Ruim baan voor De Baanderij

Eindrapport van de Projectgroep ´Naar een toekomstvisie voor De Baanderij´

Leiderdorp, 25 maart 2004

Voorwoord
In oktober 2002 is op initiatief van de gemeente Leiderdorp een projectgroep aan de slag gegaan om de huidige situatie en de gewenste ontwikkelingsrichting van De Baanderij in beeld te brengen. Dit als opmaat naar een toekomstvisie voor het bedrijventerrein. De projectgroep werd geformeerd uit vertegenwoordigers van ondernemers en eigenaren op De Baanderij, de Leiderdorpse Ondernemers Vereniging (LOV), de Kamer van Koophandel, de politie Hollands Midden, de Milieudienst West Holland en de gemeente Leiderdorp. De projectgroep geeft in dit rapport haar bevindingen weer. Dit gebeurt aan de hand van thema’s die volgens de projectgroep voor de toekomst van de Baanderij belangrijk zijn. Uitgangspunt voor een duurzame ontwikkeling van bedrijvenlocatie De Baanderij is een helder economisch profiel. In het rapport is dit profiel, dat leidend is geweest voor de andere thema’s, geschetst. Met dit rapport eindigt de opdracht van de projectgroep. Wij zijn van mening dat De Baanderij met het door ons geformuleerde economisch profiel en de voorgestelde aanpak absoluut toekomst heeft. Het is nu aan ondernemers, eigenaren, LOV, Kamer van Koophandel, politie, regionale milieudienst, gemeente en andere direct betrokkenen om onze bevindingen te onderschrijven, de handen in een te slaan en te komen tot een gezamenlijke aanpak voor De Baanderij. Pas dan kan er ook daadwerkelijk aan een optimale, breed gedragen en duurzame toekomst voor De Baanderij worden gewerkt. Een eerste stap in die richting is de bijeenkomst die wij op 14 april 2004 voor alle ondernemers, eigenaren en andere betrokkenen bij De Baanderij organiseren.

Projectgroep ´Naar een toekomstvisie voor De Baanderij´

2

3

Inhoud
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.
9.

Inleiding Economisch profiel Beeld en kwaliteit Verkeer Milieu en omgeving Veiligheid Communicatie en binding Parkmanagement
Conclusies en aanbevelingen

8 10 16 20 24 28 30 32 36

4

5

Conclusies en aanbevelingen
De projectgroep komt op basis van haar werkzaamheden tot de volgende conclusies en aanbevelingen.

Conclusies
De Baanderij heeft toekomst. De ligging van het terrein, het economisch profiel, verbeteringen die reeds hebben plaatsgevonden of nog plaatsvinden alsmede kansen en ontwikkelingen die zich op en rond het bedrijventerrein voordoen, geven aan dat De Baanderij de potentie heeft ook voor de komende 25 jaar een goed functionerend, gemengd bedrijventerrein te zijn. Voorwaarde voor een duurzaam goed functionerende Baanderij is een gezamenlijke aanpak. Ondernemers, eigenaren, gemeente en andere direct betrokkenen moeten gezamenlijk de kansen pakken en bedreigingen weren. De projectgroep is van mening dat de tijd daarvoor nu rijp is. Daarvoor is het allereerst noodzakelijk dat alle betrokkenen een gezamenlijke aanpak onderschrijven. En dat vervolgens, rekening houdend met de verschillende belangen, daarvoor een passende structuur wordt gekozen.

Aanbevelingen
De projectgroep doet op basis van deze conclusies de volgende aanbevelingen. • • • • • • • • • • • Behoud het gemengde economisch profiel; versterk de auto-, woon- en bouwbranche en maak, onder voorwaarden, functiemenging mogelijk Zorg voor een in ruimtelijk opzicht overzichtelijk terrein met herkenbare profielen en bundeling van soorten bedrijven. Zorg voor een goed werkend verkeerssysteem, waarbij de bedrijven economisch goed kunnen functioneren. Zorg voor een duurzame herinrichting van het terrein; hou daarbij rekening met intensief en meervoudig ruimtegebruik, ondergronds bouwen, energiebesparing, vervoersmanagement, afval en afvalwater. Zorg voor veiligheid op het terrein en voorkom criminaliteit en vandalisme Zorg voor structurele communicatie op De Baanderij Zorg voor structurele betrokkenheid van de belanghebbenden bij het terrein en de duurzame ontwikkeling daarvan Kom tot een gezamenlijk platform op en voor De Baanderij Pak kansrijke onderwerpen gezamenlijk aan Maak keuzes en stel prioriteiten ten aanzien van de uit te voeren acties Kies in eerste instantie voor acties die financieel haalbaar zijn en op korte termijn snel zichtbare resultaten opleveren

6

7

1. Inleiding
In 2001 heeft de gemeenteraad het economisch beleidsplan Leiderdorp: poort tot de regio vastgesteld. In dit plan wordt De Baanderij als belangrijke bedrijvenlocatie voor Leiderdorp en de regio gezien onder meer vanwege haar ligging. Tegelijkertijd wordt geconstateerd dat de situatie op De Baanderij ook aanleiding geeft tot een zorgvuldige (her)overweging van de ruimtelijke problematiek en oplossingsrichtingen. Vanuit de markt werden deze problemen al eerder onderkend en zijn op diverse plekken initiatieven tot ´upgrading´ van het terrein ontplooid. De gemeente heeft zich in het economisch beleidsplan uitgesproken voor voortzetting van deze revitalisering van De Baanderij. Het resultaat daarvan is het project ´Naar een toekomstvisie voor De Baanderij´. Dit project is bedoeld als opmaat voor een toekomstvisie en een duurzame verbetering van bedrijventerrein De Baanderij. De gemeente heeft met dit project het initiatief genomen om ondernemers, eigenaren en andere betrokken partijen bijeen te brengen en gezamenlijk een toekomstvisie te ontwerpen. De projectgroep Op De Baanderij zijn veel ondernemers en eigenaren gevestigd, allen met een diversiviteit aan belangen. Met iedereen afzonderlijk een toekomstvisie bepalen, is ondoenlijk. Daarom is, na een bijeenkomst met ondernemers en eigenaren op De Baanderij in juli 2002, een projectgroep ingesteld. Deze bestond uit vertegenwoordigers van ondernemers en eigenaren op de Baanderij, Leiderdorpse Ondernemers Vereniging (LOV), Kamer van Koophandel, politie Hollands Midden, Milieudienst West Holland en gemeente Leiderdorp.1 De ondernemers en eigenaren in de projectgroep vertegenwoordigden ieder een branche en een deel van De Baanderij, te weten: • Lijnbaan • Touwbaan/Weversbaan • Draadbaan/Kabelbaan • Zijlbaan/Sisalbaan • Zijldijk/Rietschans/Leidsedreef Langetermijndoelstelling Overeenkomstig het economisch beleidsplan, heeft de projectgroep als doelstelling voor de lange termijn vastgesteld dat De Baanderij wordt gekenmerkt door een aantrekkelijk gebied waarin optimaal gewerkt en gewinkeld wordt. Bedrijven kunnen toekomstgericht ondernemen, de ruimte (openbaar en niet-openbaar) wordt zo efficiënt mogelijk gebruikt, bedrijfsgebouwen en terreinen voldoen aan de eisen van het opgestelde beeld kwaliteitsplan, bedrijven kennen elkaar en versterken elkaar. Opdracht De opdracht van de projectgroep luidde: • Vergroot de communicatie met en tussen gevestigde ondernemers; • Zorg voor een grotere betrokkenheid van ondernemers en andere belanghebbenden bij het terrein; • Breng de huidige situatie én de gewenste ontwikkelingsrichting van het bedrijventerrein in beeld, en hou daarbij rekening met stedenbouwkundige, verkeerskundige, ruimtelijke en functionele aspecten.

8

Werkwijze De projectgroep heeft vervolgens thema’s benoemd die voor de toekomst van De Baanderij van belang zijn. Voor ieder thema is een subgroep ingesteld, die steeds bestond uit één ondernemer en één vertegenwoordiger van Kamer van Koophandel, politie, milieudienst of gemeente. De subgroepen hebben voor hun thema de huidige situatie en de gewenste richting in beeld gebracht. Ook hebben zij (mogelijke) acties voor de korte, middellange en/of lange termijn aangegeven. De thema’s zijn: • Economisch profiel • Beeld en kwaliteit • Verkeer • Milieu en omgeving • Veiligheid • Communicatie en binding • Parkmanagement De projectgroep heeft de uitwerkingen van de thema’s gezamenlijk besproken en vastgesteld. De uitwerkingen zijn in dit rapport opgenomen. Onderzoek naar parkmanagement De projectgroep wilde weten hoe ondernemers op De Baanderij aankijken tegen het gezamenlijk oppakken van activiteiten. Zij heeft daarom de Stichting Bedrijfsadvies gevraagd onderzoek te doen naar zogeheten parkmanagement. Dit onderzoek is uitgevoerd in twee fases. In de eerste fase zijn 15 bedrijven geïnterviewd over de kansen van parkmanagement op De Baanderij. In de tweede fase zijn de resultaten uit deze 15 interviews schriftelijk ter toetsing voorgelegd aan de overige bedrijven op De Baanderij. Naast het bevragen van de betrokken bedrijven op De Baanderij zijn ook gesprekken gevoerd met andere belangrijke betrokkenen, te weten eigenaren van grote percelen grond en vertegenwoordigers van de Leiderdorpse Ondernemers Vereniging (LOV). De uitkomsten van het onderzoek zijn verwerkt in dit rapport.
1

De samenstelling van de projectgroep:
Gosse Beitsma (tot 1 jan 2004) Olaf Hoenson ( va 1 december 2003) Rijk Verhoog (tot mei 2003) Marcel de Faber (vanaf mei 2003) Kees Jansen Frans Wulffers (tot september 2003) Rob Hogenelst (vanaf september 2003) Bob Schrama (vanaf april 2003) Evert Verheijen Kurt Jan Wiltenburg Marnix Zwart (vanaf april 2003) Mart Roest Rob van Mackelenberg Rob Heemkerk Arie Roest (tot 15 maart 2003) Frank van Dieten (ruimtelijke ordening) Teun de Vreugd (verkeer, tot januari 2004) Arnoud Nierop (economische zaken) Joke Boot (economische zaken)

namens Zijl-, Vlas- en Sisalbaan/detailhandel namens Lijnbaan/groothandel namens Zijldijk, Rietschans, Leidsedreef/bouw /onderwijs namens Draad-en Kabelbaan/dienstverlening namens Touw- en Weversbaan/autobranche, LOV namens Kamer van Koophandel Rijnland namens Stichting Bedrijfsadvies namens Politie Hollands Midden namens Regionale Milieudienst West Holland gemeente Leiderdorp

Bas Schollaardt van St. Mobiliteit op Maat heeft als gast van februari tot december 2003 de bijeenkomsten van de projectgroep bijgewoond.

9

2. Economisch profiel
Het belangrijkste uitgangspunt bij het bepalen van de huidige situatie en de toekomstige richting voor De Baanderij is de economische betekenis van het bedrijventerrein. In dit hoofdstuk wordt daarom uitgebreid ingegaan op het huidige en het gewenste economisch profiel.

Huidige situatie
Omvang en ligging De Baanderij heeft een omvang van ruim 30 ha. De grenzen van het bedrijventerrein worden bepaald door de Zijldijk, de Leidse Dreef, Rietschans, achterlangs de bedrijfspanden grenzend aan Schansen en Dreven en de Vogelwijk. Voorheen werd de hoek Leidse Dreef, Rietschans, Zijldijk niet altijd meegerekend in de totale omvang van het terrein. Uitgaande van de ligging en de (voor een aanzienlijk gedeelte) bedrijfsmatige invulling, ligt het voor de hand deze hoek wel tot het terrein te rekenen. Het terrein ligt centraal in de Leidse regio en dicht bij de uitvalsweg N445/N446 en de A4 richting Amsterdam/Rotterdam/ Den Haag. Bestemming De Baanderij was van oudsher een bedrijventerrein met veel industrie en bouwnijverheid. Door het verdwijnen van bedrijven, zoals de Verenigde Touwfabrieken (Verto), zijn andere vormen van bedrijvigheid op het terrein gekomen. Ook is de eigendomsituatie daardoor meer versnipperd geraakt. Het terrein bestaat uit verschillende deelgebieden. Deze zijn niet in samenhang met elkaar ontwikkeld. Het bedrijventerrein heeft in het bestemmingsplan ´Zijllaan en Meijepolder 1968´ de bestemming nijverheid en bedrijvigheid gekregen. Als gevolg van de gedeeltelijke herziening van het bestemmingsplan in 1997 is voor het oorspronkelijke Vertoterrein ook ruimte geschapen voor perifere detailhandelsvestigingen (pdv). Dit betekent dat binnen de regels van de provincie zich bepaalde vormen van detailhandel op deze locatie kunnen vestigen. Zo heeft het gebied rond de Zijlbaan zich vanwege het aantal woonwinkels ontwikkeld tot woonboulevard en het gebied rond de Touwbaan tot autoboulevard. Volgens het huidige bestemmingsplan is het in principe niet toegestaan kantoor- en wooneenheden op het bedrijventerrein te vestigen. In de praktijk blijkt dat zelfstandige kantooractiviteiten wel plaatsvinden op De Baanderij. Dit is met name het geval rond de Kabelbaan en Draadbaan. Ook is op het terrein, bijvoorbeeld rond de Touwbaan, een aantal wooneenheden te vinden. Vormen van bedrijvigheid Op De Baanderij zijn circa 154 bedrijven actief. Vormen van bedrijvigheid (stand per 2003) die veelvuldig voorkomen zijn: • Bouw(gerelateerde) bedrijven 26 (17%) • Auto(gerelateerde) bedrijven 26 (17%) • Woon(gerelateerde) bedrijven 18 (12%) • Onderwijs 04 (3%) • Dienstverlening 31 (20%) Deze vormen van bedrijvigheid zijn gezichtsbepalend voor De Baanderij. De resterende bedrijven zijn actief in andere sectoren als groothandel, transport en logistiek enzovoort.

10

Onderwijs is een redelijk grote speler in het gebied rond de Rietschans, maar eigenlijk een vreemde eend in de bijt voor een bedrijventerrein. In aantal (4) en procentueel (3%) geen grote partij, maar mede vanwege de ligging en bekendheid van ROC en LOI wel gezichtsbepalend. De branche Dienstverlening is lastig te kwantificeren en te kwalificeren. Er zijn namelijk vele kleine bedrijfjes (circa 31 exclusief diverse financiële holdings) en dienstverlening is een erg breed begrip. Wel neemt deze sector een grote plaats op het terrein in. Dienstverlening gerelateerde bedrijven/bedrijfjes zijn ook verspreid over de gehele Baanderij gevestigd. De echte economische pijlers van het bedrijventerrein zijn de bouw-, auto- en woongerelateerde bedrijven. Samen vormen zij 46 procent van de bedrijvigheid op De Baanderij. Ook zorgen zij samen voor een groot aantal arbeidsplaatsen. Het onroerend goed op De Baanderij wordt volgens de Wet Onroerende Zaken (WOZ) gewaardeerd op een totaal bedrag van € 87.909.936,00. Sterke punten • ligging Het bedrijventerrein De Baanderij heeft een centrale ligging in de Leidse regio. Het is gelegen aan de Zijl tussen Leiden en Leiderdorp in. • bereikbaarheid Via de N445 en de N446 kan het verkeer snel de A4 bereiken. Consumenten uit de Leidse regio kunnen via de Willem de Zwijgerlaan, de Rietschans en de Zijldijk de woon- en autoboulevard bereiken. • gemengd karakter Een ander sterk punt van het bedrijventerrein is het gemengde karakter van bedrijvigheid. Hierdoor ontstaat de mogelijkheid voor diverse groot- en kleinschalige bedrijfsactiviteiten. Veranderende bedrijfsactiviteiten betekenen niet direct dat bedrijven moeten verhuizen. Het gemengde karakter kan de synergie tussen de bedrijven vergroten. De eigenaren van de panden hebben een bredere doelgroep en meer mogelijkheden qua invulling. Zwakke punten • versnippering Op het terrein heeft versnippering van bedrijfsactiviteiten plaatsgevonden. Een voorbeeld hiervan zijn detailhandelsfuncties langs de Touwbaan. • ontsluiting en afwikkeling uitgaand verkeer De huidige ontsluiting en de afwikkeling van het uitgaande verkeer vanaf het bedrijventerrein laat te wensen over. • aanwezigheid van scholen en andere functies Op De Baanderij is een aantal scholen gelegen: ROC, de internationale afdeling van de Montessori basisschool Elckerlyc en een dependance van de VSO/ZMOK-school Leo Kanner. Deze passen niet in het profiel van het terrein. Dat geldt onder andere ook voor de kerkgemeenschap De Levensstroom en de massagesalon die op het terrein zijn gevestigd. • zelfstandige woon- en kantoorfuncties Op diverse plekken op het terrein komen, hoewel het bestemmingsplan dat niet toestaat, woon- en kantoorfuncties voor.

Kansen • vrijkomen van locaties Met het vertrek van het ROC binnen enkele jaren naar Leiden komt een locatie vrij die nu nog de bestemming onderwijs heeft, maar die voor de economische profilering van het hele bedrijventerrein ingevuld kan worden met bedrijfsmatige activiteiten. Ditzelfde geldt voor de locatie van de kerkgemeenschap aan de Touwbaan, die gaat verhuizen naar Elisabethhof. Daarnaast is de vestiging van de scholen Elckerlyc en VSO/ZMOK van tijdelijke aard.

11

• functiemenging Functiemenging kan onder bepaalde voorwaarden de aanwezige bedrijvigheid versterken en bijdragen aan een duurzame toekomst van De Baanderij. Onder functiemenging wordt in dit geval verstaan ´het toestaan van andere functies en activiteiten dan welke in het huidige bestemmingsplan zijn toegestaan´. Hierbij valt te denken aan de combinatie werken/wonen, maar ook aan dienstverlening en ondersteunende functies. • nieuw bestemmingsplan De Wet op de Ruimtelijke Ordening schrijft voor dat bestemmingsplannen eenmaal per 10 jaar vernieuwd moeten worden. Aangezien het bestemmingsplan voor De Baanderij ouder is dan 10 jaar, moet er een nieuw bestemmingsplan worden gemaakt. In het nieuwe bestemmingsplan voor De Baanderij kan het gewenste economische profiel van het bedrijventerrein opgenomen worden. Het bestemmingsplan biedt mogelijkheden om sturing te geven door vast te leggen welke functies zijn toegestaan en door bepaalde delen van het terrein te bestemmen voor bepaalde functies. Daarnaast kan een vereenvoudiging van of een verruiming binnen de regelgeving worden doorgevoerd. • toekomstige verkeersmaatregelen De gemeente heeft plannen om de infrastructuur in Leiderdorp en de rondwegen aan te passen. Deze plannen, die zijn vastgelegd in het Integraal Verkeers- en Vervoersplan (IVVP) dragen bij aan een betere bereikbaarheid van het bedrijventerrein. Tevens wordt een aanduiding op de A4 (afrit 6) naar De Baanderij overwogen. Bedreigingen • belangentegenstellingen Er spelen verschillende belangen in het gebied. Deze belangen zijn soms tegengesteld aan elkaar. Het betreft onder andere die tussen huurders en eigenaren onderling, en die tussen ondernemers en de gemeente. Daarbij is sprake van een gebrekkige communicatie binnen de partijen en tussen de partijen onderling. Dit bemoeilijkt het bereiken van een gezamenlijk resultaat. • omgeving/woonbebouwing De Baanderij ligt in een bebouwde omgeving. Met name de woonbebouwing brengt beperkingen voor de bedrijfsactiviteiten met zich mee. Daarnaast wordt onder andere door bewoners of ontwikkelingen in de nabijheid van het terrein de functie van bepaalde delen van het terrein ter discussie gesteld.

Gewenste situatie
De Baanderij moet voor de komende 20 tot 25 jaar het profiel van een gemengd bedrijventerrein behouden. Dit profiel wordt gekenmerkt door een diversiteit aan bedrijfsactiviteiten zoals deze nu ook op het bedrijventerrein aanwezig zijn. Gelet op de grootte van het terrein (ruim 30 ha), de ligging, de huidige aanwezige functies en de onderliggende WOZ-waarde die dit alles vertegenwoordigt, is het logisch en economisch verantwoord het gemengde profiel door te zetten. Economische pijlers Binnen dit profiel is de economische levensvatbaarheid van De Baanderij gebaseerd op drie pijlers. Deze pijlers worden gevormd door groepen bedrijven die gerelateerd zijn aan de branches auto, wonen, bouw. Deze pijlers zullen dan ook moeten worden versterkt en/of uitgebreid. Daar omheen kunnen de overige bedrijfsactiviteiten plaatsvinden. Functiemenging Functiemenging kan een meerwaarde voor de economische toekomst van De Baanderij betekenen, mits zij direct of indirect ondersteunend is aan de pijlers van het bedrijventerrein en in ondergeschikte mate en op de juiste plek wordt toegestaan.

12

Dit geldt in eerste instantie voor de functie wonen in combinatie met werken: boven bedrijven of kantoren, of door de ombouw van kantorenunits naar wooneenheden of solitaire wooncomplexen. Beperkte woningbouw kan de sociale leefbaarheid en controle van het gebied in de avonduren vergroten. Daarnaast kan het een economische drager zijn voor nieuwe ontwikkelingen die De Baanderij als geheel ten goede komen. Ook voor de functie dienstverlening moet worden bepaald in welke vorm deze branche wordt toegestaan. Het huidige aandeel van de branche dienstverlening is groot (20 %) en bovendien hebben bepaalde bedrijven in deze branche een ondersteunende functie voor de economische pijlers en voor andere gevestigde bedrijven. Hier kan de mogelijkheid van een bedrijfsverzamelgebouw worden overwogen om de branche te concentreren. Daarmee blijft het overige gedeelte van het bedrijventerrein voor nijverheid en bedrijvigheid beschikbaar. In het bedrijfsverzamelgebouw kunnen ook functies worden opgenomen die ondersteunend zijn aan bedrijven en werknemers op het hele bedrijventerrein. Voorbeelden hiervan zijn een reproductieruimte, een centrale bedrijfskantine, een fitnessruimte, kinderopvang enzovoort. Nader onderzoek moet uitwijzen in welke vorm en op welke plek functiemenging een toegevoegde waarde heeft.

Wat is er nodig?
• vastleggen van het economisch profiel In het bestemmingsplan van De Baanderij worden de kaders gesteld en wordt ruimte gegeven voor ontwikkelingen die de economische profilering van de Baanderij mogelijk maken. • vereenvoudiging regelgeving De krachtige dragers van het gebied moeten stevig worden verankerd en gekoesterd als beeldbepalend voor het terrein. Om ervoor te zorgen dat zij zich als drager van het gebied kunnen blijven ontwikkelen zal de regelgeving waar mogelijk vereenvoudigd moeten worden. Bedrijven die bijdragen aan de langetermijndoelstelling krijgen expansiemogelijkheden (verdieping erop, stuk erbij bouwen, deel van buurbedrijf opkopen etc). Hiermee moet niet alleen tijdens de bouw rekening worden gehouden in bouwtechnisch opzicht. Ook in het bestemmingsplan zal hiervoor ruimte moeten worden gecreëerd. Te denken valt hoogtemarges in plaats van strakke afmetingen, verruiming van de goothoogte, grond vrijhouden rond bedrijven voor uitbreiding enzovoort. • versterken van de economische pijlers De branches die nu de economische pijlers vormen van het terrein moeten verder versterkt worden om deze als krachtige dragers voor het bedrijventerrein te behouden. Het gaat hierbij om bouwgerelateerde bedrijven, autogerelateerde bedrijven en woongerelateerde bedrijven. • groeperen van functies en/of activiteiten Voor een duidelijke economische profilering en herkenbaarheid op het bedrijventerrein moeten daar waar mogelijk functies en/of bedrijfsactiviteiten worden gegroepeerd. Dit groeperen moet geen doel op zich worden, al is het alleen maar vanwege de kosten die dit met zich meebrengt. Een duidelijk beleid voor het bedrijventerrein biedt gemeente én ondernemers (huurders, eigenaren van panden en grond) de mogelijkheid te sturen op de (her)locatie van bedrijven en functies op het terrein.

13

• functiemenging Bij functiemenging moet een zorgvuldige afweging worden gemaakt ten aanzien van het doel. Functiemenging is een middel om de gewenste ontwikkeling voor de gehele Baanderij te bereiken en geen doel op zich. Voor de functie wonen zullen op korte termijn keuzes moeten worden gemaakt over de voorwaarden waaronder wonen op het bedrijventerrein wordt toegestaan. Locaties aan de rand van het bedrijventerrein zijn daarvoor de meest logische plek. Voor de oprichting van een bedrijfsverzamelgebouw moet in het bestemmingsplan ruimte worden gecreëerd. Daarnaast moet in toekomstige plannen met deze mogelijkheid rekening worden gehouden.

Acties op de korte termijn (binnen 2 jaar)
• • • • • • • • • • Duidelijke grenzen van het bedrijventerrein vastleggen; Economisch profiel voor De Baanderij vastleggen in bestemmingsplan; Deregulering toepassen, minder regels opstellen (voor zover deze binnen de invloedsfeer van het bestemmingsplan vallen); Vereenvoudiging regelgeving ten aanzien van expansie voor bedrijven (voor zover deze binnen de invloedsfeer van het bestemmingsplan vallen) Bepalen en vastleggen van voorwaarden en locaties voor wooneenheden; Bepalen en vastleggen van voorwaarden en locaties voor dienstverlening c.q. kantoren; Bepalen en vastleggen van voorwaarden en locaties voor ondersteunende functies; Gebied indelen met gewenste bedrijvigheid; Uitdragen van de economische pijlers in het gebied; Aandringen op het plaatsen van verwijzingsborden voor De Baanderij op en vanaf de snelweg A4 (afrit 6).

Acties op de middellange termijn (binnen 2 tot 5 jaar)
• • • Deregulering toepassen, minder regels opstellen (voor zover deze buiten de invloedsfeer van het bestemmingsplan vallen); Vereenvoudiging regelgeving ten aanzien van expansie voor bedrijven (voor zover deze buiten de invloedsfeer van het bestemmingsplan vallen); Zorgen voor blijvende bereikbaarheid (aan- en afvoer van bezoekers, werkenden, klanten) en doorstroming.

14

15

3. Beeld en kwaliteit
Huidige situatie
Het bedrijventerrein en de diverse locaties zijn niet in samenhang met elkaar ontwikkeld. Het van oorsprong industriële bedrijventerrein heeft zich ontwikkeld tot een gemengd bedrijventerrein met perifere detailhandel (detailhandel buiten de reguliere stads- en winkelcentra). Dat stelt andere eisen aan een gebied dan de oorspronkelijke industriële invulling. Door de verscheidenheid in bebouwing op het terrein, de infrastructuur en het huidige gebruik van de openbare ruimte, met name op het gebied van parkeren, is een rommelig geheel ontstaan. De parkeerdruk is groot en het terrein is eigenlijk niet geschikt als parkeergebied voor grote vrachtwagens. Gelijksoortige bedrijven zijn over het bedrijventerrein verspreid, oudbouw en nieuwbouw staan door elkaar in diverse bouwstijlen. Eenheid en identiteit van de te onderscheiden deelgebieden is nagenoeg niet aanwezig. Dat komt de overzichtelijkheid en daarmee de herkenbaarheid niet ten goede. Alleen de Zijlbaan biedt met haar winkels een onderscheidend geheel. Samenvattend kent het terrein de volgende knelpunten: • Ontbreken van een goede ruimtelijke structuur • Ontbreken van eenheden/clusters van gelijksoortige bedrijven • Parkeerdruk • Parkeren van grote vrachtwagens • Diversiteit in bebouwing

Gewenste situatie
De gewenste richting voor De Baanderij is een voor bezoekers en ondernemers in ruimtelijk opzicht overzichtelijk bedrijventerrein, met herkenbare profielen (wat voor soort bedrijven zijn er) en eenheden (bundeling van soort bedrijven), gerelateerd aan de economische clusters waarop het terrein zich zal gaan richten. Een logische indeling en een daaraan gekoppeld niveau van uitstraling, maken en houden het bedrijventerrein aantrekkelijk voor zowel ondernemers als het publiek.

Wat is er nodig?
Er is een heldere structuur nodig, evenals een opwaardering van de uitstraling van zowel de gebouwen als de inrichting van het openbaar gebied. Uitgaande van de gewenste ontwikkelingsrichting staan twee onderwerpen centraal: • Economische profilering herkenbaar maken in ruimtelijk opzicht • Kwaliteit winnen in uitstraling

16

Om de gewenste situatie te bereiken moeten de kansen worden benut en de bedreigingen worden weggenomen. Gekoppeld naar de twee hierboven geformuleerde onderwerpen geeft dat de volgende mogelijkheden: • Economische profilering herkenbaar maken in ruimtelijk opzicht a) Kansen liggen er in een goede profilering van het bedrijfsterrein. Dat kan door clustering van bedrijven en een overzichtelijke structuur van het bedrijventerrein. Dat draagt bij aan de herkenbaarheid en uitstraling van het terrein. Thematische benadering maakt samenwerking en gezamenlijk naar buiten treden mogelijk. Een te grote diversiteit in functies staat hier haaks op. Een nieuw bestemmingsplan kan in dat opzicht een goed sturingselement vormen, door daarin het economische profiel vast te leggen en te kijken of per gebied een onderverdeling in bepaalde bedrijfssoorten mogelijk is (clustervorming). b) Ook uniforme bewegwijzering voor het hele terrein en eenheid binnen de openbare ruimte of bedrijfsclusters (b.v. bestrating, straatmeubilair, groenaankleding etc.) bieden mogelijkheden. Kwaliteit winnen in uitstraling a) Bij (ver)bouwen van gebouwen kan de welstandsnota bijdragen aan het realiseren van de beeldkwaliteit van de gebouwen. Een beeldkwaliteitsplan vormt een nuttig instrument om het gewenste beeld te visualiseren. Een aantal aspecten kan en zal uiteindelijk in een nieuw bestemmingsplan vastgelegd kunnen worden. b) Een ander kwaliteitsaspect is de beleving van het terrein door de bewoners van de omliggende woonwijken. De afscherming naar de woonwijken verdient aandacht in de vorm van vriendelijke overgangen, met aandacht voor groen en de minst milieu hinderlijke bedrijven aan de randen van het bedrijfsterrein (milieuzonering). c) Ook beeldbepalend is de staat van onderhoud van gebouwen en terreinen. Onderhoud nalaten werkt verpaupering in de hand. Overigens is niet al het openbare gebied in gemeentelijk eigendom, zodat ook bij het openbare gebied een verantwoordelijkheid ligt voor de bedrijven. d) De grootste bedreiging wordt nu gevormd door enerzijds het parkeren van vrachtwagens op het terrein, anderzijds door de parkeerdruk op openbare wegen. Ook de ontsluiting vormt in spitstijden vaak een probleem. In beginsel ligt het voor de hand dat ieder bedrijf in zijn eigen parkeerbehoefte dient te voorzien, waardoor de mogelijkheid ontstaat om een kwalitatief betere invulling aan het openbare gebied te krijgen. Gekeken kan worden naar gezamenlijke oplossingen of onderlinge uitwisselbaarheid van parkeervoorzieningen. Voor de geparkeerde vrachtauto’s moet een andere locatie gezocht worden, ter vervanging van het parkeren langs de wegen.

Acties op de korte termijn (binnen 2 jaar)
• • • • Noodzakelijk onderhoud van de bestrating/openbaar gebied plegen; Starten met opstellen van nieuw bestemmingsplan; Te grote functiemenging voorkomen Welstandscriteria voor De Baanderij opstellen; Beeldkwaliteitsplan opstellen; Parkeerproblemen aanpakken Parkeren grote vrachtauto’s aanpakken; Verbinding Lijnbaan/Touwbaan oppakken

• •
• •

17

Acties op de middellange termijn (binnen 2 tot 5 jaar)
• • • Verbeteren van de afscherming naar de woonwijken; afspraken maken over uniforme uitvoering aankleding (zowel openbaar als particulier) bereikbaarheid optimaliseren

Continue acties
• • • functiemenging in de hand houden Clustering van bedrijven en profilering nastreven Uniformiteit in gebouwen bevorderen

18

19

4. Verkeer
Huidige situatie
De verkeerssituatie op het bedrijventerrein is en wordt ervaren als onoverzichtelijk, onduidelijk en verkeersonveilig. Deze situatie wordt onder andere veroorzaakt door de onduidelijke wegenstructuur, de eigendomsverhoudingen van de openbare ruimte (publiek en privaat), de externe en interne bereikbaarheid, de parkeerdruk, de ontsluitingsstructuur (doorstroming), de vele in- en uitritten, het parkeren van grote vrachtwagens en de aanwezigheid van fietsers op de rijbaan. Daarnaast zijn er onvoldoende mogelijkheden om de infrastructuur uit te breiden en is op sommige plaatsen een afdoende maatvoering voor wegen en parkeerfaciliteiten niet (meer) te realiseren. Deze situatie vloeit grotendeels voort uit de verandering van het voormalige Verto-terrein naar een perifere detailhandelslocatie. Maar ook de huidige bedrijfsvoering vraagt een beter geoutilleerd bedrijventerrein. Verder wordt de huidige situatie op onderdelen, zoals bestratingen, voertuigen op de weg en het integrale aanzien, als slecht ervaren. Ook geldt dat sommige bedrijven vanwege hun verkeerseffecten niet meer op het bedrijventerrein thuishoren. Daarnaast zijn de mogelijkheden van gevestigde bedrijven om uit te breiden veelal beperkt, waardoor uitbreiding vaak ten koste gaat van parkeergelegenheid. Hieronder wordt kort op een aantal specifieke verkeersproblemen ingegaan. • ontsluiting De ontsluiting via de Rietschans geeft momenteel problemen door het aanbod van het aantal voertuigen en de capaciteit van het kruispunt Rietschans-Engelendaal. • interne infrastructuur De structuur op De Baanderij is onduidelijk. Er zijn veel smalle, onduidelijke wegen, waarvan een aantal doodlopend is. Doordat er geen circuits aanwezig zijn, moeten vrachtwagens vaak lastige keermanoeuvres uitvoeren. Daarvoor is er te weinig ruimte en dat heeft een negatief effect op de doorstroming en de verkeersveiligheid. • bewegwijzering De huidige bewegwijzering naar De Baanderij is onvoldoende en niet adequaat. Dit leidt tot extra verkeer op wegen die daar niet voor bedoeld zijn en belast de interne structuur van Leiderdorp. Ook de bebording op het bedrijventerrein zelf laat te wensen over. De verwijzing naar de aanwezige bedrijven is niet duidelijk. Dit én de onduidelijke interne structuur leidt tot zoekende automobilisten, foutparkeren en kan nadelig zijn voor de verkeersveiligheid. • parkeren van vrachtwagens Een gedeelte van de Touwbaan en Weversbaan is aangewezen voor het parkeren van vrachtwagens. Vrachtwagens worden echter ook buiten deze aangewezen plekken geparkeerd. Ze nemen veel ruimte in, ook op parkeerplaatsen voor personenauto´s en op trottoirs, en belemmeren het uitzicht. Daarnaast staan ze vaak half op de rijbaan, waardoor de doorstroming wordt gehinderd en er verkeersonveilige situaties ontstaan.

20

• parkeren van personenauto’s Uit een beperkt parkeeronderzoek blijkt dat in het deel rond de woonboulevard voldoende parkeergelegenheid op eigen terrein aanwezig is. In een ander gedeelte van De Baanderij, met name de Touwbaan, Lijnbaan en Weversbaan bestaat een tekort aan parkeerplaatsen. Hier is niet veel ruimte op eigen terrein. Ook in het openbare gebied zijn nauwelijks parkeerplaatsen aanwezig. • fietsstructuur Hoewel niet gebruikelijk op een bedrijventerrein, wordt op De Baanderij veel gefietst. Dit heeft te maken met het feit dat via De Baanderij en de Spanjaardsbrug een belangrijke route loopt tussen Leiderdorp en Leiden. Daarnaast bevinden zich op en nabij De Baanderij onderwijsinstellingen en zit op het bedrijventerrein een fietsspecialist. Twee routes worden veel gebruikt: de Touwbaan en de Rietschans. Op deze wegen zijn geen aparte voorzieningen voor fietsers aangebracht.

Gewenste situatie
Als basisvoorwaarden voor een ideaal bedrijventerrein gelden de volgende uitgangspunten: • een goede verkaveling van het terrein; • een heldere wegenstructuur en wegenpatroon met een goede maatvoering; • een vlotte en obstakelvrije doorstroming; • een goede interne bereikbaarheid; • voldoende parkeerfaciliteiten; • geen stallingfaciliteiten voor trucks op de openbare weg, maar op eigen grond, dan wel op een afzonderlijk parkeerterrein; • een goede bereikbaarheid voor voetgangers en fietsers door middel van trottoirs en fietspaden; • voldoende in- en uitgangen; • duurzaam veilige inrichting; • goede bereikbaarheid van de bedrijven; • goede ANWB-bewegwijzering; • klantvriendelijke uitstraling van het bedrijventerrein; • geen hinder voor woonbuurten; • clustering van soorten bedrijven; • goed onderhoud van de infrastructuur, inclusief belijningen. De hierboven genoemde basisvoorwaarden leiden tot een goed functionerend verkeerssysteem, zodanig dat alle bedrijven economisch goed kunnen functioneren. In de komende jaren zal de bedrijvigheid op De Baanderij toenemen. Daardoor zal ook de hoeveelheid verkeer in en rond De Baanderij groeien. Gezien de historisch gegroeide situatie zal het in de toekomst niet mogelijk zijn om aan alle basisvoorwaarden te voldoen. In gezamenlijkheid moet worden bezien welke oplossingen haalbaar zijn.

21

Wat is er nodig?
De genoemde knelpunten dienen waar mogelijk opgelost te worden. Verder moet de verbinding Vronkenlaan-Lijnbaan vice versa uitsluitend voor personenauto’s en kleine bestelbusjes worden opengesteld en voor vrachtverkeer worden verboden. Daarnaast moet zowel de upgrading van de kruising Rietschans-Engelendaal als de verbinding TouwbaanLijnbaan op zo kort mogelijke termijn worden gerealiseerd. • ontsluiting De ondernemers en de vertegenwoordigers van LOV en Kamer van Koophandel vinden vanuit bedrijfseconomisch belang een 2e volwassen ontsluiting noodzakelijk. Daartoe zou wat hen betreft de Van der Valk Boumanweg in twee richtingen opengesteld moeten worden. De gemeente ziet vanuit verkeerskundig oogpunt geen noodzakelijkheid voor een 2e ontsluiting. De verkeersknoop N445-Engelendaal-Rietschans moet worden geoptimaliseerd, vooral ten aanzien van het uitgaande verkeer. • interne infrastructuur Een oplossing voor dit probleem moet gezocht worden in het opheffen van doodlopende structuren en het aanbrengen van korte circuits. Voorgesteld wordt om de Touwbaan en de Lijnbaan aan elkaar te koppelen. Dit leidt ertoe dat de Lijnbaan en De Baanderij meer een geheel gaan vormen. Met name voor vrachtwagens die moeten laden en lossen op de Lijnbaan, maar ook voor bezoekers ontstaat de mogelijkheid om rond te rijden. Daarnaast is het gewenst dat de Draadbaan, Vlasbaan en Weversbaan doorgetrokken worden, zodat deze op elkaar aansluiten. Een zeer gewenste aanvulling hierop zijn doorkoppelingen van de Zijlbaan en de Sisalbaan-Vlasbaan naar de Draadbaan en de Kabelbaan. Hierdoor wordt het merendeel van de doodlopende structuren opgeheven en worden de bedrijven vanaf de westkant goed ontsloten. Op deze manier wordt de bereikbaarheid van het binnengebied van De Baanderij vergroot, de doorstroming verbeterd en kunnen logische routes worden gemaakt. • interne en externe bewegwijzering Door de externe bewegwijzering te verbeteren wordt de interne structuur van Leiderdorp ontlast en kan het verkeer beter worden afgewikkeld over de daarvoor toegeruste wegen. Om de verwijzing op De Baanderij naar de verschillende bedrijven te verduidelijken, dienen borden te worden geplaatst. Daarmee kan foutparkeren en het rondrijden van zoekende automobilisten worden voorkomen. • parkeren van vrachtwagens De projectgroep wenst de Touwbaan vrij te maken van geparkeerde vrachtwagens. Dit kan eenvoudig door de aanwezige borden te verwijderen. Er zullen dan wel alternatieve locaties voor parkeerruimte moeten worden gezocht. De noodzaak daartoe wordt versterkt doordat in de nabije toekomst – door diverse ontwikkelingen - ook de vrachtwagenparkeerplaatsen aan de Simon Smitweg en de Kleine Zandput verdwijnen. • parkeren van personenauto De projectgroep wil de doorstroming op de Rietschans en de Touwbaan verbeteren. Daartoe zou op de Rietschans aan twee zijden een parkeerverbod voor personenauto’s moeten worden ingevoerd. De ondernemers in de projectgroep wensen daarnaast een eenzijdig parkeerverbod voor personenauto’s op de Touwbaan aan de kant van de zijstraten. De gemeente wil aan beide zijden een parkeerverbod instellen.

22

Door deze parkeerverboden zal de parkeerdruk op De Baanderij waarschijnlijk verder toenemen. Het oplossen van dit probleem is een zaak van zowel gemeente als bedrijven. Op plaatsen waar de openbare ruimte het toelaat, kunnen extra (openbare) parkeerplaatsen worden aangelegd. Daarnaast moet worden gekeken of bestaande bedrijven een aantal parkeerplaatsen op eigen terrein kunnen vrijhouden voor personeel en bezoekers. Voor toekomstige ontwikkelingen zouden minimumeisen gesteld moeten worden aan de aanleg van parkeerplaatsen. Deze eisen zouden ook moeten gelden bij wijziging van de gebruiksdoeleinden van een bedrijfspand, zoals bij wijziging van de bedrijfsactiviteit of bij de vestiging van een ander bedrijf. • fietsstructuur op en langs de Touwbaan en de Rietschans Door de verbetering van de interne infrastructuur en het instellen van een parkeerverbod wordt de situatie voor de fietser flink verbeterd en de verkeersveiligheid vergroot. De ondernemers vinden deze maatregelen voldoende; de gemeente wil op de Touwbaan fietsstroken en op de Rietschans vrijliggende fietspaden maken. • onderhoud plegen aan de wegen Er moet voldoende onderhoud aan de wegen worden gepleegd. De basis daarvoor is een goed onderhoudsplan.

Acties op de korte termijn (binnen 2 jaar)
• • • • • • • • • • • • • • •
2

Upgrading van de in-/uitgang Rietschans (het aanpassen van de verkeersknoop N445Engelendaal-Rietschans met onder andere een vrije rechtsafbeweging vanaf de N445 naar De Baanderij en een extra linfsafbeweging vanaf de Rietschans/Engelendaal); Doortrekken van de verbinding Touwbaan-Lijnbaan; Doortrekken van de Draadbaan, Vlasbaan en Weversbaan en een aanvulling hierop zijn de doorkoppelingen van de Zijlbaan en de Sisalbaan/Vlasbaan naar de Draadbaan en de Kabelbaan; De verbinding Vronkenlaan/Lijnbaan v.v. verbieden voor vrachtwagens; De conditie van de wegenstructuur en de asfaltwegdekken verbeteren; Parkeerverbod voor vrachtwagens op de Touwbaan instellen; Realiseren van tijdelijke en definitieve parkeerlocaties voor vrachtwagens; De Touwbaan eenzijdig2 en de Rietschans tweezijdig vrij maken van geparkeerde motorvoertuigen; Verbeteren van de interne en de externe bewegwijzering; Aanleggen van parkeerplaatsen op plaatsen waar de openbare ruimte het toelaat; Onderzoek doen naar de mogelijkheid dat bestaande bedrijven parkeerplaatsen op eigen terrein vrijhouden voor personeel en bezoekers; Minimumeisen opstellen voor de aanleg van parkeerplaatsen ook bij wijziging van de gebruiksdoeleinden van een bedrijfspand (in verband met toekomstige ontwikkelingen); Zoeken van een parkeeroplossing voor de Lijnbaan. Openstellen van de Van der Valk Boumanweg in twee richtingen; deze actie wordt niet door de gemeente ondersteund. Aandacht houden voor mogelijkheden tot realiseren van de Kanaalroute
De gemeente wil de Touwbaan tweezijdig vrijmaken van geparkeerde motorvoertuigen

23

5. Milieu en omgeving
Huidige situatie
Bodem Het voormalige terrein van Verto (Verenigde Touwfabrieken) maakt onderdeel uit van De Baanderij. Dit terrein is inmiddels voor een zeer groot deel onder supervisie van de provincie gesaneerd. Onder enkele bestaande panden is nog verontreiniging aanwezig. Om verdere verspreiding van deze verontreinigingen te voorkomen zijn maatregelen getroffen. Op het overige deel van het oorspronkelijke Verto-terrein zijn geen ernstige bodemverontreinigingen bekend. Geluid Geluid heeft betrekking op lawaai van wegen en op industrielawaai. Op basis van het huidige bestemmingsplan bestaan er geen mogelijkheden voor vestiging voor zogenaamde categorie Ainrichtingen. Dit zijn bedrijven die geluid produceren en waarvoor een zone is vastgesteld waarbinnen geen nieuwbouw kan plaatsvinden. Op de rand van het bedrijventerrein met de woonomgeving (omgeving Lijnbaan) zijn er van individuele bedrijven wel geluidsklachten bekend. Deels afkomstig van activiteiten binnen het bedrijf, maar grotendeels afkomstig van aan- en afvoerbewegingen buiten de normale werktijden. Lucht Op De Baanderij vindt een beperkt aantal bedrijfsactiviteiten plaats waarbij geurhinder een aandachtspunt is: Randstad Clean Lease BV (Lijnbaan), Casco (autospuiterij van Kamsteeg, eveneens aan de Lijnbaan) en de autospuiterij van Van Haasteren (Touwbaan). Op basis van de huidige regelgeving is de luchtkwaliteit ten gevolge van het verkeer eveneens een aandachtspunt. Grenswaarden mogen nergens in het gebied worden overschreden. Vooralsnog bestaan er geen aanwijzigingen dat op De Baanderij sprake is van grenswaardeoverschrijdingen. Hierbij dient wel te worden aangetekend dat de aan- en afvoerroute via de Rietschans in dit kader de meest risicovolle locatie is. Externe veiligheid Veiligheid heeft in het kader van milieuwetgeving betrekking op bedrijven en op het vervoer van gevaarlijke stoffen. Bij automobielbedrijf Van Haasteren op de Touwbaan is een LPG-tankstation gevestigd. Verder heeft automobielbedrijf Oudshoorn (op de hoek Rietschans/Touwbaan) een benzinepomp voor eigen gebruik. Ook het bedrijf Huurmij (Lijnbaan) beschikt over een benzinepomp voor eigen gebruik. Deze bedrijven zijn ‘gezoneerd’, wat betekent dat zij op een bepaalde afstand van gevoelige bestemmingen moeten staan. Op de Touwbaan worden vrachtauto’s geparkeerd. Onduidelijk is in hoeverre de containers/laadruimten van deze vrachtauto’s leeg zijn of in sommige gevallen (deels) gevuld zijn met gevaarlijke stoffen.

Gewenste situatie
De herinrichting van het bedrijventerrein De Baanderij gebeurt op een duurzame wijze. Daarbij wordt rekening gehouden met relevante milieuaspecten. Er wordt ten minste aandacht besteed aan energiebesparing, vervoersmanagement, afval en afvalwater. Een ander uitgangspunt voor het bedrijventerrein is intensief ruimtegebruik, meervoudig ruimtegebruik en ondergronds bouwen.

24

Wat is er nodig?
• bodem Per gebied wordt inzicht verkregen in de bodemkwaliteit en bepaald welke kwaliteit daar gewenst is. Dit wordt vastgelegd in het bestemmingsplan. De bodem voldoet daarbij aan de eisen die vanuit de functie gesteld worden. Ook wordt bepaald hoe met nog aanwezige verontreiniging op de reeds bekende locaties moet worden omgegaan. Mobiele verontreinigingen zijn verwijderd; bij immobiele verontreinigingen zijn geen contactrisico’s. • geluid Bepaald wordt in hoeverre gevoelige functies hinder hebben als gevolg van het wegverkeer en industrielawaai en hoe deze hinder zal worden voorkomen. Dit wordt in het nieuwe bestemmingsplan vastgelegd. De bedrijven binnen het gebied voldoen aan geluidsnormen zoals deze zijn neergelegd in de bedrijfsspecifieke milieuvergunningen of algemene regelgeving (AmvB’s) • energie en duurzaamheid Leiderdorp ondersteunt het klimaatbeleid, dat in het kader van het Klimaatconvenant tussen Rijk, provincies en gemeenten, is opgezet om de Kyoto-doelstellingen te realiseren. Deze doelstellingen hebben betrekking op het terugdringen van CO2-uitstoot. Dit is verwoord in het milieubeleidsplan van de Milieudienst West-Holland. De volgende doelstellingen moeten worden gerealiseerd: • er wordt rekening gehouden met energiebesparing en duurzame energie bij planontwikkeling; dit gebeurt op basis van een Energievisie; • het energiegebruik van de bedrijven op De Baanderij is voor minimaal 5% gebaseerd op duurzame energiebronnen; Het beleid op het gebied van duurzaam bouwen is vastgelegd in het DuBopluspakket. Dit is een lijst van eisen op het gebied van duurzaamheid voor bouwprojecten en plannen. De verwachting bestaat dat veel bedrijven eerder voor de prijs zullen kiezen dan voor duurzaamheid. De (ver)bouwwerkzaamheden worden vaak in eigen beheer uitgevoerd. • ruimtegebruik Intensief en meervoudig ruimtegebruik en ondergronds bouwen worden via het nieuwe bestemmingsplan mogelijk gemaakt en gestimuleerd. Bij ondergronds bouwen is de grondwaterstand een belangrijk aandachtspunt. • verkeer en vervoer Hinder voor woonbuurten moet worden voorkomen. Aan- en afvoerroutes moeten bij voorkeur niet door naastgelegen woonwijken lopen. Parkeren, laden en lossen mag geen overlast voor woningen veroorzaken. Parkeren vindt bij voorkeur plaats op het dak of onder de grond. Vooral bij ‘grote’ publiekstrekkers is hier veel winst te behalen. Vrachtwagens kunnen mogelijk elders geparkeerd worden. Een goede doorstroming van het verkeer is van groot belang. Stagnerend verkeer – bijvoorbeeld door afgesloten wegen of door geparkeerde vrachtwagens – veroorzaakt onnodig geluidhinder en extra luchtverontreiniging. Het gebruik van openbaar vervoer en fiets wordt door verschillende acties gestimuleerd.

25

• water en groen De plannen voor De Baanderij voldoen aan de Watertoets en de Ecologische Toets. De volgende onderwerpen zijn nader uitgewerkt: Water: waterberging; infiltratiezone; hemelwatersysteem Groen: ecologische verbindingszone; type beplanting; groenstructuur; groenelementen; groenbeheer; grasdaken.

Acties op de korte termijn (binnen 2 jaar)
• • • • • • • • • Klachtensituaties bij omliggende woningen analyseren en aanpakken (o.a. geluidhinder); In een vroeg stadium adviseren over de milieuparagraaf in het nieuwe bestemmingsplan voor De Baanderij; Intensief en dubbel ruimtegebruik mogelijk maken in een nieuw bestemmingsplan. Er wordt een voorstel gedaan om het grondwaterprobleem op te heffen; De opslag van risicovolle stoffen in vrachtwagens inventariseren. Dit probleem is urgent en heeft de hoogste prioriteit uit hoofde van veiligheid; De LPG pomp moet op 110 meter zijn gesitueerd van kwetsbare objecten. De exacte afstand is afhankelijk van de omvang van de pomp. Over dit onderwerp maakt de MDWH een advies; Onderzoek doen naar het apart afvoeren van hemelwater. De platte daken leveren bij stortbuien veel water. Dit kan de riolering niet aan. Gezien de situatie ter plaatse van de weg bij Draadbaan/Kabelbaan heeft dit onderzoek prioriteit; Afvalmanagement starten (met het op De Baanderij gevestigde bedrijf); Energievisie maken voor de bedrijven op De Baanderij. Dit onderzoek wordt uitgevoerd door een extern bureau. De MDWH kan het onderzoek begeleiden. Gezamenlijk energie-inkoop kan direct voordeel opleveren; Onderzoeken van en onderhandelen over de mogelijkheid de hekken op De Baanderij weg te krijgen, zodat het verkeer beter kan doorstromen.

Acties op de middellange termijn (binnen 2 tot 5 jaar)
• Stimuleren van het gebruik van de fiets en het openbaar vervoer door het uitvoeren van verschillende acties en een goed communicatietraject.

26

27

6. Veiligheid
Huidige situatie
Veiligheid in objectieve en subjectieve zin is een van de primaire behoeften van de mens Daarom is het niet verwonderlijk dat veiligheid ook een grote rol speelt bij het ondernemen. Veiligheid is een veelomvattend begrip. Wij beperken ons hier tot criminaliteit. Een onderneming die door criminaliteit wordt getroffen, kan te maken krijgen met grote schade en omzetderving. Een ondernemer die zich onveilig voelt, is bovendien slecht in staat zijn bedrijf te leiden en beslissingen te nemen over belangrijke investeringen. Werknemers die zich onveilig voelen, worden in het uiterste geval ziek, hetgeen eveneens tot schade leidt voor het bedrijf. Het streven naar meer veiligheid heeft tot de eerste collectieve activiteiten van ondernemers op De Baanderij geleid. Op initiatief van en in samenwerking met Hadi Beveiligingen uit Den Haag is al een aantal jaren sprake van surveillance op het terrein in de avonduren en in het weekend. Deze activiteiten zijn geruime tijd begeleid door de Werkgroep Beveiliging De Baanderij, onder aanvoering van de Kamer van Koophandel. Via deze activiteiten is de kiem gelegd voor het streven naar een breder beheer van De Baanderij. En dat is niet verwonderlijk. Veiligheid van een bedrijventerrein heeft immers alles te maken met de kwaliteit van de openbare en private ruimten. Het ontbreken van voldoende verlichting, verwilderd groen, verkeerd geparkeerde (vracht)auto’s en buitenopslag tegen de gevels van bedrijven bieden even zovele gelegenheden voor criminele activiteiten. Op dit moment lijkt de veiligheidssituatie op De Baanderij alleszins redelijk. Dit blijkt ook uit signalen van op De Baanderij gevestigde bedrijven. Een duidelijk beeld bestaat echter niet.

Gewenste situatie
De meest ideale situatie voor De Baanderij is dat criminaliteit en vandalisme geheel op het bedrijventerrein ontbreken.

Wat is er nodig?
Om zo dicht mogelijk bij de gewenste situatie te komen is het allereerst van belang om de huidige veiligheidssituatie op het bedrijventerrein goed in beeld te brengen. Van daaruit kunnen verbeteringen worden geformuleerd en kan tot actie worden overgegaan. Deze cyclus is voor het onderwerp ‘veiligheid’ in betrekkelijk korte tijd (circa 1 jaar) te doorlopen.

Acties op de korte termijn (binnen 2 jaar)
• Inventariseren van de huidige veiligheidssituatie op De Baanderij en de ontwikkeling daarin, onder meer op basis van politiestatistieken en rapportages van Hadi. Signalen vanuit het clusteroverleg Touwbaan/Weversbaan wijzen op een positieve ontwikkeling. Secundair materiaal eventueel aanvullen door vraagstelling (enquête) richting bedrijven. Via overleg met en aanlevering van informatie door Hadi.

28

Inventariseren en zo nodig optimaliseren van de samenwerking tussen Hadi en de politie (aan- en afmelding, rapportages, opvolging). Centraal hierin staat het wegvallen van de status van Bureau Leiderdorp als districtsbureau (en daarmee van de 24-uurs openstelling). Aan- en afmelding en mondelinge terugkoppeling van de surveillancerondes van Hadi kunnen daardoor niet langer in Leiderdorp plaatsvinden. Naar een oplossing moet worden gezocht. Inventariseren en uitvoeren van aandacht- en verbeterpunten in het kader van het Keurmerk Veilig Ondernemen (KVO) voor bestaande bedrijventerreinen (openbaar gebied, individuele bedrijven, uitbreiding met brandpreventie). • De handboeken voor KVO winkelgebieden en bedrijventerreinen zijn vernieuwd. Belangrijkste verandering is dat de handboeken overzichtelijk zijn gemaakt. Het proces en de werkwijze zijn verduidelijkt. De werkwijze op De Baanderij kan op basis van de vernieuwde inzichten worden getoetst en waar mogelijk verbeterd. • De bovenstaande acties kunnen ingebed worden in het nationale Actieplan Veilig Ondernemen. Deelproject 7 (Keurmerk Veilig Ondernemen) behelst de uitvoering van 20 nieuwe KVO-projecten per jaar op bestaande bedrijventerreinen in de periode 2004-2008. • De Stimuleringsregeling Criminaliteitspreventie 2004 biedt financiële ondersteuning voor de start en uitvoering van het KVO-traject. Aansluiting zoeken bij bovenlokale initiatieven voor samenwerking en informatie-uitwisseling (Regionaal Platform Criminaliteitsbeheersing (RPC); Stichting Veilig Hollands Midden). • Momenteel wordt in de regio veel kennis ontwikkeld over efficiënte samenwerking t.a.v. beveiliging van bedrijventerreinen. Een voorbeeld daarvan is de toepassing van intelligente camerasystemen in Alphen aan den Rijn. Deze kennis kan gaandeweg ingebracht en toegepast worden op De Baanderij. • Kortweg gaat het hier om het 'van binnen naar buiten'-concept: - Individuele bedrijvenscans - Objectregistratie camera's (individueel) - Kentekenregistratie camera's (collectief) • Effectieve alarmopvolging Inbedden van de activiteiten in samenwerking. De collectieve beveiliging van bedrijventerreinen vormt meer dan eens de basis van bredere samenwerking. Het onderwerp kan dan ook stevig verankerd worden in de te ontwikkelen vorm van samenwerking. Bijvoorbeeld via: • Het meeliften in de vraag naar de behoefte aan gemeenschappelijke (inkoop van) producten en diensten, bijvoorbeeld door hier een inventarisatie naar de (ervaren en gewenste) veiligheidssituatie aan te koppelen. • Het aanbieden en inkopen van individuele veiligheidsaudits voor bedrijven.

29

7. Communicatie en binding
Huidige situatie
Er is sprake van een grote diversiteit op De Baanderij. Uitgaande van de bedrijven kan onderscheid worden gemaakt in branches, in consument gerichte bedrijven en business-tobusinessbedrijven, in omvang, in werkgelegenheid enzovoort. Daarnaast is er sprake van ondernemers en eigenaren, maar ook gebruikers, bewoners en bezoekers. Kijkend naar het terrein zelf, zijn daarbinnen 5 deelgebieden te onderscheiden: Lijnbaan, Touwbaan/Weversbaan, Kabelbaan/Draadbaan, Zijlbaan/Vlasbaan/Sisalbaan en Zijldijk/Rietschans/Leidsedreef. Al die verschillende partijen, waar dan ook op De Baanderij gevestigd, hebben eigen belangen. Ondernemers en eigenaren, de meest relevante partijen, hebben ook een gezamenlijk belang. Namelijk dat De Baanderij nu en in de toekomst goed functioneert. Slechts een beperkt aantal partijen op De Baanderij heeft zich ten behoeve van de behartiging van hun belangen verenigd. Zo is er een vereniging van eigenaren van de panden aan de Draadbaan/Kabelbaan. De Ondernemersvereniging Baanderij is enige jaren geleden opgericht door de woonwinkels aan de Zijlbaan. Een aantal bedrijven is individueel lid van de Leiderdorpse Ondernemers Vereniging. Los van een verenigingstructuur organiseert een aantal autobedrijven op De Baanderij gezamenlijk met enige regelmaat promotieacties en neemt een aantal bedrijven deel aan collectieve beveiliging. Op en over De Baanderij wordt beperkt gecommuniceerd. Tussen de bedrijven onderling wordt, buiten de bovengenoemde verenigingen, slechts incidenteel gecommuniceerd. Bedrijven kennen elkaar lang niet altijd en weten elkaar ook voor hun activiteiten niet goed te vinden. Individuele bedrijven kloppen met vragen of problemen meestal bij de gemeente, milieudienst, politie of Kamer van Koophandel aan. Van een gezamenlijk optreden is niet of nauwelijks sprake. In het kader van het project ‘Naar een toekomstvisie voor ‘De Baanderij’ zijn de laatste anderhalf jaar diverse communicatieactiviteiten ondernomen. Zo werd een bijeenkomst voor ondernemers en eigenaren georganiseerd (juli 2002), heeft de projectgroep enkele nieuwsbrieven uitgebracht en hebben enkele overleggen met de clusters en gemeente plaatsgevonden. Ondanks deze activiteiten moet worden geconstateerd dat maar in beperkte mate sprake is van communicatie en binding tussen ondernemers en eigenaren op De Baanderij.

Gewenste situatie
Om een duurzame toekomst van De Baanderij als gemengd bedrijventerrein te realiseren is een passende communicatie- en bindingsstructuur van groot belang. Ondernemers en eigenaren moeten zich kunnen identificeren met en herkennen in de ontwikkelingsrichting en acties. Communicatie en binding spelen daarbij een grote rol. Communicatie is noodzakelijk om ondernemers en eigenaren te informeren over elkaar, hun directe omgeving, over actualiteiten en ontwikkelingen en over de gevolgen daarvan voor henzelf enzovoort. Daarnaast kan communicatie ervoor zorgen dat partijen meer betrokken raken bij hun directe omgeving en het gehele terrein. Voor een blijvend resultaat is wel structureel communicatie nodig. Binding is met name nodig om te komen tot afstemming over en uitvoering van onderwerpen die boven het individuele belang van partijen uitstijgen.

30

Ervaringen op andere bedrijventerreinen onderschrijven de noodzaak van structurele communicatie en binding voor een duurzame ontwikkeling.

Wat is er nodig?
Er zijn diverse vormen van communicatie en binding op De Baanderij mogelijk. Van groot belang is dat deze vormen goed aansluiten bij de wensen en behoeften van de betrokkenen. De vormen en de acties die daarvoor moeten worden uitgevoerd moeten tot stand komen met steun van onderaf. Ook moeten de verschillende vormen uiteindelijk samen één geheel vormen en zorgen voor continue communicatie en binding. Een professionele en regelmatig verschijnende nieuwsbrief voor ondernemers en eigenaren op De Baanderij kan ervoor zorgen dat ondernemers en eigenaren structureel en beter geïnformeerd worden en meer betrokken raken en blijven. Daarvoor zou een opdracht aan een deskundige moeten worden gegeven en ook moeten er middelen voor worden vrijgemaakt. In vervolg daarop zou een website ontwikkeld kunnen worden. Om te komen tot een bindingsstructuur zouden ondernemers en eigenaren elkaar regelmatig moeten ontmoeten, moeten gaan samenwerken en zich organiseren. De huidige clusters kunnen daarin een rol spelen wat betreft onderwerpen die de deelgebieden aangaan. Vanuit de clusters zou dan een ‘platform’ kunnen ontstaan voor onder meer de behartiging van collectieve belangen.

Acties op de korte termijn (2004)
• • • • • • Bijeenkomst voor alle ondernemers en eigenaren organiseren; Logo voor De Baanderij ontwerpen en gebruiksmogelijkheden presenteren; Professionele nieuwsbrief uitgeven; Consumentgerichte bedrijven/clusters samenbrengen en hen stimuleren tot samenwerking; Komen tot reguliere overlegvormen per cluster met ondernemers/eigenaren; Website maken voor en over De Baanderij.

Acties op de middellange termijn (2004-2008)
• • • • • Fysieke herkenbaarheid van de locatie vergroten (bewegwijzering, vlaggen, zuil, borden etc); Informele en netwerkbijeenkomsten op het terrein organiseren (borrels, lunches bij bedrijven etc); Themabijeenkomsten organiseren (onderwerpen van gezamenlijk belang); Gezamenlijk intern gerichte acties en activiteiten organiseren Gezamenlijk promotieactiviteiten organiseren.

31

8. Parkmanagement
Onder parkmanagement verstaan we een gecoördineerd geheel van acties gericht op het realiseren van een gezamenlijk vastgesteld ambitieniveau voor het bedrijventerrein en waar mogelijk van gezamenlijk financieel voordeel.

Huidige situatie
Op de Baanderij ontbreekt een gezamenlijk vastgesteld ambitieniveau. Er is nauwelijks sprake van gezamenlijke actie, en waar wel gezamenlijk gehandeld wordt, ontbreekt daarbij structuur, planmatigheid, onderlinge afstemming en coördinatie. De gevestigde ondernemers ervaren dit als een gemis, zo blijkt uit onderzoek dat de Stichting Bedrijfsadvies in opdracht van de projectgroep heeft verricht. Door de activiteiten vanuit de projectgroep Naar een toekomstvisie voor De Baanderij vindt in enkele clusters op De Baanderij structureel overleg plaats over mogelijke verbeteringen, of is het onderwerp op de agenda geplaatst.

Gewenste situatie
Conclusie van het onderzoek is dat bij de ondernemers op De Baanderij over het geheel genomen een uitgesproken behoefte bestaat aan een duidelijke coördinatie van onderwerpen die van gezamenlijk belang zijn. De ondernemers hebben daarvoor 22 onderwerpen aangedragen. Deze onderwerpen hebben wat hen betreft prioriteit om gezamenlijk aan te pakken. Er bestaat bovendien behoefte aan een helder en gezamenlijk door de belanghebbenden vastgesteld ambitieniveau voor De Baanderij als gemengd bedrijventerrein, waar door middel van concrete acties naartoe gewerkt kan worden. De onderzoeksresultaten bevestigen wat de projectgroep in dit eindrapport stelt over het gewenste economisch profiel van De Baanderij en wat daarover is uitgewerkt onder de verschillende thema’s. In feite beschrijft het eindrapport het ambitieniveau voor De Baanderij. Alle betrokkenen moeten zich dan wel gezamenlijk richten naar het ambitieniveau en dit niet doorkruisen. Daarnaast moet een structuur ontstaan waarin de onderwerpen kunnen worden aangepakt. Geen organisatie om de organisatie, maar een slagvaardig platform dat concrete resultaten boekt. Dan kan onderling vertrouwen groeien voor meer gezamenlijke activiteiten. Parkmanagement biedt die structuur. De benodigde organisatievorm van het parkmanagement hangt af van de rol die past bij de gekozen onderwerpen. Globaal zijn er drie ‘rollen’ te onderscheiden: 1. De parkmanager als regelneef Rol: • Eventueel behoeftes kwali-/kwantificeren • Offertes aanvragen • Bedrijven enthousiasmeren • Contracten formuleren • Intekening verzorgen • Bedrijven aanspreken

32

2. De parkmanager als overlegger en onderhandelaar Rol: • Meedenkers mobiliseren • Belangen en visies inventariseren • Constructief inspreken • Onderlinge afspraken stimuleren/aanjagen 3. De parkmanager als degene met zeggenschap Rol: • Vormgeven bestemmingsplan en beeldkwaliteitsplan • Afdwingen ontwikkelingsrichting • Aankoop grond (voorkeursrecht?) Uit het onderzoek is duidelijk gebleken dat niet alleen gezamenlijke inkoopacties gewenst worden. Ook is behoefte aan gezamenlijke visie-ontwikkeling op de onderwerpen uit de vorige hoofdstukken en het vastleggen van deze visie in het bestemmingsplan en beeldkwaliteitsplan (borgen).

Wat is er nodig?
De eerste stap in de richting van gezamenlijke aanpak of parkmanagement is het waar mogelijk clusteren van de onderwerpen die de ondernemers hebben aangedragen. Vervolgens moeten per (cluster van) onderwerp(en) doelstellingen worden bepaald moet een stappenplan (actieplan of plan van aanpak) worden geformuleerd. Dan blijkt tevens welke organisatiegraad nodig is. De volgende onderwerpen zijn in het onderzoek naar voren gekomen. Zeer kansrijk 1. Infrastructuur; 2. Verkeersveiligheid; 3. Bewegwijzering (naar en op het terrein); 4. Parkeerruimte vrachtwagens; 5. Herontwikkelen/aanpassen infrastructuur 6. Sociale veiligheid *); 7. Staat en uitstraling van het wegdek *); 8. Openbare verlichting *); 9. Orde en netheid *). *) Na de enquête doorgeschoven van ‘kansrijk’ naar ‘zeer kansrijk’. Kansrijk 1. Parkeerruimte personenwagens *); 2. Beveiliging *); 3. Inkoop energie *); 4. Aanpassing van en toetsing aan het bestemmingsplan *); 5. Natuurwaarden *); 6. Kinderopvang; 7. Afvalinzameling; 8. Beheer grondvoorraad; 9. Gronduitgifte; 10. Sanering bodemverontreiniging; 11. Zonering hindercategorieën; 12. Ondergronds bouwen;

33

13. Duurzaam bouwen. *) Na de enquête duidelijk gestegen in rangorde binnen de categorie ‘kansrijk’. Onderling vertonen deze onderwerpen geen rangorde. Ditzelfde geldt voor de overige onderwerpen. De genoemde clustering kan heel natuurlijk tot stand komen op grond van de criteria ‘inhoud’ en ‘betrokken partijen’. Er is vanzelfsprekend een zekere vorm van organisatie nodig. Een platform (bijvoorbeeld het Baanderij Bedrijven Platform) dat zich gericht met De Baanderij bezighoudt, en waarin de ondernemers op De Baanderij goed en gelijkelijk vertegenwoordigd zijn. Enerzijds is dit van groot belang voor het verder te ontwikkelen draagvlak, maar zeker ook voor een goede afweging tussen alle mogelijke belangen. De hierboven genoemde eerste stap (clusteren, doelen bepalen en plan van aanpak opstellen) vormt dan de eerste actie van het platform. Het platform kan tevens het structurele in de aanpak borgen, en ook voorkomen dat discussies aangezwengeld worden die (op korte termijn) niet tot resultaat (kunnen) leiden. Om zoveel mogelijk gebruik te maken van bestaande structuren, en om de integratie in het grotere geheel te borgen, is het verstandig dat het platform aangesloten is bij de LOV. In elk van de drie genoemde rol-aspecten van de parkmanager zijn per direct acties nodig of mogelijk. Dat betekent dat het platform op korte termijn geformeerd en op weg geholpen moet worden. Er is derhalve een kundige procesbegeleider nodig, die uitvoering op het juiste moment kan aansturen. Kennis van en inzicht in de praktijk van parkmanagement is daarvoor noodzakelijk. Duidelijke voorbeelden aangaande concrete onderwerpen waar actie op korte termijn mogelijk is, zijn: inkoop van energie, afvalinzameling, bewegwijzering en beveiliging. Deels kunnen dit nieuwe acties zijn of initiatieven tot verbetering van de huidige uitvoering.

Acties op de korte termijn (binnen 1 jaar)
• • Oprichten van een slagvaardig platform dat de ondernemers op De Baanderij goed vertegenwoordigt; Invullen Plan van aanpak per onderwerp of cluster van onderwerpen (vaststelling betrokkenen, doelstellingen, stappenplan, opbrengsten en kosten, fasering, etcetera), zoals: inkoop, afvalinzameling, bewegwijzering, beveiliging, structurele communicatie vanuit het platform starten. Nadenken over en vormgeven aan de overleg- en inspraakrol en de zeggenschapsrol van het parkmanagement;

Acties op de middellange termijn (binnen binnen 2- 5 jaar)
• • Vormgeven van een platform voor vraag en aanbod van bedrijfsruimte op De Baanderij of in Leiderdorp; Knopen doorhakken over oplossingsrichtingen die tot op heden niet haalbaar zijn gebleken.

34

35

9. Conclusies en aanbevelingen
De projectgroep komt op basis van haar werkzaamheden tot de volgende conclusies en aanbevelingen.

Conclusies
De Baanderij heeft toekomst. De ligging van het terrein, het economisch profiel, verbeteringen die reeds hebben plaatsgevonden of nog plaatsvinden alsmede kansen en ontwikkelingen die zich op en rond het bedrijventerrein voordoen, geven aan dat De Baanderij de potentie heeft ook voor de komende 25 jaar een goed functionerend, gemengd bedrijventerrein te zijn. Voorwaarde voor een duurzaam goed functionerende Baanderij is een gezamenlijke aanpak. Ondernemers, eigenaren, gemeente en andere direct betrokkenen moeten gezamenlijk de kansen pakken en bedreigingen weren. De projectgroep is van mening dat de tijd daarvoor nu rijp is. Daarvoor is het allereerst noodzakelijk dat alle betrokkenen een gezamenlijke aanpak onderschrijven. En dat vervolgens, rekening houdend met de verschillende belangen, daarvoor een passende structuur wordt gekozen.

Aanbevelingen
De projectgroep doet op basis van deze conclusies de volgende aanbevelingen. • • • • • • • • • • • Behoud het gemengde economisch profiel; versterk de auto-, woon- en bouwbranche en maak, onder voorwaarden, functiemenging mogelijk Zorg voor een in ruimtelijk opzicht overzichtelijk terrein met herkenbare profielen en bundeling van soorten bedrijven. Zorg voor een goed werkend verkeerssysteem, waarbij de bedrijven economisch goed kunnen functioneren. Zorg voor een duurzame herinrichting van het terrein; hou daarbij rekening met intensief en meervoudig ruimtegebruik, ondergronds bouwen, energiebesparing, vervoersmanagement, afval en afvalwater. Zorg voor veiligheid op het terrein en voorkom criminaliteit en vandalisme Zorg voor structurele communicatie op De Baanderij Zorg voor structurele betrokkenheid van de belanghebbenden bij het terrein en de duurzame ontwikkeling daarvan Kom tot een gezamenlijk platform op en voor De Baanderij Pak kansrijke onderwerpen gezamenlijk aan Maak keuzes en stel prioriteiten ten aanzien van de uit te voeren acties Kies in eerste instantie voor acties die financieel haalbaar zijn en op korte termijn snel zichtbare resultaten opleveren

36

37