CONCLUSI ES

InIeidinq
ín dll ¦aalsle hooídsluk komen we lerug op de drle vragen dle we ln dll onder-
zoek heLLen wl¦¦en Leanlwoorden. Hoe werken grondmarklen? val ls de
lnv¦oed van overheldsmaalrege¦en op de grondmarkl en wal zljn hlervan de
rulmle¦ljke gevo¦gen? Hoe kunnen de lnzlchlen ln de werklng van grond-
marklen Leler worden loegepasl om hel overheldsLe¦eld le verLeleren?
À¦s eersle keren we daarvoor lerug naar hel lheorellsch kader van de
lnslllullone¦e economle, dal de Lasls was voor onze ana¦yse van de grond-
markl. ve eva¦ueren hlerLlj oí hel kader zljn nul heeíl Lewezen. Vervo¦gens
gaan we ln op de werklng van de lwee seclora¦e grondmarklen. de grond-
markl voor ¦andLouwgrond en dle voor Ledrljvlgheld. HlerLlj komen ook
de rulmle¦ljke gevo¦gen aan Lod. De ro¦ van de overheld eva¦ueren we ln
een aízonder¦ljke paragraaí. À¦s ¦aalsle gaan we ln op de derde onderzoeks-
vraag naar moge¦ljke verLelerlngen van hel overheldsLe¦eld. Àan¦eldlng lol
Le¦eldsveranderlng ls er we¦ dege¦ljk, zo ls geL¦eken ull de ana¦yse van de
lwee seclora¦e grondmarklen. ßlj de huldlge marklwerklng lreden er name-
¦ljk Le¦angrljke neveneííeclen op, waar de ro¦ van de overheld mede deLel
aan ls. Een moge¦ljk andere ro¦ voor de overheld verla¦en we ln een drlela¦
ģgedachle-experlmenlen voor een andere koersĤ. ve elndlgen dll hooídsluk
mel een korle s¦olLeschouwlng.
Het theoretisch kader toeqepast op de qrondmarkt
Hel lheorellsch kader van de lnslllullone¦e economle ls zeer nulllg geL¦eken
Llj ons emplrlsch onderzoek naar de grondmarklen. Hel heeíl len eersle
ge¦eld lol een Leler Legrlp van de markl en de marklullkomslen, door le
íocussen op marklwerklng ln p¦aals van op marklullkomslen en door de
ro¦ van rege¦s en lransacllekoslen le Lenadrukken. Ten lweede kwamen
er andere ullkomslen van de huldlge marklwerklng ln Lee¦d, naasl de prljs
L¦eken rulmle¦ljke eííeclen een Le¦angrljke ullkomsl le zljn. De lnslllullone¦e
lheorle Lrachl lol s¦ol naar voren dal hel moel¦ljk ls wljzlglngen aan le Lren-
gen ln een marklarrangemenl, dll wordl padaíhanke¦ljkheld genoemd.
Motktwetk|nq en notktu|tkonsten
Door emplrlsch onderzoek lnzlchl krljgen ln de marklwetk|nq was de lnsleek
van deze sludle. Voor dll doe¦ ls een lheorellsch kader onl¦eend aan de
lnslllullone¦e economle geschlkler dan hel kader van de neok¦assleke eco-
nomle. ín legensle¦¦lng lol de neok¦assleke economle gaal de lnslllullone¦e
economle name¦ljk ull van marklwetk|nq en nlel van marklu|tkonsten. Zlj
onderzoekl de markl daarLlj Lovendlen emplrlsch en gaal nlel Ġ zoa¦s de neo-
k¦assleke economle Ġ ull van verondersle¦¦lngen over hel gedrag van vragers
en aanLleders.
Conc¦usles :¸u ī:¸¸
bL uArk1 bccrcrcNb
Vo¦gens de lnslllullone¦e economle kunnen vragers en aanLleders e¦kaar
vlnden ln verschl¦¦ende slrucluren. de markl, hel nelwerk en de hlërarchle.
ín zoĤn slrucluur kan een lransaclle lol sland komen door drle mechanlsmen.
prljs, verlrouwen en opge¦egde rege¦s.
ín de praklljk van Lelde onderzochle grondmarklen L¦ljken acloren lnder-
daad le maken le heLLen mel deze verschl¦¦ende slrucluren en mechanls-
men. Soms rege¦en kopers en verkopers hun zaken Lullen de markl om. de
verkoper verlrouwl LljvoorLee¦d op de personen ull zljn nelwerk. ßlnnen
de ¦andLouw zljn de ¦agere prljzen voor grond Llj Ledrljísovernames Llnnen
de íaml¦le hler een voorLee¦d van (derde hooídsluk). Hel grole aanLod van
grond op Ledrljvenlerrelnen en de ¦age prljs ervan (vlerde hooídsluk ) ls een
ander voorLee¦d van hoe de slrucluur van hel nelwerk en hel mechanlsme
van verlrouwen de ullkomslen Lepa¦en.
Hel lnzlchl ln de marklwerklng he¦pl ook andere ullkomslen van de markl
Leler le Legrljpen, name¦ljk de rulmle¦ljke gevo¦gen. Zo Leînv¦oedl de markl-
werklng de ¦ocalle en de hoevee¦held grond dle voor een Lepaa¦de seclor
wordl geLrulkl, de lnlensllell van hel geLrulk, de concenlralle oí spreldlng
van rulmlegeLrulk, de male van íuncllescheldlng, en de ullslra¦lng van grond
en geLouwen (onderhoud, Leheer, ¦andschap).
leqe|s
De rege¦s op de grondmarkl zljn la¦rljk en zeer comp¦ex, er kan nlel over de
markl gesproken worden zonder de rege¦s ln de ana¦yse le Lelrekken. Vrljwe¦
ledere rege¦ wordl op zljn Leurl weer Leînv¦oed door andere rege¦s.
Overheldslnslanlles nemen a¦¦er¦el maalrege¦en dle dlrecl oí lndlrecl op
grondmarklen ullwerken. Ze onlwlkke¦en LljvoorLee¦d wellen en rege¦s,
verslrekken suLsldles en heííen Le¦asllngen. De comp¦exllell en hel ln e¦kaar
haken van de rege¦s zorgen ervoor dal een aanpasslng van de ene rege¦ ¦eldl
lol gevo¦gen voor andere rege¦s en voor de marklullkomslen. Doordal er
zovee¦ overheldsrege¦s en -aclles zljn, heLLen Le¦eldsmakers vaak geen
overzlchl over a¦ dle maalrege¦en en de gevo¦gen daarvan voor de grond-
markl.
Hleronder noemen we a¦s voorLee¦d enke¦e schake¦s ull een comp¦exe
kelen van rege¦s en maalrege¦en. De hoogle van de grondprljs ln de ¦and-
Louw kan voor proL¦emen zorgen Llj Ledrljísovername. Dle hoge grondprljs
koml mede lol sland door.
· De hoogle van de hulzenprljs, dle wordl Leînv¦oed door onder andere
de hypolheekrenleaílrek en de Leperkle moge¦ljkheden Llnnen
Leslemmlngsp¦annen.
· De hoogle van de prljs van Louwrljpe grond voor wonlngen, dle
wordl Leînv¦oed door de gehanleerde Lerekenlngswljze (resldue¦e
grondwaardemelhode) en door de koslen dle door de grond opgeLrachl
moelen worden (verevenlngsproL¦emallek).
· Flsca¦e rege¦gevlng waar Loeren een Leroep op kunnen doen.
De proL¦emen Llj Ledrljísovername worden vervo¦gens weer dee¦s opge¦osl
door rege¦s dle de overname moelen vergemakke¦ljken.
Ttonsoct|ekosten
De lransacllekoslen Lelreííen zowe¦ de koslen van hel lol sland komen van
de rul¦ a¦s de koslen om de markl en de goederen dle er verhande¦d worden,
le deílnlëren en aí le Lakenen. Vaak worden ze door overheldslnslanlles
gedragen, maar dal ls nlel a¦lljd zo, soms draalen andere acloren op voor de
koslen.
De lransacllekoslen kunnen aanzlen¦ljk zljn en ze Leînv¦oeden Lovendlen
de werklng van de grondmarkl, loch worden ze nauwe¦ljks erkend, ¦aal slaan
gekwanllílceerd. De hoogle van deze koslen, a¦smede wle ze draagl, heeíl
gevo¦gen voor de marklullkomslen.
Hel vo¦gende voorLee¦d l¦¦uslreerl dal de lransacllekoslen hel ln hel vlerde
hooídsluk Leschreven arrangemenl op de markl voor grond op Ledrljven-
lerrelnen Leînv¦oeden. Voor Ledrljven zljn er welnlg onzekerheden Llj hel
kopen van grond, waardoor ze sne¦ en makke¦ljk overgaan lol hel kopen
ervan.
· De lransacllekoslen van hel zoeken zljn ¦aag. De markl ls lransparanl,
hel ls voor Ledrljven gemakke¦ljk om hel aanLod en de vraagprljzen van
de verschl¦¦ende aanLleders le verge¦ljken vla hel door de rljksoverheld
Lekosllgde ¦ande¦ljke ínlegraa¦ ßedrljvenlerrelnen íníormalle Sysleem
(ìsìs).
· De lransacllekoslen van hel kopen van grond zljn ¦aag. Vee¦ van
de onzekerheden dle gepaard gaan mel hel kopen van ruwe grond
(verkrljgen van Louwvergunnlng, wal geLeurl er op de aangrenzende
kave¦s, Louwrljp maken en koslen ervan) worden door de gemeenle
gedragen. Zlj heLLen gemeenle¦ljke conlaclíuncllonarlssen voor
Ledrljven, en p¦annenmakers ln dlensl.
Er zljn dus we¦ lransacllekoslen, maar dle worden door anderen Lelaa¦d, zoa¦s
de gemeenlen. ßeha¦ve voor de hlerLoven genoemde koslen draalen zlj ook
op voor de koslen van acqulsllle van nleuwe Ledrljven.
PoJo[|onke|||k|e|J
De lnslllullone¦e ana¦yse van hel arrangemenl van de grondmarkl heeíl
zlchlLaar gemaakl hoe goed rege¦s, organlsalles en praklljken op e¦kaar zljn
lngespee¦d. vljzlglngen aanLrengen kan nlel zomaar, wanl a¦¦es hangl mel
e¦kaar samen. Hel onlslaan van deze onder¦lnge samenhang ln een arrange-
menl wordl padaíhanke¦ljkheld genoemd. Nel a¦s mel een lnges¦elen kar-
renspoor ls hel ln de ¦oop van de lljd sleeds moel¦ljker, en s¦echls legen hoge
koslen moge¦ljk, om erull le komen en een ander pad le gaan vo¦gen. íeer ln
hel a¦gemeen. de lnslllulles kunnen zo verweven zljn mel hel Le¦eld dal voor
hel veranderen van dal Le¦eld hel nodlg ls gevesllgde Le¦angen le doorLre-
ken en nleuwe kennls le genereren. ßovendlen L¦ljken de hooídacloren ln hel
arrangemenl de rege¦s, organlsalles en praklljken ln de ¦oop der jaren zo le
heLLen gevormd en aangepasl, dal dle rege¦s, organlsalles en praklljken hun
Le¦angen Leharllgen en hun posllle Llnnen hel arrangemenl verslerken. Hel
wljzlgen van de¦en van dal arrangemenl kan de Le¦angen van dle hooídperso-
nen verzwakken.
Conc¦usles :¸ó ī:¸)
:¸8 bL uArk1 bccrcrcNb ī:¸n :¸8
Twee sectoraIe qrondmarkten
De notkt voot |onJbouwqtonJ
De huldlge arrangemenlen op de grondmarkl voor ¦andLouwgrond zljn
onoverzlchle¦ljk en comp¦ex geworden. À¦¦ereersl zljn er de ¦aalsle jaren
sleeds meer acloren en Le¦angheLLenden van Lullen de seclor aclleí op de
markl, zoa¦s projeclonlwlkke¦aars. Ten lweede zljn er ve¦e rege¦s, suLsldles
en ílsca¦llellen van lnv¦oed op de markl, waarop door de ¦andLouw overlgens
ze¦í ls aangedrongen omdal ze de seclor de nodlge voorde¦en op¦everen. Ten
derde ls de overheld een comp¦lcerende parllj, omdal ze op de markl verschl¦-
¦ende ro¦¦en heeíl, LljvoorLee¦d zowe¦ van rege¦maker a¦s van (ver)kopende
parllj. Een vlerde en ¦aalsle comp¦lcerende íaclor zljn de geslegen grond-
prljzen. LandLouwgrond ls daardoor nlel meer a¦¦een een produclleíaclor,
maar ook, en ln loenemende male, een specu¦alleproducl. De prljzen voor
¦andLouwgrond zljn zo hoog dal ze nlmmer lerugverdlend kunnen worden
mel agrarlsche produclle.
ve Lesleden hler enlge aandachl aan de comp¦lcerende íaclor van de hoge
grondprljzen, omdal ze een aanla¦ Le¦angrljke neveneííeclen heLLen. Zo ls
hel voor nleuwkomers moel¦ljk om hun Ledrljísvoerlng rendaLe¦ le maken.
De opLrengslen ln de ¦andLouw zljn op dll momenl onvo¦doende om de kos-
len van de Ledrljísvoerlng op le Lrengen. íel name de vermogenskoslen dle
verLonden zljn aan grond zljn moel¦ljk op le Lrengen.
Daarnaasl ¦elden de hoge koslen erloe dal lnveslerlngen ln naluur (Lus) en
vel¦lgheldsprojeclen legen overslromlngen (Rulmle voor de Rlvler) ler dls-
cussle komen le slaan. ßovendlen zljn de Les¦lsslngslrajeclen voor dll soorl
projeclen vaak erg ¦ang, wal lnv¦oed heeíl op de markl. hel aanla¦ polenllë¦e
kopers za¦ k¦elner zljn zo¦ang nlel dulde¦ljk ls wal er ln een geLled slaal le
geLeuren. Deze ¦ange lrajeclen zljn ook voor de Ledrljísvoerlng proL¦ema-
llsch. hel ls ondulde¦ljk oí lnveslerlngen nog zu¦¦en renderen.
Een ¦aalsle neveneííecl dal we hler noemen, Lelreíl hel moel¦ljk van de
grond komen van naluur- en recrealleprojeclen rondom de sleden. lulsl
rondom de sleden ls de verwachllngswaarde van de grond hoog. Elgenaren
specu¦eren ¦lever op verkoop voor wonlngLouw, omdal de opLrengslen ln
dal geva¦ vee¦ hoger ¦lggen dan Llj verkoop voor naluur oí recrealle.
De notkt voot qtonJ voot beJt||v|q|e|J
De arrangemenlen op de grondmarkl voor Ledrljvlgheld zljn zo goed op
e¦kaar aígeslemd dal ze zljn vaslgeroesl. Hoewe¦ Ledrljven en gemeenlen
levreden zljn mel de huldlge marklwerklng, zljn de vo¦gende eííeclen
dusdanlg nade¦lg dal ze nlel over hel hooíd mogen worden gezlen, en aan¦el-
dlng zouden moelen zljn voor een drasllsch lngrljpen ln de huldlge arrange-
menlen.
À¦¦ereersl Lreldl hel areaa¦ Ledrljvenlerreln zlch vrlj gemakke¦ljk ull, door-
dal gemeenlen de Ledrljven graag aan een percee¦ he¦pen en de grondprljs
re¦alleí ¦aag ls. Dll ls nlel ln overeenslemmlng mel hel Le¦eld van zorgvu¦dlg
rulmlegeLrulk en hel Leschermen van de open rulmlen. Dll Le¦eld zel lmmers
we¦ een rem op ullLreldlng van rulmle voor wonen. De sne¦¦e groel van hel
opperv¦akle Ledrljvenlerreln ls voor een Lurger moel¦ljk le Legrljpen, zeker
voor degenen dle op zoek zljn naar een wonlng.
Een lweede neveneííecl Lelreíl de loenemende íuncllescheldlng lussen
wonen en werken. Dll ls legengesle¦d aan hel huldlge Le¦eld. Ook Ledrljven
dle prlma mel wooníunclles gemengd kunnen worden, vesllgen zlch op
Ledrljvenlerrelnen. Zowe¦ gemeenlen a¦s Ledrljven geven hler overlgens
vaak de voorkeur aan, voor gemeenlen ls hel aanlrekke¦ljk om op de vrlj-
komende grond wonlngen le kunnen Louwen en voor Ledrljven ls een
¦ocalle op een Ledrljvenlerreln vee¦ gemakke¦ljker le vlnden. ßovendlen
zljn deze ¦ocalles door de ¦age grondprljs vee¦a¦ ook goedkoper dan ¦ocalles
e¦ders. Deze scheldlng zorgl ook voor een loename van de aísland lussen
wonen en werken en voor een loename van hel aanla¦ woon-werkverp¦aal-
slngen. Dll ls legengesle¦d aan hel moLl¦llellsLe¦eld, dal de moLl¦llell julsl wl¦
Leperken.
Een ¦aalsle negalleí neveneííecl van de huldlge arrangemenlen dal we hler
noemen, Lelreíl de sne¦¦e verouderlng van Ledrljvenlerrelnen en de daarmee
gepaard gaande loename van herslruclurerlngskoslen. ín de Neder¦andse
praklljk vormen de lnveslerlngen ln grond en geLouwen s¦echls een Leperkl
dee¦ van de lola¦e lnveslerlngen van een Ledrljí. Hlerdoor zljn vrlj vee¦ Ledrlj-
ven elgenaar van de grond en hun pand, maar lnvesleren ze welnlg ln onder-
houd, verhulzen naar een ander sluk grond ls vaak goedkoper. Parllcu¦lere
verhuurders heLLen we¦ een Le¦ang Llj een goed onderhoud, maar Llj de
huldlge ¦age grondprljzen zljn lnveslerlngen voor hen nlel lnleressanl. De
koslen voor herslruclurerlng van verouderde lerrelnen komen Llj de huldlge
werklng van de markl Llj de overheld le ¦lggen.
De roI van de overheid
De werklng van de grondmarkl ls zo comp¦ex geworden, dal de overheld er
geen overzlchl meer over heeíl. Er zljn zo vee¦ verschl¦¦ende spe¦ers, zo vee¦
verschl¦¦ende maalrege¦en van zo vee¦ verschl¦¦ende overheldslnslanlles,
dal de gevo¦gen voor de grondmarkl nlel zljn le overzlen. Hlerdoor zljn de
ullkomslen vaak nlel ln overeenslemmlng mel de vooraí geíormu¦eerde
Le¦eldsdoe¦sle¦¦lngen.
Hel hande¦en van de overheld kan op meerdere manleren van lnv¦oed zljn
op de werklng van de grondmarkl. Een overheldslnslanlle kan de grondmarkl
wl¦¦en tequ|eten, mel rege¦s zoa¦s ln hel Leslemmlngsp¦an (de overheld ls de
enlge dle wellen kan maken), ze kan veranderlngen ln hel grondgeLrulk [oc|-
||teten, door hel scheppen van voorwaarden zoa¦s hel aan¦eggen van lníra-
slrucluur, ze kan veranderlngen |n|t|eten, door anderen Ġ de ullvoerders Ġ Llj
e¦kaar le Lrengen en hel Le¦eldsproces le Lege¦elden, en ze kan ze¦í oct|e[ op
Je qtonJnotkt optteJen, door grond le kopen en verkopen.
Door hel p¦annen van de rulmle en hel lnnemen van grondposllles ls de over-
held zowe¦ reglsseur a¦s hooídro¦spe¦er op hel markllonee¦. DaarLlj krljgl ze
van andere acloren vee¦ veranlwoorde¦ljkheden loegeschoven. ze mag mel
moelzame, ¦angdurlge onderhande¦lngen en legen hoge koslen a¦¦e parlljen
op een ¦ljn Lrengen om p¦annen le rea¦lseren en ¦oopl hlerLlj aanzlen¦ljke
Conc¦usles
:óo bL uArk1 bccrcrcNb ī:ó: :óo
ílnanclë¦e rlslcoĤs. Denk LljvoorLee¦d aan de op¦opende lekorlen van de
gemeenle¦ljke grondLedrljven. Ook kan de onparlljdlgheld van de overheld
ler dlscussle komen le slaan, doordal ze zowe¦ puL¦leke a¦s ílnanclë¦e Le¦an-
gen heeíl, dle nlel a¦lljd goed samengaan.
Àan de ene kanl heeíl de overheld op de grondmarkl dus een grole machl
en aan de andere kanl draagl ze een grole veranlwoorde¦ljkheld. íel Lelde
moel zorgvu¦dlg worden omgegaan, door lnspraak en democrallsche Les¦ull-
vormlng. Hlerdoor kan overlgens een coní¦lclerend Le¦ang onlslaan, de Lur-
ger moel vo¦doende lnzlchl heLLen ln hel hande¦en van de overheld, lerwlj¦
Llj slraleglsch hande¦en julsl een Leperkle openheld geLoden ls.
Tol ongeveer llen jaar ge¦eden waren de arrangemenlen op de grondmarkl
Lelrekke¦ljk slaLle¦, waardoor de acloren de comp¦exllell konden overzlen.
Een overheldslnslanlle nam hel lnlllalleí lol een veranderlng, de markl
reageerde op hel Le¦eld. Een gemeenle kochl LljvoorLee¦d grond voor een
Ledrljvenlerreln nadal dulde¦ljk was dal er een Leslemmlngsp¦an zou komen.
Hlerln ls veranderlng gekomen. Nu ¦open grondlransaclles voorull op de
Leslemmlngsp¦annen. íeer acloren zljn eerder op de onderzochle dee¦-
marklen aclleí geworden. Zo ls grond sleeds meer een lnveslerlngsoLjecl
geworden. Door deze veranderde werkwljze ls dulde¦ljk geworden dal de
rege¦s voor de rulmle¦ljke ordenlng nlel goed aans¦ullen op de werklng van de
grondmarkl.
Deze sllualle geeíl aan¦eldlng om de grondmarklarrangemenlen le veran-
deren. Onze menlng ls dal de veranderlngen íundamenlee¦ moelen zljn. de
ro¦ van de overheld op de grondmarkl moel grondlg worden herzlen en hel
lnlllalleí hlervoor moel van de overheld ze¦í komen. Hel lweede kaLlnel-Kok
sle¦de we¦lswaar een aanla¦ k¦elne wljzlglngen voor, dle hel huldlge kaLlnel-
ßa¦kenende verder heeíl ullgewerkl.
:
íaar opva¦¦end aan deze voorgesle¦de
wljzlglngen ls dal zlj de prlnclplë¦e vraag Ġ we¦ke ro¦ moel de overheld op de
grondmarkl spe¦en? Ġ nlel aan de orde sle¦¦en. De voorsle¦¦en zljn Lovendlen
verenlgLaar mel hel vo¦gen van de Leslaande koers, van een grondlge her-
zlenlng ls geen sprake.
ín reaclle hlerop sle¦¦en wlj hel vo¦gende voor. enerzljds moelen over-
heldslnslanlles hun ro¦ op de grondmarklen vereenvoudlgen en anderzljds
moelen zlj de julsle condllles scheppen waardoor marklparlljen meer veranl-
woorde¦ljkheld krljgen Llj de ullvoerlng van rulmle¦ljke p¦annen.
ve noemen hleronder lwee moge¦ljke manleren om deze gewensle sllu-
alle lol sland le Lrengen. ín hel eersle geva¦ lreedl de overheld op a¦s rege¦aar
en lrekl ze zlch lerug a¦s aclleve marklparllj. De overheld a¦s rege¦aar kan
de parllcu¦leren op de grondmarkl sluren ln de rlchllng van de gewensle
Le¦eldsresu¦lalen, en ze hoeíl daarLlj geen rekenlng meer le houden mel de
ílnanclë¦e gevo¦gen voor zlchze¦í. Dle parllcu¦leren kunnen dan hun Les¦ls-
slngen nemen ln een Le¦eldskader dal vee¦ dulde¦ljker en slaLle¦er ls dan dal
onder de huldlge arrangemenlen.
ßlj de lweede manler ls de overheld we¦ een aclleve parllj, en zou ze zlch
moelen rlchlen op hel ordenen en vereenvoudlgen van de rege¦s. Dll ls Llj-
voorLee¦d hel geva¦ Llj hel rea¦lseren van sommlge naluurprojeclen, daarLlj
ls hel onvermljde¦ljk dal de overheld grondelgenaar ls. Deze weg ls le vo¦gen
voor hel overheldsLe¦eld voor Ledrljvlgheld en wonlngLouw, en voor lnle-
gra¦e geLledsonlwlkke¦lng zoa¦s rood-voor-groen-lnlllalleven.
Gedachte-experimenten voor een andere koers
Ulleraard moel er een goede aan¦eldlng zljn voor een Le¦eldsveranderlng.
De lnslllullone¦e economle eva¦ueerl een Leslaand arrangemenl op de
crllerla van doe¦lreííendheld en doe¦mallgheld. worden de door de over-
held gesle¦de doe¦en eííeclleí en eíílclënl Lerelkl? Laal dle eííecllvllell en
eíílclënlle le wensen over, dan wordl gezochl naar haa¦Lare a¦lernalleve
arrangemenlen. À¦s dle a¦lernalleven le vlnden zljn en a¦s zlj aan de crllerla
van eííecllvllell en eíílclënlle vo¦doen, ls er een goede aan¦eldlng om hel
Leslaande arrangemenl le veranderen.
Hoe kunnen wljzlglngen worden aangeLrachl ln hel Leslaande arrange-
menl? De overheld kan klezen ull lwee ullerslen. aan de ene kanl ls er de
moge¦ljkheld voor een radlca¦e koerswljzlglng, een ģLlg LangĤ-lacllek, waar-
Llj de wljzlglngen zo íundamenlee¦ zljn dal de Leslaande Le¦angheLLenden
opzlj worden gezel. Hel andere ullersle Leslaal ull k¦elne, onsamenhangen-
de wljzlglngen, hlerLlj kan de lnerlle ln hel lola¦e arrangemenl zo grool zljn
dal de hooídacloren zlch zodanlg aanpassen aan de wljzlglngen dal er nlels
veranderl, hel sle¦se¦ hersle¦l zlch a¦s hel ware.
val wlj voorsle¦¦en, ls een aanla¦ k¦elne veranderlngen dle zodanlg zljn
gekozen dal ze de eersle slappen zljn op een koers dle lol een radlcaa¦ ander
arrangemenl zou kunnen ¦elden. Hleronder Lespreken we enke¦e moge¦ljke
wljzlglngen voor de Neder¦andse sllualle ln de vorm van ģgedachle-experl-
menlenĤ. Dll zljn geen voorsle¦¦en oí aanLeve¦lngen, wanl we heLLen nlel
onderzochl oí ze Leler zljn dan de huldlge Le¦eldspraklljken.
Op Je notkt voot |onJbouwqtonJ
Voor de markl voor ¦andLouwgrond zlen we lwee moge¦ljkheden. een koers
dle er ullelnde¦ljk loe ¦eldl dal de agrarlsche grondmarkl legen lnv¦oeden van
andere grondmarklen wordl Leschermd, en een koers dle de Leschermlng
julsl ¦os ¦aal.
De eersle, Leschermende, koers ls geLaal Llj hel voeren van een slerk en
slreng reslrlclleí Le¦eld (wal ln de Vljíde Nola overlgens werd Lep¦ell, maar
ln de Nola Rulmle nlel ls opgenomen). Dll Le¦eld moel ln Leslemmlngsp¦an-
nen worden opgenomen en de Leslemmlngsp¦annen moelen consequenl
worden gehandhaaíd.
Experiment 1· een scherpe scheidinq tussen qrondmarkten
Een slerk reglsserende overheld Lrengl een scherpe scheldlng aan lussen
de grondmarklen. De grond voor verschl¦¦ende geLrulksvormen ls dan
vo¦¦edlg gesegmenleerd doordal hel loegeslane geLrulk slreng wordl
aígeLakend. íeder segmenl heeíl zljn elgen prljsvormlng dle ls aíge¦eld van
de waarde van de grond voor hel speclíleke geLrulk. Door deze dulde¦ljk-
held over de prljs komen de koslen van onzekerheld le verva¦¦en en zu¦¦en
er mlnder specu¦allewlnslen le Leha¦en zljn.
1. De voor¦oplge ullkomslenzljnle
¦ezenlneenaanla¦ Lrlevenvande
mlnlsler van vrcu aande Tweede
Kamer. grondLe¦eldlnre¦alle lol
ullvoerlng vande Nola Rulmle,
dd. :¸ novemLer :oou, kenmerk
u¸¸8, KaLlnelsslandpunl concur-
renlleLevorderlng oponlwlkke-
¦lngs¦ocalles, dd. :: okloLer :oou,
kenmerk u ¸:u.
Conc¦usles
:ó: bL uArk1 bccrcrcNb ī:ó¸ :ó:
kunnen worden gehandhaaíd ¦angs puL¦lekrechle¦ljke oí prlvaalrechle¦ljke
weg (mel gewljzlgde elgendomsrechlen). Hel ls verder aanneme¦ljk dal
hel seclorLe¦eld zlch za¦ verslerken door de Le¦angen van de seclor ze¦í le
Leharllgen (Prlemus e.a., :nn8).
ve¦ke gevo¦gen zljn hlervan le verwachlen? Er kan een a¦gemeen dem-
pend eííecl oplreden op de grondprljzen, doordal de grenzen lussen de
verschl¦¦ende dee¦marklen verdwljnen, hel aanLod van ¦ocalles slljgl en de
concurrenlle loeneeml. De prljzen van grond zu¦¦en da¦en ln de meer perl-
íeer ge¦egen ¦andLouwgeLleden. ín ¦andschappe¦ljk aanlrekke¦ljke geLle-
den ln de Luurl van sleden kunnen de prljzen op eenze¦íde nlveau L¦ljven oí
nog ¦lchl slljgen.
ßurgers en marklparlljen krljgen meer moge¦ljkheden om de rulmle le
onlwlkke¦en en ln le rlchlen, maar ook een grolere veranlwoorde¦ljkheld.
ze moelen onder¦lng coní¦lclen op¦ossen en zlch organlseren om voor
gezamen¦ljke Le¦angen (LljvoorLee¦d naluur) op le komen.
De ro¦ van de overheld lol s¦ol wordl dulde¦ljker en lransparanler, dle ¦lgl
prlmalr Llj hel íacl¦lleren van marklprocessen.
Daarnaasl za¦ hel ¦andschap verromme¦en. er za¦ meer versprelde
LeLouwlng komen, ln hel wel¦and en ¦angs de sne¦wegen, hel grond-
geLrulk wordl waarschljn¦ljk exlenslever dan nu hel geva¦ ls, en er wordl
meer legemoel gekomen aan de wensen van Lurgers om rulm en groen
le wonen.
Dll Lelekenl echler nlel dal hel ¦ande¦ljk geLled he¦emaa¦ vo¦¦oopl.
Projeclonlwlkke¦aars en Louwers heLLen Le¦ang Llj hel onlwlkke¦en van
grolere ¦ocalles vanwege de schaa¦voorde¦en. HlerLlj zu¦¦en ze nlel le vee¦
onlwlkke¦en omdal de vaslgoedprljzen dan onder druk komen le slaan en
Leslaande lnveslerlngen mlnder waard zu¦¦en worden.
Ull de geLleden Llnnen de slede¦ljke lnv¦oedssíeer zu¦¦en Loeren ver-
dwljnen, en ln de echle ¦andLouwgeLleden krljgen Loeren julsl meer
moge¦ljkheden door de ¦agere grondprljzen en mlnder p¦ano¦oglsche
Leperklngen. C¦aslulnLouwers L¦ljven proílleren van agg¦omerallevoor-
de¦en en zoeken e¦kaar op ln de Luurl van vel¦lngen en vervoersknooppun-
len.
Er koml meer rulmle voor nleuwe vormen van verslede¦ljklng, zoa¦s
grole ¦andgoederen. Hel ls goed denkLaar dal naluur- en ml¦leuorganlsa-
lles ze¦í gronden verwerven oí dal grole Ledrljven hel Lehoud van ¦and-
schappen ler hand nemen oí sponsoren.
Op Je notkt voot qtonJ voot beJt||v|q|e|J
De koers dle wlj voor deze markl verkennen, ¦eldl lol hel leruglrekken van de
overheld a¦s aclleve marklaclor. Dll Lelekenl onder andere dal de gemeenle
nlel ¦anger grond koopl en Louwrljp maakl op ¦ocalles dle a¦s Ledrljven-
lerreln zljn Leslemd. De gemeenle L¦ljíl we¦ voorwaarden sle¦¦en vla hel
Leslemmlngsp¦an, ml¦leuelsen, enzovoorl.
ßoeren kunnen ln deze sllualle op deze¦íde manler worden Lehande¦d a¦s
andere ondernemers. Hun grond ls name¦ljk een norma¦e produclleíaclor
geworden Llnnen hel segmenl ¦andLouw, de huldlge prljs voor ¦and-
Louwgrond daa¦l, doordal deze wordl Leschermd legen prljsopdrljvende
lnv¦oeden van andere secloren. Prljsslljglngen van grond komen a¦¦een nog
voor a¦s gevo¦g van gewljzlgde producllewaarde van de grond door een
veranderlng van produclle oí van Ledrljísvoerlng.
Crond ls nu qua rege¦gevlng en ílsca¦llellen verge¦ljkLaar mel e¦k ander
kapllaa¦, er zljn mlnder rege¦s en ílsca¦llellen nodlg, waardoor ze overzlch-
le¦ljker en dulde¦ljker zljn. À¦s de pachl verhande¦Laar wordl gemaakl, kan
ook de pachlprljsLeheerslng komen le verva¦¦en. ßovendlen kan Ledrljís-
overname Llnnen de ¦andLouw op deze¦íde wljze ílscaa¦ worden geíacl¦l-
leerd a¦s de Ledrljísovername ln andere secloren.
ve¦ke gevo¦gen zljn hlervan le verwachlen? Ten eersle wordl hel voor
nleuwkomers en schaa¦vergrolers ln de ¦andLouw eerder lnleressanl om
grond aan le kopen, omdal door de scherpere scheldlng van de grondmarkl
de prljzen zljn gedaa¦d.
Ten lweede gaal de kwa¦llell van de grond, en nlel de specu¦allewaarde,
de grondprljs Lepa¦en. Tol op heden zlen we de vreemde sllualle dal de
s¦echlsle ¦andLouwgrond op sommlge p¦aalsen de hoogsle prljs op¦everl,
de agrarlsche grondprljzen ¦lggen ln de slede¦ljke regloĤs vee¦ hoger dan ln
de meer perlíeer ge¦egen geLleden. Dll prljsverschl¦ kan op Lasls van de
grondkwa¦llellen komen le verva¦¦en en ze¦ís worden omgedraald.
Ook lnveslerlngen len Lehoeve van vel¦lgheld legen overslromlngen, ln
naluur en recrealle zu¦¦en hlerdoor makke¦ljker van de grond komen. Hel
aanwljzen van geLleden maakl hel moge¦ljk om de slljglng van de grond-
prljzen ln de hand le houden en mel hel aankopen zljn dan mlnder grole
sommen ge¦d gemoeld.
ßlj hel varen van de lweede koers wordl de lnrlchllng van hel LullengeLled
nlel meer zozeer Lepaa¦d door Leslemmlngsp¦annen, maar door hel lnlllalleí
van commerclë¦e acloren en grondelgenaren. Overheldslnslanlles moelen
nog we¦ een Louwvergunnlng ver¦enen en ze loelsen een projecl daarLlj op
randvoorwaarden len aanzlen van verkeer, waler, ml¦leu, enzovoorl.
Experiment z· de overheid reqeIt de bestemminq niet
De overheld ver¦lesl voor een dee¦ haar ro¦ a¦s reglsseur. De Leperklngen
dle Leslemmlngsp¦annen op¦eggen aan grondgeLrulksveranderlngen,
worden opgeheven, de elgenaar van de grond kan ze¦í de Leslemmlng
Lepa¦en.
De overheld kan nog we¦ sluren door Le¦asllngen le heííen en le lnves-
leren ln projeclen. Vla heíílngen gekoppe¦d aan een Louwvergunnlng
kunnen LljvoorLee¦d de voorzlenlngen en lníraslrucluur worden geílnan-
clerd. ín rege¦gevlng wordl vaslge¦egd we¦ke Laslswaarden (LljvoorLee¦d
hel schoonmaken oí -houden van waler, Lodem, ¦uchl) moelen worden
Leschermd en wal a¦s exlern eííecl kan worden Leschouwd. Deze rege¦s
Conc¦usles
:óu bL uArk1 bccrcrcNb ī:ó¸ :óu
kunsl en cu¦luur. Deze Ledrljven zouden ook a¦lernalleve hulsvesllng kun-
nen zoeken, Lullen de Ledrljvenlerrelnen.
Tot sIot
De Neder¦andse praklljken op de grondmarkl zljn lncremenlee¦ gegroeld,
slerk geînslllullona¦lseerd geraakl en dle praklljken worden door lnslllulles
Leschermd. vljzlglngen van Lullenaí zljn hlerdoor moel¦ljk door le voeren.
Toch menen wlj dal er we¦ dege¦ljk a¦lernalleven zljn voor de huldlge manler
waarop grondmarklen werken. Hel ls lljd om sll¦ le slaan en de La¦ans op le
maken. Er ls drlngende Lehoeíle aan een prlnclplë¦e dlscussle over de ro¦
van de overheld op de grondmarklen. De voornaamsle reden om dle le ver-
anderen ls dal er voorull moel worden gekeken. ímmers, kenmerkend voor
grondmarklen ln Neder¦and ls dal grond Lljzonder schaars ls. íomenlee¦ ls
er per lnwoner ongeveer :.ooo vlerkanle meler LeschlkLaar, een percee¦ van
u) meler Llj u) meler. íeer lnwoners Lelekenl mlnder grond per lnwoner. En
a¦s wlj rljker worden, wl¦¦en wlj meer rulmle¹ Hoe wlj hlermee omgaan, ls van
cruclaa¦ Le¦ang. De werklng van grondmarklen ls nlel meer en nlel mlnder
dan hoe wlj mel onze Leperkle opperv¦akle omgaan.
Experiment ¡· particuIiere ontwikkeIaars ontwikkeIen
bedrijventerreinen
ín dll experlmenl houden gemeenlen op mel hel aanLleden van Ledrljven-
lerrelnen. HlerLlj verondersle¦¦en we dal gemeenlen hun puL¦lekrech-
le¦ljke laken Ġ zoa¦s hel Leslemmen van grond voor Ledrljvlgheld en hel
aígeven van Louw- en ml¦leuvergunnlngen Ġ op deze¦íde manler L¦ljven
ullvoeren. ve verondersle¦¦en ook dal gemeenlen nlel mlnder grond voor
Ledrljvlgheld Leslemmen dan ze nu doen.
Hel aanLleden van grond wordl overgenomen door projeclonlwlk-
ke¦aars. Àízonder¦ljke Ledrljven zouden maar ze¦den grond voor elgen
geLrulk ruw kopen en Louwrljp maken. door de Lodemgesle¦dheld van
grond ln Neder¦and ls hel hoogsl lneíílclënl dll per aízonder¦ljk percee¦
le doen.
Onlwlkke¦aars Lrengen mlnder grond ln onlwlkke¦lng dan de gemeen-
len deden Ġ ongeachl hoevee¦ grond de gemeenlen voor Ledrljvlgheld
heLLen Leslemd. Ze wl¦¦en name¦ljk nlel hun elgen markl verpeslen door
zoĤn hoog aanLod le creëren dal de prljzen da¦en. ßovendlen dragen de
projeclonlwlkke¦aars ook de rlslcoĤs en zu¦¦en zlj hogere prljzen elsen ler
compensalle ervan.
Onlwlkke¦aars onlwlkke¦en ook mlnder grond omdal ze, ln verge¦ljklng
mel gemeenlen, mlnder Levoegdheden heLLen om grond le verwerven
(onlelgenlng, voorkeursrechl). DaarLlj koml dal ze geen grole hoevee¦-
heden grond ln voorraad wl¦¦en houden vanwege de renle¦aslen.
ín legensle¦¦lng lol gemeenlen zu¦¦en onlwlkke¦aars zlch nlel wl¦¦en
Leperken lol hel aanLleden van Louwgrond. íel hel onlwlkke¦en van
geLouwen ls lmmers vee¦ meer le verdlenen. Zlj zu¦¦en grond voor Ledrlj-
venlerrelnen kopen, Louwrljp maken, slandaard LedrljísgeLouwen erop
zellen en deze verkopen oí verhuren aan de Ledrljven ze¦í (de ílna¦e
geLrulkers) oí verkopen aan een Le¦egger. Zlj zouden ook tutnkev ln
opdrachl kunnen Louwen.
Deze sllualle ls le verge¦ljken mel wal ln de lweede he¦íl van de jaren
negenllg op de wonlngmarkl geLeurde. Onlwlkke¦aars heLLen daar ln
vee¦ geva¦¦en de grondexp¦ollalle overgenomen van gemeenlen en de
gemeenlen Leperken zlch lol hel vervu¦¦en van hun puL¦lekrechle¦ljke
laken.
ín deze sllualle groell de omvang van Le¦egglngen ln LedrljísgeLouwen.
ßedrljven Louwen lmmers nlel ¦anger hun elgen opsla¦ en ze vlnden hel
ook mlnder Le¦angrljk hun elgen grond en geLouw le Lezlllen Ġ ze gaan
over lol huren. Op den duur kunnen er zo Ledrljvenparken onlslaan, dle ln
opdrachl van een Le¦egger door een projeclonlwlkke¦aar zljn onlwlkke¦d
en vervo¦gens door dle Le¦egger worden geëxp¦olleerd en Leheerd. een
vorm van ģpark managemenlĤ.
De mlnder kapllaa¦krachllge Ledrljven kunnen Llj deze marklwerklng
geen Lelaa¦Lare nleuwe hulsvesllng krljgen. ín dal geva¦ kunnen gemeen-
len hler, Llj vo¦doende maalschappe¦ljk en economlsch Le¦ang, zorg voor
dragen, LljvoorLee¦d voor slarlende Ledrljven en ale¦lervormen voor
Conc¦usles
:óó ī:ó) :óó
LI TERATUUR
Àdalr, À., l. ßerry CS. ícCrea¦ (:nn¸), ģFlsca¦ po¦lcy, laxallon,
lncenllves andlnner-clly houslng deve¦opmenlĤ, Hous|nq
StuJ|es :o(:). :o¸Ġ::¸.
Àdams, D., L. Russe¦¦ CC. Tay¦or-Russe¦¦ (:nnu), lonJ [ot
|nJustt|o| Jeve|opnent, Londen. LorN Spon.
Àgrlho¦¦and(:oou), webs|te, www.agrlho¦¦and.n¦1dosslers1
agroílsca¦llellen.
AvLsL (:oou), webs|te, www.aveLe.n¦.
ßa¦¦, R.í. (:oo:), ģRe-use polenlla¦ andvacanl lnduslrla¦
premlsesĤ, joutno| o[ Ptopettv leseotc|:n(:). n¸Ġ::o.
ßaumo¦, v.l., l.C. Panzar CR.D. vl¦¦lg (:n8:), Contestob|e
notkets onJ t|e t|eotv o[ |nJustt|o| sttuctute, New York.
Harcourl, ßrace, lovanovlch.
ßergh, C.C.l.l. vanden(:n88), F|qenJon. qtepen u|t Je
qesc||eJen|s von een onstteJen beqt|p, Devenler. K¦uwer.
ßerkhoul, P., C.l.v. vo¦swlnke¦ CC. vanßruchem(:oo:),
lnvu|||nq von Je ìrcc-scenot|oĤs voot Je NeJet|onJse |onJ-
bouw. Paper geschrevenlnhel kader vande ¦el-Lljdrage aan
de íl¦leuverkennlng ó(nog nlel gepuL¦lceerd), DenHaag.
LandLouw Economlschínsllluul.
ßo¦l, F. vander, e.a. (:oo¸), Aouote|n. Cevo|qen von Je
Futopese koJett|c|t|||n Wotet voot |onJbouw. notuut. tecteot|e en
v|sset||, À¦lerra-rapporl 8¸¸, vagenlngen. À¦lerra.
ßrom¦ey, D.v. (:nn8), ģRousseauĤs revenge. lhe demlse
oí lhe íreeho¦deslaleĤ, ln. H.í. lacoLs (:nn8), W|o owns
Anet|co. soc|o| con[||ct ovet ptopettv t|q|ts, íadlson.
Unlverslly oí vlsconslnPress.
ßrounen, D. CP. Elchho¦z (:oo¸), Cotpotote teo| estote
ownets||p |np||cot|ons. |ntetnot|ono| pet[otnonce ev|Jence,
vorklng paper, íaaslrlchl. íaaslrlchl Unlverslly.
ßrul¦, D.v. (:oo:), ģVerhande¦Lare rechlen, eenagrarlsch-
rechle¦ljk lnslrumenlĤ, leqe|noot (¸). :¸oĠ:ó:.
ßulle¦aar, E. (:oo¸), ģNellher markel nor governmenl, com-
parlng lhe períormance oí user rlghls reglmesĤ, Town P|onn|nq
lev|ew, )u(¸). ¸:¸Ġ¸¸o.
ßuurman, l. (:oo¸), luto| |onJ notkets. o spot|o| exp|onototv
noJe|, Dlsserlallon, Àmslerdam. Vrlje Unlversllell.
css (:nnn), lu|nteptoqnoses :oo8Ġ.o.o, VoorLurg. Cenlraa¦
ßureau voor de Slallsllek.
css (:ooo), css 8oJenstot|st|ek, VoorLurg. Cenlraa¦ ßureau
voor de Slallsllek.
css (:oou), webs|te, www.slal¦lne.n¦, VoorLurg. Cenlraa¦
ßureau voor de Slallsllek.
C¦app, l.í. CD. íyers (:ooo), ģCraaskampandlhe
Deílnlllonoí Rlgorous ResearchĤ, ln. lames DeLls¦e andE¦alne
vorza¦a (eds.) (:ooo), Fssovs |n Honot o[ jones A. Ctooskonp.
Ten Yeots A[tet, ßoslon. K¦uwer.
Coase, R.H. (:n¸)), ģThe nalure oí lhe ílrmĤ, Fconon|co,
u(:ó). ¸8óĠuo¸.
Coase, R.H. (:nóo), ģThe proL¦emoí socla¦ coslĤ, joutno| o[
lowonJ Fconon|cs, ¸ (okloLer :nóo). :Ġuu.
Commlssle PachlLe¦eld(:ooo), lu|nte voot poc|t, evo-
|uot|e en toekonstv|s|e poc|tbe|e|J, DenHaag. Commlssle
PachlLe¦eld.
Cooler, R. CT. U¦en(:oou), lowonJ econon|cs, ßoslon.
PearsonÀddlslon-ves¦ey.
crs (:nnna), De qtonJnotkt. een qebtekk|qe notkt en een
onvo|nookte ovet|e|J, DenHaag. Cenlraa¦ P¦anLureau1sbu
Ullgevers.
crs (:nnnL), ģßedrljís¦ocallemonllor, reglona¦e verken-
nlngen:o:o-:o:oĤ, WetkJocunent nr. :::, DenHaag. Cenlraa¦
P¦anLureau.
crs (:oo:), De sLu. opzet en tecente oonposs|nqen, Den
Haag. Cenlraa¦ P¦anLureau1Konlnk¦ljke de Swarl.
Daa¦hulzen, F.ß.C. (:oou), N|euwe beJt||ven |n ouJe boetJe-
t||en, Je keuze voot een vootno||qe boetJet|| o|s beJt||[s|ocot|e,
De¦íl. ELuron.
Dekkers, l., e.a. (:oou), Fxp|ot|nq t|e |onJ notket |n t|e
ptov|nce o[ NootJ-Ho||onJ us|nq o spot|o| teqtess|on noJe|,
paper íor lhe uulhcongress oí lhe EuropeanReglona¦ Sclence
Àssoclallon, Unlverslly oí Porlo, :¸Ġ:naugusl, Porlo, Porluga¦.
bLc (:oo:), leqe||nq beJt||[s|etvest|q|nq en -bee|nJ|q|nq.
btoc|ute, Ulrechl. Dlensl Lande¦ljk CeLled.
bLc (:ooua), Subs|J|eteqe||nq oqtot|sc|notuutbe|eet. oon-
vtooqpet|oJe .oo·, Lrochure, Ulrechl. Dlensl Lande¦ljk CeLled.
bLc (:oouL), Ontw|kke||nqen op Je oqtot|sc|e qtonJnotkt tot
: |onuot| .oo¡, Ulrechl. Dlensl Lande¦ljk CeLled.
Llleraluur
:ó8 bL uArk1 bccrcrcNb ī:ón :ó8
Dooren, í.l. van, E.À. ÀndersonCß. Needham(:nn)),
ģCrondaankoopvoor naluurLe¦eldĤ, SteJebouwen tu|nte|||ke
otJen|nq, )8(ó). ¸¸Ġ¸8.
Dulla, ß. (:nnu), ģínlroducllonĤ, ln. ß. Dulla (ed.) (:nnu),
We|[ote econon|cs, De¦hl. OxíordUnlverslly Press.
Egmond, P.í., S. KrullwagenCL. lanssen(eds.) (lnprep),
V|et scenot|oĤs voot NeJet|onJ. v|et toekonsten tbv evo|uot|es von
notuut en n|||eu, rìvu rapporl ¸ooo:¸1oo8, ßl¦lhoven. rìvu.
E¦¦lckson, R.C. (:nn:), OtJet w|t|out |ow, CamLrldge íass.
HarvardUnlverslly Press.
Flnanclën(:oo:), Flsca¦llell, ¦andLouw- ennaluurLe-
¦eld, DenHaag. ílnlslerles vanFlnanclënenLandLouw,
NaluurLeheer enVlsserlj (LNv).
Flnanclee¦ DagL¦ad(:oou), ģVee¦ grondlnLezll vanonl-
wlkke¦aars. gemeenlenrakende regle over de Louw kwljlĤ,
l|nonc|ee| Doqb|oJ. :nseplemLer :oou.
Fokklnga, C. (:ooo), TotstonJkon|nq qtonJpt||zen beJt||ven-
tette|nen. qtonJpt||sbe|e|J von qeneenten, Àísludeeronderzoek
Facu¦lell Clvle¦e Technlek enCeowelenschappen, Àíde¦lng
Ceodesle, De¦íl. Technlsche Unlversllell De¦íl.
Frances, l., e.a. (:nn:), ģínlroducllonĤ, ln. C. Thompson, e.a.
(:nn:), Motkets. ||etotc||es onJ netwotks. t|e co-otJ|not|on o[
soc|o| ||[e, Londen. Sage.
FuruLoln, E.C. CR. Rlchler (:nn:), ģThe new lnslllullona¦
economlcs. as assessmenlĤ, ln. E.C. FuruLolnCR. Rlchler
(eds.) (:nn:), T|e new|nst|tut|ono| econon|cs, TüLlngen. l.C.ß.
íohr (Pau¦) SleLeck.
Craaí, H. vande CR. Hoppe (:nnó), 8e|e|J en po||t|ek,
ßussum. Coullnho (¸e druk).
Croen, l. (:oou), ģDe ¦andLouw ops¦olĤ, lu|nte |n Debot,
o:1:oou. :Ġ).
Haan, P. de (:n8¸), OntoetenJ-qoeJtec|t. Jee| o Ġ besten-
n|nq, Devenler. K¦uwer.
Haveren, E. van, ß. NeedhamCF. ßoekema (:nnn),
ģRulmlegeLrulk door LedrljvenĤ, Fconon|sc|Stot|st|sc|e
8et|c|ten, 8u(u:¸:). 8)nĠ88:.
Hazeu, C.À. (:ooo), lnst|tut|one|e econon|e, ßussum.
Ullgeverlj Coullnho.
Heerlje, À. (:n)o), De ketn von Je econon|e, dee¦ :, Lelden.
Sleníerl Kroese.
Hoek, l.í. vandenCl. Luljl (:nnn), Ontw|kke||nqen tonJ
poc|t (vetvo|q). oc|tetqtonJen. qebouwen en poc|tnotnen,
DenHaag. LandLouw Economlschínsllluul.
Hoogerwerí, À. (:n8u), ģße¦eldLerusl opverondersle¦¦ln-
gen. de Le¦eldslheorleĤ, Acto Po||t|co :n(u). un¸Ġ¸¸:.
ìsìs (:oo¸), lnteqtoo| 8eJt||ventette|nen ln[otnot|e Svsteen.
Wetk|ocot|es .oo,. |oo[Jtoppott. tobe||enboek en JotobestonJ,
Tl¦Lurg. L1ìN Àdvlseurs.
ìNsc (:oo:), De kostenconponent von |ntens|e[ tu|nte-
qebtu|k op beJt||ventette|nen, voudenLerg. ínLo Àdvlseurs.
ìvsN (:oou), De vostqoeJbe|eqq|nqsnotkt |n NeJet|onJ .oo,,
VoorLurg. ìvsN.
Koo¦e, ß., l. Luljl Cí.l. Voskul¦en(:oo:), CtonJnotkt en
qtonJqebtu|k, een scenot|ostuJ|e voot Notuutvetkenn|nq .,
werkdocumenl :oo:1::, DenHaag. LandLouw Economlsch
ínsllluul.
Korlha¦s À¦les, v.K. CD.À. Croele¦aars (:ooo), ģDe onlwlkke-
¦lng vanullLreldlngs¦ocalles, conlexl enpraklljk, achlergrond-
lníormalleĤ, vvc :8(:). ¸¸Ġu¸.
Kruljl, ß., ß. NeedhamCT. Spll (:nno), Fconon|sc|e qtonJ-
s|oqen von qtonJbe|e|J, Àmslerdam. Sllchllng voor ße¦egglng
enVaslgoedkunde.
LLì (:oo¸), lonJ- en tu|nbouwc||[ets .oo,, DenHaag.
LandLouw Economlschínsllluul.
LLì (:ooua), l|nonc|et|nq von Je NeJet|onJse |onJ- en
tu|nbouw, ont|c|peten op Je toekonst, Ulrechl. RaLoLank
Neder¦and.
LLì (:oouL), lonJbouw-Fconon|sc|8et|c|t .oo¡, DenHaag.
LandLouw Economlschínsllluul.
LLì (:oouc), lonJ- en tu|nbouwc||[ets .oo¡, DenHaag.
LandLouw Economlschínsllluul.
LlndL¦om, C.E. (:oo:), T|e notket svsten, New Haven. Ya¦e
Unlverslly Press.
LìsA (:oo¸), lonJe|||k ln[otnot|esvsteenvon Atbe|Jsp|ootsen
en vest|q|nqen. LìsA Vest|q|nqenteq|stet. JotobestonJ, Tl¦Lurg.
LìsA Projeclorganlsalle.
Louw, E. (:nnó), lontootqebouwen vest|q|nqsp|oots. een
qeoqto[|sc|onJetzoek noot Je to| von |u|svest|nq b|| |ocot|e-
bes||ss|nqen von kontoot|ouJenJe otqon|sot|es, De¦íl. De¦íl
Unlverslly Press.
Louw, E., e.a. (:oou), P|onn|nq von beJt||ventette|nen,
DenHaag. sbu Ullgevers.
Luljl, l. (:oo:a), De qtonJnotkt |n seqnenten :oo8Ġ.ooo,
DenHaag. LandLouw Economlschínsllluul.
Luljl, l. (:oo:L), Pt||zen von vetpoc|te en onvetpoc|te |onJ-
bouwqtonJen, DenHaag. LandLouw Economlschínsllluul.
Luljl, l., À.l. RelnhardCK.l. Poppe (:oo¸), ģÀanla¦ grondge-
Londen¦andLouwLedrljvenkana¦¦eenmaar verder aínemenĤ,
De lonJe|qenoot, un(ó). :oĠ::.
íac¦ennan, D. (:n8:), Hous|nq econon|cs, Har¦ow.
Longmans.
Needham, ß. (:oo¸), Fen onJete notktwetk|nq. een vetkenn|nq
von Je noqe|||k|eJen von |et NeJet|onJse tu|nte|||k be|e|J, Den
Haag1Rollerdam. Rulmle¦ljk P¦anLureau1NÀl Ullgevers.
Needham, ß. (:oou), ģDoe maar slreng¹ Overheldsrege¦s en
de werklng vande grondmarklĤ, lu|nte |n Debot, oó1:oou. :Ġ).
Needham, ß. CE. Louw (:oo¸), ģPadaíhanke¦ljke Ledrljven-
lerrelnenĤ, Fconon|sc|Stot|st|sc|e 8et|c|ten, 88(uu:o).
¸ó8Ġ¸)o.
Needham, ß. CC. de Kam(:oou), ģUnderslandlng how ¦and
ls exchanged. co-ordlnallonmechanlsms andlransaclloncoslsĤ,
Utbon StuJ|es, u:(:o). :oó:Ġ:o)ó.
Needham, ß., e.a. (:oo:), lwo||te|t. w|nst en t|s|co, Je |nv|oeJ
von |et vìNLx-onJet|onJe||nqsnoJe| op Je ptoqtonnot|sc|e
ontw|kke||nq von V|nex-|ocot|es, Nljmegen1Ulrechl. Kalho¦leke
Unlversllell Nljmegen1Unlversllell Ulrechl.
NooleLoom, L.v. Cß. Needham(:nn¸), ģEenmlsca¦cu-
¦alle opde grondmarklĤ, Fconon|sc|e Stot|st|sc|e 8et|c|ten,
8o(uo¸:). n8:Ġn8u.
Norlh, D.C. (:nno), lnst|tut|ons. |nst|tut|ono| c|onqe onJ eco-
non|c pet[otnonce, CamLrldge. CamLrldge Unlverslly Press.
Nvu (:oou), webs|te, www.nvm.n¦, Nleuwegeln. Neder-
¦andse Verenlglng vaníake¦aars, lníormalle ull persLerlchlen
d.d. o)-o:-:oo¸, o¸-o)-:oo¸, oó-o:-:oou, o:-o)-:oou.
P¦ug, P., í. vanTwlsl CL. Ceul (:oo¸), Stut|nq von notkt-
wetk|nq, Àssen. VanCorcum.
Po¦man, N., e.a. (:nnn), ģCo|nq concetnĤ-wootJe en notktpt||s
von |onJbouwbeJt||ven, beteken|nq en ono|vse von |et vetsc|||,
DenHaag. LandLouw Economlschínsllluul.
Prlemus, H., í. vanÀa¦sl CE. Louw (:nn8), lnp||cot|es von een
vt||e qtonJnotkt en een |ntens|eve steJe|||ke |etsttuctutet|nq,
De¦íl. De¦íl Unlverslly Press.
ProduclschapZulve¦ (:oou), Stot|st|sc||ootovetz|c|t .oo,,
Zoelermeer. ProduclschapZulve¦.
Ravesleyn, N. vanCD. Evers (:oou), Unseen Futope. o
sutvev o[ FU po||t|cs onJ |ts |npoct on spot|o| Jeve|opnent |n t|e
Net|et|onJs, DenHaag1Rollerdam. Rulmle¦ljk P¦anLureau1
NÀl Ullgevers.
Regl, v.l. de (:oo¸), De qtonJnotkt |n qebtu|k. een stuJ|e
ovet Je qtonJnotkt. ten be|oeve von uNr-be|e|JsonJetzoek
en qtonJqebtu|ksnoJe||et|nq, ßl¦lhoven. íl¦leu enNaluur
P¦anLureau.
Rlsseeuw, P. (:ooo), De notkt voot oqtot|sc|e noke|ootJ||,
Je spe|ets ze|[ oon |et wootJ, Àmslerdam. Economlschen
Soclaa¦ ínsllluul, Vrlje Unlversllell.
SchnaLe¦, P. (:oo:), Wootonb|||ven boeten?, ovet voottqonq
en bee|nJ|q|nq von |et boetenbeJt||[, DenHaag. Soclaa¦ en
Cu¦luree¦ P¦anLureau.
Schull, l. vander, e.a. (:oou), lu|nte |n c||[ets, DenHaag1
Rollerdam. Rulmle¦ljk P¦anLureau1NÀl Ullgevers.
Schülle, À., P. SchoonhovenCí. Do¦mans-ßudde (:oo:),
Connetc|ee| vostqoeJ, DenHaag. E¦sevler ßedrljíslníormalle.
Segeren, À.H.l. (:nnó), lecteot|ebe|eet |n bos- en notuutqe-
b|eJen, vagenlngen. ìsN-bLc.
Segeren, À.H.l. Cl. Luljl (:oo:), ģSegmenllng lhe markel
íor agrlcu¦lura¦ ¦andlnlhe Nelher¦andsĤ, joutno| o[ econon|c onJ
soc|o| qeoqtop|v, n¸(¸). ¸)oĠ¸)¸.
Segeren, À.H.l., l. CroenCl. Luljl (:oo¸), ģDe markl voor
¦andLouwgrondĤ, SteJebouwc lu|nte|||ke OtJen|nq, 8ó(:).
uuĠu).
S¦angen, L.H.C., N.ß.P. Po¦manCÀ.l. Oskam(:oo¸),
CtonJqebtu|k. poc|tconttocten en poc|tpt||szett|nqsnec|on|s-
nen, vagenlngen. vagenlngenUnlversllell.
Slec Croep(:oo¸), 8eJt||[stu|nteqebtu|kets |n bee|J,
Nljmegen. Slec Croep.
Task Force vonlngLouwproduclle (:oo:), Ac|tetb|||venJe
won|nqbouwptoJuct|e. ptob|enot|ek en nootteqe|en, DenHaag.
Tauw (:nn8), le|ot|e won|nqnotkt-qtonJnotkt, voorLee¦d-
rapporlage, Ulrechl. Tauw.
Tauw, Rlgo Cc1s (:ooo), lnteqto|e onJetzoekstoppottoqe
te|ot|e won|nqnotkt-qtonJnotkt :oo:Ġ:oo8, onderzoek ln
opdrachl vanvrcu, Ulrechl1Àmslerdam1De¦íl. Tauw1
Rlgo1c1s.
Teljmanl, í. (:n88), ģCrondelgendomlnons cu¦luurpalroonĤ,
De Soc|o|oq|sc|e C|Js, xxxv (¸). ¸o:Ġ¸:n.
Tweede Kamer (:oou), webs|te, www.lweede-kamer.n¦1
documenlalle1par¦ando, dossler :)n:u over pachlLe¦eld.
uLì (:oo:), 8us|ness Potk onJ lnJustt|o| Deve|opnent
HonJbook, vashlnglonbc. lhe UrLanLandínslllule.
Ve¦lenjr., À.À. van(:oo¸), ģParkmanagemenl. jurldlsche
aspeclenĤ, ln. l. Slrulksma, e.a. (:oo¸), Vost en qoeJ, Devenler.
K¦uwer.
vNc (:nnn), 8eJt||ven en n|||euzonet|nq, DenHaag.
Verenlglng Neder¦andse Cemeenlen.
vrcu-raad(:oou), Meetwetk, oJv|es ovet Je |onJbouwen
|et |onJe|||k qeb|eJ |n tu|nte|||k petspect|e[, DenHaag. vrcu-
raad.
vrcu (:ooo), V||[Je Noto lu|nte|||ke OtJen|nq, DenHaag.
ílnlslerle vanVo¦kshulsvesllng Rulmle¦ljke Ordenlng en
íl¦leu.
vrcu (:oo:), le|ot|e won|nqnotkt-qtonJnotkt :oo:Ġ:oo8,
samenvallende rapporlage, DenHaag. ílnlslerle van
Vo¦kshulsvesllng, Rulmle¦ljke Ordenlng eníl¦leu.
Llleraluur
:)o bL uArk1 bccrcrcNb ī:): :)o
vrcu (:oou), Noto lu|nte, DenHaag. ílnlslerles van
Vo¦kshulsvesllng, Rulmle¦ljke Ordenlng eníl¦leu (vrcu),
LandLouw, Naluur enVoedse¦kwa¦llell (LNv), Verkeer en
valerslaal (vow) enEconomlsche Zaken(Lz).
vrcu (:oou), Noto lu|nte, tu|nte voot ontw|kke||nq, Den
Haag. ílnlslerle vanVo¦kshulsvesllng, Rulmle¦ljke Ordenlng
eníl¦leu.
Vuurder, l. van(:ooo), ģEurlnduslrla¦ voorzlel meer aíslo-
llng ¦oglslleke LedrljíspandenĤ, N|euwsb|oJ Ttonspott. Joss|et
Wote|ous|nq, :nseplemLer :ooo, pp.óĠ).
vl¦¦lamson, O.E. (:n)¸), Motkets onJ ||etotc||es. ono|vs|s onJ
ont|ttust |np||cot|ons, New York. The Free Press.
vl¦¦lamson, O.E. (:nn¸), ģTransaclloncosls economlcs and
organlsallonlheoryĤ, ln. O.E. vl¦¦lamson(ed.), Otqon|zot|on
t|eotv. [tonC|estet 8otnotJ to t|e ptesent onJ bevonJ, New
York. OxíordUnlverslly Press.
vo¦ljer, C. (:oo:), De econon|sc|e non|et von Jenken,
ßussum. Ullgeverlj Coullnho.
vood, ß., CR. vl¦¦lams (ed.) (:nn:), lnJustt|o| ptopettv
notkets |n Westetn Futope, Londen. ECFSpon.
BI J LAGEI NTERVI EWSENGESPREKKEN
Voor dll onderzoek ls eengrool aanla¦ lnlervlews en
gesprekkengehouden. íel de vo¦gende mensenen
organlsalles ls gesproken.
AIqemeen
ߦok¦and, D.À. (ílnlslerle vanLz, Kennlscenlrum
Ordenlngsvraagslukken, DenHaag)
ßoerLoom, H.S.K. enK¦ljnsma, í. (ílnlslerle vanszk,
DenHaag)
ßouma, l. enßrulns, D. (Neder¦ands Àgrarlschlongeren
Konlakl, Ulrechl)
Doorakkers, l. (L1ìN Àdvlseurs, Tl¦Lurg)
Dorp, L. van(rcu ßank, Ulrechl)
KaLe¦ , D. (ílnlslerle vanFlnanclën, DenHaag)
Kazemler , D. (ílnlslerle vanvrcu, Dlrecloraal-Ceneraa¦
Rulmle, DenHaag)
Kerkhoí , H.l. vanden(aLaLaccounlanls ße¦asllngadvlseurs
lurlslen, Tl¦Lurg)
Kwak , l. (Nvu, ßedrljís OnroerendCoed, Nleuwegeln)
íeljs , í. (íeljs íake¦aardlj, Zelsl)
NooleLoom, L. (ílnlslerle vanvrcu, Dlrecloraal-Ceneraa¦
vonen, DenHaag)
Overwaler, P. enveslendorp-Frlkkee, C.À.C. (Overwaler
grondLe¦eldadvlesLureau sv, Slrljen)
Ouax-Danlë¦s , R.l.À.í. (ílnlslerle vanFlnanclën, Dlreclle
Domelnen, DenHaag) enCljsLerlsen, R. (ílnlslerle van
Flnanclën, Projecldlreclle Vaslgoed, DenHaag)
Rljkhoíí , C.H.l. (vNc-Ncw, DenHaag)
Schuller , À.l.í. de (Dlensl Lande¦ljk CeLled, Ulrechl)
Snaler , ß. (wL1c íake¦aardlj, Haar¦em)
Somsen, F.l. (Forlls VaslgoedLande¦ljk, Ulrechl)
Tuln, l. vander (ílnlslerle ez, DenHaag)
Twlsl , í.l.v. van(RadLoudunlversllell, Facu¦lell
íanagemenlwelenschappen, Nljmegen)
Ve¦len, À.À. van(Vrlje Unlversllell, Facu¦lell
Rechlsge¦eerdheld, Àmslerdam)
Verkerk , H. (Nvu ÀgrarlschOnroerendCoed, NleuwegelnC
Àgrohome make¦aars Claxaleurs, Crool-Àmmers)
vellen, P.C.í. van(Forlls Vaslgoedße¦egglngen, Ulrechl)
CasussenLandbouw
8|esbosc|
Àkkermans , R. (Reglona¦e Dlreclle DomelnenZuld, ßreda)
Dongen, R. van(Dlensl Lande¦ljk CeLledNoord-ßraLanl,
Tl¦Lurg)
E¦slnga, l. enSprong , T. (Projeclorganlsalle Rulmle voor de
Rlvler, DenHaag)
K¦ljsen, À. (K¦ljseníake¦aardlj og Conlelgenlngszaken,
Ooslerhoul)
Regl , T.l. de (zL1c Vaslgoed, Tl¦Lurg)
vo¦lers , ß.À. (Forlls VaslgoedLande¦ljk, Ulrechl)
Àchl agrarlsche kopers oí verkopers vangrond, schrlíle¦ljke
vragen¦ljsl
Sc|ouwen
ßrouwer , L. (Cemeenle Schouwen-Dulve¦and, Zlerlkzee)
Crool , E.H. de (Dlensl Lande¦ljk CeLledZee¦and, Coes)
Punl , L.À.l. (Forlls VaslgoedLande¦ljk, Ulrechl)
S¦lkke , l. vander (ÀcvaslVanderS¦lkke renlmeeslers, E¦¦emeel)
Tlenagrarlsche kopers oí verkopers vangrond, schrlíle¦ljke
vragen¦ljsl
Zu|Jp|ospo|Jet
ve¦ , D.C. vander (Ve¦¦ekoopíake¦aardlj, ߦelswljk)
Dlensl Lande¦ljk CeLledZuld-Ho¦¦and, VoorLurg
Vljí agrarlsche kopers oí verkopers vangrond, schrlíle¦ljke
vragen¦ljsl
Sn||Je
ßoonslra , À.H. (Dlensl Lande¦ljk CeLledDrenlhe, Àssen)
lansen, H.v. (lansenVaslgoed, Orve¦le)
Negenagrarlsche kopers oí verkopers vangrond, schrlíle¦ljke
vragen¦ljsl
Casussenßedrijventerreinen
loovpunt. Den He|Jet.
ßoer , í.À. de (Kamer vanKoophande¦ Noordwesl-Ho¦¦and,
À¦kmaar)
Haverkamp, P. (HaverkampLedrljísmake¦aardlj, À¦kmaar)
íunsler , í. (Cemeenle DenHe¦der)
ßlj¦age. lnlervlews engesprekken
:): bL uArk1 bccrcrcNb ī:)¸ :):
Spee , l. (ßedrljísreglo KopvanNoord-Ho¦¦and, DenHe¦der)
longewaard(longewaardíake¦aars, DenHe¦der), schrlíle-
¦ljke vragen¦ljsl
Vossenbetq-West. T||butq
ßroeders, l. enEnge¦en, l. (Cemeenle Tl¦Lurg)
Lllh, Y.À.E.C.L. van(NaLer ßedrljíshulsvesllng, Tl¦Lurg)
vle¦ , À.l. vander (N.v. ßraLanlse Onlwlkke¦lngs
íaalschapplj, Tl¦Lurg)
De 8tonJ. Den 8osc|.
ßruekers , H.l.C.í. (Cemeenle Denßosch, Economlsche
Zaken) enDlkken, P.l. den(Cemeenle Denßosch,
Sladsonlwlkke¦lng)
Kempen, R. van(íeeus ßedrljíshulsvesllng, Denßosch)
íenllnk , í. (Provlncle NoordßraLanl, Denßosch)
Rle , l. van(rsr íake¦aars, Denßosch)
Verler , v. (Kamer vanKoophande¦ Oosl-ßraLanl, Elndhoven)
l|ev|tsneent. FJe.
Cerrllsen, H. (Provlncle Ce¦der¦and, Àrnhem)
Kauííe¦d, À.E. (Kauííe¦dßedrljíshulsvesllng, Ede)
Lelslra , T. (Cemeenle Ede)
Vaen, H. de (Kamer vanKoophande¦ Cenlraa¦ Ce¦der¦and,
Àrnhem)
veerd, T. vande (Vande veerdßedrljísmake¦aarlj, Ede)
OVERDEAUTEURS
Àrno Segeren sludeerde Àgrarlsche Economle aan de LandLouwunlversllell
ln vagenlngen, mel a¦s specla¦lsalle Recrealle C Toerlsme. Slnds :oo: werkl
hlj Llj hel Rulmle¦ljk P¦anLureau. Hlj houdl zlch naasl de grondmarkl Lezlg
mel de onlwlkke¦lngen op hel geLled van ¦andLouw en hel vrljelljdsgedrag
van mensen. ín :oo¸ slarl hlj mel een promolleonderzoek naar hel markl-
gedrag van acloren op grond- en vaslgoedmarklen.
ßarrle Needham ls hoog¦eraar P¦ano¦ogle aan de RadLoud Unlversllell
Nljmegen. Hlj was ln :oou a¦s gaslonderzoeker verLonden aan hel Rulmle¦ljk
P¦anLureau. Tljdens zljn gaslhoog¦eraarschap deed hlj ook onderzoek naar
ģeen andere marklwerklngĤ.
lan Croen sludeerde Socla¦e Ceograíle (rulmle¦ljke p¦annlng en econo-
mle) ln Ulrechl. Hlj was eerder werkzaam Llj de Unlversllell Ulrechl en de
Rljksp¦ano¦oglsche Dlensl. ßlj hel Rulmle¦ljk P¦anLureau deed hlj verder
onderzoek naar de loekomsl van de ¦andLouw, naar mode¦¦erlng van rulmle-
geLrulk en ¦everde hlj een Lljdrage aan de ¦angelermljnscenarloĤs van de p¦an-
Lureaus. ín de aírondlngsíase van dll Loek over¦eed hlj onverwachl.


COLOFON
OnJetzoek
Àrno Segeren
ßarrle Needham
lanCroen
Met Jonk oon
Hans vanÀmslerdam, íarnlx ßreedljk, Lla
vandenßroek, SleíaanDec¦erck en
Paulle Peelers voor de ondersleunlng.
ßlj hel schrljvenvandeze sludle heLLen
we dankLaar geLrulk gemaakl vanhel
commenlaar van. drs. lanLuljl (LLì),
proí.dr. Plel Rlelve¦d(vu), drs. lanSchuur
(rrs) endr. Rles vander vouden(rrs).
l|onkbotJqtoep
Drs. Fredߦok (ílnlslerle vanLNv)
Hesse¦ ßoerLoom(ílnlslerle vanszk)
Drs. Dlk KaLe¦ (ílnlslerle vanFlnanclën)
Drs.lng. Dlrk Kazemler (ílnlslerle van
vrcu)
Drs. íelne Henk K¦ljnsma (ílnlslerle van
szk)
Drs. Leo NooleLoom(ílnlslerle van
vrcu)
Drs. lohanvander Tuln(ílnlslerle vanLz)
l||usttot|es
íarnlx ßreedljk
Àrno Segeren
lnsamenwerklng mel Typography
ínlerlorlly COlher Serlous íallers
lotoqto[|e
rANbìcN,Peler vanßo¦huls, Àrnhem
F|nJteJoct|e
Nlenke Noorman
Slmone Langeweg
Ontwetp en ptoJuct|e
Typography ínlerlorlly COlher Serlous
íallers, DenHaag
Dtuk
VeenmanDrukkers, Rollerdam
!NÀl Ullgevers, Rollerdam1Rulmle¦ljk
P¦anLureau, DenHaag1:oo¸. À¦¦e rechlen
voorLehouden. Nlels ull deze ullgave mag
wordenvervee¦voudlgd, opges¦agenln
eengeaulomallseerdgegevensLesland,
oí openLaar gemaakl, lnenlge vormoí op
enlge wljze, helzlj e¦eklronlsch, mecha-
nlsch, door íolokopleën, opnamen, oí
enlge andere manler, zonder vooraígaande
schrlíle¦ljke loeslemmlng vande ullgever.
Voor zover hel makenvankopleënull deze
ullgave ls loegeslaanopgrondvanarllke¦
:ós Àuleurswel :n::jo hel ßes¦ull van:o
junl :n)u, SlL. ¸¸:, zoa¦s gewljzlgdLlj ßes¦ull
van:¸ auguslus :n8¸, SlL. u): enarllke¦ :)
Àuleurswel :n::, dlenl mende daarvoor
welle¦ljk verschu¦dlgde vergoedlng le vo¦-
doenaande Sllchllng Reprorechl (PoslLus
88:, ::8o Aw Àmsle¦veen). Voor hel over-
nemenvangedee¦le(n) ull deze ullgave ln
L¦oem¦ezlngen, readers enandere compl-
¦allewerken(arllke¦ :óÀuleurswel :n::)
dlenl menzlchlol de ullgever le wenden.
NÀl Ullgevers ls eenlnlernallonaa¦ georl-
enleerde ullgever, gespecla¦lseerdlnhel
onlwlkke¦en, producerenendlslrlLueren
vanLoekenover archllecluur, Lee¦dende
kunsl enverwanle dlsclp¦lnes.
www.nalpuL¦lshers.n¦
ìssN no ¸óó: u¸n¸

:)ó