroepsbevolking in Hillegom lager is dan gemiddeld in de regio en in buurgemeente Lisse. Net als elders in de regio en in Nederland neemt de (demografische) druk op de beroepsbevolking de komende jaren toe. Zo neemt het vergrijsde deel van de bevolking de komende jaren toe met circa 15%. De aanwas van jonge mensen neemt juist weer af met circa 7%. De trend na 2010 zou in Hillegom mogelijk nog steiler kunnen zijn. Dat wil zeggen: steeds meer vergrijzing en steeds minder bevolkingsaanwas (zie grafiek 3.3 en 3.4).

Concept 29-10-03

15

Grafiek 3.3 / 3.4 Grafiek 3.3
120% 110% 100% 90% 80% 2000 2005

Trend ontgroening en vergrijzing in Hillegom tussen 2000 en 2010 Grafiek 3.4
140% Nederland Hillegom Lisse Sassenheim 130% 120% 110% 100% 2010 2000 2005 2010 Nederland Hillegom Lisse Sassenheim

Trend Ontgroening

Trend vergrijzing

Bron: CBS, 2003

Uit grafiek 3.3 en 3.4 blijkt dat het aandeel jongeren (van 0 tot 24) in de totale bevolking van Hillegom de komende jaren afneemt met circa 10%. Deze afname is iets sterker dan in Lisse en Nederland gemiddeld. Uit grafiek 3.4 is af te lezen dat de vergrijzing in Hillegom tot 2010 minder sterk zal toenemen dan gemiddeld in de regio, ook te opzichte van het landelijk gemiddelde. De onderstaande grafiek geeft voor de beschreven trend in ontgroening en vergrijzing de consequenties hiervan weer op de ontwikkeling van beroepsbevolking voor de periode tot 2010.
Grafiek 3.5
120 Index (2000 = 100) 115 110 105 100 95 90 2000 2005 jaar 2010 Bevolking Beroepsbevolking Aanwas beroepsbevolking Actieve beroepsbevolking Vergrijzing

Ontwikkeling beroepsbevolking Hillegom tot 2010

Bron: CBS, 2003

De onderbroken lijnen in grafiek 1.4 geven de ontwikkeling aan van de aanwas van de beroepsbevolking (aandeel 0-14 jarigen), de totale beroepsbevolking (15-64 jarigen) en de vergrijzing (65+). De ononderbroken lijnen geven de totale bevolking en de actieve beroepsbevolking weer. Grafiek 3.5 laat duidelijk een forse stijging zien van het aantal 65-plussers. De omvang van de bevolking neemt licht af. Daarnaast daalt de natuurlijke aanwas van de bevolking (0-14 jarigen). Dit resulteert in een afname (c.q. slechts lichte toename) van de beroepsbevolking. Verwacht mag worden dat de geschetste bevolkingsontwikkeling op relatief korte termijn (vanaf 2010) consequenties zal hebben voor het sociaal-economisch draagvlak van voorzieningen in de gemeente. Het aantal huishoudens neemt de komende jaren toe. Het inwonertal stabiliseert zich min of meer naar 23.000 anno 2018. De gezinsverdunning zet echter licht door. Daarnaast is het langer zelfstandig wonen van ouderen een belangrijke factor in de toename van het aantal huishoudens. Dit heeft consequenties voor de omvang en samenstelling van de woningvoorConcept 29-10-03 16

raad. De gemeente stuurt op ontwikkelingen zoals de druk op de woningmarkt en de veranderende vraag van de consument. De huidige woonkwaliteiten moeten behouden en versterkt worden. Daarnaast moeten doelgroepen, zoals ouderen en jongeren, voldoende kansen krijgen. De gemeente is beperkt in haar groeimogelijkheden en bouw aantallen. De gemeente spant zich in om jongeren en jonge gezinnen aan te trekken. De gemeente treedt daarbij op als regisseur, die partijen bij elkaar brengt. Sturing vindt plaats door het verbinden van randvoorwaarden aan planontwikkeling en het bereikbaar houden van de woningvoorraad voor de belangrijkste doelgroepen. 3.3 Productiestructuur De productiestructuur van Hillegom kende tot 2000 een sterke opwaartse ontwikkeling. In de periode 1996-2002 nam het aantal bedrijfsvestigingen toe met 12%, terwijl het totale aantal werkzame personen in dezelfde periode toenam met 20%. Toch is het beeld voor de afzonderlijke jaren grillig. Het groeitempo wordt immers sterk beïnvloed door de mate waarin expansie (van bedrijven en bedrijventerreinen) mogelijk is. In grafiek 3.6 en 3.7 zijn de geïndexeerde ontwikkelingscijfers van respectievelijk bedrijvigheid en werkgelegenheid in Hillegom weergegeven.
Grafiek 3.6 Ontwikkeling in werkgelegenheid in Hillegom 1997 – 2003 (Index 1997=100)
135 130
3

Grafiek 3.7

Ontwikkeling in bedrijvigheid in Hillegom 1997 – 2003 (Index 1997=100)

4

130 125

Index 1997 = 100

125 120 115 110 105 100 1997 1999 2001 2003
Hillegom Noordw ijkerhout Lisse

Index 1997 = 100

120 115 110 105 100

Hillegom Noordw ijkerhout Lisse

jaar

1997

1999

jaar

2001

2003

Bron: Kamer van Koophandel Rijnland, 2003

De afgelopen zes jaar is de werkgelegenheid in Hillegom minder sterk gegroeid (met 20%) dan in de omliggende gemeenten Lisse en Noordwijkerhout. Overigens is de relatieve groei van werkgelegenheid in Noordwijkerhout zeer sterk en constant geweest (zie grafiek 3.6). De bedrijvigheid is de afgelopen jaren redelijk constant gegroeid (met 12%). Een iets beter resultaat dan Lisse. Het aantal bedrijven in Noordwijkerhout is echter nog veel sterker gegroeid. Bedrijfsvestigingen Het aantal bedrijfsvestigingen in Hillegom is tussen 1996 en 2003 gegroeid met 12%. Deze groei voltrok zich in een constant tempo (zie grafiek 3.7). De samenstelling van de productiestructuur (bedrijvigheid in type sectoren) is de laatste zes jaar sterk gewijzigd. Het aandeel van bedrijvigheid in de detailhandel en de agrarische sector is sterk afgenomen. Vooral de bouw en dienstensector zijn in relatieve zin sterk gegroeid (zie grafiek 3.8).
3 4

Totaal aantal werknemers, minimaal 15 uur per week actief Economisch actieve bedrijven met minimaal één werknemer

Concept 29-10-03

17

Grafiek 3.8

Ontwikkeling productiestructuur, naar aandeel per sector in aantal bedrijfsvestigingen (Index 1996=100)

120 110 100 Index 90 80 70 60 1996 1998 jaar 2000 2002 Landbouw Industrie Bouw Groothandel Detailhandel Diensten

Bron: Kamer van Koophandel Rijnland, 2003

In absolute zin is de dienstensector met 59% de belangrijkste sector als het gaat om het aantal bedrijfsvestigingen. Het aantal bouwbedrijven en industriële bedrijven is in relatieve zin wel gegroeid, maar in absolute zin dragen deze sectoren gezamenlijk slechts voor 12% bij aan het aantal bedrijfsvestigingen in Hillegom (zie grafiek 3.9).
Grafiek 3.9 Bedrijvigheid in Hillegom in 2002, naar aandeel bedrijfsvestigingen per sector
5%

5% 7%

12% 59% 12%

Landbouw Industrie Bouw Groothandel Detailhandel Diensten

Bron: Kamer van Koophandel Rijnland, 2003

Concept 29-10-03

18

Werkgelegenheid De werkgelegenheid in de commerciële sector nam tussen 1999 en 2002 toe met 22% tot 5.707 werkzame personen eind 2002. De geschetste veranderingen in de productiestructuur hebben ook consequenties voor de samenstelling van de werkgelegenheid (zie grafiek 3.10).
Grafiek 3.10 Ontwikkeling productiestructuur Hillegom, aandeel werkgelegenheid per sector. (Index 1996=100)
115 110 105 Index 100 95 90 85 80 75 1996 1998 jaar 2002 Land/tuinbouw Industrie Bouw Groothandel Detailhandel Diensten

Bron: Kamer van Koophandel Rijnland, 2003

Het aandeel van de sectoren Landbouw, Bouw, Industrie en Diensten is nauwelijks veranderd. De grootste werkgelegenheidsontwikkeling heeft zich voorgedaan in de sector groothandel. Het aandeel van de sector detailhandel in de werkgelegenheid is in relatieve zin sterk afgenomen. Dit is niet veroorzaakt door een afname in de werkgelegenheid in die sector, maar juist door een sterke stijging van de werkgelegenheid in andere sectoren.
Grafiek 3.11 Werkgelegenheid in Hillegom in 2002, aandeel per sector
9%

34%

16%

Land/tuinbouw Industrie Bouw Groothandel

9%

Detailhandel Diensten

15%

17%

Bron: Kamer van Koophandel Rijnland, 2003

In vergelijking met de productiestructuur in bedrijfsvestigingen is de werkgelegenheid in de verschillende sectoren verhoudingsgewijs redelijk evenredig verdeeld. Uit een vergelijking tussen grafiek 3.9 en 3.11 blijkt het volgende:

Concept 29-10-03

19

· ·

De tendens van schaalvergroting van individuele bedrijfsvestigingen (meer activiteiten met minder vestigingen) is duidelijk zichtbaar in de agrarische sector en de groothandelssector; In de sectoren Industrie en diensten is er juist sprake van schaalverkleining (in arbeid). Vanwege de automatisering van bedrijfsprocessen in de industrie is er minder fysieke arbeid nodig. Schaalverkleining in de dienstverlenende activiteiten wordt veroorzaakt door een sterke groei van het aantal kleinschalig opgezette bedrijfjes. Productiemilieu

3.4

3.4.1 Bedrijventerreinen Een gezond aanbod in bedrijventerreinen en kantorenlocaties (productiemilieu) is een belangrijke voorwaarde voor economische ontwikkeling van een gemeente. Bedrijvigheid op bedrijventerreinen is immers de banenmotor van Hillegom. Hieronder volgt een analyse van de stand van zaken van bedrijvigheid op bedrijventerreinen in Hillegom van de afgelopen zes jaar. Hoewel anno 2001 slechts 15% van de bedrijven hier gevestigd is, vertegenwoordigen zij bijna 50% van het aantal banen in de commerciële sector in de gemeente Hillegom. De werkgelegenheid op bedrijventerreinen is tussen 1999 en 2002 even sterk gestegen als het aantal bedrijfsvestigingen (beiden met 16%). De uitgifte van het nieuwe bedrijventerrein Hillegom-Zuid heeft hier een belangrijke bijdrage gehad. Het aandeel bedrijven, gevestigd op een van de Hillegomse bedrijventerreinen, is de laatste jaren licht gestegen (met 3%). Dit betekent dat bedrijvigheid en werkgelegenheid juist ook buiten bedrijventerreinen net zo hard groeien. (Groot)handelsactiviteiten bieden, met een aandeel van 36%, de meeste werkgelegenheid op bedrijventerreinen in Hillegom. Gevolgd door Industrie (18%) en logistieke activiteiten (17%). In grafiek 3.12 volgt hiervan een overzicht.
Grafiek 3.12 Werkgelegenheid op bedrijventerreinen in Hillegom. Aandeel per sector in 2002
2% 4% 6%
Vervoer, opslag en communicatie Reparatie consumenten artikelen en handel

2%
Industrie

7% 8%

36%

Bouw nijverheid handel OG, verhuur RG en overige dienstverlening Landbouw Horeca

17% 18%

Financiële instellingen Overige

Bron: Kamer van Koophandel Rijnland, 2003

3.4.2 Tuinbouwgrond Het beleid voor behoud van het bollenareaal (in het kader van het Pact van Teylingen) is de laatste jaren succesvol geweest. Het productieareaal aan tuinbouwgrond is licht gestegen (met 5%). Hierbij is de opengrond teelt van bloembollen geconsolideerd (zie grafiek 3.13). De groei zit vooral in de vaste bloemen- en plantenteelt.

Concept 29-10-03

20

Grafiek 3.13 Ontwikkeling productievolume van landbouwgrond in Hillegom 1994-2000 (Index 1994 = 100)
120 115 110 105 100 95 90 85 80 75 1994 1996 Jaar 1998 2000

Tuinbouw onder glas Bloembollen en -knollen Totaal productievolume landbouwgrond

Bron: CBS, 2003

Als gevolg van schaalvergroting (grotere bedrijven, maar minder vestigingen) is het aantal teeltbedrijven de laatste jaren met 10% afgenomen tot circa 85 bedrijven. De werkgelegenheid in teeltbedrijvigheid in Hillegom is echter met 25% toegenomen tot circa 650 werkzame personen (zie grafiek 3.14). De sterke groei in werkgelegenheid is hoofdzakelijk veroorzaakt door een sterke groei van het aantal seizoenswerkers (+40%). Één op de drie werknemers in de bollenteelt sector is seizoenswerker.
Grafiek 3.14 Ontwikkeling bedrijvigheid en werkgelegenheid in de agrarische sector 1996 - 2002 (Index 1996=100)

Index

140 130 Index 120 110 100 90 1996 1999 jaar 2002 Tuinbouw en blijvende teelt Totaal aantal agrarische bedrijven Aantal werkzame personen Aandeel parttimers

Bron: CBS, 2003

3.5 Koopcentrum Het aantal winkelvestigingen in Hillegom is de laatste zes jaar nauwelijks gewijzigd. De werkgelegenheid in deze sector steeg met slechts 5%. Het verkoop vloeroppervlak (vvo) nam tussen 1996 en 2003 toe met maar liefst 45%. Het vvo in de niet-dagelijkse sector steeg met bijna 60% tot 26.000m². Dit is vooral veroorzaakt door een substantiële toevoeging van verkoop vloerop5 pervlak in de segmenten bloemen/planten/tuinmaterialen, doe-het-zelf en woninginrichting . Het
5

Aanbod analyse Locatus, 1996 - 2002

Concept 29-10-03

21

betreft hier echter toevoegingen van detailhandel buiten het koopcentrum. In de dagelijkse sector steeg het vvo met 10% tot 6.900 m2. Qua verzorgingsniveau in de dagelijkse sector loopt Hillegom redelijk in de pas met vergelijkbare gemeenten. Binnen de niet-dagelijkse sector blijkt dat het koopcentrum van Hillegom qua verzorgingsgraad achterloopt bij vergelijkbare gemeenten tot 20.000 inwoners. Op basis van een lokale koopstromen enquête uit 2000 zijn de volgende ontwikkelingen in de koopkrachtbinding zichtbaar: · de huidige koopkrachtbinding van de gemeente Hillegom aan het eigen detailhandelsapparaat is voor de dagelijkse goederen 90%. Dit is een onvoldoende score voor een kern als Hillegom. De binding aan het eigen winkelapparaat is de laatste jaren teruggelopen. Onder invloed van de voorgestane centrumontwikkeling moet de lokale binding binnen de dagelijkse sector weer kunnen stijgen naar 95%; · de huidige koopkrachtbinding van de gemeente Hillegom aan het eigen detailhandelsapparaat is voor de niet-dagelijkse goederen 35%. Dit is een zeer matige binding voor een kern als Hillegom. Gezien de potentie en regionale ligging van Hillegom, maar zeker onder invloed van de voorgestane centrumontwikkeling is een groei naar 50% binding mogelijk. In grafiek 3.15 is weergegeven in welke omliggende koopcentra 65% van de Hillegommers hun 7 niet-dagelijkse aankopen doen. Het regionaal detailhandelsonderzoek uit 1999 geeft hierop het volgende antwoord:
Grafiek 3.13 Afvloeiing koopkracht niet-dagelijkse goederen naar andere gemeente (1999)
6

3%

2% Haarlem 16% Lisse Haarlemmermeer Overig Nederland

6%

4% Amsterdam 10% Noordwijkerhout

Bron: BRO, 1999

3.6 Infrastructuur In Hillegom is de afgelopen jaren weinig veranderd aan de lokale infrastructuur. Dat wil zeggen: er zijn geen nieuwe wegen aangelegd. De doorstroming is op een aantal punten verbeterd, onder andere door de aanleg van rotondes. De regionaal ontsluitende infrastructuur is echter wel verbeterd. De realisatie van de N207 heeft voor Hillegom een positief effect gehad op de bereikbaarheid vanaf het hoofdwegennet. De N207 heeft echter veel extra verkeer aangetrokken vanuit Bennebroek, Noordwijkerhout en de Zilk. Hierdoor is de congestie op het wegennet in en rond Hillegom per saldo niet afgenomen. Vanwege de sterke verkeersaanzuigende werking is de capaciteit van de N207 momenteel in de spitsperioden ontoereikend. Het lokale autoverkeer (woon-werk verkeer en intern werkverkeer binnen de gemeente) is toegenomen. Dit
6 7

Marktplan Adviesgroep, december 2000. BRO, 1999.

Concept 29-10-03

22

zorgt vooral in de ochtend- en avondspits voor congestie in het dorp. Met de realisatie van NS station Hillegom is de OV bereikbaarheid verbeterd. Alleen niet voor iedereen. De busverbinding met het station heeft slechts korte tijd gefunctioneerd.

Concept 29-10-03

23

4.

BELEIDSKADER

Met beleid dat in 1996 is ingezet onder de noemer “meer beleid, meer economie” zijn tal van initiatieven en ontwikkelingen opgestart. Sommige succesvol, sommigen (nog) niet gerealiseerd of minder succesvol. Uit de evaluatie van dat beleidsplan is geconstateerd dat de gemeente met haar economisch beleid de afgelopen jaren niet is afgeweken van de koers die toen samen met het Hillegomse bedrijfsleven is ingezet. Vast staat dat lang niet alle acties binnen de planningshorizon én beleidsruimte van het beleidsplan zijn te realiseren. Een groot aantal processen is in gang gezet, maar missen soms nog de gewenste uitwerking. Hoe dan ook: er is nog genoeg werk te verrichten om de ambities en doelen te realiseren, waar nodig bijgesteld aan de actualiteit anno 2003. De instrumenten waarmee gemeente en het bedrijfsleven de lokale economisch ontwikkeling de komende jaren kunnen sturen zijn echter gebonden aan ruimtelijke grenzen. De begrenzing van ruimte en bevoegdheden is vastgelegd in tal van lokale, regionale en landelijke kaders. Vooral de ruimtelijke grenzen van wel/niet mogelijk of toelaatbaar bepalen de grootte van het “speelveld” waarin overheid en bedrijfsleven ruimte kunnen faciliteren voor ontwikkeling van het lokale bedrijfsleven en de lokale economie als geheel. Hillegom ligt tenslotte in een regio die vanuit diverse regionale en thematische invalshoeken bijzonder waardevol is. In dit hoofdstuk volgt een beknopt overzicht van relevant ruimtelijk beleid dat van invloed is op de mate en richting waarin de economische activiteiten in de gemeente Hillegom zich de komende jaren kunnen en mogen ontwikkelen. 4.1 Krachtenveld lokale economie Wonen, werken, winkelen, vrijetijdsbesteding en zorg zijn onlosmakelijk verbonden activiteiten in de dagelijkse leefomgeving in een gemeente. Samen bepalen zij voor een belangrijk deel de kwaliteit van het leefklimaat, niet alleen voor haar inwoners, maar juist ook voor het bedrijfsleven. Economische ontwikkeling laat zich vooral sturen door de markt. De inzet van beleidsinstrumenten kan de markt helpen om de economische dynamiek in Hillegom te waarborgen. De mate en richting waarin lokaal economisch beleid zich kan manifesteren is echter niet alleen het resultaat van wenselijke ontwikkelingen in de productiestructuur in Hillegom. Lokaal beleid is sterk gebonden aan conjuncturele ontwikkelingen in de markt en daarnaast aan regionale beleidskaders. Figuur 4.1 laat zien binnen welk dynamisch krachtenveld de lokale economie zich voortbeweegt. Figuur 4.1 laat zien dat de dynamiek van de conjunctuur, zowel in consumentenbestedingen als in bedrijvigheid, ‘van bovenaf’ een belangrijke invloed uitoefent op de mate waarin de lokale economie zich kan ontwikkelen. Voor zover deze groei gekoppeld is aan ruimtelijke expansie van wonen, werken en winkelen, zijn de groeimogelijkheden begrensd door lokaal, regionaal en nationaal ruimtelijk ordeningsbeleid. Voor de sturing van de lokale economie ‘van onderaf’ beschikt een gemeente over een instrumentarium van ruimtelijk, sociaal, maatschappelijk en economisch beleid. Met dit instrumentarium kan een gemeente (de ontwikkeling van) het leef- en vestigingsklimaat beïnvloeden. Op sommige aspecten kan het beleid alleen gewenste ontwikkelingen aangeven. Op andere aspecten kan het beleidsinstrumentarium ontwikkelingen wel concreet in een bepaalde richting sturen.

Concept 29-10-03

24

Figuur 4.1

Interactieschema lokale economie Hillegom Rijksbeleid/provinciaal beleid

Bevolkingsontwikkeling/conjunctuur lokale en regionale bevolking Besteden/investeren Lokale economie Vestigingsklimaat Ondernemersklimaat Leefklimaat Investeren/faciliteren Gemeentelijk beleid Economische zaken Bedrijfsleven

· · ·

Ruimtelijke ordening

Verkeer en vervoer

Op het terrein van economische ontwikkeling zijn middelen en bevoegdheden van een gemeentelijke organisatie gebonden aan grenzen. Lokale en regionale ruimtelijke beleidskaders, zoals het Streekplan Zuid-Holland West, het Pact van Teylingen en geldende lokale bestemmingsplannen voor het buitengebied bepalen de grenzen van de groei in ruimtelijke zin. Het zijn harde randvoorwaarden waarbinnen de economische doelstellingen gestalte moeten krijgen. De gemeente gaat er wel vanuit dat zij van de Provincie Zuid-Holland en van de andere convenantpartners ook de middelen en de ondersteuning, evenals het bestuurlijk draagvlak krijgt om deze beleidsinzet in de praktijk te kunnen verwezenlijken. In dit hoofdstuk volgt een beknopte weergave van de diverse ruimtelijke beleidskaders waarbinnen het ruimtelijk-economisch beleid in Hillegom gestalte moet krijgen. De gemeente Hillegom onderschrijft (met een voorbehoud van de groei naar 23.000 inwoners) als convenantpartner de beleidsvisie van het Pact van Teylingen. In het ruimtelijk beleid wordt hieraan zo veel mogelijk uitwerking gegeven. Naast het openhouden van het buitengebied en het mede daardoor ondersteunen van het functioneren van de bollen-economie, maakt de gemeente een nadrukkelijke keuze voor het optimaliseren van en investeren in het bestaande stedelijk gebied en het bestaande productiemilieu. Dit vindt plaats in de lijn van het proces van dorpsvernieuwing dat al geruime tijd geleden is gestart. 4.2 Ruimtelijke context De centrale en strategische ligging van de bollenstreek ten opzichte van de economische kerngebieden in de Randstad is continu voer voor discussie over de toekomstige ruimtelijke en economische functies van het gebied. Handhaving van het huidige ‘streekeigene’ versus een sterke verstedelijking van het gebied. Behoud van het landelijke karakter van het Bollencomplex versus ruimte voor bedrijvigheid en woningbouw buiten de huidige bebouwingscontouren. Het zijn Concept 29-10-03 25

dilemma’s en tegenstrijdigheden die zich vaak boven de hoofden van gemeenten afspelen en door planners, bestuur en politiek op nationaal en regionaal niveau worden uitgespeeld. Tegen de achtergrond van de huidige ruimtelijke beperkingen en discussies is het ruimtelijkeconomische speelveld van de gemeente dan ook strak begrensd. In de volgende drie paragrafen zijn de belangrijkste relevante beleidsdiscussies op het gebied van ruimtelijke ordening op nationaal en regionaal en niveau kort beschreven. 4.3 5 Nota RO Ruimtelijke planning op hoofdlijnen is een nationale aangelegenheid die door diverse Ministeries is ingevuld. Afhankelijk van het gewicht dat de nationale overheid geeft aan ruimtelijke plannen bepalen zij direct, dan wel indirect de concrete invulling van ruimtelijk beleid door provincies en gemeenten. Al jaren discussiëren planners, bestuurders en politiek in alle bestuurslagen over de belangrijkste bedreiging voor de toekomst van de bollenstreek. Zo wordt e deze regio in de ontwerp 5 Nota Ruimtelijke Ordening gezien als een regio die in aanmerking komt voor het opvangen van de woningbehoefte van onder andere Leiden en de Haarlemmermeer. Dit zou neerkomen op realisatie van enkele duizenden woningen en herbestemming van een kwart van het aanwezige bollenareaal voor de verbetering van de regionale infrastructuur. De regio zou dan zelf alternatieve locaties moeten aanwijzen voor de bollenteelt. De plannen voor realisatie van deze aantallen zijn inmiddels ingetrokken. Bij deze invulling is er het gevaar dat de bollenteelt op termijn uit de streek verdwijnt. Dit zou verstrekkende gevolgen hebben voor de economische positie en structuur van Hillegom als “bollengemeente”. Relocatie van bollengrond ondermijnt bijvoorbeeld de levensvatbaarheid van de overwegend kleinschalige bollenbedrijven in Hillegom. Het zorgt voor een aanzienlijke afkalving van het bollencomplex. Vele bedrijven zullen genoodzaakt zijn om hun activiteiten op te schalen, te verplaatsen naar ‘De Noord’ óf te beëindigen. Niet in de laatste plaats zou een dergelijke afkalving grote gevolgen hebben voor het bollentoerisme in de streek. De Bollenstreekgemeenten en het Provinciebestuur voelen veel meer voor het alternatief van een sterk verstedelijkte Bollenstreek: autonome ontwikkeling door uitbreiding van de huidige dorpspatronen. De benodigde bouwlocaties voor bedrijven en woningen zullen op een andere wijze dan door inkrimping van het bollenareaal gezocht moeten worden, bijvoorbeeld door hergebruik van bestaande bebouwde gebieden en/of door maximale benutting van nog beschikbare bouwgrond e binnen de huidige bebouwingscontouren. De ontwerp 5 Nota Ruimtelijke Ordening is in 2002 door de Tweede Kamer verworpen. Er is dus (nog) geen besluit genomen over de toekomstige invulling van de Bollenstreek. De gedachte blijft actueel. Medio 2004 is er meer duidelijkheid te verwachten op dit punt. 4.4 Regionale afspraken Behoud van het unieke karakter van de Bollenstreek is een voornemen dat op brede steun kan rekenen van de betrokken gemeenten en de Provincie Zuid-Holland. Niet in de laatste plaats vanwege de dreiging van verregaande verstedelijking hebben deze partijen in 1997 een beleidsconvenant vastgelegd om dit voornemen te bekrachtigen: het Pact van Teylingen. Het Pact heeft ten doel het bijzondere (cultuurhistorische) karakter van de streek te behouden. Een gezamenlijk Landschapsbeleidsplan geeft hierbij concrete richting aan gewenst ruimtelijk beleid. Het Bollencomplex fungeert als economische, sociale, cultuurhistorische en landschappelijke drager van de streek. Behoud van de centrumfunctie is daarom essentieel. In het Pact is ervoor gekozen (behoud en ontwikkeling van) de werkgelegenheid voortvloeiend uit de teelt van bollen en bloemen, inclusief het toerisme, veilig te stellen. Dit impliceert dat verdere aantasting van het Concept 29-10-03 26
e

teeltgebied ongewenst is en alleen wordt toegestaan als het bijdraagt aan kwaliteitsverbetering van het hele gebied. Voor de nieuwvestiging van niet-bollengerelateerde bedrijvigheid van buiten is geen plaats. Kansen liggen in gerichte ontwikkeling van bedrijventerreinen, via gefaseerde uitgifte en opwaardering en verdichting van bestaande terreinen. Door het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (LNV) wordt momenteel het Structuurschema Groene Ruimte voorbereid. In deze nota wordt ook zijdelings ingegaan op de Duinen Bollenstreek. LNV wil in de streek graag haar natuurbeleid verder ondersteunen en sluit daarmee aan op datgene wat hierover gezegd wordt in het Pact van Teylingen. Handhaving van de bollenteelt (zo ja, in welke mate) is en blijft echter nog onderwerp van ambtelijke discussie. Naar aanleiding van een tussenbalans van het Pact in 2001 hebben de samenwerkende gemeenten uit Duin- en Bollenstreek (SDB) en uit de Leidse regio (SLR) afgesproken om met elkaar te werken aan een versoepeld woningbouwbeleid: Bouwen binnen vastgestelde contingenten naar bouwen binnen de vastgestelde contour is provinciaal beleid en vastgelegd in het in februari 2003 vastgestelde nieuwe provinciale streekplan Zuid-Holland West. Binnen SDB/SLR is een inventarisatie gedaan van de bebouwingsmogelijkheden binnen de contour. Met het oog op de groeiambitie naar 23.000 inwoners blijkt dat er in Hillegom ondanks diverse (potentiële) inbreilocaties en de uitleglocatie Treslong-Oost nog onvoldoende ruimte is binnen de contour. Derhalve moet worden gekeken waar de mogelijkheden liggen buiten de contour. De zoekstudie naar aanvullende woningbouwlocaties is nog niet afgerond. Exacte locaties zijn dan ook niet weer te geven. De bouwopgave voor de komende 15 jaar wordt geschat op 1.000 à 1.500. Exacte cijfers zijn nog niet bekend. 4.5 Herziening Streekplan Zuid-Holland West Bij de herziening van het Streekplan Zuid-Holland West houdt de Provincie rekening met de (doorvertaling van) te maken afspraken in dit verband. Voor de Leidse Regio en Duin- en Bollenstreek is de koers uit het Programma van Afspraken in dit streekplan vertaald in regionale gebiedsgerichte opgaven. De Bollenstreek krijgt de status van provinciaal landschap. Inzet is behoud en versterking van het open bollenlandschap en vitaal houden van de aan de bollenteelt gerelateerde bedrijvigheid. Deze inzet wordt uitgewerkt in een integraal ontwikkelingsplan voor de Bollenstreek (IOPB). Een beleidskader waarin de bollenstreekgemeenten onderling concrete afspraken maken over ruimtelijke kwaliteit en economisch ‘ruimte’ voor ontwikkeling van de streek. Het IOPB is een directe vertaling naar beleid van afspraken uit het Pact en randvoorwaarden uit het Streekplan.

Concept 29-10-03

27

5.

ECONOMISCH BELEID

5.1 Beleid in nieuw perspectief Na zeven jaar economische ontwikkeling rond het beleidsthema “Meer beleid, meer economie” kan geconcludeerd worden dat bedrijvigheid en werkgelegenheid zich gunstig hebben ontwikkeld. Onder invloed van een hoogconjunctuur heeft het bedrijfsleven een sterke groei doorgemaakt. De uitgifte van bedrijventerrein Hillegom-Zuid, de opening van NS station Hillegom en realisatie van de N207 hebben tot op zekere hoogte een positieve bijdrage geleverd het lokale vestigingsklimaat. Voor zover de gemeente haar beleidsvoorwaarden en -voornemens heeft gerealiseerd, is het echter niet aantoonbaar of meer beleid ook tot meer economie heeft geleid. Conjuncturele en bedrijfseconomische ontwikkelingen zijn hierin een belangrijke bepalende factor geweest. De gunstige economische omstandigheden van de afgelopen jaren hebben echter ook nadelige gevolgen voor het ondernemersklimaat van nu. Hillegom dreigt ‘op slot’ te raken. De sterke toename in verkeersbewegingen in de regio veroorzaakt sterke congestie op de lokale aan- en afvoerwegen. De ruimte voor expansie van bedrijfsactiviteiten wordt steeds schaarser. Bedrijfseconomische trends, zoals expansie, schaalvergroting en internationalisering werken deels in het nadeel van de teelt-, handel,- en transportactiviteiten in de bollen(gerelateerde) bedrijvigheid. Niet alleen in Hillegom, maar in de Bollenstreek als geheel. De genoemde knelpunten tasten de concurrentiepositie van Hillegomse bedrijven aan. Juist nu is het belangrijk om maatregelen te treffen waarmee Hillegom haar economische positie kan versterken. Een routekaart die de gewenste ontwikkelingsrichting aangeeft is hierin essentieel. Sommige knelpunten, zoals samenwerking met ondernemers, zijn op relatief korte termijn op te lossen. Gebrek aan ruimte voor expansie van wonen en werken is echter een structureel knelpunt dat duidelijke grenzen stelt aan de economische groei. Met groei zal anders om moeten worden gegaan omdat ongebreidelde groei op economiegebied zorgt voor problemen op andere gebieden, bijv. Verkeer en Vervoer. Ten aanzien van de groei ligt er de afspraak dat er geen bedrijventerrein ingeruild zal worden voor woningbouw. Daarnaast is er ook geen ruimte meer om nieuwe bedrijventerreinen aan te leggen. Dit betekent echter niet dat groei en expansie van de lokale economie niet langer meer mogelijk is. Bedrijven moeten zich verder kunnen ontplooien, zo veel mogelijk binnen de gemeentegrenzen. Het niet toevoegen van nieuwe ruimte vraagt om een anders omgaan met bestaande bedrijventerreinen. Oftewel: een duurzame ontwikkeling van bestaande terreinen. Herstructurering en intensief ruimtegebruik zijn hierin noodzakelijke instrumenten. 5.2 Ambitie en doel Het Economisch Beleidsplan “Meer beleid, meer economie” stond vanaf 1996 in het teken van “expansie en versterking” van de concurrentiepositie van de lokale economie. Naast versterking van het vestigingsklimaat in algemene zin, spitste het beleid zich vooral toe op behoud en versterking van bedrijvigheid en werkgelegenheid in de bolleneconomie. Daarnaast zette het in op versterking van de regionale positie van het koopcentrum en de toeristische bestedingen. Het accent van het geactualiseerde beleid anno 2003 ligt minder op expansie van aantallen bedrijven en aantallen banen, maar meer op versterking van de concurrentiepositie van onze huidige bedrijvigheid.

Concept 29-10-03

28

“Het geactualiseerde Economisch Beleidsplan heeft ten doel om het economisch klimaat in Hillegom dusdanig te versterken, zodat de kwaliteit van ondernemen, werken en wonen in de toekomst gewaarborgd is”. Een duurzame ontwikkeling van de economie vraagt om beleid dat zich meer toelegt op versterking van de kwaliteit en samenstelling van de productiestructuur, maar ook op een duurzame ontwikkeling van bedrijventerreinen, het koopcentrum en de woningvoorraad. De ambitie van de gemeente is om binnen haar mogelijkheden en middelen op korte termijn concrete beleidsacties te realiseren. Beleidsacties waarmee de in hoofdstuk 3 en 4 gesignaleerde knelpunten opgelost kunnen worden. Het zijn tevens afspraken waarmee de lange termijn ambitie (behoud en versterking van bedrijvigheid, werkgelegenheid en het leefklimaat) in onderlinge samenhang en gezamenlijk met het Hillegomse bedrijfsleven kan worden gerealiseerd. Onderstaand schema (figuur 5.1) op volgende pagina geeft het geheel aan doelen, keuzes, beleidsopgaven en speerpunten weer die samen het economische beleid van de gemeente Hillegom de komende bepaalt. In paragraaf 5.3 en 5.4 volgt een nadere uitwerking van dit schema.

Concept 29-10-03

29

Figuur 5.1 Schematische weergave Economisch Beleidsplan Hillegom 2004 - 2010
Doel Het versterken van het leef- en vestigingsklimaat in Hillegom, dit om de kwaliteit van ondernemen, werken en wonen in de toekomst te waarborgen (duurzame ontwikkeling) Spoor 1 Versterking van ondernemers- en vestigingsklimaat Spoor 2 Versterking van woon- en leefklimaat

1 Expansieverbod grondgebonden handelsactiviteiten in het buitengebied staat ter discussie en wordt herzien

Strategische keuzes 2 3 Opvangfunctie agraBeperkte inwonersgroei risch bedrijventerrein en kwaliteitsimpuls van Pastoorslaan blijft centrumgebied en behouden. Behoud woningvoorraad om van agrarische functie voldoende draagvlak te indien uitgifte niet behouden voor voorziesuccesvol is ningenniveau Beleidsopgaven 2 3 revitaliseren en intenrealisatie van centrumsiveren van bedrijvenvernieuwing terreinen Speerpunten

4 Realisatie van een logistiek bedrijventerrein wordt bezien in samenhang met regionale zoekruimte

1 versterken van het vestigingsklimaat

4 verkopen en vermarkten van het product Hillegom

1 - Actief arbeidsmarktbeleid. - Afstemming woningvoorraad op bevolkingsdynamiek en vestigingsklimaat. - Integratie van wonen en werken. - Opzetten van parkmanagement (samen met het bedrijfsleven). - Het verbeteren van de regionale ontsluiting wegennet - Vertalen van beleid en uitvoering in een Gemeentelijk Verkeer en Vervoerplan.

2 - Adequate aanpak revitalisering en intensivering van bedrijventerreinen. - Heroriëntatie logistieke bedrijvigheid.

3 - Kwalitatief versterken van het horecaaanbod. - Kwaliteitsverbetering van het koopcentrum als inzet in de groeiambitie van de gemeente. - Meer concurrentie met omliggende koopcentra. - Draagvlak vergroting en verbetering communicatie met ondernemers.

4 - Verbeteren van de communicatie met het bedrijfsleven. - Opstellen van een Promotieplan Hillegom.

- Schuiven met ruimte. - Inpassing in ruimtelijk beleid.

- Anticiperen op expansie bedrijfsactiviteiten. - Aandacht voor het karakter van bedrijventerreinen.

Concept 29-10-03

30

5.3 Beleidsplan op de rails Figuur 5.1 laat zien dat het geactualiseerde Economisch Beleidsplan bestaat uit vier lagen. Elke laag is weer verder uitgewerkt naar concrete opgaven en acties. Het vertrekpunt bestaat uit een hoofddoelstelling die is uitgesplitst in twee sporen: Spoor 1. Versterking van ondernemers- en vestigingsklimaat. De gemeente wil samen met het bedrijfsleven actief werken aan een gezond ondernemers- en vestigingsklimaat. Een klimaat dat bestaande en nieuwe bedrijvigheid in alle sectoren voldoende bestaanszekerheid biedt. Versterking van woon- en leefklimaat. Dit impliceert een versterking van het huidige verzorgingsniveau van zorg, culturele voorzieningen, detailhandel en publieksfuncties, vooral in het dorpscentrum.

Spoor 2.

Ad Spoor 1. Versterking van ondernemers- en vestigingsklimaat Economie en bedrijvigheid in Hillegom worden voor een belangrijk deel bepaald door de activiteiten in het zogenaamde ‘bollencomplex’. Circa 30% tot 40% van de bedrijvigheid en werkgelegenheid in Hillegom is gelieerd aan de teelt- en handelsactiviteiten van het bollencomplex. De samenhang van de diverse activiteiten in dit complex moet zoveel mogelijk behouden blijven. Vanwege de zeer beperkte ruimte voor groei moet de gemeente echter selectief omgaan met ruimtelijke expansie van (activiteiten) in dit complex. Dit hangt samen met regionale afspraken over ‘ruimte voor bedrijvigheid’. Het Pact van Teylingen legt immers stringente ruimtelijke beperkingen op aan bollenbedrijven in het buitengebied. Expansie van deze bedrijven is veelal een bedrijfseconomische noodzaak. Het Pact staat dit in de huidige vorm niet toe. Het lijkt of door het Pact de dynamiek eruit is. Het IOPB brengt deze dynamiek er weer in en biedt in de startnotitie een opening voor de behoefte aan expansie. Hillegom is echter méér dan alleen bollencomplex. Ook reguliere bedrijvigheid krijgt de nodige aandacht. Als de mogelijkheid zich aandient, moeten de voor onze economie relevante en interessante bedrijven de gelegenheid krijgen om zich hier te vestigen. Revitalisering en intensivering van (agrarische) bedrijventerreinen kunnen zorgen voor een kwalitatieve ontwikkeling, zonder dat dit ten koste gaat van de schaarse ruimte. De ruimte die er is wordt zo efficiënt mogelijk (her)ingericht om te kunnen voldoen aan de behoefte aan expansie, herplaatsing en nieuwvestiging van het (Hillegomse) bedrijfsleven. Locaties die vrijkomen door uitplaatsing van bedrijfsvestigingen zijn op meerdere manieren te herbestemmen. Er wordt echter geen bedrijventerrein meer onttrokken ten behoeve van woningbouw. Dit is conform de structuurschets Hillegom 1995, die in 1996 door de raad is vastgesteld. Met compact bouwen en het bouwen in meer lagen wordt het gebruik van grond en bedrijfsgebouwen geïntensiveerd. Dit neemt niet weg dat er een zichtbaar tekort is aan ruimte voor expansie van economische activiteiten in Hillegom. Dit probleem is echter alleen in regionaal verband op te lossen. Dat wil zeggen dat gemeenten onderling gezamenlijk een vorm van “schuiven met ruimte” (in combinatie grondruil en/of financiële compensatie) zouden moeten toepassen. Voordeel hiervan is dat bedrijven die in Hillegom niet kunnen uitbreiden, zich elders in de directe regio kunnen vestigen. Op deze manier blijft de werkgelegenheid voor de Hillegomse beroepsbevolking behouden. Grootschalige infrastructurele aanpassingen aan het lokale wegennet in het dorp zijn niet voorzien. Wel wordt bekeken in hoeverre de doorstroming op het lokale wegennet kan worden verbeterd. Op sommige kruisingen kan dit met behulp van rotondes. Op andere plekken door middel van een herinrichting van bestaande kruisingen en verkeerslichten. De (mogelijke) uitbreiding van bedrijventerreinen en woonwijken wordt zo veel mogelijk nabij het definitieve tracé van Concept 29-10-03 31

de ‘nieuwe’ N206 ingevuld. Een belangrijke voorwaarde voor het succesvol functioneren van deze weg is dat de N207 tussen de A4 en Getsewoud wordt verbreed. Dit vraagt om een sterke en gezamenlijke lobby van gemeente en bedrijfsleven bij het Rijk en bij de Provincie NoordHolland. Ad Spoor 2. Versterking van woon- en leefklimaat Lokale demografische ontwikkelingen zijn sterk van invloed op het woon- en leefklimaat in Hillegom. Het inwonertal hangt onlosmakelijk samen met het voorzieningen- en verzorgingsniveau ‘van gezondheidszorg en scholing tot detailhandel en publieksfuncties’. De woningmarkt in Hillegom is momenteel scheef verdeeld. Zo is het aanbod aan geschikte woningen voor starters en jonge doorstomers zeer gering. Veel jonge mensen vestigen zich daarom elders in de regio. Dit tast het vestigingsklimaat en de koopkrachtbinding aan. In diverse woonmilieus binnen de gemeente is revitalisering van zowel woningen als van de woonomgeving dan ook zeer gewenst. Behoud en versterking van beiden betekent dat groei voor beiden noodzakelijk is. Niet alleen kwantitatief, maar ook in kwaliteit. Stilstand betekent in beide gevallen achteruitgang (verschraling van het voorzieningenninveau). Het huidige inwoneraantal van Hillegom is en blijft een kritische grens voor het instandhouden van diverse voorzieningen. Het niveau van diverse voorzieningen bereikt net wel of net niet een kritische drempelwaarde. Alleen boven deze waarde zijn functionaliteit en bestaansrecht gerechtvaardigd. De keuze voor behoud en versterking van huidige voorzieningenniveaus impliceert een noodzakelijke groei van de bevolkingsomvang. De gemeente streeft daarom naar een groei van het inwonertal naar 22.500 in 2010 (en naar 23.000 in 2018). Op zich geen spectaculaire groei, maar voldoende om diverse voorzieningen in stand te houden. De realisatie van de naar schatting 1.000 tot 1.500 nieuwe woningen die hiervoor nodig zijn, vindt overigens zo veel mogelijk in de bebouwde kom plaats (inbreidinglocaties) en aan de rand van woonwijken. Op zich zou een forse bevolkingsgroei het voorzieningenniveau natuurlijk nog meer versterken. Gezien de sterke druk op de ruimte en de beperkte beschikbaarheid van te ontwikkelen gronden, zou dit echter te veel ten koste gaan van het bollencomplex. De gemeente kiest dus nadrukkelijk niet voor grootschalige uitbreiding van de woningvoorraad. Hillegom wil immers haar dorpse karakter behouden. De keuze voor groei van het inwonertal heeft consequenties voor het aanbod en de omvang van publieke en commerciële voorzieningen en diensten. Om koopkrachtbinding te behouden en te versterken is een kwaliteitsimpuls nodig in het koopcentrum. Dit vraagt om een gezamenlijke aanpak van gemeente en ondernemers. Grootschalige uitbreiding van winkels in het centrum is niet aan de orde. Inzet van de centrumvernieuwing is om de ruimte die er nog is in te richten met winkels die voorzien in de behoefte van de Hillegomse consument. De huidige lege plekken en verrommelde stukken in het winkelgebied worden ingevuld. Daarnaast is (integraal met centrum upgrading) upgrading van horecavoorzieningen en buitenterrassen gewenst. Dit vergroot de sfeer van het winkelen en verlengt de verblijfsduur van bezoekers in het koopcentrum.

Concept 29-10-03

32

5.4 Strategische keuzes Binnen de genoemde twee sporen zijn strategische keuzes essentieel en onvermijdelijk. De gesignaleerde knelpunten, bijvoorbeeld in bereikbaarheid en ruimteschaarste, dwingen de gemeente tot maatregelen en keuzes die voor de ene sector gunstig kunnen uitpakken en voor een andere sector zeer nadelige gevolgen kunnen hebben. Het is evident dat de gemeente deze keuzes zeer zorgvuldig en afgewogen maakt. De gemeente maakt in haar economische beleid voor de komend jaren de volgende keuzes: 1. Expansieverbod grondgebonden handelsactiviteiten in het buitengebied staat ter discussie en wordt herzien (IOPB). 2. Huidige voorraad bedrijventerrein wordt niet substantieel meer uitgebreid. Dit betekent kiezen voor inzet op kwaliteit. Waar nodig herstructureren en instrumenten inzetten van intensief ruimtegebruik. 3. Draagvlakvergroting voorzieningenniveau wordt gerealiseerd door beperkte inwonersgroei en kwaliteitsimpuls van centrumgebied en woningvoorraad. 4. Realisatie van een logistiek bedrijventerrein wordt bezien in samenhang met regionale zoekruimte. Realisatie van het terrein in de Elsbroekpolder (N207) is niet mogelijk. In het schema op volgende pagina zijn vier strategische keuzes weergegeven. Het zijn keuzes ‘anno 2003’. Dat wil zeggen dat er gaandeweg de uitvoering van het economisch beleid tot 2010 wellicht meer keuzes gemaakt moeten worden. De vier in het schema weergegeven keuzes geven de eerste aanzet tot beleid volgens de twee sporen. Op pagina 36 is een blauwdruk (figuur 5.1) weergegeven van de geplande en wenselijke ruimtelijk-economische ontwikkelingen voor de komende jaren. Het geeft de ruimtelijke begrenzing weer van de te ontwikkelen (zoek)locaties voor wonen, werken, winkelen, groen, recreëren en infrastructuur. De blauwdruk is een ruimtelijke vertaling van staand beleid, voorgenomen beleid o.b.v. de gemaakte keuzes en gewenste ruimtelijke ontwikkelingen.

Concept 29-10-03

33

1. Herziening expansieverbod grondgebonden handelsactiviteiten in het buitengebied Knelpunten/bedreigingen Ruimtelijke beperking voor expansie van grondgebonden handelsactiviteiten is een directe bedreiging voor behoud van de bollenteeltactiviteiten. Indirect kan het op termijn grote gevolgen hebben voor het bollen-complex. Strategische beleidskeuze · Grondgebonden handelsbedrijvigheid moet in het buitengebied kunnen groeien. Expansie van grondgebonden handelsactiviteiten wordt dan ook in individuele gevallen toegestaan. Het ‘nieuwe’ Pact onderkent de problemen maar de oplossing zijn te mager. Alle bollengemeenten zien dit als een groot knelpunt probleem. Bestuurders in de regio en de provincie werken daarom aan werkbare oplossingen hiervoor. Ze zijn verwoord in een startnotitie ‘het Offensief van Teylingen’. Deze notitie kiest in het kader van een Integraal ontwikkelingsplan Bollenstreek (IOPB)voor een meer offensieve aanpak, waardoor voorgestelde oplossingen sneller in een uitvoeringstraject kunnen komen. De gemeente Hillegom onderschrijft de startnotitie van het IOPB. Consequentie · De gemeente onderschrijft het Pact, maar ook de noodzaak van expansie van genoemde bedrijvigheid in het buitengebied. Consequentie is dat de gemeente instemt met de startnotitie van het IOPB. Het toestaan van genoemde bedrijvigheid in het buitengebied is belangrijk voor het economisch functioneren van teeltbedrijven en indirect voor het bollencomplex als geheel. Een consequentie kan zijn dat de verkeersbelasting op de wegen in het buitengebied toeneemt. Kritische succesfactoren · De gemeente Hillegom moet het initiatief nemen in de voorstellen van IOPB ten aanzien van agrarisch bedrijventerrein. (Pilot) Op bestuurlijk vlak moet er tussen de Pact gemeenten overeenstemming zijn over de uitvoering van afspraken Er moet voldoende draagvlak zijn bij de desbetreffende individuele handelsbedrijven om (nog steeds) onder voorwaarden van geldende regels en wetten uit te willen breiden.

·

·

·

·

·

·

2. Realisatie logistiek bedrijventerrein in samenhang met regionale zoekruimte Knelpunten/bedreigingen Uit een korte inventarisatie onder middelgrote en grote bedrijven in de logistieke sector (essentiële schakel in het bollencomplex) blijkt dat zeven van de tien bedrijven hun activiteiten in Hillegom graag willen uitbreiden. Ze komen echter in de knel qua ruimte. Een noodgedwongen verhuizing naar elders buiten Hillegom is denkbaar. Dit bedreigt de functionele samenhang van Strategische beleidskeuze · De Elsbroekpolder (aan de N207, tegenover ‘Zuid’) blijft groene bufferzone en komt niet in aanmerking voor ontwikkeling van een nieuw logistiek bedrijventerrein. De gemeente geeft de voorkeur aan uitplaatsing van logistieke bedrijvigheid naar een bedrijventerrein buiten Hillegom, het liefst aan de N207/nabij A4/A44. Consequentie · · Werkgelegenheid en binding met de Hillegomse economie komen in gevaar indien er geen regionale oplossing is. De versnipperde ligging van logistieke bedrijven blijft gehandhaafd. Dit heeft consequenties voor verkeersbelasting en congestie op de lokale wegen en de N207. Uitplaatsing naar elders is een dure optie, zowel voor de gemeente als voor de logistieke bedrijven. Kritische succesfactoren · · Er moet voldoende draagvlak zijn bij de logistieke sector voor een ‘regionale‘ oplossing Een regionale oplossing heeft alleen kans van slagen in regionaal samenwerkend verband. Dit vraagt een zeer actieve inzet van ondernemers, gemeente én Provincies

·

·

Concept 29-10-03

34

het bollencomplex.

·

Een regionale oplossing heeft alleen kans van slagen in regionaal samenwerkend verband. Dit vraagt een zeer actieve inzet van ondernemers, gemeente én Provincies.

3. Draagvlakvergroting door inwonersgroei en kwaliteitsimpuls Knelpunten/bedreigingen De inzet op beperkte inwonersgroei (naar 23.000 inwoners in 2018) is om voldoende draagvlak te hebben voor voorzieningenniveau’s voor zorg, onderwijs, detailhandel en publieksvoorzieningen. Zij kunnen daardoor behouden blijven of versterkt worden. Het heeft ook consequenties voor de groeimogelijkheden van detailhandel en overige publieksfuncties in het centrum. Strategische beleidskeuze · · De beperkte groei naar 23.000 inwoners is staand beleid. Hiervan wordt niet afgeweken. Het beleid is gericht op kwalitatieve inwonersgroei. Oftewel: versterking van het draagvlak en van de lokale koopkracht door een evenwichtiger samenstelling van huishoudens. Consequentie · De keuze voor kwalitatieve groei boven grotere ‘aantallen’ impliceert dat de meeste voorzieningen niet substantieel worden versterkt in omvang, maar vooral in kwaliteit. Kritische succesfactoren · Kwaliteitsgroei vraagt om een integrale ontwikkeling. Niet alleen thematisch (bijvoorbeeld RO en EZ) maar ook ruimtelijk (centrumvernieuwing, woningbouwconcentraties buitengebied, etc) De beleidskaders zijn er al. Een integraal ‘actieplan’ dat verder reikt dan dit beleidsplan is echter wenselijk

·

4. Herziening uitgifte agrarisch bedrijventerrein Pastoorslaan Knelpunten/bedreigingen Uitgifte van het agrarische bedrijventerrein (Pastoorslaan) voor de Strategische beleidskeuze · De gemeente erkent dat het agrarisch bedrijventerrein niet volledig realiseerConsequentie · De bestemming van het agrarische bedrijventerrein blijft gehandhaafd. Kritische succesfactoren · De ruimte voor ruimte regeling die de provincie in september

Concept 29-10-03

35

(uit)plaatsing van grondgebonden handelsbedrijven is tot op heden niet succesvol verlopen. De interesse van handelsbedrijven blijft te beperkt.

·

baar is, maar stimuleert de eigenaren om de grond uit te geven. De gemeente stemt in met de voorstellen uit de startnotitie van het IOPB staan. Dit geeft een hernieuwde aanzet om dit terrein verder te ontwikkelen.

·

Indien het terrein niet realiseerbaar blijkt, houdt de grond een agrarische bestemming. · ·

heeft vastgesteld biedt een handvat om te komen tot realisatie evenals de startnotitie IOPB. Keuze voor uitgifte is sterk afhankelijk van de marktvraag. De tracékeuze met betrekking tot de Oost-West verbinding bepaalt de aantrekkelijkheid van het terrein aan de Pastoorslaan. Snelle duidelijkheid over tracékeuze is van groot belang.

Concept 29-10-03

36

Figuur 5.1 Overzichtskaart ruimtelijke ontwikkelingen in Hillegom tot 2010

Groene buffer

N206

N208

1

4 2

Groene buffer

3

N207

Bron: Marktplan Adviesgroep, 2003

1. 2. 3. 4.

Agrarisch bedrijventerrein Pastoorslaan (in ontwikkeling) Hillegomse Beek (te revitaliseren bedrijventerrein vanaf 2004) Hillegom-Zuid ‘zuid’ (circa 1,5 ha nog uit te geven bedrijventerrein t.b.v. lokale bedrijven) Revitalisatie centrumgebied (upgrade van wonen, winkelen en recreëren) Bestaande infrastructuur (N207 / N208) Voorkeurstracé uitbreiding N206 (tracé Pastoorslaan / Weerlaan) Voorlopige zoekruimte woningbouw (inbreiding) Groene Buffer (Streekplan / Haarlemmerméér Groen)

Concept 29-10-03

37

5.5 Formulering beleidsspeerpunten 2004-2010 De twee sporen en de vier strategische keuzes bepalen de beleidsspeerpunten waar de gemeente de komende jaren haar economische ontwikkeling op inzet. De gemeente zet in op groei en kwaliteitsverbetering van wonen en werken, binnen de grenzen en voorwaarden van wat ruimtelijk en economisch mogelijk is (zie figuur 5.1). Inwonersgroei en kwaliteitsverbetering van de lokale economie versterken elkaar. Dit beleidsplan zet lijnen uit voor de keuzes en het handelen voor de komende jaren. Het is een meerjarenstrategie. Economie en conjunctuur mogen grillig zijn; lokaal economisch en ruimtelijk beleid is alleen dan effectief indien de gemeente een consistente en gefaseerde ontwikkeling faciliteert voor het lokale bedrijfsleven. Een ontwikkeling die niet alleen is gestoeld op het versterken van bedrijvigheid in de huidige ‘succes sector’: het bollencomplex. De gemeente zet ook in op versterking van wonen en winkelen in het dorpscentrum en de ontwikkeling van (reguliere) bedrijvigheid op bedrijventerreinen. Op basis van de vier strategische keuzes zijn de volgende vier beleidsspeerpunten onderscheiden: 1. Versterken van het vestigingsklimaat; 2. Revitaliseren en intensiveren van bedrijventerreinen; 3. Realisatie van centrumvernieuwing; 4. Verkopen en vermarkten van het product Hillegom. Deze vier thema’s worden in de vier volgende hoofdstukken één voor één uitgediept.

Concept 29-10-03

38

6.

VERSTERKEN VAN HET VESTIGINGSKLIMAAT

6.1 Achtergrond en ontwikkelingen · Ruimtelijk beleid verruimt de mogelijkheden voor expansie van Hillegomse bedrijven en de vestiging van nieuwe bedrijven. Gezien de beperkte ruimte zal hier op innovatieve wijze mee omgegaan worden zoals bijv. intensief en dubbel ruimtegebruik. Een andere belangrijke voorwaarde voor groei is dat er voldoende arbeidsmarktpotentieel is in de omgeving, maar ook dat het aanwezige potentieel optimaal kan profiteren van (nieuwe) bedrijvigheid. Dit potentieel kan beter benut worden dan nu het geval is. Gezien de vergrijzingstendens is het van belang om hier nu al actief beleid op te voeren. · Toenemende schaarste aan arbeidskrachten laat zien dat de druk op de lokale beroepsbevolking, onder invloed van ontgroening en vergrijzing, de komende jaren sterk zal toenemen. Voor de invulling van de eigen werkgelegenheid zal het bedrijfsleven de komende jaren nog sterker zijn aangewezen op het aantrekken van arbeidskrachten van buitenaf. Om deze ontwikkeling te keren zullen gemeenten, bedrijfsleven en ROC’s zich gezamenlijk moeten inspannen voor het bieden van baangarantie. De behoefte aan dergelijke garantie is bij het ROC groot. Door een intensieve samenwerking tussen scholen en bedrijven creëert het bedrijfsleven een binding tussen werkgelegenheid en scholingsniveau. Er zijn steeds meer ‘werken en leren’ initiatieven tussen bedrijfsleven en Regionale Opleidingscentra (ROC’s). Ook de ontwikkeling van (functionele en ruimtelijke) combinatievormen van wonen, zorg en werken (bijvoorbeeld door het “mengen” van wonen en werken -vooral kantoren, dienstverlening en zorgfuncties- in woonwijken) kan een positieve uitwerking hebben op de arbeidsparticipatie, bijvoorbeeld van ouderen en herintreders. Een belangrijk voordeel bij het kiezen van een juiste balans is dat er minder instroom van buitenaf nodig is. Bovendien versterkt het welvaart en welzijn van inwoners, ondernemers en de gemeente zelf. · Behoud en versterking (waar mogelijk) van economische activiteiten binnen het bollencomplex is een belangrijk speerpunt voor versterking van het Hillegomse vestigingsklimaat. Het bollencomplex omvat het geheel aan activiteiten dat is gericht op het produceren en distribu8 eren (al of niet na verwerking) van bloembollen, vaste planten en bloemen . Het bollencomplex is echter niet alleen het domein van fysieke teelt- en handelsactiviteiten. Ook alle aan bollenproductie- en handel gerelateerde activiteiten, zoals dienstverlening, onderzoek, promotie, et cetera vallen hieronder. Daarnaast levert het een belangrijke bijdrage aan het toerisme en het behoud van het landschap in de Duin- en Bollenstreek. De diverse agrarische activiteiten (teelt, broeierij en veredeling), dienstverlenende handel-, logistieke activiteiten en de overige toeleverende diensten zijn onlosmakelijk aan elkaar verbonden. Het bollencomplex is in feite een productieketen waarin alle schakels onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden. Sommige activiteiten, zoals teelt en handel, zijn vaak geïntegreerd binnen één bedrijf. Verspreide bedrijvenvestigingen vormen anno 2003 een (historisch bepaald) knelpunt. Teelt, handel- en transportactiviteiten zitten echter steeds vaker ‘opgesloten’ in de beperkingen die ruimte en infrastructuur opleggen aan hun bedrijfsactiviteiten. · Van oudsher kent de Duin- en Bollenstreek een aantal beperkingen en knelpunten in de bereikbaarheid. De belangrijkste hoofdwegen (noord-zuid verbindingen) lopen -gedeeltelijk- nog steeds dwars door de oude dorpskernen. Nagenoeg alle lokale ontsluitingswegen van bedrijventerreinen en woonwijken komen uit op dezelfde verbindende wegen. Dit zorgt in de ochtend- en avondspits in toenemende mate voor congestie. Individuele ontsluiting van bedrijventerreinen en woonwijken met hoofdwegen bijten elkaar. Door de
8

Definitie Agrarisch Platform, juni 2000).

Concept 29-10-03

39

huidige vervlechting van beide stromen zijn ze niet van elkaar te scheiden. Er is in Hillegom echter geen ruimte voor nieuwe lokale infrastructuur. Het is wel mogelijk om logistieke stromen te bundelen (door middel van concentratie van logistieke activiteiten op één logistiek bedrijventerrein). Deze mogelijkheid krijgt extra aandacht in het nieuwe beleidsplan. 6.2 Beleidsopgaven Op de lange termijn wil Hillegom doorgroeien naar 23.000 inwoners (in 2018). De gemeente wil niet alleen bescheiden groeien in bevolkingomvang, maar ook in kwaliteit. Zowel van het woonen leefklimaat voor bewoners als van het vestigingskilmaat voor ondernemers en werknemers. Op basis van de keuzes die we samen met het bedrijfsleven hebben gemaakt, willen we werken aan een gezonde toekomst voor onze economie. Verbetering van het klimaat vereist echter een actief voorwaardenscheppend beleid. Niet alleen van de gemeente, maar ook van het bedrijfsleven. De beleidsinzet voor de komende jaren is vertaald naar de volgende taakstellende speerpunten: 1) Actief arbeidsmarktbeleid. Met behulp van een actief arbeidsmarktbeleid (anticipatie op aanbod en scholingsniveau van de beroepsbevolking) kunnen gemeente, onderwijsinstellingen en bedrijfsleven de in de eigen regio aanwezige arbeidsmarkt gezamenlijk veel beter benutten. Op langere termijn resulteert dit in een goede match tussen bedrijven en de lokale/regionale arbeidsmarkt. Voorwaarde is dat bestaande en nieuw te vestigen bedrijven hierin zelf het initiatief nemen. Zij moeten immers de werkgelegenheid bieden. Daarnaast moet er voldoende aandacht zijn voor schoolverlaters, kinderopvang, et cetera. Het lokale bedrijfsleven moet hierin haar eigen verantwoordelijkheid nemen. De rol van de gemeente is beperkt. 2) Strategisch toevoeging aan de woningvoorraad. Woningmarktbeleid is geen direct onderdeel van het economisch beleid, maar is er wel onlosmakelijk mee verbonden. Met woningvoorraad beheer kan de gemeente de samenstelling van typen huishoudens en typen woonmilieus zodanig bijsturen opdat vestigingsklimaat en woonklimaat beter op elkaar aansluiten. Ook met het oog op actief arbeidsmarktbeleid wordt bij revitalisatie- en nieuwbouwlocaties voor woningbouw zo veel mogelijk gekeken naar waardetoevoeging aan toekomstige woonbehoeften (typen huishoudens, vergrijzing, huur/koop, et cetera). 3) Integratie van wonen en werken. Actief en creatief inzetten op de realisatie van woon/werkcombinaties, waardoor de dynamiek in startende -met name dienstverlenendebedrijven mede kan worden ondersteund. 4) Opzetten van parkmanagement (samen met het bedrijfsleven). Parkmanagement is en blijft in eerste instantie ‘een geheel’ van afspraken tussen bedrijven onderling op een bedrijventerrein. Met Parkmanagement worden aspecten zoals beveiliging, afvalbeheer, ruimteen groenbeheer et cetera geregeld. Parkmanagement levert ruimte- en kostenvoordelen op voor de deelnemers. De gemeente heeft vaak een beperkt faciliterende en initiërende rol hierin. 5) Aandacht voor kwaliteit en trends. Terreinen moeten ook functioneel en kwalitatief goed zijn opgezet. Er moet voldoende ruimte zijn voor starters. Waar mogelijk worden werk/wooneenheden gerealiseerd. 6) Het verbeteren van de doorstroming op het lokale wegennet. Verbetering van doorstroming beperkt zich hierbij niet alleen tot infrastructurele maatregelen. De gemeente heeft nu eenmaal beperkte mogelijkheden om de capaciteit van het bestaande wegennet te verbeteren. Expansie van de lokale wegenstructuur is immers niet voorzien. 7) Het verbeteren van de ontsluiting van het regionale onderliggend wegennet op het hoofdwegennet. Verbetering van de ontsluiting met de A4 en een directe ontsluiting met de A44 zijn zeer gewenst. Gemeente en bedrijfsleven moeten zich gezamenlijk inspannen Concept 29-10-03 40

om de noodzaak van expansie van de wegcapaciteit in de regio (Bollenstreek) en daarbuiten (Haarlemmermeer/N207) actief op de bestuurlijke agenda te plaatsen van de betrokken overheden. 8) Vertalen van beleid en uitvoering in een Gemeentelijk Verkeer en Vervoerplan. Alle actuele en te verwachten mobiliteitsontwikkelingen worden hierin samengebracht.

Concept 29-10-03

41

7.

REVITALISEREN EN INTENSIVEREN VAN BEDRIJVENTERREINEN

7.1 Achtergrond en ontwikkelingen · Het bedrijventerrein Hillegommerbeek vraagt momenteel om herontwikkeling (revitalisatie). Revitalisatie is meer dan alleen een opknapbeurt. Zo is ook de ruimte veel efficiënter en intensiever te benutten. Het proces van intensivering van activiteiten op de bedrijventerreinen Treslong en Horst Ten Daal is al in gang gezet, maar vraagt anno 2003 om een aanscherping. Een gedeeltelijke herziening van bestemmingsplannen en/of bijstelling van bebouwingsvoorschriften kan dergelijke processen versnellen. · Grondgebonden handelsactiviteiten (zoals opslag, bewerking en conditionering van bloembollen) zijn de afgelopen decennia versnipperd ontwikkeld in het buitengebied. Als gevolg van schaalvergroting neemt het belang van deze activiteiten op teeltbedrijven toe. Het Pact van Teylingen staat expansie van dergelijke activiteiten echter niet toe in het landelijk gebied. Dit knelpunt vraagt dus om een andere oplossing. In het beleidsplan van 1996 was er al sprake van uitplaatsing van dergelijke handelsactiviteiten naar het agrarisch bedrijventerrein aan de Pastoorslaan. Tot op heden is dit uitplaatsingsbeleid nog zonder succes. De startnotitie IOPB geeft een nieuwe impuls om alsnog bedrijven uit te plaatsen naar het agrarisch bedrijventerrein. · Vanuit de historie zijn er relatief veel logistieke activiteiten (o.a. transportondernemingen en logistieke dienstverleners) in Hillegom gevestigd. Bijna één op de vijf arbeidsplaatsen in het Hillegomse bedrijfsleven is verbonden aan logistieke activiteiten. De bedrijven zijn de afgelopen decennia versnipperd ontwikkeld. Dat wil zeggen: verspreid over meerdere bedrijventerreinen. Dit heeft de nodige gevolgen gehad voor de verkeersbelasting in het dorp. Alleen al vanuit de tien onderzochte bedrijven rijden er per etmaal tenminste 800 vrachtauto’s dwars door het dorp. Vaak van en naar de N207, maar soms ook tussen verschillende locaties in het dorp zelf. Dit is gebleken uit inventariserend onderzoek naar logistieke bedrijvigheid in Hillegom. Ten aanzien van de expansiebehoefte is gebleken dat het merendeel van de logistieke bedrijven de komende jaren een duidelijke groei voorziet in hun goederenstromen en voertuigritten. Dit heeft nog verdere consequenties voor het ruimtebeslag en de belasting van wegen in het dorp. De expansiebehoefte bedraagt de komende jaren tenminste 2 hectaren. De ruimtelijke grenzen om op eigen terrein te groeien zijn echter in zicht. Er is in Hillegom ook geen ruimte meer om op een andere locatie door te groeien. De logistieke sector stelt zelf voor om met meerdere bedrijven te verhuizen naar een nieuw te ontwikkelen logistiek bedrijventerrein in Hillegom, of in de directe nabijheid van Hillegom. De sector voorziet een ruimtebehoefte van circa 5 à 6 hectaren. Deze ruimte is echter in Hillegom zelf niet voorhanden. De gemeente ondersteunt het voorstel van de sector om de activiteiten te concentreren op één terrein. Er is aan de N207 echter géén ruimte meer voor bedrijventerreinontwikkeling. Het agrarisch bedrijventerrein aan de Pastoorslaan biedt ook geen perspectief (behoud van agrarische bestemming). Expansie is daarom vooralsnog alleen mogelijk buiten de gemeentegrenzen van Hillegom. De gemeente erkent de noodzaak van expansie en gaat daarom samen met de sector op zoek naar alternatieven buiten Hillegom. · In Hillegom zijn er redelijk veel bedrijfsverzamelgebouwen. Ze bestaan echter vaak uit kleine units. Jonge bedrijven die snel groeien kunnen hier vaak niet doorgroeien, omdat de ruimtes niet flexibel genoeg zijn opgezet. De gemeente zet zich de komende jaren in voor een bijstelling van bouwvoorschriften op dit gebied. Dit maakt een andere opzet van terreinen en gebouwen mogelijk. Concept 29-10-03 42

· Revitaliseren en intensiveren van bedrijventerreinen levert niet alleen maar ‘meer‘ ruimte op voor bedrijvigheid. Sommige (gedeelten van) terreinen die nabij woonbebouwing liggen bijvoorbeeld met bedrijven die veel hinder veroorzaken- worden herbestemd. Bijvoorbeeld ten behoeve van ‘stille’ bedrijven. Ruimtelijke compensatie (ruimte voor ruimte) moet gezocht worden in een strategische reserve in de regio. 7.2 Beleidsopgaven De aanwezigheid van voldoende en doelmatig benutbare ruimte op bedrijventerreinen en in het buitengebied is een belangrijke voorwaarde voor economische ontwikkeling. Belangrijk genoeg om dit in het economisch beleidsplan op te nemen als apart speerpunt van beleid. Ruimte bepaalt immers de mate waarin bestaande bedrijven hun activiteiten kunnen uitbreiden of nieuwe bedrijven zich in Hillegom kunnen vestigen. In Hillegom is de ruimte voor expansie en nieuwvestiging zeer schaars. De bebouwingscontouren liggen grotendeels vast (Pact van Teylingen). Hierin ligt een groot gevaar. Immers: ‘de Bollenstreek op slot’ betekent ontegenzeggelijk verlies van werkgelegenheid en bedrijven. De gemeente wil dan ook nog zo veel mogelijk kunnen voldoen aan de behoefte aan expansie, herplaatsing en nieuwvestiging van het (Hillegomse) bedrijfsleven. Let wel: indien mogelijk. Voor Hillegom betekent dit dat de huidige ruimte op bedrijventerreinen zo efficiënt mogelijk moet worden (her)ingericht. Het gebruik van de ruimte moet worden geïntensiveerd. De gemeente kan in sommige individuele gevallen uitbreiding toestaan binnen de grenzen van het ruimtelijk toelaatbare. Het beleidsvoornemen voor de komende jaren is vertaald naar de volgende speerpunten: 1) Adequate aanpak revitalisering en intensivering van bedrijventerreinen. Vestigingsmogelijkheden, uitgiftevoorwaarden en prijsdifferentiatie moet in onderlinge samenhang met het bedrijfsleven worden toegepast. 2) Heroriëntatie grondgebonden handelsactiviteiten. Staand beleid is om samen met het bedrijfsleven aan een werkbaar en uitvoerbaar alternatief te werken voor het uitplaatsen van grondgebonden handelsbedrijvigheid naar het agrarisch bedrijventerrein aan de Pastoorslaan. Om hier een impuls aan te geven wordt gekeken of een pilot gestart kan worden. 3) Heroriëntatie logistieke bedrijvigheid. De gemeente kijkt samen met het bedrijfsleven naar een werkbaar en uitvoerbaar alternatief om de in Hillegom aanwezige logistieke bedrijvigheid te (her)plaatsen op een logistiek bedrijventerrein in Hillegom of op een regionaal logistiek bedrijventerrein nabij Hillegom, bijvoorbeeld in de Haarlemmermeer. 4) Schuiven met ruimte. De bebouwingscontouren voor ‘werken’ liggen weliswaar vast. Dit betekent niet dat er nergens expansie mogelijk is. Door te schuiven met ruimte (zoals bij een schuifpuzzel) wordt ruimte toegevoegd, terwijl de ruimte die vrijkomt door de verhuizing van een bedrijf met andere (waarde toevoegende) functies wordt ingevuld. Schuiven met ruimte is daarnaast ook een regionale oplossing voor de ruimte-problematiek (bijvoorbeeld de realisatie van regionale bedrijventerreinen in Duin- en Bollenstreek. 5) Inpassing in ruimtelijk beleid. Bij het revitaliseren van bedrijventerreinen wordt er extra aandacht besteed aan de manier waarop de relevante bestemmingsplannen geactualiseerd moeten worden. Vooral de aanpassingen waarmee de uitplaatsing van bedrijven (bijvoorbeeld handelsactiviteiten naar het agrarisch bedrijventerrein) kunnen worden gestuurd. 6) Anticiperen op expansie bedrijfsactiviteiten. Nieuw te bouwen bedrijfsverzamelgebouwen én thematische bedrijventerreinen worden zodanig gebouwd dat uitbreiding van activiteiten mogelijk is. 7) Aandacht voor het karakter van bedrijventerreinen. Bij steeds meer bedrijven veranderen de activiteiten licht van aard. Fysieke (productie)activiteiten veranderen steeds meer naar dienstverlenende kantooractiviteiten. De verhouding tussen kantoor en bedrijfsruimte binnen een bedrijfsvestiging verandert. De behoefte aan kantoorruimte wordt dus groter. In Concept 29-10-03 43

veel bestemmingsplannen staat nog een percentage kantoor bij bedrijf vermeld dat niet meer past bij huidige ontwikkelingen. Dit maakt aanpassing in de relevante bestemmingsplannen noodzakelijk.

Concept 29-10-03

44

8.

DETAILHANDEL EN CENTRUMVERNIEUWING

8.1 Achtergrond en ontwikkelingen · Het koopcentrum van Hillegom kan worden bestempeld als een ‘boodschappencentrumplus’. De verblijfstijd van de bezoekers is daarmee begrensd tot de tijd die nodig is om de ‘noodzakelijke aankopen’ te verrichten. Het winkelbestand in Hillegom stabiliseert zich en het aanbod is feitelijk te eenzijdig geworden, specifiek gericht op de “doorsnee consument”. De huidige bevolkingsdynamiek werkt momenteel negatief door in het voorzieningen niveau. Er mist teveel koopkracht (jongeren trekken weg en/of doen hun bestedingen waar ze naar school gaan). De concurrentie tussen lokale koopcentra in de regio neemt de laatste jaren toe. Binnen en buiten de regio zijn nieuwe centra gerealiseerd en/of bestaande voorzieningen uitgebreid. Winkellocaties, vooral in Lisse, Sassenheim en Nieuw-Vennep ontwikkelen zich als belangrijke concurrenten. · Met enige differentiatie in het winkelaanbod kunnen nog enkele specifieke klantengroepen worden aangetrokken uit de regio. Herstructurering van de bestaande voorraad en strategisch toevoegen hieraan kan zorgen voor een kentering in de koopkrachtbinding. Gezien het feit dat de vergrijzing in de Bollenstreek in de nabije toekomst sterker zal zijn dan gemiddeld, zou de detailhandel in het koopcentrum zich wellicht meer kunnen richten op “de vergrijzende consument”. · Dorpsvernieuwing is al jaren een gekoesterde wens van ondernemers en gemeente. In 1998 is een centrumvernieuwingsplan ontwikkeld waarmee de wenselijke ontwikkeling van de dorpskern ook daadwerkelijk kon worden gerealiseerd. Een voortvarende uitvoering en voltooiing van de vernieuwing van het (koop)centrum van Hillegom is noodzakelijk voor het behouden van de koopkrachtbinding. Centrumontwikkeling heeft niet alleen ten doel om de koopkrachtbinding van de Hillegommer te versterken, maar ook de binding van consumenten van buiten Hillegom. Dit vergt vooral inzet op kwaliteitsverbetering van het detailhandelsapparaat, in combinatie met beperkte uitbreiding van het aanbod. Meer aanbod kan meer vraag scheppen. Een completer en elkaar versterkend aanbod kan de consument bewegen meer aankopen in het eigen winkelapparaat te verrichten. · Versterking van het winkelcentrum kan behalve met winkels, ook plaatsvinden in de sfeer van voorzieningen die het centrum een betere verblijfsfunctie geven en het maken tot een ontmoetingsplek. Horeca heeft een belangrijke bijdrage aan de verblijfsfunctie van het koopcentrum. Belangrijk is dat de kwaliteit en het aanbod hiervan aansluit op de gewenste kenmerken van het gerevitaliseerde koopcentrum. Horeca versterkt de verblijfsduur van centrumbezoekers en winkelend publiek. Daarnaast versterkt het horeca aanbod het verblijfsklimaat van het centrum. Niet alleen overdag maar ook ’s avonds. De horeca sector is de afgelopen jaren gegroeid, maar staat wel onder toenemende druk. - In de eerste plaats vertoont het aanbod enige scheefgroei. In het centrum vestigen zich steeds meer niet onderscheidende ‘droge’ horecagelegenheden (cafetaria en overige eenvoudige eetgelegenheden) die nauwelijks een verblijfsfunctie hebben. Ze voorzien in een vraag maar ondermijnen de marktkansen voor nieuwe en bestaande restaurants in het centrum. Daarnaast is de vestiging van ‘natte’ horeca (bars en cafés) in het centrumwinkelgebied niet toegestaan. - In de tweede plaats zijn beleidskader en regelgeving omtrent horecavoorzieningen de laatste jaren aanzienlijk aangescherpt. Bestemmingsplannen bieden weinig mogelijkheden voor vestiging van verblijfshoreca zoals cafés en bars in het centrum. Lokale verordening leggen ook beperkingen op aan terrassen in het winkelgebied. Concept 29-10-03 45

Met het oog op geïntegreerde centrumontwikkeling, dus naast een upgrade van het winkelaanbod ook een upgrade van publieksfuncties en horeca, is een herziening van het huidige horecabeleid gewenst. Een kwaliteitsimpuls is noodzakelijk. Niet zozeer door het toestaan van meer horeca, maar vooral door het aanmoedigen van bestaande en geïnteresseerde horecaondernemers uit specifieke segmenten om zich in het centrum van Hillegom te vestigen. Dit in combinatie met herziening van beleid en regelgeving. · In de gedachte van het koopcentrum als ontmoetingscentrum spelen publieksvoorzieningen een belangrijke rol. Naast horecavoorzieningen valt hierbij te denken aan uitbreiding van dienstverlening. · Hillegom bevindt zich in een toeristisch aantrekkelijk gebied. Aan de west- en zuidkant de bollenstreek, de landgoederen in het noorden en waterrecreatie op de ringvaart aan de oostkant. Jaarlijks doorkruisen vele verblijfstoeristen en dagjesmensen Hillegom per fiets, boot of auto. Het koopcentrum van Hillegom profiteert daar nu veel te weinig van. Met relatief weinig middelen kunnen gemeente en ondernemers de bestedingen van passerende recreanten en toeristen, zoals fietsers, wandelaars en watersportbeoefenaars, bevorderen. 8.2 Beleidsopgaven Momenteel wordt gewerkt aan de vernieuwing en kwaliteitsverbetering van ons koopcentrum. Diverse pleinen en overige delen van het winkelgebied in het centrum worden vernieuwd, gerenoveerd of uitgebreid. De vernieuwing wordt in fasen uitgevoerd. Het motto voor de kwaliteitssprong in verblijven en winkelen in Hillegom centrum is niet “meer”, maar “meer kwaliteit”. Het aantrekken van kwalitatief onderscheidende winkels en kwalitatieve horeca in het centrumgebied vraagt om speciale aandacht. Het aanbod aan horecavoorzieningen (vooral het middensegment van restaurants en lunchgelegenheden) in en rond het centrum is zeer beperkt. Belangrijke speerpunten voor beleid en uitvoering inzake centrumvernieuwing zijn: 1) Kwaliteitsverbetering van het koopcentrum als inzet in de groeiambitie van de gemeente. Het voorzieningenniveau in Hillegom, ook van het winkelaanbod, moet over vijf tot tien jaar zijn versterkt. Om het huidige niveau te behouden is groei van het inwonertal onvermijdelijk. 2) Meer concurrentie met omliggende koopcentra. Om zo veel mogelijk koopkrachtbinding met de eigen bevolking te behouden moet het winkelaanbod zich in kwaliteit en in diversiteit kunnen meten met omliggende koopcentra zoals Lisse en Nieuw-Vennep. Gezien de concurrentie van Haarlem en Lisse is het zinvol om het onderscheidend vermogen te versterken (gratis) parkeren, uitstraling winkelgebied en onderscheidend aanbod. Daarnaast geeft de warenmarkt een bepaalde toegevoegde waarde aan de koop-krachtbinding. 3) Kwalitatief versterken van het horeca-aanbod. Dit betreft het opwaarderen van het specifieke vestigingsmilieu bij horecaconcentratiepunten en het in overleg met de sector uitwerken en toepassen van een adequaat beleid op het gebied van vergunningverlening, overlastbeperking, zelfregulering en toezicht houden. 4) Ontwikkeling van een centrummanagement systeem. Er is al een convenant met ondernemers, met afspraken over diverse zaken in het koopcentrum. Deze afspraken kunnen, tezamen met een branche advies commissie, worden ondergebracht in een centrum managementsysteem., 5) Actieve rol voor branche advies commissie. De branche advies cie moet ten dienste staan van het gehele winkelapparaat in Hillegom. Dus niet alleen aandacht voor invulling van te ontwikkelen ruimte, maar ook voor invulling van bestaande ruimte/ leegstand. Dit aandachtsgebied is tevens onderdeel van het centrummanagement systeem maar ook van de (verenigingen) van eigenaren van winkelpanden in het centrum. Concept 29-10-03 46

6) Draagvlak vergroting en verbetering communicatie met ondernemers. De gemeente blijft intensief streven naar een grotere betrokkenheid van ondernemers bij de centrumontwikkeling, zowel door een hogere organisatiegraad, als door een actieve communicatie in de richting van ALLE ondernemers. IRH is verantwoordelijk voor de organisatiegraad. De gemeente moet communicatie met niet georganiseerden hierin wel een plek geven. 7) Bevorderen van bestedingen door toeristen en recreanten. Er is in de evenementensfeer meer te doen met het thema ‘bollen’ en met het Fordmuseum. Hierin is een belangrijke initiërende rol weggelegd voor het lokale bedrijfsleven (zowel winkeliers als bollensector). Doe wat je kunt doen met de huidige locaties en faciliteiten in Hillegom met een toeristische aantrekkingskracht, zoals het Fordmuseum. Verbetering van de fietspadenstructuur en de ‘routing’ (route door het koopcentrum) vergroot de aandacht van fietsers (pleisterplaatsfunctie).

Concept 29-10-03

47

9.

VERKOPEN EN VERMARKTEN VAN HET PRODUCT HILLEGOM

9.1 Achtergrond en ontwikkelingen De gemeente hecht grote waarde aan een goed ondernemersklimaat c.q. vestigingsklimaat. Onder het motto “een beter vestigingsklimaat begint bij jezelf” willen we het bedrijfsleven actief benaderen en betrekken bij de uitvoering van ons ruimtelijk en economisch beleid. Door middel van actieve communicatie, bijvoorbeeld een loketfunctie, nieuwsbrieven, ondernemerscafé, et cetera dragen wij niet alleen onze boodschap uit naar ondernemers, maar betrekken we ze ook actief bij de uitvoering van ons beleid. 9.2 Beleidsopgaven Met het economisch actieplan wil de gemeente in de eerste plaats open kansen benutten. Kansen waarmee we de ontwikkeling van onze economie zo optimaal mogelijk kunnen waarmaken. Zonder actief samenspel met regionale samenwerkingsorganen en het (lokale) bedrijfsleven is dit niet mogelijk. Actief samenspel is alleen mogelijk als deze partijen ook adequaat worden geïnformeerd en worden betrokken bij de uitvoering van het actieplan. Daarnaast willen we Hillegom de komende jaren “op de kaart zetten” als aantrekkelijke woon- en werkgemeente. Niet alleen door het presenteren van eigen plannen, maar juist door burgers en bedrijven de gelegenheid te geven om zelf een bijdrage te leveren aan een “bloeiend Hillegom”. De volgende speerpunten zijn onderscheiden: 1) Actieve communicatie. Het onder de aandacht brengen bij ondernemers van actuele (economische) ontwikkelingen in de gemeente (bijvoorbeeld met een ondernemersnieuwsbrief). 2) Actief relatiebeheer. Gemeentebestuur en bedrijfsleven moeten vaker -in informele sfeerin contact komen met elkaar, zodat men van elkaars knelpunten en successen kan leren. Het bevordert een goede verstandhouding met elkaar. 3) Opstellen van een Promotieplan Hillegom. Met behulp van een promotieplan wordt bepaald op welke manier en met welke acties de gemeente naar buiten toe treedt met haar beleid en actuele zaken. 4) Inrichten digitaal loket. Er is al een pagina op de website, gericht op ondernemers. Deze wordt aangevuld en uitgebreid.

Concept 29-10-03

48

10.

ECONOMISCH ACTIEPLAN 2003-2010
Actie Tijdpad Ureninzet gemeente 2004 ROC / gemeente 40 uur

Beleidsopgaven 2003 - 2010

I. Versterken van het vestigingsklimaat 1) Actief arbeidsmarktbeleid. · · · 2) Afstemming woningvoorraad op bevolkingsdynamiek en vestigingsklimaat. · · 3) 4) 5) Integratie van wonen en werken. Opzetten van parkmanagement (samen met het bedrijfsleven). Het verbeteren van de ontsluiting van het regionale onderliggend wegennet op het hoofdwegennet. Vertalen van beleid en uitvoering in een Gemeentelijk Verkeer en Vervoerplan. · · ·

De Gemeente werkt samen met ROC’s de mogelijkheden uit om bedrijfsleven actief te betrekken bij scholing (stage’s e.d.). Vanuit het ondernemersloket informeert de gemeente vervolgens over de mogelijkheden. Voorwaarde is dat er voldoende draagvlak binnen het Hillegomse bedrijfsleven is voor het aannamen van stagiairs of schoolverlaters. Bij revitalisatie- en nieuwbouwlocaties voor woningbouw wordt zo veel mogelijk gekeken naar waardetoevoeging aan toekomstige woonbehoeften (typen huishoudens, vergrijzing, huur/koop, etc.). Met woningvoorraad beheer kan de gemeente de samenstelling van typen huishoudens en typen woonmilieus zodanig bijsturen zodat vestigingsklimaat en woonklimaat beter op elkaar aansluiten. Actief en creatief zoeken naar de mogelijkheden om bij woningbouw vormen van woon-werk combinaties te realiseren, waardoor de dynamiek in startende -met name dienstverlenendebedrijven mede kan worden ondersteund. Parkmanagement is en blijft in eerste instantie ‘een geheel’ van afspraken tussen bedrijven onderling op een bedrijventerrein. De gemeente speelt hierin een faciliterende rol. Verbetering van de ontsluiting met de A4 en een directe ontsluiting met de A44 zijn zeer gewenst. Gemeente en bedrijfsleven moeten zich gezamenlijk inspannen om de noodzaak van expansie van de wegcapaciteit in de regio (Bollenstreek) en daarbuiten (Haarlemmermeer/N207) actief op de bestuurlijke agenda te plaatsen van de betrokken overheden. Alle actuele en te verwachten mobiliteitsontwikkelingen worden hierin samengebracht.

2004 - 2010

2004 - 2010

p.m.

2004 – 2010 2004 – 2005 2004 – 2005

10 uur 60 uur bestuurlijke agenda p.m.

6)

·

2005

Concept 29-10-03

49

II. Revitalisering bedrijventerreinen 1) Adequate aanpak revitalisering en intensivering van bedrijventerreinen. · · · · De gemeente zet zich actief in op revitalisatie van bedrijventerrein Hillegommerbeek en zal haar beleid hierop aanscherpen Concreet betekent dit dat de gemeente de vestigingsbepalingen, uitgiftevoorwaarden en overige vestigingseisen aanpast aan de huidige marktvraag. Een aantal relevante bestemmingsplannen wordt hierop aangepast. Aanpassing van bestemmingsplannen ook op andere vormen van bedrijfsvoering, meer kantoorfunctie met productiefunctie vaak op afstand of inkoop bij derden waardoor bedrijven slechts kleine productiehal/assemblageruimte nodig hebben en meer kantoor en showroomruimte De gemeente zoekt samen met het bedrijfsleven naar een werkbaar en uitvoerbaar alternatief om de noodzakelijke expansie van in Hillegom aanwezige grondgebonden handelsactiviteiten zo veel mogelijk te (her)plaatsen op agrarisch bedrijventerrein in Hillegom. Logistieke bedrijven (indien mogelijk) of op een regionaal logistieke bedrijventerreinen nabij Hillegom, bijvoorbeeld in de Haarlemmermeer. De gemeente onderzoekt waar de strategische voorraad aan bedrijventerreinen gestalte moet krijgen. Dit kan in deels Hillegom zelf, maar vooral ook elders in de regio. De gemeente stemt dit af op SBD/SLR niveau (staand beleid) De gemeente en regio zetten gezamenlijk actief in op mogelijkheden om expansie behoefte, bijvoorbeeld van agrarische bedrijven op te vangen op regionale bedrijventerreinen. Dit is staand beleid, maar behoeft aanscherping. Regionale opvang/uitplaatsing is alleen mogelijk met financiële compensatie. In SDB/SLR verband wordt al gekeken naar de mogelijkheid om een Regionale Ontwikkelingsmaatschappij (ROM) op te richten. Bij het revitaliseren van bedrijventerreinen wordt er extra aandacht besteed aan de manier waarop de relevante bestemmingsplannen geactualiseerd moeten worden. Nieuw te bouwen bedrijfsverzamelgebouwen én thematische bedrijventerreinen worden zodanig gebouwd dat uitbreiding van activiteiten mogelijk is. Bij steeds meer bedrijven wordt de behoefte aan kantooractiviteiten groter. Dit behoeft aanpassing in de relevante bestemmingsplannen.

Tijdpad 2004 – 2005

Ureninzet gemeente 2004 60 uur

2)

Heroriëntatie logistieke en agrarische bedrijvigheid.

· ·

2004 - 2005

100 uur

3)

Schuiven met ruimte

· · ·

2004

p.m.

4) 5) 6)

Inpassing in ruimtelijk beleid Anticiperen op expansie bedrijfsactiviteiten. Aandacht voor het karakter van bedrijventerreinen.

· · ·

2004 – 2005 2004 – 2006 2004 – 2005

p.m. p.m. p.m.

Concept 29-10-03

50

Tijdpad III. Detailhandel en centrumvernieuwing 1) Kwalitatief versterken van het horeca aanbod. Actieve rol voor branche advies commissie Ontwikkeling van een centrum management systeem · · · · · In overleg met de sector werkt de gemeente een adequaat beleid uit op het gebied van vergunningverlening, overlastbeperking, zelfregulering en toezicht houden. Actualisering van de huidige horeca nota is hierbij gewenst. De gemeente heeft reeds een branche advies commissie geactiveerd (BAC). De BAC kijkt hoe ze optimaal kan opereren binnen de kleine marges die er voor de gemeente zijn. Deze commissie staat ten dienste staan van het gehele winkelapparaat in Hillegom. Het op basis van een bestaand publiek-privaat convenant uitwerken van een centrum management systeem, waarin onder andere sluitende afspraken worden gemaakt over straatonderhoud, reiniging, parkeertoezicht, overlastbestrijding en publieksmanifestaties (incl. financieel kader hiervoor). Met een centrum management systeem wordt tevens ingespeeld op de invulling van leegstand. Actieve rol voor de BAC én de gemeente om deze ambitie te realiseren. Stem de bouwopgave en aanbod ontwikkeling van verkoopvloeroppervlak hierop af. stel een strategie op waarmee het onderscheidende vermogen daadwerkelijk wordt versterkt. Deze strategie behelst aspecten als (gratis) parkeren, uitstraling winkelgebied, onderscheidend aanbod, positie én locatie van de weekmarkt, etc. De gemeente blijft intensief streven naar een grotere betrokkenheid van ondernemers bij de centrumontwikkeling, zowel door een hogere organisatiegraad, als door een actieve communicatie in de richting van ALLE ondernemers. IRH is verantwoordelijk voor de organisatiegraad. De Gemeente geeft communicatie met niet-georganiseerden hierin ook een plek. 2004 – 2007

Ureninzet gemeente in 2004 60 uur

2)

2004

40 uur

3)

2004

20 uur

4)

Kwaliteitsverbetering van het koopcentrum als inzet in de groeiambitie van de gemeente. Meer concurrentie met omliggende koopcentra. Draagvlak vergroting en verbetering communicatie met ondernemers.

·

2004 - 2007

p.m.

·
· ·

5) 6)

2004 - 2010 2004

40 uur 40 uur

IV. Verkopen en vermarkten van het product Hillegom 1) Verbeteren van de communi· Om het contact met het bedrijfsleven te versterken worden er meer informele bijeenkomsten catie met het bedrijfsleven. (bijvoorbeeld ondernemerscafé) georganiseerd. · Het ondernemersloket wordt nog meer gecommuniceerd in gemeentelijke uitingen. Ook wordt een virtueel loket ingericht met daarnaast een nieuwsbrief (via web) voor ondernemers 2) Opstellen van een Promotie· De raad heeft op 13 februari 2003 een besluit genomen ten aanzien van promotiebudget voor plan Hillegom Hillegom. In het nog op te stellen promotieplan kan ook meegenomen worden op welke manier en met welke acties de gemeente naar buiten toe treedt met haar beleid en actuele zaken. Een initiatief van de raad wordt afgewacht.

2004

40 uur

2004 - 2005

p.m.

TOTAAL

510 uur

Concept 29-10-03

51

Bijlage 1 Lijst geconsulteerde sleutelpersonen Dhr. H. Westerhof Dhr. F. Evers Dhr. K.M. Slootweg Dhr. A.C. van der Kwaak Dhr. H. Siebelt Dhr. J.H.M. Knijn Dhr. H.M. van Haaster Deelnemers Klankbordgroep Agrarische Commissie IRH KAVB KBGBB KvK Medisize Provincie Zuid Holland ROC Leiden SDB WLTO Dhr. K. van de Aardwegh De heren H. Westerhof, J.H.M. Knijn, H. Siebelt, L.Braam, F. Evers, M. Vink Dhr. J.van Aartrijk Dhr. H.M. van Haaster Dhr. K.J. Wiltenburg, dhr. P. Meijer Dhr. W. van den Bruinhorst, dhr. K.Bos Dhr. H.J.M. Vredebregt Mevr. A. van Vuuren, dhr. Tj. Van Norden Dhr. H.Stapper Mevr. L.W.M. Claessen

Concept 29-10-03

52