Uitgave

Stadsgewest Haaglanden juni 2003

Samenstelling
Gemeente Den Haag Dienst Stedelijke Ontwikkeling Directie Beleid, Stafafdeling Onderzoek Contactpersoon: Casper Ritsema

Monitor kantorenmarkt Haaglanden
De cijfers per 1 januari 2003

Fotografie
Fotobureau Hendriksen/Valk, Den Haag

Vormgeving
Zwart op Wit, Delft

Druk
Nivo, Delft

Oplage
650 exemplaren

economische zaken

Losse nummers
Stadsgewest Haaglanden info@haaglanden.nl 070 3129 111 ISBN 90-75157-19-3 NUGI 671/851

Uitgave
Stadsgewest Haaglanden juni 2003

Samenstelling
Gemeente Den Haag Dienst Stedelijke Ontwikkeling Directie Beleid, Stafafdeling Onderzoek Contactpersoon: Casper Ritsema

Monitor kantorenmarkt Haaglanden
De cijfers per 1 januari 2003

Fotografie
Fotobureau Hendriksen/Valk, Den Haag

Vormgeving
Zwart op Wit, Delft

Druk
Nivo, Delft

Oplage
650 exemplaren

economische zaken

Losse nummers
Stadsgewest Haaglanden info@haaglanden.nl 070 3129 111 ISBN 90-75157-19-3 NUGI 671/851

Monitor kantorenmarkt Haaglanden
De cijfers per 1 januari 2003

Inhoudsopgave
Hoofdstuk
Voorwoord 3

Samenvatting

5

1 Haaglanden en de Randstad

6

2 Kantorenvoorraad stadsgewest Haaglanden
2.1 Groei van de kantorenvoorraad 2.2 Aanbod en opname van kantoren

9 9 11

3 Ontwikkelingen op de kantorenmarkt in de komende jaren 16

4 Werkgelegenheidsontwikkeling in kantoren

18

Definities kantorenmarkt

21

Bijlagen

22

2

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2003

Voorwoord
Dit rapport is het negende van een jaarlijks verschijnende rapportage over de stand van zaken op de kantorenmarkt in het stadsgewest Haaglanden. Centraal staan de ontwikkelingen van vraag en aanbod van kantoorruimten in 2002 en de verwachtingen ten aanzien van nieuw te ontwikkelen locaties voor de komende jaren. Hoofdstuk 1 belicht de situatie op de kantorenmarkt in relatie tot de rest van de Randstad. Hoofdstuk 2 laat de ontwikkeling van de kantorenvoorraad in het stadsgewest Haaglanden zien. De belangrijkste cijfers en gegevens over omvang van het aanbod en de opname van kantoorpanden in het afgelopen jaar treft u hierin aan. Hoofdstuk 3 heeft de toekomst van de kantorenmarkt als onderwerp. Het hoofdstuk geeft een vooruitblik naar de kantoorontwikkeling in de komende jaren. Hoofdstuk 4 gaat in op de werkgelegenheidsontwikkeling in kantoren.
Figuur 1: Kantorenlocaties in het stadsgewest Haaglanden

Wassenaar

Miv V&W ANWB Congresgebouw gebied Binnenstad Benoordenhout Schenk/Mariahoeve

Leidschendam-Voorburg

Nieuw Centrum Hoog Hage Voorburg Centrum Binckhorst ZO Laakhaven/HS Voorburg Station

Utrechtsebaan e.o. Beatrixkwartier Schenk/LvNOI

Leidschenhage e.o. Klein Plaspoelpolder Sijtwende / Oosteinde Overgoo Forepark Voorweg/Amerikaweg Leidschenveen Centrum

Stadscentrum

's-Gravenhage
Hoornwijck

Ypenburg

Zoetermeer
Afrikaweg

Nieuwe Veen

Rijswijk
Rokkeveen In de Bogaard Plaspoelpolder kantoren

Brassersplein

Pijnacker-Nootdorp
Pijnacker Centrum

Wateringen
Delftse Poort West Station Centum

Naaldwijk

Delft
Station Zuid Tanthof Oost

Pijnacker Zuid

Schipluiden De Lier

Kantoorlocaties
bestaand in ontwikkeling/gepland Maasland
Voorwoord

3

NMI, Delft

Zaragossa, Zoetermeer

Samenvatting
Evenals in 2001 blijkt het aanbod van kantoorpanden in Haaglanden in 2002 verder te zijn toegenomen. Per 1 januari 2003 bedraagt het aanbod 427.800 m2. Uitgedrukt als percentage van de gehele kantorenvoorraad bedraagt het aanbod 6,7%. Het jaar daarvoor lag het aanbod nog op, voor een gezonde marktwerking gewenste frictieleegstand van, 5 à 6%. De ontwikkeling van het aanbod geeft per gemeente een zeer verschillend beeld. Het aanbod in Den Haag, Leidschendam-Voorburg en Zoetermeer ligt - ondanks een toenemend aanbod in met name Den Haag - nog onder de frictieleegstand, terwijl in de gemeenten Delft en Rijswijk sprake is van een ruim aanbod. De opname van bestaande kantoorpanden bedroeg in 2002 in totaal 333.100 m2 in gebruik genomen kantoorvloeroppervlak. Dit betekent dat in 2002 in Haaglanden 16.200 m2 kantoorruimte minder in gebruik werd genomen dan in 2001, een vermindering van 4,6%. Deze relatief kleine afname van het opnamevolume is een direct gevolg van de huidige neergaande conjunctuur. In Den Haag en Zoetermeer werd een groter opnamevolume gerealiseerd. In Haaglanden werd het afgelopen jaar 109.100 m2 nieuwbouw opgeleverd. Ruim 62% hiervan werd gerealiseerd in Den Haag. In totaal werden in Haaglanden in 2002 13 nieuwbouw kantoorpanden gerealiseerd. Slechts 22 % van de gereedgekomen ruimte was aan het begin 2003 nog niet verhuurd. In 2003 zal circa 260.000 m2 nieuwbouw van kantoren worden gerealiseerd. Daarbij zijn veel projecten waarvan de nieuwe gebruikers reeds bekend zijn. Zeer waarschijnlijk zal het aanbod aan kantoorruimte door deze gereedgekomen nieuwbouw verder toenemen. Na 2003 zal de nieuwbouwproductie teruglopen naar gemiddeld 100.000 m2 per jaar.

Cijfers kantorenmarkt
stadsgewest Haaglanden voorraad 1-1-2003 nieuwbouw gereed gekomen in 2002 afname door functiewijziging in 2002 afname door vervanging in aanbouw 1-1-2003 in aanbouw voor de markt 1-1-2003 aanbod bestaande voorraad 1-1-2003 opname 2002
Bron: Gemeenten stadsgewest Haaglanden. Zie voor definities en begrippen pagina 21.

m2 bvo

waarvan Den Haag 4.106.400 67.800 3.700 214.300 14.000 209.500 217.800

6.370.900 109.100 3.700 306.900 30.050 427.800 333.100

Samenvatting

5

Hoofdstuk 1

Haaglanden en de Randstad
Het aanbod van kantoorruimte in Nederland is in het afgelopen jaar wederom toegenomen en wel van 3,53 miljoen m2 tot 4,7 miljoen m2. Een en ander is te lezen in het maandblad Vastgoedmarkt(1). Het gaat om een toename van maar liefst 35%. Het totale aanbod aan commercieel onroerend goed bereikt daarmee een nieuwe top in de vastgoedhistorie. Het vorige topniveau werd verleden jaar bereikt. In twee jaar tijd is het aanbod aan vrij te aanvaarden kantoorruimte in bestaande en in aanbouw zijnde Nederlandse kantoorgebouwen daarmee verdubbeld van 2,37 naar 4,7 miljoen m2. Volgens ramingen - exacte cijfers zijn niet bekend - bedraagt het totale kantoorareaal in Nederland iets meer dan 40 miljoen m2. Daaraan gerelateerd bedraagt het aanbod thans 12%, hetgeen ruim boven het percentage van de frictieleegstand (6%) ligt. Hierbij dient te worden aangetekend, dat in genoemde ramingen veelal plannen zijn inbegrepen die nog niet in aanbouw zijn. In Nederland lag verleden jaar het totaal aantal verhuurde vierkante meters kantoorruimte ongeveer 20 à 25% lager dan in 2001. De cijfers in het blad Vastgoedmarkt hebben betrekking op de regio’s van de grote steden. Onder de regio Den Haag vallen de gemeenten Rijswijk, Leidschendam-Voorburg en Wassenaar.

m2 bvo 1999 = 100

1.600 1.400 1.200 1.000 800 600 400 200 0 1999

Figuur 2: Kantorenaanbod ontwikkeling regio’s vier grote steden (index 1999 = 100)

Den Haag Rotterdam Amsterdam Utrecht 2000 2001 2002 2003

Bron: Vastgoedmarkt januari 2003.

In 2002 hebben vooral grote bedrijven bespaard op kantoorruimte. Zo heeft alleen al KPN dit jaar - verspreid over geheel Nederland - ruim 200.000 m2 afgestoten. Ook kan geconstateerd worden, dat naar nieuwbouw vertrekkende bedrijven kantoren achterlaten die, door het ontbreken van voldoende vraag, langer leeg staan. Vooral het aanbod van bestaande, vaak verouderde panden neemt daarbij snel toe.

(1) Vastgoedmarkt, januari 2003.

6

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2003

m2 bvo 1998 = 100

200 175 150 125 100 75 50 25 0 1998

Figuur 3: Ontwikkeling van de opname van kantoorruimte in regio’s vier grote steden (index 1998 = 100)

Den Haag Rotterdam Amsterdam Utrecht 1999 2000 2001 2002

Bron: Dynamis “Sprekende Cijfers kantorenmarkten 2003” .

De opname is in Nederland in 2002 met 23% gedaald naar 1,5 miljoen m2, ofwel het niveau van 1996. Ook dit jaar heeft de vraaguitval in de ICT- en financiële dienstensector in diverse regio’s gezorgd voor een daling in de opname. De (semi)overheidsinstellingen evenwel zijn het afgelopen jaar actief gebleven op de kantorenmarkt en bepalen dan ook voor een groter gedeelte het opnamecijfer dan voorgaande jaren. Binnen de Randstad is vooral de daling van de opname in Utrecht met 70% opmerkelijk. Alleen in Den Haag is de opname in 2002 gestegen, te weten met 24%. De Rijksgebouwendienst blijft voor een groot deel verantwoordelijk voor dit hoge opnameniveau(2). In bijlage 1 zijn de aanbod- en opnamegegevens van de vier grootstedelijk regio’s opgenomen.

Huurprijzen
De huurprijzen in Nederland stonden in 2002 als gevolg van de marktsituatie onder een neerwaartse druk. De gemiddelde huurprijs daalde zeer bescheiden, namelijk met één euro, tot €150,- per m2 per jaar. De grootste daling heeft plaatsgevonden in de regio Amsterdam. Hier daalde de huurprijs met gemiddeld 9%(3). In Haaglanden is nog één toplocatie waar de huurprijzen boven de €200,- per m2 komen. In de randgemeenten van Den Haag zitten de huurprijzen nu op de €145,per m2. De huurprijzen zijn in 2002 gestabiliseerd. De gevraagde huurprijzen van kantoren in Haaglanden zijn schematisch weergegeven in figuur 4. Huurprijzen van meer dan €200,- per m2 per jaar komen voor in de oude Haagse binnenstad, meer in het bijzonder in het gebied dat wordt begrensd door de Parkstraat, de Lange Vijverberg, de Koninginnegracht en de Mauritskade (Binnenstad NO). De vraaghuurprijzen in het Beatrixkwartier zitten tegen de €200,- per m2 per jaar aan. In het gebied van de Resident en rond het Centraal Station lopen de vraaghuren uiteen van €150,- tot €205,- per m2 per jaar. De huurprijzen in de gemeenten Delft, Rijswijk en Zoetermeer bewegen zich tussen de €90,- en €145,- per m2 per jaar. Het maximum in deze gemeenten ligt rond de €150,- per m2. Het beperkte aantal gegevens over huren in gemeenten als Leidschendam-Voorburg, Wassenaar en Wateringen verhindert de huurontwikkeling in deze gemeenten goed in beeld te krijgen.

(2) Bron: Dynamis “Sprekende Cijfers kantorenmarkten 2003” . (3) DTZ Zadelhoff “Cijfers in perspectief” januari 2003. Haaglanden en de Randstad

7

Delft Den Haag
Binckhorst Binnenstad NO Binnenstad overig Laakhaven Beatrixkwartier Congrescentrum e.o. Overig Den Haag

Figuur 4: Huurprijzen kantoren Haaglanden (in euro’s per m2 per jaar)

Leidschendam-Voorburg Rijswijk Wateringen Zoetermeer 60 80 100 120 140 160 180 200 220 240 Bron: NVM en DTZ Zadelhoff “Cijfers in perspectief” januari 2003.

8

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2003

Hoofdstuk 2

Kantorenvoorraad stadsgewest Haaglanden
2.1 Groei van de kantorenvoorraad
In 2002 is in Haaglanden 109.100 m2 nieuwbouw van kantoren gerealiseerd. Van de nieuw opgeleverde kantoorruimte komt ruim 62% voor rekening van Den Haag (67.800 m2). Zo kwam in Den Haag onder meer gereed het “Centre Court”-complex, waarin de Staatsdrukkerij en afdelingen van het Ministerie van Economische Zaken onderdak vinden. In Delft werden twee kantoorpanden gerealiseerd op het Delftechpark en werden eveneens twee nieuwe kantoren opgeleverd op het bedrijventerrein Ypenburgse Poort aan de Kleveringweg. Ook in Rijswijk werden twee kantoorpanden gerealiseerd, in het winkelcentrum “In de Bogaard” en in Hoornwijck. In Zoetermeer kwamen twee projecten in Rokkeveen gereed. Het betreft hier de Sawa II-locatie aan de Mathatma Gandhisingel (13.800 m2) en het pand Zaragossa aan de Albert Einsteinlaan. In totaal werden in 2002 in Haaglanden 13 nieuwbouw kantoorpanden gerealiseerd. Slechts 22% van de gereedgekomen ruimte was aan het begin van dit jaar nog niet verhuurd. De lijst met projecten is opgenomen in bijlage 2.

m2 bvo x 1.000

300

250

Figuur 5: Nieuwe kantoren in Haaglanden in de periode 1993-2002 en gemiddelde vraagraming huidige beleid en laatste prognose 2003 - 2015

200

150

100

50

0 1993 95 97 99 01 03 05 07 09 11 13 2015

Gemiddelde vraagraming huidige beleid 150.000 m2 Gemiddelde vraagraming laatst uitgevoerde prognose 108.000 m2

Bron: Gemeenten stadsgewest Haaglanden.

Per 1 januari 2003 waren 22 projecten in aanbouw (zie bijlage 3). Daarvan zullen er 19 in de loop van 2003 worden opgeleverd. Het gaat hierbij om 259.600 m2. Dit metrage ligt ruim boven het gemiddelde van de afgelopen jaren. Grootschalige projecten in Den Haag zijn de “Prinsenhof” met huisvesting voor PricewaterhouseCoopers en het World Trade Center in het Beatrixkwartier, de Hoftoren aan de Rijnstraat (Min. van OCW) en de nieuwbouw complexen voor Delta Lloyd/Nuts en T-Mobile (voorheen Ben) in Laakhaven HS. Verder zijn in Rijswijk vijf panden in aanbouw, die in 2003 gereed zullen komen. Het betreft hier het pand “Le Croisé” gehuurd door het European Patent Office en het pand aan de Volmerlaan voor de Immigratie- en Naturalisatie Dienst - beide panden staan in de Plaspoelpolder - en drie kleinere kantoorpanden.In Zoetermeer-Rokkeveen staat aan de Albert Einsteinlaan het pand “Salamanca” in de steigers. Van de projecten in aanbouw is ruim 90% van het nieuwe kantoorvloeroppervlak reeds verhuurd. De gemiddelde nieuwbouwproductie tussen 1993 en 2002 bedraagt 133.500 m2 per jaar. Volgens de huidige inzichten zal dit gemiddelde in de jaren 2003-2005 circa 130.000 tot 145.000 m2 bedragen. De nu reeds zekere oplevering van zeer veel nieuwbouwpanden in 2003 (259.600 m2), het te verwachten geringe in aanbouw zijnde metrage voor 2004 en de geplande nieuwbouw voor de jaren tot en met 2005

Kantorenvoorraad stadsgewest Haaglanden

9

maken deze prognose waarschijnlijk. Voor de jaren tot 2015 is door Buck Consultants International een gemiddelde van 100.000 m2 per jaar voorspeld (zie ook figuur 5). Functiewijziging van kantoren (de omzetting van kantoren naar bijvoorbeeld woningen of winkels) speelt de laatste jaren een ondergeschikte rol in Den Haag. Toch werden in 2002 weer 10 kantoorpanden omgezet in woonruimte. In 2001 werd in Den Haag slechts één pand in gebruik genomen voor woondoeleinden. De totale kantorenvoorraad in Haaglanden bedraagt op 1 januari 2003 6,37 miljoen m2 bvo (zie tabel 3 en figuur 7). Vergeleken met 2002 betekent dit een toename van 1,7%.
1200 Figuur 6: Onttrekkingen aan de kantorenvoorraad in Haaglanden in de jaren 1993-2002

m2 bvo x 1.000

150

100

50

0 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002

Bron: Gemeenten stadsgewest Haaglanden. Bewerkt door Den Haag,

m2 bvo x 1.000

250

200

Figuur 7: Netto toevoeging aan de kantorenvoorraad in Haaglanden in de jaren 1993-2002

150

100

50

0

-50 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002

Bron: Gemeenten stadsgewest Haaglanden. Bewerkt door Den Haag,

10

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2003

Tabel 3: Kantorenvoorraad Haaglanden per 1 januari 2002 en 2003
Gemeente 2002 absoluut 305.400 4.042.300 419.000 15.100 770.200 73.200 115.300 525.000 6.265.500 2003 absoluut 315.400 4.106.400 419.000 15.100 782.200 73.200 115.300 544.300 6.370.900 2003 in % 5,0 64,5 6,6 0,2 12,3 1,2 1,8 8,5 100,0

m2 bvo

index 2003 t.o.v. 2002 103,3 101,6 100,0 100,0 101,6 100,0 100,0 103,7 101,7

Delft Den Haag Leidschendam-Voorburg Pijnacker-Nootdorp Rijswijk Wassenaar Westland Zoetermeer Totaal Haaglanden

Bron: Gemeenten stadsgewest Haaglanden.

2.2 Aanbod en opname van kantoren
Enkele gemeenten binnen het stadsgewest, te weten Pijnacker-Nootdorp, Wassenaar en de Westlandgemeenten kennen geen omvangrijke kantorenmarkt. Bij gebrek aan omvangrijke kantoortransacties zijn deze gemeenten in de volgende overzichten en figuren daarom niet altijd vertegenwoordigd.

Het aanbod van kantoren
Evenals in 2001 nam het het beschikbare aanbod van kantoorruimten in de gemeenten in Haaglanden in 2002 toe. Per 1 januari 2003 bedroeg het aanbod 427.800 m2 (zie tabel 4). Ten opzichte van het voorafgaande jaar betekende dit een toename van 106.800 m2, ofwel 33%. Uitgedrukt als percentage van de voorraad bedraagt het aanbod momenteel 6,7%. Daarmee ligt het aanbod in geheel Haaglanden boven het niveau van de gewenste frictieleegstand van 5 á 6%. De ontwikkeling van het aanbod in de afgelopen 10 jaar is weergegeven in figuur 8.

Tabel 4: Kantorenaanbod per gemeente in Haaglanden
Aanbod per 1-1-02 aantal bvo panden in m2 Delft Den Haag Leidschendam-Voorburg Pijnacker-Nootdorp Rijswijk Wassenaar Westland (i.c.Wateringen) Zoetermeer Totaal Haaglanden 27 127 14 1 45 5 2 16 237 27.000 151.900 16.500 700 98.200 800 5.700 20.200 321.000 Aanbod per 1-1-03 aantal bvo panden in m2 44 176 14 2 73 5 12 41 367 43.600 209.500 13.500 900 126.000 1.600 9.000 23.700 427.800 Aanbod in % van de voorraad 2002 2003 8,8 3,8 3,9 4,6 12,7 1,1 4,9 3,9 5,1 13,8 5,1 3,2 6,0 16,1 2,2 7,8 4,4 6,7

Bron: Gemeenten stadsgewest Haaglanden.

Per gemeente is sprake van een zeer verschillende ontwikkeling. Het aanbod in de gemeenten Zoetermeer en Leidschendam-Voorburg ligt al enkele jaren op een laag niveau. Het aanbod beweegt zich rond de 4% en blijft daarmee ruim onder het gewenste niveau van circa 5 à 6% (de frictieleegstand). De grootste toename van het aanbod in Haaglanden deed zich het afgelopen jaar voor in Den Haag en Rijswijk. In Den Haag nadert het aanbod met 5,1% van de totale kantorenvoorraad in deze stad inmiddels de frictieleegstand. Het aanbod in Rijswijk is sterk geconcentreerd in de Plaspoelpolder en rond “In de Bogaard”, waar de voormalige vestigingen van het ministerie van VWS - de “Churchill Tower” en “Hoogvoorde” - nog voor een gedeelte te huur staan en waar tevens kantoorruimte vrijkwam aan de J.C. van Markenlaan. Het aanbod in de gemeente Delft is in 2002 met 16.600 m2 toegenomen, een vermeerdering met 70%. Zowel in Rijswijk als in Delft is sprake
Kantorenvoorraad stadsgewest Haaglanden

11

van een ruim aanbod. Het aanbod in de overige gemeenten in Haaglanden is - met uitzondering van de Westlandgemeenten - van zeer beperkte omvang. De ontwikkeling van het aanbod in Haaglanden in 2002 - een vermeerdering met 33% vergeleken met 2001 - komt overeen met die van andere grote steden in de Randstad.
m2 bvo x 1.000 500 400 300 200 100 0 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003
De aanbodcijfers van Zoetermeer zijn bekend vanaf 1994 en van Delft vanaf 1995. Bron: Gemeenten stadsgewest Haaglanden.

Figuur 8: Aanbod van kantoren in de jaren 1994-2003

Delft Zoetermeer Leidschendam-Voorburg + Rijswijk Den Haag

Het aanbod naar grootteklasse is weergegeven in tabel 5. De toename van het aanbod komt - voor wat betreft het aantal aangeboden panden - vooral voor rekening van de panden met een vloeroppervlak tot 1000 m2. Het aanbod van deze panden nam in 2002 qua aantal met 111 toe en bedraagt hierdoor ruim 71% van het totaal aantal aangeboden bestaande kantoorpanden in Haaglanden. Het aanbod in de grootteklasse 1000 - 2000 m2 bleef nagenoeg gelijk. Een grote toename valt waar te nemen bij de panden met een grootte tussen de 2000 en 5000 m2. Het aantal aangeboden panden nam in deze klasse toe met 12 en het aangeboden kantoorvloeroppervlak met 35.500 m2. Aanbod van grootschalige kantoorpanden wordt in Den Haag voornamelijk aangetroffen op de bedrijventerreinen Laakhaven, Binckhorst, Fruitweg en Kerketuinen. Ook in Rijswijk komen veel grootschalige panden in het aanbod voor. De locaties zijn hier de omgeving van het winkelcentrum “In de Bogaard”, Hoornwijck en diverse panden in de Plaspoelpolder. Verder zijn ook in Delft diverse grote panden te vinden. De locaties zijn hier het Brassersplein, de Olof Palmestraat en de Rotterdamseweg.

Tabel 5: Kantorenaanbod naar grootteklasse in Haaglanden
Aanbod per 1-1-02 aantal bvo panden in m2 0 - 500 m2 500 - 1000 m2 1000 - 2000 m2 2000 - 5000 m2 > 5000 m2 Totaal Haaglanden 79 72 47 27 12 237 24.400 51.100 63.000 76.400 106.100 321.000 Aanbod per 1-1-03 aantal bvo panden in m2 164 98 49 39 17 367 48.500 67.400 66.700 111.400 133.300 427.800 Toename aanbod aantal bvo panden in m2 85 26 2 12 5 130 24.100 16.300 3.700 35.500 27.200 106.800

Bron: Gemeenten stadsgewest Haaglanden.

In Zoetermeer wordt het grootschalig aanbod aangetroffen in de kantorenstrook van de Afrikaweg en in de nieuwere kantorencomplexen in Rokkeveen.

12

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2003

De opname van kantoren in 2002
In 2002 werd in Haaglanden 333.100 m2 kantoorruimte opnieuw in gebruik genomen. Dit betekent vergeleken met 2001 een vermindering van 16.200 m2, ofwel 4,6%. Deze - relatief kleine - afname van het opnamevolume is waarschijnlijk een direct gevolg van de huidige neergaande conjunctuur. Het aantal opgenomen panden bedroeg in 2002 vijf meer dan in 2001. In Den Haag en Zoetermeer werd een groter opname-volume gerealiseerd. Hoewel het aantal transacties in Den Haag daalde, was er - in vergelijking met 2001 - een stijging van het opnamevolume. Redenen zijn o.a. de aanzienlijke opname in 2002 door de sector overheid en nonprofit instellingen, alsmede het opnieuw verhuren van voormalige kantoorruimte van KPN aan andere grote gebruikers. Zo heeft het Internationaal Strafhof kantoorruimte gehuurd in de “Haagse Arc” aan de Maanweg en Shell in “Stichthage”, het kantorencomplex boven het Centraal Station. In Rijswijk bleef de opname in 2002 sterk achter bij 2001. Slechts 40.700 m2 kantoorvloeroppervlak kreeg een nieuwe gebruiker. De opname doet zich met name voor op het bedrijventerrein Plaspoelpolder en rond “In de Bogaard”, waar het pand Hoogvoorde recentelijk - voor een deel - in gebruik werd genomen. In Leidschendam-Voorburg werd aan het Oosteinde voormalige kantoorruimte van de KPN gehuurd door een grote gebruiker, de Algemene Inlichtingen en Veiligheidsdienst, 11.700 m2. Toch was het nieuwe gebruik in deze gemeente minder dan verleden jaar. De vermindering bleef echter beperkt tot 1.400 m2.

Tabel 6: Opname van kantoren in de jaren 1998 tot 2002
aantal panden Delft Den Haag Leidschendam-Voorburg Rijswijk Westland (i.c. Wateringen) Zoetermeer Totaal Haaglanden 8 173 23 32 nvt 21 257 1998 bvo in m2 5.100 281.500 32.400 33.400 nvt 17.500 369.800 aantal panden 14 135 14 23 nvt 45 231 1999 bvo in m2 17.200 309.400 18.500 27.100 nvt 32.600 404.800 aantal panden 8 167 15 27 nvt 66 283 2000 bvo in m2 5.300 174.800 25.700 49.700 nvt 28.600 284.100 aantal panden 7 126 11 31 2 50 227 2001 bvo in m2 23.000 182.000 18.200 89.800 1.800 34.500 349.300 aantal panden 8 121 11 24 3 64 232 2002 bvo in m2 14.700 217.800 16.800 40.700 600 42.400 333.100 (1)

Bron: Gemeenten stadsgewest Haaglanden. (1) Inclusief 100 in Pijnacker-Nootdorp.

In Zoetermeer werd in Rokkeveen het nieuwbouw kantoorpand “Zaragossa” (5.500 m2) aan de Albert Einsteinlaan verhuurd aan Syntegra. Voorts werd in Rokkeveen van het nieuwbouw kantorencomplex “Sawa II” - ter grootte van 13.800 m2 - 6.700 m2 gehuurd door onder meer TGI en Transport & Logistiek. Diverse zakelijke en overige dienstverleners huurden kantoorruimte in de kantorenstrook Afrikaweg, in Rokkeveen en in de omgeving van station Palenstein. In Delft werden door de woningbouwvereniging Vidomes en het accountantsbureau B&L twee nieuwbouw kantoorpanden in gebruik genomen op het bedrijventerrein “Ypenburgse Poort”. Voorts werd aan de Olof Palmestraat 4.500 m2 verhuurd aan Samsung Electronics en vond de Meetkundige Dienst van Rijkswaterstaat huisvesting aan de Poortweg.

Kantorenvoorraad stadsgewest Haaglanden

13

m2 bvo x 1.000

500 400 300 200 100 0 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002

Figuur 9: Opname van kantoren in de jaren 1993-2002

Delft Zoetermeer Leidschendam-Voorburg + Rijswijk Den Haag

Gegevens van Zoetermeer en Delft zijn bekend vanaf 1994.

De uitsplitsing van de opname naar grootteklasse in tabel 7 laat zien dat het aantal transacties in 2002 in de categorie panden kleiner dan 500 m2 met 26 toenam. Opmerkelijk is de groei van het opnamevolume in de klasse groter dan 5000 m2. In deze categorie nam het opgenomen metrage in 2002 toe met ruim 42%, ofwel met 43.600 m2. Tegenover de in 2002 toegenomen interesse voor de panden tot 500 m2 en grootschalige kantoorpanden (groter dan 5000 m2) staat een vermindering van het aantal transacties van panden met een grootte tussen de 500 en 5000 m2. Met name de interesse voor een pand in de categorie tussen de 2000 en 5000 m2 nam sterk af.

Tabel 7: Opname van kantoren in 2001 en 2002 naar grootteklasse
aantal panden 0- 500 m2 500- 1000 m2 1000- 2000 m2 2000- 5000 m2 >5000 m2 Totaal Haaglanden 79 60 35 41 12 227 2001 bvo in m2 20.700 40.700 49.100 135.400 103.400 349.300 aantal panden 105 55 31 28 13 232 2002 bvo in m2 27.100 36.400 39.900 82.700 147.000 333.100 Toe/afname opname aantal bvo panden in m2 26 -5 -4 -13 1 5 6.400 -4.300 -9.200 -52.700 43.600 -16.200

Bron: Gemeenten stadsgewest Haaglanden.

14

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2003

Voormalige Staatsdrukkerij, Den Haag Naam van het hoofdstuk

15

Hoofdstuk 3

Ontwikkelingen op de kantorenmarkt in de komende jaren
De komende jaren zullen veel nieuwe kantoren in het stadsgewest worden opgeleverd. Het overgrote deel hiervan wordt gerealiseerd voor reeds bekende gebruikers. Dit betreft met name overheid en overheidsgerelateerde bedrijvigheid. De verhuizing van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen van Zoetermeer naar de Hoftoren in Den Haag is hierbij verantwoordelijk voor een omvangrijk metrage. De economische terugval zal ondanks de dempende werking van de ruimte vragende overheid niet geheel voorbij gaan aan Haaglanden. Het effect hiervan zal echter in vergelijking met het landelijk beeld beperkt zijn. Het huidige aanbodpercentage van Haaglanden ligt duidelijk onder het landelijk gemiddelde. De verwachting is dat dit ook zo blijft. Hierbij dient wel te worden aangetekend, dat het aanbod aan kantoorruimte door de - met name in 2003 gerealiseerde nieuwbouw verder zal toenemen. Binnen Haaglanden gelden hierbij lokale verschillen. Den Haag is als landelijke overheidsstad het minst gevoelig voor conjuncturele schommelingen. Op de lange termijn is het de vraag of er meer kantoorruimte nodig is voor de landelijke overheid. Rijswijk heeft als buurgemeente van Den Haag geprofiteerd van de krappe kantorenmarkt in Den Haag rond 2001. Momenteel en naar verwachting de eerstkomende jaren zal Den Haag te maken hebben met een verruimende kantorenmarkt. Hierdoor zal Rijswijk de komende jaren veel hinder ondervinden van de huidige conjuncturele situatie, mede gezien het hoge leegstandspercentage in deze gemeente. In Zoetermeer is de situatie op de kantorenmarkt “gezond” te noemen. Het leegstandspercentage is laag en de verhuisbeweging van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen leidt - in tegenstelling tot de verwachting - niet tot een groot aanbod op de plaatselijke kantorenmarkt, aangezien het vrijkomende gebouw inmiddels is verhuurd aan de Algemene Inlichtingen en Veiligheidsdienst (AIVD). Delft zal als universiteitsstad door omvangrijke transacties van kennisgerelateerde bedrijvigheid haar kantorenvoorraad gestaag verder kunnen uitbouwen. In de afgelopen jaren was dit ook het geval. Iedere twee tot drie jaar voert het stadsgewest Haaglanden een evaluatie uit van het programma voor de jaarlijkse realisatie van nieuwe kantoorruimten en bedrijventerreinen om te kunnen inspelen op veranderingen in de markt. Op basis van vergelijking van beschikbare prognoses - van het Centraal Planbureau, Nyfer en TNO-Inro -, historische opnamegegevens en modelberekeningen is een vraagraming opgesteld voor de periode tot 2015 van gemiddeld 108.000 m2 kantoorvloeroppervlak per jaar. Aan de hand van deze vraagraming is voor Den Haag een ontwikkelingsprogramma opgesteld.(4)

(4) De Haagse bedrijfshuisvestingsmarkt in perspectief; 2003.

16

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2003

Dit ontwikkelingsprogramma gaat uit van een segmentering in zeven typen vestigingsmilieus(5) en betreft de navolgende kantorenmilieus in het stadsgewest Haaglanden: 1. Grootstedelijk centrummilieu Gebiedskwaliteit: Topmilieu met internationale uitstraling De architectuur is hoogwaardig. Er is sprake van een uitstekende bereikbaarheid met openbaar vervoer en goede autobereikbaarheid; Locatie voorbeeld: Den Haag Nieuw Centrum, Den Haag Nieuw Centraal, Den Haag Beatrixkwartier, Den Haag Utrechtsebaan; 2. Snelweg kantoorzone Gebiedskwaliteit: Kwaliteit van de hele locatie staat centraal, deze is hoogwaardig en professioneel. De nieuwbouw is middelgroot. Er is sprake van een goede autobereikbaarheid. Locatie voorbeeld: Den Haag/Rijswijk Hoornwijck, Den Haag Forepark, Zoetermeer Rokkeveen; 3. Knooppuntlocatie Randstedelijk Gebiedskwaliteit: Hoogwaardige en professionele locatie randstedelijk gelegen. Het belang van bereikbaarheid is groot; Locatie voorbeeld: Den Haag Ypenburg Station, Den Haag Laakhaven HS; 4. Knooppuntlocatie Regionaal Gebiedskwaliteit: Hoogwaardige en professionele locatie met een regionale ligging. Het belang van bereikbaarheid is groot; Locatie voorbeeld: Rijswijk station, Den Haag Binckhorst Regulusweg; 5. Binnenstedelijke locatie Gebiedskwaliteit: Centraal staan kwaliteit en uitstraling van de individuele gebouwen, de stedenbouwkundige eenheid is minder belangrijk; Locatie voorbeeld: Den Haag Congrescentrum, Den Haag Benoordenhout, Den Haag Groene Schenk; 6. Mixed bedrijvenzone Gebiedskwaliteit: De gebouwen zijn doorgaans grootschalig. Het belang van bereikbaarheid is groot. Goede tot uitstekende uitstraling. Aanwezigheid van veel kantoren; Locatie voorbeeld: Delft Tanthof-West, Den Haag Binckhorstlaan, Den Haag Ypenburg West, Kantoren Westland; 7. Verspreide kantoren in woonwijk Gebiedskwaliteit: Kleinschalige kantoren. De omgevingskwaliteit is van groot belang, de uitstraling is klassiek, vooral single-users in oudbouw in een woonomgeving met voorzieningen; Locatie voorbeeld: Den Haag Binnenstad, Den Haag Scheveningen, Den Haag Archipelbuurt, Kantoren Wassenaar. Besluitvorming over bovenstaande vestigingsmilieus, en met name over de precieze toedeling van de locaties aan deze zeven milieus en het daaraan gekoppelde ontwikkelingsprogramma, moet binnen Haaglanden nog plaatsvinden. Wellicht wordt nog dit jaar een bindend uitvoeringsprogramma vastgesteld. Tot dan wordt uitgegaan van een voorgesteld ontwikkelingsprogramma van bijna 1,5 miljoen m2 gebaseerd op Segmentatiestrategie Kantorenmarkt Haaglanden; Kolpron Consultants, juni 2001.

(5) Momenteel stelt Buck Consultants International een kantorenstrategie Haaglanden op. Het ontwikkelingsprogramma van deze studie is input voor een afzonderlijk bindend uitvoeringsprogramma, waarin de plannen voor kantoorontwikkeling binnen Haaglanden worden afgestemd. Ontwikkelingen op de kantorenmarkt in de komende jaren

17

Hoofdstuk 4

Werkgelegenheidsontwikkeling in kantoren
Om de werkgelegenheidsontwikkeling over een reeks van jaren inzichtelijk te maken zijn de belangrijkste kantoorhoudende branches vergeleken (zie de bedrijfsklassen in tabel 9). In figuur 10 is de werkgelegenheidsontwikkeling van fulltimers en parttimers tussen 1993 en 2002 in beeld gebracht. Daaruit blijkt dat de werkgelegenheid in kantoren in de periode 1996-2002 onafgebroken is gegroeid.

arbeidsplaatsen x 1.000

200

150

Figuur 10: Werkgelegenheidsontwikkeling in de belangrijkste kantoorhoudende branches in Haaglanden in de jaren 1993-2002

100 Overige gemeenten Leidschendam-Voorburg + Rijswijk Zoetermeer Delft Den Haag 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002

50

0

Bron: Werkgelegenheidsregister Haaglanden.

In tabel 8 is de werkgelegenheidsontwikkeling uitgesplitst per gemeente. De groei van de werkgelegenheid in Haaglanden in het afgelopen jaar komt voor rekening van de gemeenten Delft en Den Haag. De toename in Den Haag (+ 3.900) is voor bijna 80% een gevolg van de grenswijziging met Leidschendam en Rijswijk. Van de kantoorhoudende werkgelegenheid die overging naar de nieuwe Haagse wijk Leidschenveen-Ypenburg zijn bijna 2.300 werkzame personen afkomstig uit Leidschendam en ruim 800 uit Rijswijk. De “echte” vermeerdering van de werkgelegenheid in de kantorenbranche bedraagt in Den Haag zodoende 800 werkzame personen. De vermindering van de kantoorhoudende werkgelegenheid in LeidschendamVoorburg is een rechtstreeks gevolg van de wijziging van de gemeentegrens tussen deze gemeente en Den Haag. Voor Rijswijk kende de kantorenbranche ondanks de grenswijziging nog een groei van 330 werkzame personen. Ook in Zoetermeer is nog sprake van een lichte stijging. Voor de andere gemeenten - inclusief de gemeenten in het Westland - is sprake van een lichte daling.

18

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2003

Tabel 8: Ontwikkeling van de werkgelegenheid in de belangrijkste kantoorhoudende branches in Haaglanden per gemeente 1998-2002 stand per 1 januari
1998 1999 2000 2001 2002 index ‘02 t.o.v. 1998 121 112 95 107 134 109 121 112

Delft Den Haag Leidschendam-Voorburg Rijswijk Wassenaar Zoetermeer Overige gemeenten (8) Totaal Haaglanden

12.230 91.190 9.350 14.150 1.460 17.560 8.350 154.290

12.480 92.380 11.040 13.540 2.030 18.040 8.820 158.330

13.090 93.250 11.130 13.530 2.020 18.310 9.050 160.390

13.450 98.190 11.490 14.850 2.010 18.900 10.110 169.000

14.760 102.090 8.870 15.180 1.950 19.100 10.060 172.010

Bron: Werkgelegenheidsregister Haaglanden.

De ontwikkeling per bedrijfstak is weergegeven in tabel 9. De werkgelegenheid in de sector overheid laat als enige kantoorhoudende branche in de periode 2001-2002 nog een sterke groei zien. De teruggang in de economie sedert begin 2001 begint zich nu te manifesteren. In de andere kantoorhoudende sectoren is al sprake van een zekere stabilisatie.

Tabel 9: Ontwikkeling van de werkgelegenheid in enkele kantoorhoudende branches in Haaglanden 1998-2002 stand per 1 januari
1998 1999 2000 2001 2002 index ‘02 t.o.v. 1998 115 98 113 112 107 112

Post en telecommunicatie Bank/verzekering Zakelijke dienstverlening. Overheid Overige dienstverlening Totaal Haaglanden

13.100 12.410 70.600 52.500 5.680 154.290

13.520 12.120 72.560 54.420 5.710 158.330

12.320 12.030 74.530 56.000 5.510 160.390

15.350 11.980 79.870 55.860 5.940 169.000

15.040 12.140 79.990 58.790 6.050 172.010

Bron: Werkgelegenheidsregister Haaglanden.

Werkgelegenheidsontwikkeling in kantoren

19

KLM, Rijswijk

Centre Court, Den Haag

20

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2003

Definities kantorenmarkt
Onderzoeksperiode Kantoor 1 januari 2002 tot 1 januari 2003. Gebouw waarin werkzaamheden voornamelijk zijn gericht op (administratieve) verwerking van informatie en niet op vervaardiging, verwerking en/of opslag van goederen. Het totaal (bruto) aanwezige kantoorvloeroppervlak in m2. Wijziging in de omvang van de bestaande voorraad door: c functiewijziging van gebouwen tot kantoren (verkantoring) (+); c oppervlak in gereedgekomen nieuwbouw (+); c functiewijziging van gebouwen van kantoor tot ander gebruik (ontkantoring) (-); c sloop (-). Vloeroppervlak in bestaande panden dat op de vrije markt te koop en/of te huur wordt aangeboden. Bestaande kantoorpanden, tijdelijk uit de markt genomen, in verband met, of in afwachting van renovatie. Kantoorpand waarvan de bouw gestart is. Voor de vrije markt: Initiatiefnemer is (project)ontwikkelaar. Bouw geschiedt veelal voor de verhuur. Voor eigen gebruik: Initiatiefnemer is toekomstige gebruiker. Nieuwbouwplannen voor kantoren waarvoor een (beginsel-) bouwplan is ingediend. Vraagprijs per m2 per jaar excl. BTW en servicekosten. Aantal m2 kantoorruimte dat in gebruik is genomen voor kantoordoeleinden.

Bestaande voorraad Groei van de voorraad (netto toevoeging)

Aanbod bestaande voorraad Herontwikkeling

In aanbouw

In voorbereiding

Huurprijs Opname

Definities kantorenmarkt

21

Bijlage 1
Tabel 1: Aanbodgegevens regio’s vier grote steden en index 1999 = 100
1999 Den Haag Amsterdam Rotterdam Utrecht 349.000 260.000 278.000 38.000 2000 265.000 352.000 321.000 31.000 2001 244.000 460.000 267.000 144.000 2002 2003 1999 100 100 100 100 2000 76 135 115 82 2001 70 177 96 379
kantorenaanbod in m2

2002 85 267 99 1.174

2003 89 444 124 1.513

296.000 309.000 694.000 1.154.000 274.000 344.000 446.000 575.000

Bron: Vastgoedmarkt januari 2003.

Tabel 2: Opname van kantoorruimte in regio’s vier grote steden en index 1998 = 100
1998 Den Haag Amsterdam Rotterdam Utrecht 311.600 523.300 173.400 324.000 1999 260.000 491.000 241.900 223.100 2000 308.200 600.200 237.700 232.800 2001 279.700 459.400 185.700 324.300 2002 345.500 259.400 141.800 96.100 1998 100 100 100 100 1999 83 94 140 69 2000 99 115 137 72

aanbod in m2

2001 90 88 107 100

2002 111 50 82 30

Bron: Dynamis “Sprekende Cijfers kantorenmarkten 2003” .

22

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2003

Bijlage 2
Oplevering van nieuwbouw kantoren in Haaglanden in 2002(1)
locatie kantorengebied totaal bvo in m2 resterend aanbod in m2 gebruiker

Delft
Delftechpark 1-7 Elektronicaweg 39-43 Kleveringweg 20 Kleveringweg 24 subtotaal Delft Delftechpark Delftechpark Ypenburgse Poort Ypenburgse Poort 1.800 1.050 2.650 4.500 10.000 1.400 1.050 2.100 4.550 diverse zakelijke diensten B&L Accountants Vidomes

Den Haag
Grote Marktstraat 40 Prinses Beatrixlaan “Centre Court” Verheeskade 4 “Lakeside” Oude Middenweg “Leidschenpoort” Kranenburgweg “Capitainerie” subtotaal Den Haag Binnenstad Beatrixkwartier Laakhaven Forepark Overig Den Haag 3.200 43.000 3.400 15.000 3.200 67.800 1.200 1.200 Ingenieursbureau Den Haag Staatsdrukkerij SDU/Min. van EZ. Schindler Liften RGD Dir. Zuid West/Heineken Architektenbureaus

Leidschendam-Voorburg
geen nieuwbouw opgeleverd

Rijswijk
Ln van Oversteen/Ln van Vredenoord Pr. Beatrixlaan 1/Alexanderpromenade subtotaal Rijswijk Hoornwijck In de Boogaard 10.000 2.000 12.000 10.000 2.000 12.000

Wateringen
geen nieuwbouw opgeleverd

Zoetermeer(2)
Mahatma Gandhisingel “Sawa II” 6 ktr Albert Einsteinlaan “Zaragossa” subtotaal Zoetermeer Totaal Haaglanden Rokkeveen Rokkeveen 13.800 5.500 19.300 109.100 6.700 0 6.700 24.450 Volker Stevin/TGI/Transport & Logistiek Syntegra

(1) Bron: Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling, stafafdeling Onderzoek. (2) Bron: Zoetermeer, Ontwikkelingsbedrijf en Economische Zaken.

Bijlagen

23

Bijlage 3
Kantoorpanden in aanbouw in Haaglanden per 1-1-2003
locatie kantorengebied bvo in m2 jaar oplevering gebruiker

Delft(1)
Derde Werelddreef Delftechpark ong.“Signum” Computerlaan “Frontier” subtotaal Delft Tanthof Delftechpark Delftechpark 13.000 7.500 10.200 30.700 2003 2003 2003 Rijkswaterstaat NMI diverse zakelijke diensten Enraf (Delft Instruments) nog te huur: 7.300 m2

Den Haag(2)
Prinses Margrietplantsoen Pr. Margrietplantsoen “Prinsenhof” Plein 23/Bleijenburg Rijnstraat “Hoftoren” A v Saksenln “Celebes”+”Sumatra” Verheeskade ong./3e vande Kunstraat Johanna Westerdijkplein Waldorpstraat “Haagse Hoge Huis” Binckhorstlaan nst 309 Willem Lodewijklaan tpv 6,8 en 10 De Werf Raamweg “t Carillon” subtotaal Den Haag Beatrixkwartier Beatrixkwartier Binnenstad Nieuw Centrum Groene Schenk Laakhaven HS Laakhaven HS Laakhaven HS Binckhorst Congresgebouw Zichtenburg Benoordenhout 34.700 33.400 6.700 55.000 9.400 3.700 23.700 33.000 10.000 1.200 1.000 2.500 214.300 2003 2005 2003 2003 2003 2004 2003 2003 2004 2003 2003 2003 PricewaterhouseCoopers e.a. KPN-mobile/WTC Tweede Kamer uitbreiding Min. van OCW en anderen FMO Ned.Fin.Mij.v.Ontwikkelingshulp Vestia Groep Delta Lloyd/Nuts T-Mobile (voorheen Ben) Staatsdrukkerij SDU kantoorgedeelte Ambassade van China Weighpack International Europol nog te huur: 14.000 m2

Leidschendam-Voorburg
geen panden in aanbouw

Rijswijk
Laan van Oversteen 2-18 “Santorini” Laan van Hoornwijck (gebouw Lotto) Dr. H.Colijnlaan “De Prins” Bordewijkstraat “Le Croisé” Volmerlaan “Churchillhof toren” subtotaal Rijswijk Hoornwijck Hoornwijck Overig Rijswijk Plaspoelpolder Plaspoelpolder 4.350 5.500 3.500 23.750 10.000 47.100 2003 2003 2003 2003 2003 nog te huur: 4.350 m2 Lotto: nog te huur 900 m2 nog te huur: 3.500 m2 European Patent Office IND Immigratie- en Naturalisatie Dienst nog te huur: 8.750 m2

Wateringen
geen panden in aanbouw

Wassenaar
Wassenaarseweg 220 (uitbreiding ANWB) 9.700 2003 ANWB

Zoetermeer(3)
Albert Einsteinlaan “Salamanca” subtotaal Zoetermeer Totaal Haaglanden
(1) Bron: Delft, Service Centrum Bedrijven Delft. (2) Bron: Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling, stafafdeling Onderzoek/ROMZ. (3) Bron: Zoetermeer, Ontwikkelingsbedrijf en Economische Zaken. Opmerking: KPN wil Prinsenhof 30.000 m2 aanbieden.

Rokkeveen

4.900 4.900 306.700

2003

Interpolis nog te huur: 0 m2 nog te huur: 30.050 m2

24

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2003

Bijlage 4
Aanbod kantoorruimten in het stadsgewest Haaglanden per 1 januari 2003
wijk/gebied aantal 44 in % 12,0 bvo in m2 43.600 in % 10,2

Delft Den Haag: verkantoorde wijken
4 Benoordenhout 5 Archipelbuurt 7 Scheveningen 9 Statenkwartier 10 Zorgvliet 11 Duinoord 22 Zeeheldenkwartier 23 Willemspark 26 Bezuidenhout 28 Centrum Overige woonwijken subtotaal “woon”wijken Laakhaven Binckhorst Forepark Overige bedrijventerreinen Totaal Den Haag

9 22 5 6 6 6 4 4 2 35 29 128 9 14 6 19 176 14 2

2,5 6,0 1,4 1,6 1,6 1,6 1,1 1,1 0,5 9,5 7,9 34,9 2,5 3,8 1,6 5,2 48,0 3,8 0,5

7.300 10.300 6.500 3.000 4.900 16.900 2.500 2.600 3.200 35.200 21.700 114.100 34.000 20.800 4.000 36.600 209.500 13.500 900

1,7 2,4 1,5 0,7 1,1 4,0 0,6 0,6 0,7 8,2 5,1 26,7 7,9 4,9 0,9 8,6 49,0 3,2 0,2

Leidschendam-Voorburg Pijnacker-Nootdorp Rijswijk
Plaspoelpolder Overig Rijswijk Totaal Rijswijk:

44 29 73 5 12 41 367

12,0 7,9 19,9 1,4 3,3 11,2 100,0

63.300 62.700 126.000 1.600 9.000 23.700 427.800

14,8 14,7 29,5 0,4 2,1 5,5 100,0

Wassenaar Westland (i.c. Wateringen) Zoetermeer
Totaal Haaglanden

Bron: NVM. Bewerkt door Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling, stafafdeling Onderzoek.

Bijlagen

25

Bijlage 5
Kantoorprojecten in aanbouw, voorbereiding en studie in het stadsgewest Haaglanden per 01-01-2003, naar jaar van oplevering
gemeente kantoorgebied locatie bvo in m2 gebruiker

2003
Delft Delft Delft Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Rijswijk Rijswijk Rijswijk Rijswijk Rijswijk Wassenaar Zoetermeer Rokkeveen Tanthof Delftechpark Delftechpark Beatrixkwartier Nieuw Centrum Groene Schenk Laakhaven HS Laakhaven HS Binnenstad Congrescentrum Zichtenburg Benoordenhout Derde Werelddreef Delftechpark ong.“Signum” Computerlaan “Frontier” Prinses Margrietplantsoen Rijnstraat “Hoftoren” Anna van Saksenlaan Waldorpstraat “Haagse Hoge Huis” Waldorpstraat/Joh.Westerdijkplein Plein 23/Bleyenburg Willem Lodewijklaan tpv 6,8 en 10 De Werf Raamweg “t Carillon” 13.000 7.500 10.200 34.700 55.000 9.400 33.000 23.700 6.700 1.200 1.000 2.500 23.750 10.000 3.500 4.350 5.500 9.700 4.900 Rijkswaterstaat NMI diverse zak. diensten Enraf (Delft Instruments) PricewaterhouseCoopers Min. OCW e.a. FMO T-Mobile (voorheen Ben) DeltaLloyd-Nuts BV Tweede Kamer uitbreiding Ambassade van China Weighpack International Europol European Patent Office IND Immigratie- en Nat.Dienst

Plaspoelpolder Bordewijkstraat 4 “Le Croisé” Plaspoelpolder Volmerlaan “Churchillhof toren” Overig Rijswijk Dr. H. Colijnlaan “De Prins” Hoornwijck Laan van Oversteen 2-18 “Santorini” Hoornwijck Laan van Hoornwijck gebouw Lotto Wassenaarseweg 220 Campus Salamanca

Lotto ANWB uitbreiding Interpolis

2004
Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Leidschendam-Voorburg Leidschendam-Voorburg Rijswijk Rijswijk Rijswijk Rijswijk Zoetermeer Zoetermeer Zoetermeer Groene Schenk Laakhaven HS Binckhorst overig Den Haag overig Den Haag Ypenburg West Ypenburg West Ypenburg West Ypenburg West Ypenburg West Centrale zone Sijtwende/Oosteinde Plaspoelpolder In de Boogaard Hoornwijck Hoornwijck Rokkeveen Rokkeveen Rokkeveen Polakweg “Kantoor A4” Laan van Vredenoord Anna van Saksenlaan Verheeskade ong./3e vd Kunstraat Binckhorstlaan nst 309 Burg. de Monchyplein Burg. de Monchyplein De Singel Laan van Haamstede Laan van Haamstede Laan van Haamstede Laan van Waalhaven 5.000 3.700 10.000 4.000 4.000 3.080 2.850 2.645 1.915 2.680 3.500 9.000 5.000 4.000 10.000 24.500 4.000 38.000 1.500 Vestia Groep SDU kantoorgedeelte gebouw II gebouw III gebouw “Fokker” gebouw “Bleriot” gebouw “Wright” gebouw “Lindbergh” gebouw “Plesman”

GUO-gebouw Full Colour Offices

Campus Uppsala Plein der Verenigde Naties Houtsingel

26

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2003

Vervolg bijlage 5

gemeente

kantoorgebied

locatie

bvo in m2

gebruiker

2005 en later
Delft Delft Delft Delft Delft Delft Delft Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Den Haag Leidschendam-Voorburg Pijnacker-Nootdorp Pijnacker-Nootdorp overige locaties Station centrum Station centrum Station centrum Station zuid Station zuid overige locaties Beatrixkwartier Binckhorst ZO Binckhorst ZO Laakhaven HS Laakhaven HS Laakhaven HS Beatrixkwartier Benoordenhout Forepark Stadion Utrechtsebaan Ypenburg station Ypenburg West Binckhorst Binckhorst ZO Den Haag Nieuw Centraal Hoornwijck Laakhaven HS Laakhaven HS Congrescentrum Laakhaven HS Laakhaven HS overig Den Haag Utrechtsebaan Beatrixkwartier Beatrixkwartier Beatrixkwartier Laakhaven HS Leidschenveen Nieuw Centrum Nieuw Centrum Utrechtsebaan Den Haag Nieuw Centraal Utrechtsebaan Centrale zone Nieuwe Veen Pijnacker-Zuid Westlandseweg/J v Beierenlaan Papsouwselaan Van der Madeschool Kruithuisweg/Laan der Ver.Naties Aart van der Leeuwlaan Prinses Beatrixlaan “Prinsenhof” Haagse Veste 1 Maanplein Hofwijckstraat Leemansplein Rijswijkseweg NW-kwadrant Carel van Bylandtlaan Stadionlocatie Grotiusplaats 2e fase Binckhorstlaan e.o. Regulusweg Koningin Julianaplein Leeghwaterplein Spoorzone Eisenhowerlaan Leeghwaterplein Spoorzone Van Alkemadelaan Prins Clauslaan/de Vrijheid NO-kwadrant II NW-kwadrant Siemens locatie Leeghwaterplein Wijnhavenkwartier Wijnhavenkwartier Juliana van Stolberglaan Omgeving CS Schenkkade 50 Overgoo/Norah 7.000 1.500 80.000 20.000 40.000 2.700 5.000 33.400 13.000 7.000 6.000 8.800 3.500 35.000 10.000 70.000 22.000 60.000 17.000 65.000 25.000 39.500 65.000 8.500 20.000 30.000 10.000 14.000 30.000 17.000 10.000 50.000 8.000 6.500 85.000 105.200 9.000 8.000 75.000 10.000 20.000 10.000 50.000 Brandweer

KPN-mobile/WTC

Shell Learning Centre

Europol

Internationaal Strafhof

Bijlagen

27

Vervolg bijlage 5

gemeente

kantoorgebied

locatie

bvo in m2

gebruiker

2005 en later
Rijswijk Rijswijk Rijswijk Zoetermeer Zoetermeer Zoetermeer Zoetermeer Zoetermeer Zoetermeer Zoetermeer Totaal Plaspoelpolder Stationslocatie Hoornwijck Stadscentrum Stadscentrum Stadscentrum Rokkeveen Rokkeveen/Van Leeuwenhoeklaan Afrikaweg Voorweg/Amerikaweg Lange Kleiweg N-kavel Ierlandlaan Centrum-West Centrum-Oost Bredewater Sawa I 70.000 55.800 66.000 12.000 15.300 7.000 15.000 13.000 125.000 25.000 2.015.670

Bron: Gemeenten stadsgewest Haaglanden. Bewerkt door Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling, stafafdeling Onderzoek/ROMZ.

28

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2003