Inhoud

Hoofdlijnen 3

Hoofdstuk 1

Inleiding

11

Hoofdstuk 2

Economische positie

15

Hoofdstuk 3

Strategie

19

Hoofdstuk 4

Verbetering bedrijfsklimaat

27

Hoofdstuk 5

Verbetering woon- en verblijfsklimaat

41

Hoofdstuk 6

Actieprogramma en monitoring

45

Hoofdlijnen

4

Kiezen én Delen

Het nieuwe economische beleid van de gemeente Den Haag vormt een trendbreuk met het verleden. Niet langer is het beleid gericht op álle sectoren, ook die waar sprake is van achterblijvende potenties. Het economische beleid richt zich nu vooral op sectoren waar Den Haag sterk in is, en die inkomsten voor de stad kunnen genereren. Deze strategie levert de hoogste economische groei op. In Den Haag toonde de economie in de afgelopen twee jaar een aanzienlijk herstel. De werkgelegenheid steeg van circa 188.000 naar ruim 200.000, en de werkloosheid daalde van circa 34.000 naar 26.000 1. Deze opleving wordt verklaard door de economische hoogconjunctuur, maar zeker ook door de versterking van het Haagse economische beleid. De positieve cijfers geven reden tot optimisme. Zeker omdat ook in Haaglanden de economie zich

voorspoedig ontwikkelt. Van een afwachtende houding mag echter geen sprake zijn. Indien de hoogconjunctuur afvlakt bestaat immers de kans dat de Haagse economie toch weer afglijdt in de negatieve spiraal die zich jarenlang heeft voorgedaan. Kiezen én Delen is in hoge mate afgestemd met het investeringsprogramma GSB/ISV; De kracht van Den Haag. In De Kracht van Den Haag is de door het rijk gewenste stedelijke ontwikkelingsvisie voor de komende 20 jaar geschetst met een drietal ontwikkelingsprogramma's voor de periode 2000-2003. De nota is gevat in het door het rijk bepaalde GSBkader en beslaat niet het gehele economische beleid. Dit is wel het geval in Kiezen én Delen. Deze nota richt zich op alle aspecten van het overkoepelende economische beleid van Den Haag voor de periode 2000-2005.

groei stedelijke economie

groei stuwende sectoren

groei verzorgende sectoren

groei bestedingen

toename midden- en hoge inkomens

verbetering bedrijfsklimaat

verbetering woon- en verblijfsklimaat

gemeentelijk economische beleid

Stedelijke economie in een opwaartse spiraal.

Bron: Bureau Stedelijke Planning.

1

Werkgelegenheidsregister gemeente Den Haag.

5

Kiezen én Delen

prioriteit voor stuwende sectoren

integrale aanpak

verbeteren klimaat

verbeteren woon- en verblijfsklimaat

kwaliteit boven kwaliteit
Strategie haags economisch beleid.

afstemming met regio en Randstad

Bron: Bureau Stedelijke Planning.

De centrale doelstelling van het gemeentelijk economisch beleid is om de welvaart en het welzijn in de stad te bevorderen. Hiertoe wil Den Haag, ook voor de lange termijn, de stedelijke economie in gelijke mate laten groeien als de landelijke economie. Deze groei dient zich tevens te vertalen in een evenredige stijging van de werkgelegenheid en daling van de werkloosheid. Hierbij is het streven om de gehele Haagse bevolking van de economische groei te laten profiteren.

De inzet van het Haagse economisch beleid is gericht op de stimulering van stuwende sectoren. Het betreft hier bedrijven en instellingen met een bovenregionale afzetmarkt die inkomsten voor Haaglanden genereren. Stimulering vindt plaats door het vestigingsklimaat voor deze bedrijven en instellingen sterk te verbeteren. Tevens door de acquisitie-inspanningen, het startersbeleid en de communicatie specifiek op deze activiteiten te richten. Door de groei van de stuwende sectoren zal een toenemende behoefte ontstaan aan toeleverende activiteiten door de verzorgende sectoren. Dit zijn bedrijven en instellingen met een regionale oriëntering die goederen en diensten leveren aan de stuwende bedrijven en de bevolking. Het gemeentelijk economisch beleid is daarnaast gericht op het verbeteren van het woon- en verblijfsklimaat. Hierdoor kunnen de midden en hoge inkomensgroepen weer aan de stad gebonden worden. Dit leidt tot een stijging van de bestedingen in Den Haag, waar-

door de verzorgende sectoren groeien. De groei van de stuwende en verzorgende activiteiten vormt tezamen de groei van de stedelijke economie. Door het samenspel van positieve economische prikkels belandt Den Haag op deze manier in een opwaartse economische spiraal. Om deze opwaartse spiraal te versnellen en te verstevigen is bestuurlijke samenwerking met de randgemeenten en gemeentelijke herindeling een belangrijke voorwaarde. Door de herindeling ontstaat er namelijk zowel ruimte voor woningbouw in het duurdere segment als extra vestigingsruimte voor bedrijven binnen de gemeentegrenzen van Den Haag.

ICT / nieuwe economie
Met de keuze voor stimulering van de ICT-sector ligt er een directe relatie tussen de 'Nieuwe Economie' en Den Haag. De term 'Nieuwe Economie' verwijst naar de sterk toenemende invloed van informatie, communicatie en technologie (ICT) op bedrijven en instellingen. De 'Nieuwe Economie' heeft drie onderscheidende kenmerken. Zij is mondiaal, immaterieel en in hoge mate onderling verbonden (interlinked). Deze drie kenmerken leveren een nieuw soort markt en een nieuw soort maatschappij op, die is geworteld in overal aanwezige elektronische netwerken 2. Het internet is in deze een goede illustratie.

2

Kevin Kelly, 1999, Nieuwe regels voor de nieuwe economie.

6

Kiezen én Delen

De 'Nieuwe Economie' stelt specifieke eisen aan het vestigingsklimaat van een stad. Het feit dat in de afgelopen periode een aanzienlijk aantal ICT-bedrijven in Den Haag gevestigd is, duidt er op dat Den Haag voor deze bedrijven aantrekkelijk is. Den Haag heeft de mogelijkheid om in Nederland de logische vestigingsplaats voor telecommunicatiebedrijven te worden. Op de ICT-sector zal dan ook sterk worden ingezet. In dit kader zal op korte termijn, tezamen met het Haagse bedrijfsleven, een toekomstverkenning plaatsvinden naar de kansen en randvoorwaarden voor de 'Nieuwe Economie' in Den Haag. Voor de begeleiding van deze verkenning zal een externe adviescommissie 'Nieuwe Economie' ingesteld worden.

terreinen. Hierbij is het streven om de eigenschappen van de diverse bedrijventerreinen in de regio optimaal aan te laten sluiten op de vestigingscriteria van de verschillende doelgroepen. Met de gewenste herindeling kan deze regierol optimaal vervult worden. In het binnenstedelijke gebied van Den Haag wordt gestreefd naar intensief grondgebruik.

Bereikbaarheid
Den Haag streeft naar een optimale bereikbaarheid van de economische functies in de stad. Vooral het zakelijk verkeer ondervindt momenteel veel hinder van congestie. Om hier verbetering in aan te brengen zal in het nieuwe verkeersplan een sterk accent liggen op een reductie van het niet-noodzakelijke woon-werkverkeer over de weg. Hiertoe dienen de openbaarvervoersverbindingen naar en van de economische concentratiegebieden sterk te verbeteren. Bedrijven en instellingen zullen daarnaast gestimuleerd worden om over te gaan tot flexibele werktijden en vervoersmanagement. Voor het cluster Winkelen en Vrije tijd is een optimale bereikbaarheid van de stad voor bezoekers van groot belang. De bezoekers genereren immers de

Bedrijfshuisvesting
Den Haag wil voorzien in voldoende en marktgerichte (locaties voor) bedrijfshuisvesting. Voor de clusters Bestuur & Internationale organisaties, Zakelijke Dienstverlening en het Communicatiecluster is een hoogwaardig kantorenaanbod noodzakelijk om deze activiteiten voor de stad te behouden of nieuw aan te trekken. Met het project Hoog Hage wordt voor deze organisaties een vestigingsmilieu met internationale allure gecreëerd. In de tussenliggende periode vervult het Beatrixkwartier deze functie. Voor internationale organisaties zal daarnaast reservering plaatsvinden van locaties in het congresgebouwgebied. Ten behoeve van het cluster Winkelen & Vrije tijd ligt het accent op de kuststrook en de binnenstad. In Scheveningen en Kijkduin zal een uitbouw plaatsvinden van de toeristisch-recreatieve voorzieningen. In en rond de binnenstad zijn een aantal projecten in ontwikkeling met het doel het stuwende karakter van de detailhandel te versterken. Door middel van het in ontwikkeling zijnde Binnenstadsplan zal daarbij de aantrekkelijkheid van dit gebied sterk toenemen. Voor delen van het Communicatiecluster en het verzorgende cluster Kleinschalige industrie & Groothandel is een voldoende aanbod aan binnenstedelijke bedrijventerreinen van groot belang. Voor bedrijven met een regionale of bovenregionale afzetmarkt dienen voldoende bedrijventerreinen aan de stadsrand beschikbaar te zijn. Met name de A4-corridor is in deze van belang. Als centrumgemeente in de regio streeft Den Haag naar voldoende zeggenschap in de inrichting en uitgifte van deze bedrijven-

7

Kiezen én Delen

Omstreeks 2003 zal RandstadRail aan de Beatrixlaan een halte hebben en ook bij de N.S-stations N.O.I. en Centraal.

inkomsten en bepalen daarmee het economisch functioneren van het cluster. De gemeente dient dan ook een uitstekende bereikbaarheid van deze groep met alle transportvormen te waarborgen. Om de Randstad op Europese schaal als eenheid te kunnen laten functioneren is een goede onderlinge bereikbaarheid van de stedelijke centra noodzakelijk. De (inter)nationale overheidsrol van Den Haag met de daar aan gelieerde activiteiten vragen daarnaast om hoogwaardige verbindingen met de overige delen van het land en het buitenland. Den Haag bevordert de aanleg van hoogwaardige infrastructuur voor telecommunicatie. Ook streeft de gemeente er naar om ondernemers door middel van het Residentienet te faciliteren.

Hiertoe zullen de contacten tussen de kenniscentra en het bedrijfsleven versterkt worden. Daarnaast zet de gemeente in op een specifieke kennisinfrastructuur voor de stuwende clusters. Hiertoe vindt stimulering plaats van de oprichting van opleidingen en studierichtingen die optimaal aansluiten bij de stuwende activiteiten. Ter bevordering van het arbeidsaanbod dienen voldoende plaatsen voor kinderopvang te worden gerealiseerd. Zelfs met de economische koerswijziging kan de problematiek aan de onderkant van de arbeidsmarkt (het aanbod) niet volledig worden opgelost. Een nog verfijnder systeem van individuele trajectbemiddeling, gekoppeld aan In- en Doorstroombanen en de Wet Inschakeling Werkzoekenden is noodzakelijk. Ook zorgtrajecten en sociale activering kunnen een eerste stap naar de arbeidsmarkt zijn.

Arbeidsmarkt
Voor een goed functioneren van de arbeidsmarkt is zowel een goed preventief beleid (vooral onderwijs) als curatief beleid (werkloosheidsbestrijding) noodzakelijk. Ten behoeve van een aantrekkelijke arbeidsmarkt maakt Den Haag zich sterk voor een verbetering van het onderwijs van de (beroeps)bevolking.

Dienstverlening
Den Haag zet in op een verdere stroomlijning van de regelgeving voor bedrijven. Daarnaast zal de klantgerichtheid en efficiency ten aanzien van ondernemers verder verbeteren. Op termijn zal de Bedrijvenbalie uitgroeien tot een Ondernemersloket, waar alle zaken tussen onder-

8

Kiezen én Delen

nemers en gemeente direct afgehandeld worden. Om het contact tussen ondernemers en het gemeentebestuur verder te bevorderen zal de Wethouder Economische Zaken een vast spreekuur instellen als laagdrempelig inlooppunt voor alle ondernemers.

Acquisitie en relatiebeheer
Den Haag is samen met Delft, Leiden, Zoetermeer, de Kamers van Koophandel van Haaglanden en Rijnland alsmede het stadsgewest Haaglanden actief met de oprichting van een nieuwe regionale internationale acquisitieorganisatie (Westholland Foreign Investment Agency), die het werkingsgebied bestrijkt van Haaglanden en Leiden. De organisatie heeft tot doel om de werkgelegenheid in de regio te vergroten, de werkloosheid te verminderen en de economische structuur van de regio te versterken. De Westholland Foreign Investment Agency zal hiertoe op pro-actieve wijze ondernemingen benaderen en aanmoedigen om vestigingen op te zetten in de regio. Daarnaast zal de organisatie een versnippering van de wervingsactiviteiten in de regio tegengaan en voor potentiële investeerders een ‘één-loket’ functie creëren. De Westholland Foreign Investment Agency zal zich richten op de stuwende sectoren zakelijke dienstverlening, bio-life sciences, telecommunicatie, softwareen hardware industrie en medische instrumenten. Naast de activiteiten van de Westholland Foreign Investment Agency zal Den Haag zich blijven richten op de werving van internationale organisaties op het gebied van recht en vrede. Den Haag blijft daarnaast verantwoordelijk voor het accountmanagement van de bedrijven die in de eigen gemeente zijn gevestigd. Tussen de activiteiten van de Westholland Foreign Investment Agency en Den Haag zal een optimale afstemming plaatsvinden. Uit de benchmarkstudie "Gemeentelijk ondernemersklimaat" leert de gemeente dat een optimaal relatiebeheer met het bedrijfsleven van wezenlijk belang is. Eind dit jaar zal dan ook een plan worden gepubliceerd waarin aangegeven wordt welke activiteiten kunnen worden ondernomen om het relatiebeheer met het bedrijfsleven te verbeteren.

het grote innovatieve vermogen is deze categorie bedrijven van groot belang. Evenals in vorige jaren zal Den Haag zich sterk maken voor jonge bedrijven. Het toekomstige startersbeleid zal zich in hoge mate richten op activiteiten in de ICT-sector. Daarnaast blijft ruime aandacht uitgaan naar de stimulering van etnisch ondernemerschap. Naast het startersbeleid hecht de gemeente groot belang aan de versterking van bestaande bedrijvigheid in het MKB.

Samenwerking en communicatie
Den Haag is een groot voorstander van de versterking van de Randstad als economische eenheid. Dit betekent dat de gemeente zal blijven participeren in diverse bovenregionale activiteiten en structuren. Daarnaast zal Den Haag zich als onderdeel van de Randstad onderscheiden en zich specialiseren om zo onderlinge concurrentie tegen te gaan. Een aantrekkelijk vestigingsklimaat en een actieve stimulering van economische activiteiten dienen samen te gaan met een intensieve communicatie-inspanning. Door middel van marketingcommunicatie zullen de sterke elementen van Den Haag en de verbeteringen in het vestigingsklimaat overgebracht worden aan ondernemers. Op deze manier heeft communicatie een faciliterende rol voor het behoud en de vestiging van bedrijven. Maar ook voor het aantrekken van bezoekers en bewoners is marketingcommunicatie van groot belang. De activiteiten op het gebied van marketingcommunicatie richten zich vooral op stuwende sectoren. Hierbij is de inzet om de internationale positie en uitstraling van Den Haag te versterken en het imago van ‘ambtenarenstad’ te verschuiven naar ‘besliscentrum’ ("Den Haag, beslist"). In internationaal verband zal Den Haag zich profileren als internationale juridische hoofdstad en voor bezoekers en toeristen als cultuurstad.

Netwerken
Den Haag wil de gevestigde stuwende bedrijven en instellingen faciliteren door de uitbouw van het relatienetwerk met bedrijven en instellingen buiten Haaglanden. Om te bevorderen dat de inkomsten van de stuwende sectoren in Den Haag besteed worden zal tevens versterking plaatsvinden van het netwerk tussen stuwende en verzorgende bedrijven. Gezien de toenemende concurrentie tussen steden en regio’s is het van

Stimulering ondernemerschap
Den Haag wil het ondernemerschap in de stad stimuleren. Dit is van groot belang voor de economische groei en werkgelegenheid. Maar ook in verband met

9

Kiezen én Delen

groot belang dat de gemeente doorlopend op de hoogte is van de behoeften en inzichten van ondernemers. De fysieke en sociaal-economische ontwikkeling van de stad kan hier dan optimaal op afgestemd worden, waardoor het vestigingsklimaat verbetert. Voor ondernemers is bovendien tijdige informatie met betrekking tot gemeentelijk beleid en uitvoering van groot belang. Ten behoeve van een dergelijke interactie zal de gemeente het overleg met het bedrijfsleven intensiveren.

Woon en verblijfsklimaat
Het Haagse woningbouwbeleid richt zich onder meer op het aantrekken van midden- en hogere inkomens

naar de stad door middel van de bouw van (middel)dure woningen. Ook voor het economisch vestigingsklimaat is een aantrekkelijk woningaanbod van groot belang. Daarbij leidt een voldoende aanbod aan (middel)dure woningen tot een reductie van de pendel. In dit kader zal de gemeente ook in toenemende mate de bouw van woon-werkwoningen stimuleren. De gemeentelijke herindeling stelt Den Haag in staat om de gewenste aantrekkelijke woningvoorraad te creëren. Naast een aantrekkelijke woningvoorraad is de leefomgeving zeer bepalend voor het economisch functioneren van de stad. Den Haag streeft dan ook naar een uitbreiding en kwaliteitsverbetering van de groen- en watervoorziening en een verbetering van het onderhoud.

10

Kiezen én Delen

Publieksvoorzieningen
Naast woningaanbod en leefomgeving is een goed voorzieningenpakket een belangrijke voorwaarde om midden- en hoge inkomens aan de stad te binden. Aantrekkelijke voorzieningen bevorderen daarnaast dat de bestedingen zoveel mogelijk in Den Haag plaatsvinden, en niet ‘weglekken’ naar omliggende centra. Daarnaast hebben met name de grootschalige voorzieningen een functie in het aantrekken van bezoekers van buiten Den Haag. Den Haag streeft dan ook naar een optimaal voorzieningenpakket. Zowel op stedelijk niveau als binnen de wijken. Ten behoeve van het cluster Winkelen & Vrije tijd streeft de gemeente naar een uitbreiding en

kwaliteitsverbetering van de toeristische en recreatieve functies. Dit zal worden uitgewerkt in een aan de gemeenteraad voor te leggen nota Toerisme. Ook het masterplan Kuststrook en het Binnenstadsplan zijn in deze van groot belang. Het toeristisch beleid zal zich vooral richten op een versterking van het verblijfstoerisme en het zakelijk toerisme. Ook wordt ingezet op een verlenging van de verblijfsduur. Hiertoe zal onder meer een stevige koppeling aangebracht worden tussen cultuur en toerisme, waarbij de troeven van Den Haag op cultureel gebied maximaal worden ingezet. Het kader hiervoor wordt gevormd door het Meerjarenplan Cultuur 2001-2004.

1. Inleiding

12

Kiezen én Delen

De Nederlandse economie heeft in de afgelopen jaren gefloreerd. Dit heeft zich vertaald in aanzienlijke groeicijfers en een forse stijging van de werkgelegenheid. Opvallend is dat de (grote) steden niet evenredig in de economische ontwikkeling hebben gedeeld. De groei in de werkgelegenheid is achtergebleven en een aanzienlijk deel van de stedelijke bevolking is werkloos. De politiek heeft in toenemende mate aandacht voor de economische problematiek van de grote steden. Zowel bij het kabinet als bij de stadsbesturen is het besef ontstaan dat een inhaalslag nodig is op het terrein van de stedelijke investeringen. Van de lokale overheid wordt verwacht dat zij een visie ontwikkelt op de sociaal-economische ontwikkeling van de stad die in relatie staat met de investeringswensen. Ook Den Haag kampt reeds jaren met de geschetste grootstedelijke problematiek. Gezien de (ruimtelijke)

concentratie van werkloosheid bij specifieke bevolkingsgroepen dreigt door deze ontwikkeling zelfs een sociaal-economische tweedeling van de stad. Voor het gemeentebestuur was dit aanleiding om in 1997 de strategie ‘Vitaal en Ongedeeld’ te lanceren met de masterplannen ‘Stadseconomie’, ‘Hoog Hage’ en ‘Herstructurering’. In 1999 is hier het masterplan ‘Mensenwerk’ aan toegevoegd. In de hier voorliggende nota ‘Kiezen én Delen’ is het economische beleid van de gemeente Den Haag geschetst. De inhoud van de nota sluit aan op de rijksnota ‘Ruimtelijk Economisch Beleid’ en de visie van de vier grote steden ten aanzien van de toekomstige verstedelijking in Nederland (Deltametropool). De beleidsnota is gebaseerd op de rapportage ‘Meer vraag naar Den Haag’ van het Nederlands Economisch Instituut. Deze rapportage is in februari van het vorig

Masterplan Stadeconomie

Masterplan Hoog Hage
toename hooggeschoolde werkgelegenheid ontwikkeling kantoren verbetering bereikbaarheid

ontwikkeling bedrijfsruimten verbetering bereikbaarheid stimulering toerisme stimulering starters verbetering opleidingsniveau werkzoekende duurzame economie

toename laaggeschoolde werkgelegenheid vitale economie verbetering economisch draagvlak

ongedeelde stad

afname werkloosheid ruimtelijke spreiding inkomensgroepen

sociaal vangnet zorgnetwerk maatschappelijke participatie

verbetering leefomgeving woningdifferentiatie

Sociaal Educatief Masterplan

Masterplan Herstructuering

Figuur 1 Conceptueel model vitaal en ongedeeld.

13

Kiezen én Delen

jaar aan de Commissie voor Economie en Personeel gepresenteerd en als bijlage bij deze nota opgenomen. De conclusies ten aanzien van de stedelijke economie zijn tevens verwerkt in het meerjarenontwikkelingsplan in het kader van het Grotestedenbeleid ‘De kracht van Den Haag’ en de gemeentelijke visie ten aanzien van het ruimtelijk beleid in de stad ‘Den Haag in vorm’. Kiezen én Delen is in hoge mate afgestemd met het investeringsprogramma GSB/ISV; De kracht van Den Haag. In De Kracht van Den Haag is de door het rijk gewenste stedelijke ontwikkelingsvisie voor de komende 20 jaar geschetst met een drietal ontwikkelingsprogramma's voor de periode 2000-2003. De nota is gevat in het door het rijk bepaalde GSB-kader en beslaat niet het gehele economische beleid. Dit is wel het geval in Kiezen én Delen. Deze nota richt zich op alle aspecten van het overkoepelende economische beleid van Den Haag voor de periode 2000-2005.
De centrale doelstelling van het gemeentelijke economische beleid is om de welvaart en het welzijn in de stad te bevorderen. Hiertoe wil Den Haag de stedelijke economie, ook op de lange termijn, in gelijke mate laten groeien als de landelijke economie. Deze groei dient zich tevens te vertalen in een evenredige stijging van de werkgelegenheid en daling van de werkloosheid. Hierbij is het streven om de gehele Haagse bevolking van de economische groei te laten profiteren.

Het nieuwe economische beleid van de gemeente Den Haag in de nota Kiezen én Delen vormt een trendbreuk met het verleden. Niet langer is het beleid gericht op álle sectoren, ook die waar sprake is van achterblijvende potenties. Het economische beleid richt zich nu vooral op sectoren waar Den Haag sterk in is, en die inkomsten voor de stad kunnen genereren (Kiezen) 1. Het nieuwe economische beleid van de gemeente Den Haag zal daarnaast in toenemende mate afgestemd worden met de regio, de Zuidvleugel en de Randstad (én Delen). Modern stedelijk economisch beleid herkent verschillende sectoren in de markt. Verzorgende sectoren en

stuwende sectoren. Vanouds kennen steden een typische thuismarkt die wordt gedomineerd door het verzorgende midden- en kleinbedrijf. Schaalvergroting, internationalisering, en vooral gebrek aan ruimte hebben de positie van deze typisch stadseconomische bedrijvigheid in Den Haag sterk aangetast. Het masterplan Stadseconomie is er vooral op gericht ruimte te scheppen voor dit type bedrijvigheid in de stad, hetgeen van belang is voor de plaatselijke werkgelegenheid. Naast de verzorging van de stedelijke markt is de Haagse economie in toenemende mate nationaal en internationaal georiënteerd. De relevante markten werken er anders dan de typische stadseconomische markten. Een complex van woon-, verblijf- en bedrijfsklimaat factoren is bepalend voor waar deze bedrijvigheid zich vestigt. Deze nota gaat in op het klimaat dat Den Haag wil ontwikkelen voor deze stuwende bedrijvigheid. Een actief beleid op stuwende bedrijvigheid is tevens een extra impuls voor het stedelijk MKB omdat zij extra vraag vertegenwoordigd op de thuismarkt.

1

Zowel het Nederlands Economisch Instituut als het Rotterdams Instituut voor Sociaal-wetenschappelijk BeleidsOnderzoek hebben aangetoond dat deze strate-

gie ook voor de sectoren met achterstand de hoogste economische groei oplevert. Voor wat betreft de werkgelegenheid is het totaaleffect dat bij drie nieuwe banen in de hoogwaardige stuwende sectoren er één nieuwe voor laaggeschoolden wordt gecreëerd (RISBO, 1998, Laaggekwalificeerde werkgelegenheid in Haaglanden en NEI, 1998, Meer vraag naar Den Haag)

14

Kiezen én Delen

2. Economische positie

16

Kiezen én Delen

In Haaglanden nam de omzet in 1998 toe met 4,2% (Nederland 5,5%). Het aandeel bedrijven met winst (89%) was sinds 1990 niet meer zo hoog geweest. De werkgelegenheid steeg met 4% (Nederland 3,5%) en de werkloosheid daalde met 2,6%. Ook de Haagse agglomeratie presteerde, met vergelijkbare cijfers, goed 2. In Den Haag zelf toonde de economie in de afgelopen twee jaar een aanzienlijk herstel. De werkgelegenheid steeg van circa 188.000 naar ruim 200.000, en de werkloosheid daalde van circa 34.000 naar 26.000 3. Deze opleving kan verklaard worden door de economische hoogconjunctuur, maar zeker ook door de versterking van het Haagse economische beleid. De positieve cijfers geven reden tot optimisme. Van een afwachtende houding mag echter geen sprake zijn. Indien de hoogconjunctuur afvlakt bestaat immers de kans dat de Haagse economie toch weer afglijdt in de negatieve spiraal die zich jarenlang heeft voorgedaan. In de laatste 25 jaar deed zich in de westerse wereld een forse verschuiving voor tussen de bedrijfssectoren. Door macro-economische processen nam het aandeel van de traditionele sectoren af ten gunste van dienstverlenende activiteiten (tertiairisering). In Den Haag werd deze trend versterkt door een gebrek aan ruimte. Voor nieuwe bedrijventerreinen

was geen plaats, en in het stedelijke vernieuwingsproces moesten bestaande bedrijven nogal eens het veld ruimen voor andere functies. Ook leidde het gebrek aan ruimte en de hoge productiekosten van bouwrijpe grond tot hoge grondprijzen, waardoor de huisvestingslasten voor bedrijven sterk stegen. Voor veel bedrijven was dit reden om de stad te verlaten. Uiteindelijk leidde het transformatieproces tot een afname van het aandeel van de traditionele sectoren met 25%, ten gunste van de dienstverlening 4. In dezelfde periode zijn veel inwoners uit met name de midden inkomensgroep uit de stad vertrokken om zich in de regio te vestigen (suburbanisatie). Het aantal inwoners is hierdoor afgenomen en ook de samenstelling van de Haagse bevolking is veranderd. Per saldo werd minder in de stad uitgegeven. Het draagvlak voor verzorgende activiteiten nam af en veel bedrijven met een consumentgerichte functie verdwenen. Tot op heden weet Den Haag nog steeds onvoldoende middeninkomens en inkomens in de groei te behouden en aan te trekken. Een tweede gevolg van deze selectieve uitstroom is dat de kwaliteiten van de overgebleven beroepsbevolking in Den Haag onvoldoende aansluiten op de vraag van het bedrijfsleven. Deze is vooral gericht op hooggeschoold personeel, terwijl de werkzoekenden

Figuur 2 Sectorale ontwikkeling werkgelegenheid Den Haag 1970-1998.

2 3

Kamer van Koophandel Haaglanden, 1999, ERBO-rapport; bedrijfseconomische ontwikkelingen Haaglanden 1998 Werkgelegenheidsregister gemeente Den Haag Den Haag, 1997, Masterplan Stadseconomie

4 Gemeente

17

Kiezen én Delen

Figuur 3 Ontwikkeling van de bevolking in Den Haag 1965-1998.

met name laaggeschoold zijn. De consequentie van deze discrepantie op de arbeidsmarkt is een hoge werkloosheid, vooral bij de laag opgeleide en allochtone bevolking. Van de Haagse werklozen kan een klein deel direct (8%) of via bemiddeling (9%) binnen een jaar aan de slag. Een veel groter deel (25%) is aangewezen op intensieve trajectbemiddeling gedurende een periode van langer dan een jaar. Het merendeel van de werklozen (58%) is op dit moment niet toe te leiden naar werk en is grotendeels aangewezen op sociale activering en zorg. Door de discrepantie op de arbeidsmarkt bestaat er een dagelijkse instroom van hoger opgeleiden. Alleen al tussen 1994 en 1997 nam de pendel met 8% toe 5. Door deze toename is de bereikbaarheid van Den Haag in de loop van de jaren verslechterd. Tezamen met het gebrek aan geschikt personeel, is Den Haag hierdoor ook voor de tertiaire sector minder aantrekkelijk geworden. Zo waren in de periode 1996-97 met name de sectoren zakelijke dienstverle-

ning, handel en overige diensten verantwoordelijk voor het feit dat er 145 bedrijven meer uit de stad vertrokken zijn dan er zich vestigden 6. Door bovengenoemde ontwikkelingen verliest Den Haag haar positie als vestigingsplaats voor zowel industriële als dienstverlenende bedrijvigheid aan suburbane gebieden. Het NEI constateert dat de kwaliteit van Den Haag als vestigings- en consumtieplaats thans onvoldoende is om autonoom een ommekeer in de geconstateerde ontwikkelingen teweeg te brengen. Alleen door zowel het bedrijfs klimaat als het leef- en verblijfsklimaat sterk te verbeteren kan Den Haag uit de beschreven negatieve spiraal raken. Aangezien de groeiverwachtingen van de Europese en nationale economie voor de komende periode zeer positief zijn is het voor Den Haag van belang om optimaal van deze periode van hoogconjuctuur gebruik te maken. Een actief gemeentelijk beleid is dan ook noodzakelijk.

5 6

Stadsgewest Haaglanden,1998, Verkeerstellingen 1997 Meer vraag naar Den Haag, 1998, Nederlands Economisch Instituut

18

Kiezen én Delen

3. Strategie

20

Kiezen én Delen

Om de groei van de stedelijke economie te bevorderen is het noodzakelijk om de verdiencapaciteit van de stad te vergroten. Dit gebeurd door actief in te zetten op het behoud en het aantrekken van stuwende activiteiten. Het betreft hier bedrijven en instellingen met een bovenregionale afzetmarkt die hun inkomsten vooral van buiten Haaglanden genereren. De inzet is daarbij om deze inkomsten zoveel

mogelijk in Den Haag en Haaglanden te laten besteden. Dit komt weer ten goede aan de verzorgende activiteiten. Dit zijn bedrijven en instellingen met een regionale oriëntering die goederen en diensten leveren aan de stuwende bedrijven, de bevolking en bezoekers. Het inkomen van deze bedrijven wordt vooral in Den Haag en Haaglanden zelf verdiend en besteed. ‘De vraag’ van bedrijven is voor een groot deel autonoom.

afname werkgelegenheid

toename werkgelegenheid

groei stedelijke economie

groei stuwende sectoren

groei verzorgende sectoren

groei bestedingen

toename midden- en hoge inkomens

verbetering bedrijfsklimaat

verbetering woon- en verblijfsklimaat

gemeentelijk economische beleid

Figuur 4 Stedelijke economie in een opwaartse spiraal.

Bron: Bureau Stedelijke Planning

21

Kiezen én Delen

Ondernemers bepalen zelf waar en wanneer ze hun bedrijf willen vestigen, uitbreiden of verplaatsen. De overheid kan hier door middel van ‘het aanbod’, in de vorm van het vestigingsklimaat, enige invloed op uitoefenen. Hierbij is met name het bedrijfsklimaat van belang met elementen als bedrijfshuisvesting, bereikbaarheid, arbeidsmarkt, regelgeving, netwerken en voorzieningen. Maar het woon- en verblijfsklimaat vormt eveneens een belangrijk onderdeel van het aanbod. Dit bestaat uit elementen als wonen, leefomgeving en voorzieningen. De inzet van het gemeentelijk economisch beleid is om de groei van stuwende sectoren te stimuleren. Met name door het vestigingsklimaat voor deze bedrijven en instellingen sterk te verbeteren, maar ook door de acquisitie-inspanningen, het stimuleringsbeleid en het

startersbeleid specifiek op deze activiteiten te richten. Door de groei van de stuwende sectoren zal een toenemende behoefte ontstaan aan toeleverende activiteiten door de verzorgende sectoren. Dit betekent dat ook deze sectoren voldoende gefaciliteerd dienen te zijn. Onder meer in de vorm van een voldoende aanbod aan bedrijfshuisvesting. Het gemeentelijk economisch beleid is daarnaast gericht op het verbeteren van het woon- en verblijfsklimaat. Hierdoor kunnen de midden- en hoge-inkomensgroepen weer aan de stad gebonden worden. Dit leidt tot een stijging van de bestedingen in Den Haag, waardoor de verzorgende sectoren groeien. De groei van de stuwende en verzorgende activiteiten vormt tezamen de groei van de stedelijke economie.

Voorbeeld: Een groot reclamebureau in Den Haag is al enige tijd van plan de stad te verlaten. Doordat het bedrijf de gelegenheid krijgt zich op een aantrekkelijke plaats nabij de Utrechtsebaan te vestigen besluit het bedrijf alsnog in Den Haag te blijven. Enige maanden later krijgt het reclamebureau van een concern in Utecht de opdracht om de volledige interne en externe communicatie te gaan verzorgen. Om de opdracht uit te kunnen voeren trekt het reclamebureau tien nieuwe ontwerpers aan. Bij Haagse bedrijven bestelt het reclamebureau bovendien tien nieuwe bureaus, tien computers en een nieuwe printer. Het drukwerk dat uit de opdracht voortkomt wordt uitbesteed aan een Haagsche drukkerij. Deze neemt, om de klus te klaren, 12 nieuwe medewerkers in dienst, waarvan 4 laaggeschoolde langdurig werklozen. De nieuwe ontwerpers van het reclamebureau wonen niet in Haaglanden, maar besluiten zich vanwege het sterk verbeterde woon- en verblijfsklimaat in Den Haag te vestigen. Gezien het aantrekkelijke winkelaanbod en de goede persoonlijke dienstverlening besteden de nieuwe inwoners voortaan een groot deel van hun inkomen in de stad. De nieuwe medewerkers van de drukkerij woonden reeds in Den Haag. Door de nieuwe functies stijgt het besteedbaar inkomen van deze groep echter aanzienlijk. Ook dit inkomen wordt grotendeels in Den Haag besteed. Het totale bedrag aan extra bestedingen van de 22 werknemers leidt tot een extra omzet in de detailhandel. Deze omzetstijging leidt uiteindelijk tot een toename van per saldo vier arbeidsplaatsten.

22

Kiezen én Delen

Deze groei heeft enerzijds tot gevolg dat het bedrijfsklimaat verder verbetert, waardoor de aantrekkingskracht van het stedelijke vestigingsklimaat voor stuwende sectoren toeneemt. Tevens zal door de groei het aantal arbeidsplaatsen stijgen en de werkloosheid dalen. Dit heeft een toename van bestedingen tot gevolg, alsmede een verbetering van het woon- en verblijfsklimaat. Dit leidt weer tot een toenemende instroom van midden- en hoge-inkomens, waardoor de bestedingen verder stijgen en de verzorgende sectoren groeien. Door het samenspel van positieve economische prikkels belandt Den Haag op deze manier in een opwaartse economische spiraal. Om deze spiraal te versnellen en te verstevigen is bestuurlijke samenwerking met de randgemeenten en de gemeentelijke herindeling een belangrijke voorwaarde. Door de herindeling ontstaat er namelijk zowel ruimte voor woningbouw in het duurdere segment als extra vestigingsruimte voor bedrijven binnen de gemeentegrenzen van Den Haag.

Het nieuwe economische beleid van de gemeente Den Haag kent een viertal uitgangspunten: I. II. III. IV. Prioriteit voor stuwende sectoren Integrale aanpak Kwaliteit boven kwantiteit Afstemming met regio en Randstad

I. Prioriteit voor stuwende sectoren Het economisch beleid van de gemeente Den Haag zal zich in de komende periode primair richten op een versterking van de clusters ‘Bestuur & Internationale organisaties’, ‘Zakelijke Dienstverlening’, ‘Communicatie’ en ‘Winkelen & Vrije tijd’ (tabel1). Met het cluster Bestuur & Internationale organisaties heeft Den Haag ten opzichte van alle andere steden in Nederland een sterke positie. Ook in internationaal opzicht zijn onderdelen van het cluster onderscheidend. Met name als ‘Internationale Juridische Hoofdstad’. Dit

Cluster

Activiteiten

Aandeel stedelijke werkgel. 22%

Stuwend/ Verzorgend

afzetmarkt

rangorde binnen 4 grote steden 1

binding met Den Haag ++

groeiverwachting

bestuur & internationale organisaties zakelijke dienstverlening

overheid internationale instellingen advies- en belangenorgaan. zakelijke dienstverlening verzorgende dienstverlening bank- en verzekeringswezen Communicatiebedrijven uitgeverijen, it-bedrijven reclamebureaus Detailhandel toerisme, recreatie en cultuur horeca productie, reparatie bouw groothandel

Stuwend

bovenregionaal

+-

20%

Stuwend

bovenregionaal

2

+-

++

communicatie

7%

Stuwend

bovenregionaal

3

+-

+

winkelen & vrije tijd

17%

Stuwend/ Verzorgend

regionaal

1-2

+

+

kleinschalige industrie & groothandel kennis & onderwijs

10%

Stuwend/ Verzorgend

regionaal

4

-

-

Onderwijs Kennisinstituten research & development

6%

Verzorgend

regionaal

4

+-

+-

gezondheidszorg Ziekenhuizen verpleeg en bejaardenhuizen maatschappelijk werk

15%

Verzorgend

regionaal

1

+-

+

Tabel 1 Clusters binnen de Haagse economie.

Bron: NEI en Bureau Stedelijke Planning

23

Kiezen én Delen

Verwachting gemiddelde groei

meer

Communicatie

Zakelijke dienstverlening Winkelen en vrije tijd

minder

Kleinschalige industrie & Groothandel Laag relatieve aandeel Den Haag

Bestuur & internationale organisaties Hoog

Tabel 2 Groei-aandeel matrix van de stuwende en stuwende/verzorgende clusters.

stuwende cluster vormt, ondanks de beperkte groeiverwachting, een stabiele en onderscheidende factor voor de stedelijke economie. De inzet is om de overheidssector zoveel mogelijk in Den Haag te handhaven. Daarnaast zal het aantal internationale instellingen op het gebied van ‘bestuur, recht en vrede’ uitgebreid worden. Dit geldt ook voor de zakelijke dienstverlening. Den Haag heeft met deze activiteiten een sterke positie. Daarbij zijn de groeiverwachtingen voor dit cluster hoog. Den Haag zal dan ook sterk op dit cluster in blijven zetten. Het aandeel van het Communicatiecluster in de Haagse economie is in vergelijking met de andere grote steden beperkt. Hier staat tegenover dat het een stuwend cluster is met een hoge groeiverwachting. Vooral voor wat betreft de bedrijven op het gebied van informatie- en communicatietechnologie (ICT). In de Haagse agglomeratie zijn reeds een aanzienlijk aantal toonaangevende ICT-bedrijven gevestigd. Den Haag heeft hiervoor, ondanks de beperkte clusteromvang, een goede uitgangspositie Op de ICT-sector zal dan ook sterk worden ingezet (zie hoofdstuk 4). Voor een optimale ontwikkeling van de stuwende sectoren is van belang dat Den Haag beschikt over een goed gekwalificeerde arbeidsmarkt. Onderwijs speelt hierin in een centrale rol. De kwaliteit van de arbeidsmarkt wordt immers grotendeels bepaald door het onderwijs. De clusters Kennis & Onderwijs en Gezondheidszorg hebben nu nog een verzorgende functie en bestaan voor een groot deel uit aan de overheid gelieerde activiteiten. Gezien het verzorgende karakter behoren de clusters niet tot de primaire doelgroep. Het cluster Kennis & Onderwijs heeft echter wel grote invloed op het bedrijfsklimaat voor stuwende activiteiten. Ook voor het woon- en verblijfsklimaat is dit cluster van groot belang. De onderwijsmogelijkheden hebben immers invloed op het vestigingsgedrag

van bewoners. Gegeven de ambitie van Den Haag kan niet worden berust in de huidige positie van het cluster onderwijs. Bij een keuze van stimulering van stuwende economische sectoren, behoort ook een extra inspanning van de daarbij behorende onderdelen van het cluster onderwijs. Van een investeringsimpuls in deze onderwijssectoren zou een duurzame groeiimpuls voor de economie van de stad kunnen uitgaan. Het cluster Winkelen & Vrije tijd betreft een stuwend /verzorgend cluster dat in vergelijking met de andere grote steden een sterk aandeel heeft in de stedelijke economie. Daarbij is de groeiverwachting voor dit cluster hoog. De activiteiten binnen het cluster zijn gericht op bewoners en bezoekers. Met name de activiteiten die primair zijn gericht op bezoekers hebben een stuwend karakter. Het betreft hier in de eerste plaats de sector toerisme. Hier zal dan ook ruime aandacht naar uitgaan. Voor de Haagse economie is het cluster Winkelen & Vrije tijd van groot belang in verband met het relatief grote aandeel lager geschoolde banen in deze sector. Het cluster Kleinschalige industrie & Groothandel is zowel stuwend als verzorgend. Het accent ligt echter in toenemende mate op de verzorgende activiteiten. Gezien de geringe groeiverwachting behoort dit cluster niet tot de primaire doelgroep van het economisch beleid. Wel zal het beleid voorzien in voldoende faciliteiten om de verzorgende functie optimaal te kunnen vervullen. Dit betreft in de eerste plaats bedrijfshuisvesting. Het masterplan Stadseconomie richt zich specifiek op deze doelgroep.

II. Integraal economisch beleid
Door het gemeentelijk economisch beleid zowel te richten op een verbetering van het bedrijfsklimaat als

24

Kiezen én Delen

Figuur 5 Brutoregionaal product in stad en omgeving 1970-1995.

op een verbetering van het woon- en verblijfsklimaat wordt ingezet op een integrale aanpak waarbij alle relevante aspecten van het vestigingsmilieu aan bod komen. Door deze aanpak vindt overlap plaats met veel andere beleidsterreinen en portefeuilles. Afstemming van maatregelen en beleidsvoornemens op het terrein van onder meer onderwijs, arbeidsmarkt, woningmarkt, bereikbaarheid en stedenbouw zal tot synergetische effecten leiden. Niet alleen het gezamenlijk resultaat is daarbij gebaat, ook de beleidseffecten op de afzonderlijke deelgebieden winnen ermee aan legitimiteit en kracht. Alleen met een integrale, gezamenlijk gedragen, economische strategie zal de gewenste economische doelstelling tot stand kunnen komen.

kwantiteit stellen. Sterker dan in het verleden zal in dit keuzeproces de nadruk liggen op de wensen van de eindgebruikers en de aansluiting met de eigenheid van de stad. De kwaliteiten van de stad dienen hierbij versterkt te worden ten behoeve van de doelgroepen die Den Haag nodig heeft en die bij de stad passen. Dit komt ten goede aan een duurzame economische ontwikkeling van de stad. Bij alle economische beleidsbeslissingen en projecten zal voortaan een kwaliteitsafweging plaatsvinden. In de praktijk betekent deze nieuwe invalshoek dat gerichte acquisitie plaats zal vinden van bedrijven die optimaal bij het profiel van de stad passen. De activiteit en uitstraling van het bedrijf tellen hierbij zwaarder dan de omvang. Voor het toerisme betekent deze beleidsbeslissing dat niet langer wordt ingezet op een toename van het dagtoerisme, maar op een verlenging van de verblijfsduur en een toename van het verblijfstoerisme. Daarnaast zal stimulering van het zakelijk toerisme plaatsvinden. Het grote voordeel van deze keuze is dat de bestedingen van toeristen op deze wijze toenemen, zonder dat dit leidt tot een evenredige overlast. Uiteindelijk komt dit ten goede aan de kwaliteit van Den Haag als toeristenstad.

III. Kwaliteit boven kwantiteit
In de stedelijke ontwikkeling worden doorlopend keuzen gemaakt. Hierbij strijden onder meer stedelijke uitstraling, functionele invulling, leefbaarheid, te realiseren aantallen, grondopbrengsten en bedrijfsrendementen om voorrang. Het risico bestaat dat dit ten koste gaat van de uiteindelijke kwaliteit van het stedelijke product. Den Haag wil in toenemende mate kwaliteit boven

25

Kiezen én Delen

IV. Afstemming met regio en randstad
In toenemende mate is er sprake van een ‘global village’ waarin bedrijven op internationale, intercontinentale of mondiale schaal opereren. Door deze internationalisering is de concurrentie tussen steden en regio’s fors toegenomen. De Europese eenwording versterkt deze ontwikkeling. Tegelijkertijd doet zich een forse schaalvergroting van bedrijven voor. Fusies en overnames zijn aan de orde van de dag. Het aantal besliscentra neemt hierdoor af en concentreert zich in de metrolpolen. De vier grote steden in Nederland hebben ieder apart een té geringe omvang om op mondiale schaal mee te tellen 7. Indien de krachten van de steden gebundeld worden ontstaat echter een meerwaarde die de Randstad op de wereldkaart kan plaatsen. Een dergelijke aanpak impliceert dat de grote steden in (inter)nationaal verband gelijk op zullen trekken en zich als de Randstad presenteren. Om onderlinge concurrentie te voorkomen is het zinvol dat de vier grote steden zich verder specialiseren. Den Haag zal zich hier in de komende periode sterk voor maken. Samen met Rotterdam is reeds een eerste stap gezet met de ontwikkeling van het Zuidvleugelconcept. In Den Haag is reeds vele jaren een proces gaande, waarbij economische functies uitdijen naar de randgemeenten. In feite is er dan ook geen sprake meer van een stedelijke economie, maar van een regionale economie. Voor een groeiende economie is oriëntatie

binnen de huidige gemeentegrenzen van Den Haag te beperkt. Dit standpunt is een van de argumenten van de gemeente Den Haag om, na het niet doorgaan van de vorming van een stadsprovincie, te pleiten voor het gemeentelijk herindelingstraject. Daarnaast dient ook de regievorming van de economie in Haaglanden door de centrumgemeente te worden versterkt. Binnen de regio worden, net zoals in de andere Nederlandse steden, de inkomsten vooral buiten de stadsgrens gegenereerd. Voor het economisch beleid betekent deze ontwikkeling dat economische maatregelen bij voorkeur vanuit een regionaal perspectief bezien dienen te worden. Den Haag zal dan ook in toenemende mate over de gemeentegrenzen heen kijken. Hierbij is het streven om binnen de regio de verschillende vestigingsmilieus optimaal op de diverse doelgroepen af te stemmen. De economische aantrekkelijkheid van de regio neemt hierdoor toe en het synergetisch effect dat zo ontstaat komt ten goede aan het gehele gebied. In de volgende hoofdstukken vindt een uitwerking plaats van het nieuwe economische beleid van de gemeente Den Haag. Vanuit vier invalshoeken (figuur 6) zal het bedrijfsklimaat (hoofdstuk 4) en het woonen verblijfsklimaat (hoofdstuk 5) vorm krijgen. Het economisch beleid krijgt gestalte in een actieprogramma (hoofdstuk 6).

prioriteit voor stuwende sectoren

integrale aanpak

verbeteren klimaat

verbeteren woon- en verblijfsklimaat

kwaliteit boven kwaliteit
Figuur 6 Strategie haags economisch beleid.

afstemming met regio en Randstad

7

ING, 1997, De Randstad in het centrum

26

Kiezen én Delen

4. Verbetering bedrijfsklimaat

28

Kiezen én Delen

Om stuwende bedrijven aan Den Haag te binden is een aantrekkelijk bedrijfsklimaat van groot belang. In dit hoofdstuk is beschreven hoe, op basis van de economische strategie, het bedrijfsklimaat in Den Haag verbeterd zal worden. Hierbij zal in hoge mate rekening gehouden worden met de eisen die de nieuwe economie aan het bedrijfsklimaat stelt. Het bedrijfsklimaat bestaat ondermeer uit de onderdelen bedrijfshuisvesting, bereikbaarheid, arbeidsmarkt, dienstverlening, acquisitie, communicatie, samenwerking en voorzieningen.

den. Uit onderzoek van bureau Logica Consulting (31 januari 2000; Telecomstudie regio Den Haag) blijkt dat deze markt er is. Den Haag is een stad met grote economische activiteiten en hoge ICT-bestedingen. Een bestedingspatroon dat vrijwel gelijk is aan dat van Rotterdam. De combinatie van hoge ICT-bestedingen en een hoogwaardige arbeidsmarkt maakt van Den Haag een aantrekkelijke vestigingsplaats voor ICT-bedrijven. Om maximaal profijt te kunnen trekken van de opkomende mogelijkheden in deze sector, moet het beleid zich richten op sturing. Een van de ontwikkelingen waarop gemeentelijke sturing zich zal richten is de veranderende vraag naar bereikbaarheid. Naast fysieke bereikbaarheid is de toegankelijkheid van en over de electronische snelweg een steeds belangrijkere randvoorwaarde in het vestigingsklimaat. Maar ook cultuur, toerisme, woningaanbod en kwaliteit van de openbare ruimte spelen daarin een dominantere rol. In dit kader zal dan ook sterk op de ICT-sector worden ingezet. Op korte termijn zal, tezamen met het Haagse bedrijfsleven, een toekomstverkenning plaatsvinden naar de kansen en randvoorwaarden voor de 'Nieuwe Economie' in Den Haag. Voor de begeleiding van deze verkenning zal een externe adviescommissie 'Nieuwe Economie' ingesteld worden.

ICT / Nieuwe economie
De term 'Nieuwe Economie' verwijst naar de sterk toenemende invloed van informatie, communicatie en technologie (ICT) op bedrijven en instellingen. In essentie wordt de 'Nieuwe Economie' gekenmerkt door het grote belang van productie, distributie en consumptie van gewichtloze, immateriële goederen en diensten. De nieuwe economie is niet langer gebaseerd op de schaarste van productiefactoren, maar op overvloed. Volgens Kelly heeft de 'Nieuwe Economie' drie onderscheidende kenmerken. Zij is niet alleen immaterieel maar ook mondiaal en in hoge mate onderling verbonden (interlinked). Deze drie kenmerken leveren een nieuw soort markt en een nieuw soort maatschappij op, die is geworteld in overal aanwezige elektronische netwerken 8. Het internet is in deze een goede illustratie. De Nederlandse Informatie en Technologiemarkt is in 1999 toegenomen tot 28,2 miljard gulden; een groei van 11,4% 9. De wereldhandel via internet is tussen 1997 en 1999 vertwintigvoudigd. De verwachting is dat deze ontwikkeling zich in de komende jaren exponentieel voortzet 10. De prognose is dat dit jaar een kwart van alle Nederlandse huishoudens beschikt over een aansluiting op het internet. Door middel van ‘electronic commerce’ kan, afhankelijk van het product, een kostenbesparing optreden van 4% (voeding) tot 39% (elektronische componenten) 11. De 'Nieuwe Economie' stelt specifieke eisen aan het vestigingsklimaat van een stad. Het feit dat in de afgelopen periode een aanzienlijk aantal ICT-bedrijven in Den Haag gevestigd is, duidt er op dat Den Haag voor deze bedrijven aantrekkelijk is. Den Haag heeft de mogelijkheid om in Nederland de logische vestigingsplaats voor telecommunicatiebedrijven te wor-

Bedrijfshuisvesting
Een van de belangrijkste instrumenten om de economische groei te bevorderen, is een permanent aanbod aan bedrijfshuisvesting dat optimaal is afgestemd op de vestigingscriteria van de verschillende groepen eindgebruikers. Den Haag streeft er dan ook naar om te voorzien in voldoende en marktgerichte (locaties voor) bedrijfshuisvesting in de segmenten kantoren, bedrijfsruimten, winkels en toeristisch-recreatieve voorzieningen. Deze locaties zijn voor het merendeel gelegen in de ‘Centrale Zone’ van Den Haag. Voor de ICT-bedrijven, de zakelijke dienstverlening, internationale organisaties en de overheid is een hoogwaardig kantorenaanbod noodzakelijk om deze organisaties voor de stad te behouden of nieuw aan te trekken. Als vervolg op Nieuw Centrum is Hoog Hage in deze een belangrijk project. Door de ligging in het centrum, bij een belangrijk ovknooppunt en het ‘Central Business District’, biedt deze locatie mogelijkheden voor de ontwikkeling van een vestigingsmilieu met internationale allure. In de

8 9

Kevin Kelly, 1999, Nieuwe regels voor de nieuwe economie Automatiseringsgids, 11 februari 2000 NRC, 23 april 1999 DG INFSO, Goldmans Sachs en Morgan, Stanley, Dean, Witter, 7 juni 2000

10 11

29

Kiezen én Delen

Het merendeel van de stuwende activiteiten is gesitueerd in de ‘centrale zone’ van Den Haag.

tussenliggende tijd zal het Beatrixkwartier in deze functie voorzien. Hiertoe zal de ruimtelijke kwaliteit en het openbaar vervoer in het gebied sterk verbeteren. In het Masterplan Beatrixkwartier is dit verder uitgewerkt. Voor serviceorganisaties met een sterke behoefte aan een goede bereikbaarheid over de weg is de inzet om, indien het rijk dit mogelijk maakt, op de zichtlocaties langs de rijkswegen bij Den Haag kantorenlocaties te ontwikkelen. Ten behoeve van internationale organisaties zal daarnaast reservering plaatsvinden van locaties in het congresgebouwgebied. Daarnaast is in het Beatrixkwartier een World Trade Center gepland.

Naast de bouw van grote kantoren zal er ruimte zijn voor de ontwikkeling van kleine en middelgrote gebouwen (2.500 m2 tot 10.000 m2). Ook met betrekking tot stedenbouwkundige en architectonische uitstraling is een grote mate aan variatie gewenst. Hierbij stimuleert de gemeente experimenten met nieuwe indelingsvormen. In de ‘Kantorenstrategie voor Den Haag’ is het gewenste beleid ten aanzien van kantoren nader uitgewerkt. Bezien moet worden in hoeverre aanscherping nodig is. Ten behoeve van het cluster Winkelen & Vrije tijd ligt het accent op de kuststrook en de binnenstad. In

30

Kiezen én Delen

Scheveningen en Kijkduin zullen de toeristisch-recreatieve voorzieningen versterkt worden. In het masterplan Kuststrook vindt hiertoe een nadere uitwerking plaats. In en rond de binnenstad zijn projecten in ontwikkeling met het doel het stuwende karakter van de detailhandel te versterken. Het betreft hier het project Haaglanden Megastores en het project Spuimarkt. Door middel van het in ontwikkeling zijnde Binnenstadsplan zal daarnaast de aantrekkelijkheid van de binnenstad sterk toenemen. In Den Haag vindt reeds vele jaren een uitsortering plaats van economische activiteiten. In toenemende mate is er sprake van een versterking van de tertiaire sector in de centrale zone van de stad en een verplaatsing van de sectoren industrie, bouw, groothandel, transport en reparatie naar de randgemeenten of elders in het land. Voor een bepaald deel van de ICTsector en voor het verzorgende cluster Kleinschalige industrie & Groothandel is het aanbod aan binnenste-

delijke bedrijventerreinen van groot belang. Aan deze categorie bedrijfshuisvesting bestaat in Den Haag een groot tekort (circa 400.000 m2). In het Masterplan Stadseconomie zijn plannen opgenomen voor de herontwikkeling van een aantal binnenstedelijke bedrijventerreinen, bedrijfsruimten langs hoofdroutes en bedrijfsverzamelgebouwen met kleine bedrijfsunits. Met deze projecten, die voorzien in 350.000 m2 bedrijfsruimten, kan het geconstateerde tekort grotendeels teruggedrongen worden. Ook betekent dit een flinke impuls voor de wijkeconomie. Het overgrote deel van de projecten ligt immers in of bij wijken met een achterblijvende sociaal-economische ontwikkeling. Het beleid en de projecten zijn mede gericht op herstel van het evenwicht tussen wonen en werken in de wijken. Ook bij de vernieuwing van de naoorlogse gebieden zal de werkfunctie versterkt worden. Voor bedrijven met een regionale of bovenregionale afzetmarkt dienen voldoende bedrijventerreinen aan

31

Kiezen én Delen

Bedrijventerreinen in Den Haag en bedrijventerreinen in aangrenzende gemeenten waarin Den Haag deelneemt.

Bron: Stadsgewest Haaglanden

de stadsrand beschikbaar te zijn. Met name de A4-corridor is in deze van groot belang, maar ook de A12 en de A13 komen hiervoor in aanmerking. Door langs de stadsrand een groot aantal bedrijventerreinen te ontwikkelen kan voorkomen worden dat Haagse bedrijven het stadsgewest verlaten. Als centrumgemeente in de regio streeft Den Haag naar een sterkere regievoering op de inrichting en uitgifte van deze bedrijventerreinen. Hiervoor is de gemeentelijke herindeling van groot belang. Om het aanbod aan bedrijventerreinen ook in kwalitatieve zin optimaal aan te laten sluiten op de behoeften van de eindgebruikers, heeft een analyse plaatsgevonden die tot doel heeft een segmentering

van de ‘Haagse’ bedrijventerreinen in Den Haag en omgeving tot stand te brengen. Tezamen met een onderzoek naar de ‘Haagse’ bedrijfsruimtenmarkt, zal dit de basis zijn voor een op te stellen bedrijventerreinenstrategie. Den Haag streeft er naar om de segmentering van bedrijventerreinen en de bedrijventerreinenstrategie uiteindelijk in regionaal verband vorm te geven. Gezien de ruimtenood in Den Haag is intensief grondgebruik noodzakelijk. Ook voor een duurzame ontwikkeling van de stad is dit van groot belang. Bij de ontwikkeling van nieuwe economische locaties in het binnenstedelijke gebied zal dan ook gestreefd wor-

32

Kiezen én Delen

De (inter)nationale overheidsrol van Den Haag vraagt om hoogwaardige openbaar vervoerverbindingen met de overige delen van het land en het buitenland.

den naar meervoudig ruimtegebruik. Daarnaast zullen economische functies, waar mogelijk, aangesloten worden op stadsverwarming. Om de aantrekkelijkheid van de economische concentratiegebieden te bevorderen zal ruime aandacht uitgaan naar de kwaliteit van de openbare ruimte. Niet alleen ten aanzien van de inrichting, maar tevens met betrekking tot het onderhoud en de veiligheid. De investeringen die samenhangen met de ontwikkeling van bovengenoemde bedrijfshuisvesting zijn nader uitgewerkt in het Stedelijk Investeringsprogramma GSB/ISV.

In de afgelopen jaren is er hard gewerkt aan een verbetering van de bereikbaarheid van Den Haag. Met de aanleg van de Verlengde Lozerlaan en de huidige aanleg van de Noordelijke Randweg zal de aansluiting met het rijkswegennet sterk verbeteren. De bereikbaarheid van de binnenstad zal door de voltooiing en verbetering van de CentrumRing, de parkeerroute, de Koningstunnel en het Souterrain toenemen. Met name de Centrale Zone zal met deze ingrepen gebaat zijn. Voor een optimale bereikbaarheid van Den Haag zijn deze projecten echter niet voldoende. De (economische) trends wijzen op een toename van de mobiliteit. Daarnaast zal de groei van de stedelijke economie gepaard gaan met een stijgend aantal verplaatsingen. Den Haag wil de bereikbaarheid van de stad dan ook verder verbeteren. Momenteel is een nieuw verkeersplan voor Den Haag in voorbereiding. Een belangrijk onderdeel van het nieuwe verkeersplan is de relatie met de stedelijke economie. De inzet hierbij is om de bereikbaarheid van met name de stuwende sectoren te verbeteren. Zo ondervindt het zakelijk verkeer momenteel veel hinder van de congestie door het woon-werkverkeer op de aan- en afvoerwegen van en naar de Centrale

Bereikbaarheid
Een goede bereikbaarheid over de weg is voor bedrijven het belangrijkste aspect uit de bedrijfsomgeving. Bedrijven verlaten om deze reden zelfs de stad 12. Op de tweede plaats komt de hieraan gerelateerde parkeermogelijkheid voor bezoekers. Met name de dienstverlenende bedrijven hechten daarnaast in hoge mate aan een optimale bereikbaarheid met het openbaar vervoer 13. Voor de Haagse Economie is bereikbaarheid dan ook van levensbelang.

12 13

Universiteit van Amsterdam; Stichting voor economisch onderzoek, 1996, Steden en Stadsgewesten Ministerie van Economische Zaken, 1998, Ruimte voor economische dynamiek; Vestigingsplaatsfactoren: belang, waardering en knelpunten

33

Kiezen én Delen

Zone. In het nieuwe verkeersplan wordt ingezet op een reductie van het niet noodzakelijke woon-werkverkeer over de weg. Hiertoe dienen onder meer de openbaar vervoerverbindingen naar de economische concentratiegebieden sterk te verbeteren. Onder meer door de opwaardering van de belangrijkste tramlijnen tot Agglonet en door de komst van RandstadRail in 2004. Hierdoor zal de regionale bereikbaarheid per openbaar vervoer aanzienlijk verbeteren. Bedrijven en instellingen in de centrale zone zullen daarnaast gestimuleerd worden om over te gaan tot flexibele werktijden en de invoering van vervoersmanagement. De mogelijkheid zal worden onderzocht om een deel van het woon-werkverkeer over de weg door middel van transferia af te vangen. Hiervoor is het belangrijk dat deze vóór de knelpunten (dus buiten Den Haag) zijn gesitueerd. De doorstroming op de wegen van en naar Den Haag kan verder verbeteren door een splitsing van de verkeersstromen (Centrum, Scheveningen, Kijkduin) en elektronische verkeersgeleiding (dynamisch verkeersmanagement). Ook met de aanleg van een nieuwe verbinding tussen de centrumring en het rijkswegennet via het Trekvliettracé zal de congestie sterk verminderen. In het kader van het nieuwe verkeersplan van Den Haag vindt onderzoek plaats naar de haalbaarheid van deze maatregelen. Voor het cluster Winkelen en Vrije tijd is een optimale bereikbaarheid van de stad voor bezoekers van groot belang. De bezoekers genereren immers de inkomsten en bepalen daarmee het economisch functioneren van het cluster. Om hier optimaal aan te voldoen dient gestreefd te worden naar een uitstekende bereikbaarheid voor deze groep met alle transportvormen. Knelpunten doen zich vooral voor op de weg op zon- en feestdagen met mooi weer door het strandbezoek dat op deze dagen massaal naar Scheveningen reist. Den Haag wil deze congestie zoveel mogelijk reduceren. Onder meer door in te zetten op een betere spreiding van het bezoek door middel van het stimuleren van verblijfstoerisme en een verlenging van de verblijfsduur. De bereikbaarheid zal worden verbeterd door onder meer dynamisch verkeersmanagement en beter openbaar vervoer in de vorm van RandstadRail en Agglonet.

goede onderlinge bereikbaarheid van de stedelijke centra essentieel. Dit impliceert onder meer snel, direct en hoogwaardig openbaar vervoer tussen de (grote) steden en goede verbindingen voor het noodzakelijke autoverkeer. De (inter)nationale overheidsrol van Den Haag met de daar aan gelieerde activiteiten vragen daarnaast om hoogwaardige verbindingen met de overige delen van het land en het buitenland. De Hogesnelheidstreinen in zuidelijke en oostelijke richting zijn hierbij een belangrijke transportvorm.

Arbeidsmarkt
Voor een goed functioneren van de arbeidsmarkt is zowel een goed preventief beleid (vooral onderwijs) als curatief beleid (werkloosheidsbestrijding) noodzakelijk. Na bereikbaarheid is voor ondernemers de aanwezigheid van adequaat opgeleid personeel het belangrijkste aspect uit de bedrijfsomgeving. Met name voor de dienstverlening is dit het geval. In de

Zoals eerder aangegeven zal de Randstad, in concurrentie met andere Europese Metropolen, in toenemende mate als eenheid moeten functioneren. Hiervoor is een

De Haagse Hogeschool; nieuwe studierichtingen verbeteren de Haagse arbeidsmarkt.

34

Kiezen én Delen

afgelopen periode zijn de opleidingseisen toegenomen. Dit heeft onder meer geleid tot kwalitatieve tekorten op de arbeidsmarkt. Om op het gebied van arbeidsmarkt een aantrekkelijk bedrijfsklimaat te kunnen bieden, maakt Den Haag zich sterk voor een verbetering van het onderwijs van de (beroeps)bevolking. In het Sociaal-Educatief Masterplan van de gemeente Den Haag krijgt dit gestalte onder het motto ‘Meer Hagenaars beter opgeleid’. Het betreft hier een reeks aan maatregelen die zich richten op een verbetering van het opleidingsniveau vanaf jeugdige leeftijd en een versterking van de aansluiting op de arbeidsmarkt. Om de kloof tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt te verkleinen zal stimulering plaatsvinden van duaal onderwijs (combineren van werken en leren) en intensivering van de contacten tussen kenniscentra en het bedrijfsleven. Daarnaast zet de gemeente in op een specifieke kennisinfrastructuur voor de stuwende clusters. Ten behoeve van het cluster Bestuur &

Internationale organisaties wil Den Haag de samenwerking met de Universiteit van Leiden versterken. Onder meer door onderdelen van een mogelijke nieuwe opleiding ‘Publieke Sector’ op ‘de werkvloer’ in Den Haag plaats te laten vinden. In samenhang met de profilering van Den Haag als ‘Internationale Juridische Hoofdstad’, wordt onderzocht op welke punten de Leidse universiteit hier een bijdrage aan zou kunnen leveren. Hierbij wordt concreet gedacht aan een ‘Expertisecentrum Internationaal (straf)Recht’. Ook de toenemende mogelijkheden in het hoger onderwijs bieden perspectief. Zo zullen bijvoorbeeld de opleidingen internationaal recht, bestuur/beleid/management, internationale sociaaleconomische vraagstukken, communicatie en kunstvakonderwijs een belangrijke bijdrage leveren aan de arbeidsmarkt voor de stuwende sectoren. Ten behoeve van het Communicatiecluster is, naast de informaticaopleiding aan de Haagse Hogeschool, het plan voor de oprichting van een Onderwijs Techno Center (OTC) en een IT-academie van groot belang.

Het Internationaal Tribunaal voor voormalig Yugoslavië (ICTY) in Den Haag.

35

Kiezen én Delen

Daarnaast vindt momenteel een haalbaarheidsonderzoek plaats naar de vestiging van een ‘Haags Universitair Centrum voor Multimedia Onderzoek en Onderwijs’ (HUMO). In een dergelijk instituut zal onderzoek worden gedaan op het gebied van multimedia, en bovendien zullen specifieke vormen van onderwijs (postdoctoraal onderwijs) van hieruit gestalte krijgen. Om de werving van geschoold personeel te bevorderen zal een experiment plaatsvinden met de vestiging van een ‘call center’ bij Wateringse Veld. Om de arbeidsmarkt voor het cluster Winkelen & Vrije tijd te verbeteren zal onderzocht worden in hoeverre de vestiging van een ‘Opleiding Toerisme’ tot de mogelijkheden behoort. Ten behoeve van een optimaal aanbod aan personeel is het van groot belang dat in gezinnen beide partners de mogelijkheid hebben om te kunnen werken. In dit kader streeft Den Haag naar de ontwikkeling van een adequaat aanbod aan plaatsen voor kinderopvang. Zelfs met de economische koerswijziging kan de problematiek aan de onderkant van de arbeidsmarkt (het aanbod) niet volledig worden opgelost. Een nog verfijnder systeem van individuele trajectbemiddeling, gekoppeld aan In- en Doorstroombanen en de Wet Inschakeling Werkzoekenden is noodzakelijk. Van essentieel belang is een goede diagnose van de werkloze ‘met een grote afstand tot de arbeidsmarkt’. Veel ook wordt verwacht van het door de gemeente Den Haag ingezette beleid om gebieds- en doelgroepsgewijs, te komen tot een totaal sluitende aanpak van de werkloosheid. Daarnaast kunnen ook zorgtrajecten en sociale activering een eerste stap naar de arbeidsmarkt zijn.

De gespecialiseerde bibliotheek van het Vredespaleis te Den Haag.

Dienstverlening
Den Haag heeft in het kader van de operatie Marktwerking, Deregulering en Wetgevingskwaliteit (MDW) samen met het ministerie van Economische Zaken deelgenomen aan het project Stad en Regels. Uit het onderzoek onder ondernemers kwam naar voren dat niet zozeer de regels zelf, maar de wijze van uitvoering van belang is voor bedrijfsactiviteiten. Een deel van het vertrekoverschot van bedrijven uit Den Haag is hieraan toe te schrijven. Voor Den Haag is deze constatering aanleiding om de (uitvoering van) gemeentelijke regelgeving voor bedrijven nog eens kritisch te toetsen en na te gaan

waar verbeteringen en vereenvoudigingen mogelijk zijn. In dit kader zal, vooruitlopend op de tweede fase van het grote stedenbeleid, bezien worden of het besluitvormingsproces bij het afgeven van vergunningen versneld kan worden en of er (tijdelijke) ontheffingsclausules en hardheidsclausules in de gemeentelijke regelgeving ingebouwd kunnen worden. Bij de aanvraag van gecombineerde vergunningen zal sprake zijn van een verbetering van de interne afstemming tussen gemeentelijke afdelingen. Om in een vroeg stadium de effecten die voortkomen uit nieuw gemeentelijk beleid of projecten op de economie van Den Haag in beeld te brengen zal onderzocht worden of de instelling van een ‘Lokaal economische effectentoets’ zinvol is. In vervolg op het MDW-project ‘Stad en Regels’ neemt Den Haag deel in de ‘Benchmark Gemeentelijk Ondernemersklimaat’. Hierbij is het ondernemersklimaat van de 25 grote steden met elkaar vergeleken. Het resultaat betreft een sterkte/zwakte analyse die

36

Kiezen én Delen

voor Den Haag aanleiding is om het ondernemersklimaat verder te verbeteren. Onder meer door middel van een verbetering van de klantgerichtheid en efficiency ten aanzien van ondernemers. Met de opening van de Bedrijvenbalie zijn de eerste stappen in deze richting reeds gezet. Ondernemers kunnen hier terecht voor eerstelijnsinformatie op het gebied van vergunningen, regelgeving en gemeentelijk beleid. Daarnaast heeft de Bedrijvenbalie een doorverwijsfunctie. De gemeente wil op korte termijn de Bedrijvenbalie uit laten groeien tot een Ondernemersloket, waar alle zaken tussen ondernemers en gemeente direct afgehandeld worden. Om het contact tussen ondernemers en het gemeentebestuur verder te bevorderen zal de Wethouder Economische Zaken een vast spreekuur instellen als laagdrempelig inlooppunt voor alle ondernemers.

steerders een ‘één-loket’ functie creëren. De organisatie zal zich richten op de volgende sectoren: * Zakelijke dienstverlening, inclusief Shared Service Centers en Call Centers; * Bio-life sciences; * Telecommunicatie; * Software- en hardware industrie; * Medische instrumenten. Deze keuze is gebaseerd op de grote mobiliteit en investeringen binnen deze sectoren. Daarnaast heeft de regio enkele duidelijke ‘selling points’ voor deze bedrijven. De sectoren worden verder gekenmerkt door een hoge arbeidsintensiteit en een beperkt ruimtegebruik. Vooral de zakelijke dienstverlening en de telecommunicatie passen optimaal binnen de geselecteerde clusters voor de Haagse economie. De Westholland Foreign Investment Agency zal zich met name richten op de Verenigde Staten, Europa en de nationale markt. Naast de activiteiten van de Westholland Foreign Investment Agency zal Den Haag zich blijven richten op de werving van internationale organisaties op het gebied van ‘bestuur, recht en vrede’. Den Haag blijft daarnaast verantwoordelijk voor het accountmanagement van de bedrijven die in de eigen gemeente zijn gevestigd. De benadering van de gevestigde bedrijven zal in nauwe samenwerking met de ‘behoudorganisatie’ van het Stadsgewest Haaglanden plaatsvinden. Deze organisatie richt zich op het behouden van bedrijven die overwegen de regio te verlaten. Daarnaast zal doorlopend sprake zijn van een optimale afstemming met de activiteiten van de Westholland Foreign Investment Agency. De groei van de stedelijke economie wordt voor het overgrote deel gerealiseerd door groei van het gevestigde bedrijfsleven. Een optimale relatie met het bedrijfsleven is dan ook van groot belang. De gemeente wil dit belang beter tot uitdrukking laten komen in een meer gestructureerde aanpak van haar relatiebeheer naar bedrijven. Uit de benchmarkstudie "Gemeentelijk ondernemersklimaat" kan de conclusie worden getrokken dat onbekend onbemind maakt. Het gemeentelijk relatiebeheer zal aandacht moeten hebben voor een pro-actieve aanpak. Hiermee wordt geanticipeerd op de informatiebehoefte van bedrijven door een vorm van “kennen en gekend worden”. Een mogelijkheid daartoe is het aanstellen van gebiedsgerichte accountmanagers.

Acquisitie en relatiebeheer
Reeds langere tijd is bij de Dienst Stedelijke Ontwikkeling een afdeling actief die is belast met het relatiebeheer en de werving van bedrijven en organisaties. Hierbij is sprake van een actieve opstelling welke is gericht op het behoud of de vestiging van bedrijven en instellingen in Den Haag. Enkele jaren geleden is in het kader van de aankomende stadsprovincie een regionale acquisitieorganisatie, het HBC, opgericht. Deze heeft echter niet tot de door Den Haag gewenste resultaten geleid. Op 1 juli 1999 hebben de gemeenten Den Haag, Delft, Leiden en Zoetermeer, de Kamers van Koophandel van Haaglanden en Rijnland alsmede het stadsgewest Haaglanden besloten om ten aanzien van de internationale en nationale acquisitie de krachten te bundelen. Ernst & Young Consulting heeft een ondernemingsplan opgesteld voor een gezamenlijke acquisitieorganisatie. Het streven is naar de opzet van een nieuwe regionale internationale acquisitieorganisatie die het werkingsgebied bestrijkt van Haaglanden en Leiden. Deze organisatie, met de naam Westholland Foreign Investment Agency , heeft tot doel om de werkgelegenheid in de regio te vergroten, de werkloosheid te verminderen en de economische structuur van de regio te versterken. De organisatie zal hiertoe op pro-actieve wijze ondernemingen benaderen en aanmoedigen om vestigingen op te zetten in de regio. Daarnaast zal de Westholland Foreign Investment Agency een versnippering van de wervingsactiviteiten in de regio tegengaan en voor potentiële inve-

37

Kiezen én Delen

Stimulering ondernemerschap; het project city mondial.

Stimulering ondernemerschap
Den Haag wil het ondernemerschap in de stad stimuleren. Dit is van groot belang voor de economische groei en werkgelegenheid. Maar ook in verband met het grote innovatieve vermogen is deze categorie bedrijven van groot belang. Zo bestaat een belangrijk deel van de ICT-markt uit jonge ondernemingen. Het zelfstandig ondernemerschap in Nederland is in de afgelopen jaren sterk gestegen. Den Haag bleef wat dit betreft achter. Den Haag wil optimale ontwikkelingskansen bieden aan startende bedrijven. In dit kader is in 1996 de ‘Startersnota gemeente Den Haag’ vastgesteld. Een van de belangrijkste onderdelen van het startersbeleid was de oprichting van de stichting STABIJ en de BedrijvenBalie. De BedrijvenBalie functioneert inmiddels als het gemeentelijk contact- en steunpunt voor het middenen kleinbedrijf. STABIJ richt zich met name op startende bedrijven die niet of minder goed begeleid worden en die een grotere afstand hebben tot het ondernemerschap.

Ook in de komende jaren zal Den Haag zich sterk maken voor jonge bedrijven. Naast het voortzetten van de lopende initiatieven zal een evaluatie plaatsvinden van het startersbeleid. Op basis van het nieuwe economische beleid van Den Haag en de resultaten van de evaluatie zal vervolgens een nieuwe startersnota tot stand komen. Nu reeds is duidelijk dat het toekomstige startersbeleid zich in hoge mate zal richten op activiteiten in de ICT-sector. In navolging van bedrijfsverzamelgebouw de HobBIT zal in de komende jaren nieuwe bedrijfshuisvesting voor innovatieve starters ontwikkeld worden. Een voorbeeld in deze is bedrijfsverzamelgebouw de Schilde. Daarnaast zal ruime aandacht uit blijven gaan naar de stimulering van etnisch ondernemerschap. Naast het startersbeleid hecht de gemeente belang aan de professionalisering van bestaande bedrijvigheid in het MKB in termen van uitstraling en werkgelegenheid. De herontwikkeling van winkelstraten in de stad door de Stichting Winkels en Bedrijven Den Haag (SWB), het project City Mondial en de professionali-

38

Kiezen én Delen

sering van allochtone ondernemers (het project Companion’ van de Kamer van Koophandel) zijn hier voorbeelden van.

Samenwerking
De bovenregionale markt waarop stuwende bedrijvigheid opereert noodzaakt de vestigingsvoorwaarden van die markt te volgen en waar mogelijk te beïnvloeden. Die markt is binnen Nederlandse verhoudingen vooral randstedelijk van aard. Dit betekent enerzijds dat Den Haag zich binnen de Randstad moet onderscheiden en specialiseren, en anderzijds dat Den Haag er mede zorg voor moet dragen dat de Randstad op die markt functioneert. Dat houdt in dat Den Haag er actief aan moet meewerken dat de Randstad als economische eenheid wordt versterkt. De Randstad wordt internationaal reeds als multipolaïre entiteit gepresenteerd. Zo is op de vastgoedbeurs in Cannes al jaren lang sprake van samenwerking tussen de vier grote steden. In dit kader is ook van belang dat Den Haag als een van de vier trekkers fungeert in het initiatief Deltametropool. Hierin werken inmiddels verschillende Randstadgemeenten samen om de meerwaarde

van de Randstad als stedelijke en economische eenheid te versterken. Andere modaliteiten voor samenwerking op bovenregionaal niveau betreffen de Bestuurlijke Commissie Randstad, de Commissie Zuidvleugel en Europa. Uitbouw van initiatieven is nodig om de positie van Den Haag op dit niveau te versterken.

Communicatie
Een aantrekkelijk vestigingsklimaat en een actieve stimulering van economische activiteiten dienen samen te gaan met een intensieve communicatie-inspanning. Door middel van marketingcommunicatie zullen de sterke elementen van Den Haag en de verbeteringen in het vestigingsklimaat overgebracht worden aan ondernemers. Op deze manier heeft communicatie een faciliterende rol voor het behoud en de vestiging van bedrijven. Maar ook voor het aantrekken van bezoekers en bewoners is marketingcommunicatie van groot belang. De activiteiten op het gebied van marketingcommunicatie richten zich vooral op stuwende sectoren. Hierbij is de inzet is om de internationale positie en uitstraling van Den Haag te versterken en het imago van ‘ambtenarenstad’ te verschuiven naar ‘Besliscentrum’. In internationaal verband zal Den Haag zich profileren als

IT-congres in Den Haag; september 2000.

39

Kiezen én Delen

‘internationale juridische hoofdstad’ en voor bezoekers en toeristen als ‘cultuurstad’. Met betrekking tot de bovenregionale communicatie zal Den Haag zijn activiteiten zoveel mogelijk met de omliggende steden afstemmen. Internationale marketingcommunicatie vindt bij voorkeur in Randstedelijk verband plaats. Het geheel zal in een samenhangende communicatiestrategie worden samengebracht. Ten behoeve van een optimale informatievoorziening aan ondernemers zal beleidspresentatie op alle niveaus een integraal onderdeel uit gaan maken van de beleidsontwikkeling. Ook de hogere overheden zullen frequent en actueel geïnformeerd worden met betrekking tot de economie in Den Haag. Een uitwerking van het communicatiebeleid zal plaatsvinden in het nieuwe communicatieplan van de DSO-directie Economie en Verkeer.

gingen in de stad te stimuleren. Maar ook door de organisatie van diverse activiteiten. Gezien de toenemende concurrentie tussen steden en regio’s is het van groot belang dat de gemeente doorlopend op de hoogte is van de behoeften en inzichten van ondernemers. De fysieke en sociaal-economische ontwikkeling van de stad kan hier dan optimaal op afgestemd worden, waardoor het vestigingsklimaat verbetert. Voor ondernemers is bovendien tijdige informatie met betrekking tot gemeentelijk beleid en uitvoering van groot belang. De verwachting is dat met name in een informele sfeer een optimale interactie plaatsvindt. Vanuit deze gedachte zal de HAREZ omgevormd worden tot een informeel beraad met de sociaal-economische partners. Daarnaast zal het overleg met de diverse ondernemersorganisaties een intensiever en regulier karakter krijgen.

Netwerken
Een belangrijke reden voor bedrijven om zich te concentreren in stedelijke gebieden is de participatie in (in)formele contactennetwerken. Door deze netwerken komt een groot scala aan activiteiten tot stand, waaronder handel. Een economisch netwerk staat dan ook aan de basis van stedelijke groei. Ook de economie van Den Haag is gebaat bij een intensief relatienetwerk tussen bedrijven, instellingen en overheden. Voor een groot deel bestaat dit al. De gemeente zal zich inzetten om het relatienetwerk tussen organisaties te versterken. Het gemeentelijk economisch beleid richt zich primair op stuwende activiteiten. Het betreft hier bedrijven en instellingen met een bovenregionale afzetmarkt die inkomsten voor Haaglanden genereren. Om deze bedrijven te faciliteren dient met name hun relatienetwerk met bedrijven en instellingen buiten Haaglanden versterkt te worden. Den Haag zal zich hier, tezamen met de betreffende bedrijfstakken, voor inzetten. Onder meer door het initiëren van (inter)nationale congressen rond onderwerpen die betrekking hebben op de activiteiten van de stuwende bedrijven en instellingen. Tevens door het gebruik te stimuleren van het wereldwijde contactennetwerk van de vele internationale werknemers in de stad. Om te bevorderen dat de inkomsten van de stuwende sectoren in Den Haag besteed worden zal tevens versterking plaatsvinden van het netwerk tussen stuwende en verzorgende bedrijven. Onder meer door de uitbreiding en versterking van bedrijven- en branchevereni-

Voorzieningen
Na bedrijfshuisvesting, bereikbaarheid en arbeidsmarkt hechten ondernemers ten aanzien van de bedrijfsomgeving het meeste waarde aan telecommunicatievoorzieningen. Ter facilitering van de clusters Bestuur & Internationale organisaties, Zakelijke Dienstverlening en Communicatie streeft Den Haag dan ook naar een hoogwaardige infrastructuur voor telecommunicatie. Hierbij is de inzet om, tezamen met de andere grote steden in de Randstad, onderdeel uit te maken van het mondiale hoofdnetwerk van telecommunicatievoorzieningen. Om dit te effectueren zal de gemeente in gesprek gaan met de betreffende (kabel)bedrijven en de andere grote steden. Ook zal Den Haag inspelen op de diverse mogelijkheden die zich op dit gebied voordoen. De gemeente zal de komende jaren duurzaam investeren in de informatisering van de stad. Onder meer door alle Haagse bewoners via het ‘Residentie-net’ kennis te laten maken met de toepassingsmogelijkheden van ICT. De doelstelling van het project is tweeledig. Het versterkt de economische positie en het imago van Den Haag als ICT-stad. Daarnaast bevordert het de sociale cohesie tussen de inwoners. Den Haag streeft er naar om ook ondernemers door middel van het Residentie-net te faciliteren. In de eerste plaats kan op deze wijze een deel van de gemeentelijke dienstverlening afgewikkeld worden. Daarnaast vindt hierdoor stimulering plaats van het gebruik van telecommunicatie door ondernemers.

40

Kiezen én Delen

5. Verbetering woonen verblijfsklimaat

42

Kiezen én Delen

Voor groei van de stedelijke economie dient naast het bedrijfsklimaat ook de kwaliteit van het woon- en verblijfsklimaat verbeterd te worden. Enerzijds omdat ondernemers bij voorkeur gevestigd zijn in een stad met een aantrekkelijke leefomgeving. Anderzijds omdat op deze manier de midden-inkomensgroepen weer aan de stad gebonden worden. Beiden hebben tot gevolg dat de bestedingen in Den Haag stijgen, waardoor de verzorgende sectoren groeien. Het woon- en verblijfsklimaat bestaat onder meer uit de onderdelen wonen, leefomgeving, en voorzieningen.

verdergaande differentiatie en kwaliteitsverbetering van de woningvoorraad. Dit gebeurd door middel van de wijkplannen en het masterplan Herstructurering. Concreet richt het beleid zich op het vasthouden/ aantrekken van 21.000 huishoudens met midden en hogere inkomens. Hiervoor zal tot 2020 herstructurering van 30.000 woningen plaatsvinden. Ook voor het economisch vestigingsklimaat is een aantrekkelijk woningaanbod van groot belang. Zo wordt de locatiekeuze van bedrijven nogal eens gebaseerd op de (toekomstige) woonplaats van de directeur. Ook de werknemers van bedrijven en instellingen dienen te kunnen beschikken over een woning die optimaal aansluit op hun behoeften. De gemeentelijke herindeling stelt Den Haag in staat om de gewenste aantrekkelijke woningvoorraad te creëren. Zeker nu het economisch functioneren van de stad wordt bedreigd door een toename van de congestie op de aan- en afvoerwegen naar Den Haag is het van groot belang om de pendel op deze manier zoveel mogelijk te reduceren. Door de toenemende mogelijkheden op het gebied van telecommunicatie verdient in dit kader ook de ontwikkeling van woon-werkwoningen steeds meer aandacht. In de komende periode zal een onderzoek plaatsvinden naar de verschillende relaties die bestaan tussen economie en wonen. Op basis van de onderzoeksresultaten zal vervolgens beleid geformuleerd worden om deze relatie te versterken.

Wonen
De Haagse woningvoorraad bestaat voor een groot deel uit vooroorlogse en kleine woningen die voor het merendeel gestapeld zijn (85%). Er bestaat al geruime tijd een tekort aan (middel)dure woningen. Hierdoor verlaten veel midden en hoge inkomens de stad. In vergelijking met de andere grote steden is deze uitstroom aanzienlijk hoger geweest. Dit heeft ernstige gevolgen voor het economisch draagvlak 14. Het is dan ook niet voor niets dat het Haagse woningbouwbeleid al enkele jaren is gericht op het aantrekken van midden- en hogere inkomens. Hiertoe zijn in toenemende mate duurdere woningen gebouwd. Met name in de binnenstad en in Wateringse Veld. Het aanbod van (middel)dure woningen is echter nog steeds onvoldoende. Het gemeentelijk beleid is gericht op een

Aantrekken van midden en hoge inkomens door middel van een aantrekkelijke woningvoorraad.

14

Sociaal Cultureel Planbureau, 1996

43

Kiezen én Delen

Verblijfsklimaat
Naast een aantrekkelijke woning is de kwaliteit van de leefomgeving zeer bepalend voor de binding van midden- en hoge inkomens aan de stad. In de jaren 18501940 werd de Haagse reputatie van groene woonstad gevestigd. In de tweede helft van deze eeuw is de kwaliteit van de leefomgeving echter afgenomen. Toch is het groene karakter van de stad nog steeds een belangrijke basiskwaliteit. Den Haag is één van de twaalf groenste steden van de wereld. De inzet is om deze sterke factor in het Haagse vestigingsmilieu te versterken. Onder meer door een aantal infrastructurele barrières in groengebieden te beslechten en de kwaltieit, functionaliteit en samenhang van de stedelijke groenstructuur te verbeteren. Daarnaast gaat de aandacht uit naar het terugbrengen van enkele grachten in de stad. Ook dient ten behoeve van recreatie doeleinden de bevaarbaarheid van de waterverbindingen in de stad toe te nemen. Door strategisch te investeren in bepaalde pleinen en assen kan opwaardering plaatsvinden van specifieke wijken. Ook op straat en buurtniveau streeft Den Haag naar een hoge kwaliteit van de leefomgeving. Deze bestaat uit elementen als de openbare weg, groenvoorzieningen, straatverlichting en speelmogelijkheden. Maar minstens zo belangrijk is het onderhoud van de openbare ruimte en de veiligheid op straat. Den Haag streeft ernaar om verschraling tegen te gaan en door kwalitatieve impulsen de reputatie van groene woonstad te versterken.

Den Haag behoort tot de 12 groenste grote steden van de wereld; de inzet is om deze basiskwaliteit te versterken.

Publieksvoorzieningen
Voorzieningen bestaan onder meer uit winkels, horeca, cultuur, recreatie en sport. Maar ook openbaar vervoer, medische zorg en onderwijs kunnen onder deze noemer geschaard worden. Naast woningaanbod en leefomgeving is een goed voorzieningenpakket een belangrijke voorwaarde om midden- en hoge inkomens aan de stad te binden. Aantrekkelijke voorzieningen bevorderen daarnaast dat de bestedingen zoveel mogelijk in Den Haag plaatsvinden, en niet ‘weglekken’ naar omliggende centra. Daarnaast hebben met name de grootschalige voorzieningen een functie in het aantrekken van bezoekers van buiten Den Haag. Den Haag streeft dan ook naar een optimaal voorzieningenpakket. Zowel op stedelijk niveau als binnen de wijken. In de komende periode zal onderzocht worden in hoeverre het huidige voorzieningenpakket voldoet aan de behoeften van de hoog opgeleide bevolking in Den Haag met het accent op het management van Haagse organisaties en het internationale publiek.

Hierbij zal tevens een vergelijking gemaakt worden met de andere grote steden in de Randstad. Om een optimale afstemming tussen de verschillende winkelgebieden in de stad te waarborgen, zal een herijking van de detailhandelsstructuur plaatsvinden. Daarnaast zal in de winkelgebieden uitbreiding plaatsvinden van ondersteunende voorzieningen in de vorm van activiteiten die zich richten op vermaak (leisure) en consumentverzorgende functies zoals bezoekersinformatie, kinderopvang en servicecentra. Ook streeft Den Haag naar een kwaliteitsverbetering van de horeca. Onder meer krijgt dit gestalte door de horecavoorzieningen te clusteren en te segmenteren. Tevens wordt ingezet op de acquisitie van aantrekkelijke horecaformules ten behoeve van de Binnenstad en Scheveningen Bad. In de Horeca-structuurvisie zal een nadere uitwerking plaatsvinden van het beoogde horecabeleid. Voor de uitvoering van het horecabeleid en het actieprogramma zal een horecacoördinator aangesteld worden. In de komende periode zal tevens een herziening plaatsvinden van het beleid ten aanzien van feestzalen, en voorzieningen voor jongeren en studenten. Specifiek voor de stuwende clusters is het streven om in de stad voldoende internationale onderwijsvoorzie-

44

Kiezen én Delen

Mauritshuis met rembrandtentoonstelling; spin off culturele functies voor Haagse economie.

ningen aan te bieden. In dit kader werkt Den Haag aan de vestiging van een Europese school. Ook zal Den Haag onderzoeken in hoe verre het wenselijk en haalbaar is om in navolging van Genéve een internationaal servicecentrum te openen ten behoeve van (buitenlandse) werknemers die zich nieuw in de stad vestigen. Hier wordt hulp geboden met vergunningen en het vinden van huisvesting en scholen. Ten behoeve van het cluster Winkelen & Vrije tijd streeft de gemeente naar een uitbreiding en kwaliteitsverbetering van de toeristische en recreatieve functies. Dit zal worden uitgewerkt in een aan de gemeenteraad voor te leggen nota Toerisme. Ook het masterplan Kuststrook en het Binnenstadsplan is in deze van groot belang. Het toeristisch beleid zal zich vooral richten op een versterking van het verblijfstoerisme en het zakelijk toerisme. Ook wordt ingezet op een verlenging van de verblijfsduur. Hiertoe zal onder meer een stevige koppeling aangebracht worden tussen cultuur en toerisme, waarbij de sterke troeven van Den Haag op cultureel gebied maximaal worden ingezet. De aantrekkelijkheid van Den Haag als vestigingsstad voor economische bedrijvigheid en als toeristische bestemming, wordt mede bepaald door het culturele aanbod. De culturele infrastructuur in Den Haag is

van een hoogwaardig niveau en veelzijdig van aard. Het Nederlands Danstheater, het Gemeentemuseum Den Haag, het Residentie Orkest en het Mauritshuis zijn hiervan prominente voorbeelden. Maar ook het North Sea Jazz Festival is een belangrijk cultureel evenement dat verbonden is aan de stad Den Haag. De komende jaren zal de gemeente investeren in de versterking van de omvang en de kwaliteit van het aanbod. Het kader wordt hierbij gevormd door het meerjarenplan cultuur 2001-2004. In dit verband is het van belang te vermelden dat de collectieve marketing van Den Haag verder ontwikkeld wordt. Een hechte samenwerking tussen de kunstinstellingen en de toeristisch-promotionele sector is een vereiste. Afstemming en planning kunnen een bijdrage leveren aan de vergroting van het verblijfstoerisme. Met de spin off naar andere economische sectoren vertegenwoordigt de culturele sector een duidelijk economisch belang. Met betrekking tot de zakenmarkt heeft Den Haag met het NCC een belangrijk instrument in handen. Den Haag is na Amsterdam de tweede congresstad in Nederland. In de komende periode zal voorts onderzocht worden op welke wijze het marktaandeel van cursussen en trainingen voor medewerkers van de vele (hoofd)kantoren van bedrijven en overheidsinstellingen in de stad toe kan nemen.

6. Actieprogramma en monitoring

46

Kiezen én Delen

Het nieuwe economische beleid van de gemeente Den Haag resulteert in een actieprogramma. Het actieprogramma is beperkt tot de onderdelen die onder het beleidsveld economie vallen. Het actieprogramma is gegroepeerd naar onderdeel van het vestigingsmilieu en bestaat uit lopende en nieuwe initiatieven. In het programma is een planning opgenomen.

Planning
ICT / nieuwe economie * Instelling externe adviescommissie 'Nieuwe Economie' * Toekomstverkenning 'Nieuwe economie en Den Haag’ Bedrijfshuisvesting * Integraal ontwikkelingsplan Hoog Hage * Kantorenstrategie * Experiment call center Wateringse Veld * Binnenstadsplan * Beleidsnota toerisme * Masterplan kuststrook * Onderzoek Haagse bedrijfsruimtenmarkt * Opstellen strategie ‘Haagse’ bedrijventerreinen * Regionale segmenteringsanalyse bedrijventerreinen * Regionale strategie bedrijventerreinen * Ontwikkeling World Trade Center Beatrixkwartier * Uitvoering projecten Masterplan Stadseconomie Arbeidsmarkt Stimulering van de oprichting van: * Opleiding publieke sector * ‘Expertisecentrum Internationaal Strafrecht’ * Universitair Centrum voor Multimedia * Onderwijs Techno Cluster * Opleiding Toerisme * IT-academie Dienstverlening * Ondernemersinloopuur Wethouder Economische Zaken * Ondernemersloket * Onderzoek naar ‘Locaal Economische Effectentoets’ * Onderzoek naar vereenvoudiging en versnelling gemeentelijke regelgeving Acquisitie en relatiebeheer * Oprichting Westholland Foreign Investment Agency * Publicatie nota actief relatiebeheer * Gebiedsgericht accountmanagement Stimulering ondernemerschap * Evaluatie startersbeleid * Nieuwe startersnota * Ontwikkeling bedrijfsverzamelgebouw(en) voor innovatieve starters 2000 2001

2000 2000 2001 2000 2000 2000 2000 2000 2001 2001 2002 2000-2015

2000-2005 2000-2005 2000-2005 2000-2005 2000-2005 2000-2005

2000 2001 2001 2002

2000 2000 2001

2000 2001 2002

47

Kiezen én Delen

Communicatie * Communicatieplan economie Netwerken * Omvorming HAREZ tot informeel overleg sociaal-economische partners * Intensief en regulier overleg met de diverse ondernemersorganisaties * Initiëren (inter)nationale congressen voor stuwende sectoren * Stimulering gebruik internationale contactennetwerk * Stimulering uitbreiding bedrijven- en brancheverenigingen Voorzieningen * Faciliteren ondernemers door middel van ‘Residentienet’ * Stimulering aanleg hoogwaardige telecommunicatievoorzieningen Wonen * Onderzoek naar de relatie tussen economie en wonen

2000

2000 2000-2005 2000-2005 2000-2005 2000-2005

2001 2000-2005

2000

ICT-sector in Den Haag; kpn-telecom.

48

Kiezen én Delen

Publieksvoorzieningen
* * * * * * * * * * Herijking detailhandelsstructuur Horecastructuurvisie Aanstelling horecacoördinator Herziening beleid feestzalen, en voorzieningen voor jongeren en studenten Onderzoek uitbreiding marktaandeel NCC t.a.v. cursussen en trainingen Satisfactieonderzoek stedelijke voorzieningen bij hoger opgeleide bevolking Onderzoek naar internationaal servicecentrum Stimulering vestiging Europese school Leisure en consumentverzorgende voorzieningen in winkelgebieden Meerjarenplan Cultuur 2001-2004 (vaststellen en uitvoeren) 2000 2000 2000 2001 2001 2001 2002 2000-2005 2000-2005 2000-2004

Monitoring
Gedurende de looptijd van het beleidsplan economie (2000-2004) zal jaarlijks een monitoring plaatsvinden. Deze wordt tezamen met de jaarlijkse begroting aan de raad aangeboden. De monitoring heeft tot doel om de effectiviteit van het ingezette economische beleid te toetsen. Het karakter van de economische monitor is in principe kwantitatief. In die gevallen waar een kwantitatieve effectmeting niet mogelijk is wordt overgegaan tot een kwalitatieve analyse, in de vorm van een evaluatie. In ieder geval zal de monitor bestaan uit een kwantitatieve vertaling van de economische doelstelling in de vorm van cijfers met betrekking tot economische groei, werkgelegenheid en werkloosheid. Daarnaast wordt als vast onderdeel in de monitor de voortgang van de economische actiepunten opgenomen. In de komende periode krijgt de structuur van de monitor gestalte. Hierbij zal zoveel mogelijk aangesloten worden bij de lopende initiatieven van het Ministerie van BZK voor een monitor Grotestedenbeleid (GSB-monitor) en het Ministerie van VROM voor een monitor met betrekking tot ‘harde investeringen’. Ook zal de monitor optimaal worden afgestemd met de Leefbaarheidsenquête en de Omnibusenquête.