Monitor kantorenmarkt Haaglanden

De cijfers per 1 januari 2005

Inhoudsopgave
Hoofdstuk
Voorwoord Samenvatting 1 Haaglanden en de Randstad 2 Ontwikkelingen in 2004
2.1 Groei van de kantorenvoorraad 2.2 Aanbod en opname van kantoren

Voorwoord
3 5
Hoofdstuk 1 belicht de situatie op de kantorenmarkt in Haaglanden in vergelijking met de andere grootstedelijke regio’s in de Randstad. Deze monitor is de elfde in een reeks van jaarlijks verschijnende rapportages over de stand van zaken op de kantorenmarkt in het stadsgewest Haaglanden. De ontwikkelingen in de vraag naar en het aanbod van kantoorruimte in 2004 staan in deze publicatie centraal. Voorts wordt uitgebreid ingegaan op de verwachtingen over in de komende jaren op te leveren en nieuw te ontwikkelen kantorenprojecten.

6 11 11 12 16 18 21 23
Hoofdstuk 2 laat de groei van de kantorenvoorraad in Haaglanden zien aan de hand van de ontwikkelingen in de omvang van het aanbod en de opname van kantoorpanden in het afgelopen jaar. Voorraad, aanbod en opname worden voorts onderscheiden naar gemeente en grootteklasse. Hoofdstuk 3 heeft de toekomst van de kantorenmarkt als onderwerp. Dit hoofdstuk geeft een vooruitblik naar de kantorenontwikkeling in de komende jaren, in relatie tot het op stadsgewestniveau geformuleerde kantorenbeleid. Hoofdstuk 4 gaat in op de ontwikkeling van de werkgelegenheid in kantoren, onderscheiden naar de belangrijkste branches.

3 Ontwikkelingen in de komende jaren 4 Werkgelegenheid in kantoren Definities Bijlagen

Figuur1 Kantorenlocaties in Haaglanden

Wassenaar

Congresgebouw gebied

Binnenstad Leidschendam-Voorburg Utrechtsebaan Nieuw Centrum Klein Plaspoelpolder Overgoo Beatrixkwartier Binckhorst Binckhorstlaan Voorburg Centrum Forepark Leidschenveen Centrum Voorweg/Amerikaweg 's-Gravenhage Laakhaven/HS Binckhorst Regulusweg Stadscentrum Hoornwijck Zoetermeer Afrikaweg Ypenburg Station Broekpolder Rijswijk station Rijswijk Plaspoelpolder In de Bogaard Rokkeveen

ANWB Benoordenhout Hofzichtpark Leidschenhage e.o.

Pijnacker-Nootdorp Westland
Naaldwijk Centrum Tiendweg Delftse Poort West Station Centum

Pijnacker Centrum

Delft
Tanthof Station Zuid

Pijnacker Zuid

Midden-Delfland

Kantorenlocaties
bestaand in ontwikkeling/gepland

2

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2005

Voorwoord

3

Samenvatting
Aanbod
In het afgelopen jaar is het vrije aanbod aan kantoorruimte in Haaglanden wederom toegenomen. Per 1 januari 2005 bedroeg het aanbod 777.200 m2. Uitgedrukt als percentage van de totale kantorenvoorraad komt het aanbod nu op 11,6%. Dit is ruim boven de gewenste frictieleegstand van 5 à 6%. Het aanbod geeft een wisselend beeld voor de verschillende gemeenten in Haaglanden. In een enkele gemeente ligt het beschikbare aanbod nog onder de frictieleegstand, in de meeste ligt het er ver boven. De grootste toename van het aanbod deed zich voor in Den Haag.

Opname
De opname van bestaande kantoorpanden bedroeg in 2004 ruim 303.000 m2 in gebruik genomen kantoorvloeroppervlak. Het totale opnamevolume is daarmee ten opzichte van het vorige jaar afgenomen met bijna 46.000 m2, ofwel 13%. Ook hier is er een wisselend beeld voor de verschillende gemeenten: enkele gemeenten (Delft, Westland) laten enige groei zien, de overige gaan terug.

Nieuwbouw
In Haaglanden werd in 2004 ruim 148.000 m2 aan nieuwbouw opgeleverd. Dit is 68.000 m2 (31%) minder dan in het jaar daarvoor. Van de nieuwbouw werd 83% in Den Haag gerealiseerd. Slechts 17% van de nieuwbouw was begin 2005 nog niet verhuurd. In 2005 zal, voor zover nu bekend, slechts bijna 34.000 m2 worden opgeleverd. Voor het grootste deel zijn de gebruikers al bekend. Voor 2006 wordt oplevering van ruim 32.000 m2 voorzien, voor latere jaren staat nog een omvangrijk metrage op stapel.

Werkgelegenheid
De ontwikkeling van de werkgelegenheid vertoont het laatste jaar voor de meeste kantorenbranches enige groei. Vooral het openbaar bestuur draagt bij aan deze toename. Ook hier is het beeld per gemeente wisselend: groei in Den Haag, afname in Zoetermeer.

Tabel 1

Cijfers kantorenmarkt

in m2 bvo (werkgelegenheid in aantallen)

stadsgewest Haaglanden Voorraad 1-1-2005 Nieuwbouw gereed gekomen in 2004 Afname door functiewijziging in 2004 In aanbouw 1-1-2005 Aanbod bestaande voorraad 1-1-2005 Opname 2004 Werkgelegenheid in kantorenbranches 1-1-2004
Bron: Zie tabellen 4 t/m 9. Zie voor definities en begrippen pagina 21.

waarvan Den Haag 4.309.800 123.600 10.600 26.500 426.000 189.500 112.147

6.726.650 148.300 10.600 57.100 777.200 303.200 176.839

Bleijenburg, Den Haag. Samenvatting

5

Hoofdstuk 1

Haaglanden en de Randstad
In 2004, het jaar waarin de Nederlandse economie, na een recessie te hebben doorgemaakt, weer langzaam aan het herstellen is, is de kantorenmarkt verder verruimd. Het aantal m2 kantoor dat in geheel Nederland beschikbaar is voor de markt steeg ultimo 2004 naar een recordhoogte van ruim 5,7 miljoen m2. Eind 2003 lag het totale aanbod van kantoorruimte in Nederland nog op 5,3 miljoen m2. Dit komt neer op een stijging van 8,5 % ten opzichte van begin 2004. Ten opzichte van januari 2003 (4,65 miljoen m2 aanbod) komt de groei van het aanbod aan kantoorruimte in Nederland op zo’n 22% uit. De stijging van 8,5% in 2004 bevestigt dat de spectaculaire stijgingen van 2001 en 2002 met respectievelijk 50% en 31% voorbij zijn. Het blad Vastgoedmarkt waarschuwt echter wel op basis van de nu beschikbare gegevens voor al te hooggespannen verwachtingen. Dat de stijging geringer is, is vooral te danken aan het feit dat ontwikkelaars nauwelijks nog nieuwbouwontwikkelingen op risico starten en minder aan een structureel herstel van de kantorenmarkt. Het geschatte aantal vierkante meters kantoorruimte in Nederland bedraagt ruim 42 miljoen. Daaraan gerelateerd bedraagt het huidige aanbod 14%. Dit percentage is meer dan het dubbele van de frictieleegstand van 5 tot 6% die de vastgoedmarkt zelf als acceptabel en noodzakelijk beschouwt voor een gezonde kantorenmarkt. Bij de aanbodcijfers moet wel worden opgemerkt dat daarin ook plannen zijn inbegrepen waarvan de bouw nog niet gestart is. In de Randstad is het nieuwbouwpercentage gedaald van 35% naar 23% van het beschikbare aanbod. Vooral in Rotterdam is deze sterk gedaald, wat veroorzaakt wordt door het gering aantal nieuwbouwprojecten dat in 2004 gestart is, gecombineerd met de huur van enkele nieuwbouwpanden en het toevoegen van oudbouw aan het aanbod. In absolute zin is in Amsterdam de meeste vrij te aanvaarden nieuwbouw te vinden: 429.000 m2.
m2 bvo 2001 = 100 350 300 250 200 150 100 50 0 2001
Bron: Dynamis,‘Sprekende Cijfers Kantorenmarkt 2005’. Bron: Vastgoedmarkt januari 2005.

Voor wat betreft de grote steden in de Randstad hebben de cijfers in Vastgoedmarkt betrekking op de regio’s. Onder de regio Den Haag worden ook de gemeenten Rijswijk, Leidschendam-Voorburg en Wassenaar gerekend. Binnen de regio’s van de vier grote steden is de groei van het aanbod in Amsterdam absoluut het grootst, maar procentueel is er sprake van een vermindering van het aanbod met 9% ten opzichte van 2003. Ultimo 2004 was 1,3 miljoen m2 kantoorruimte beschikbaar voor verhuur/verkoop in de regio Amsterdam. Ten opzichte van begin 2004 is dit ruim 125.000 m2 minder. Aan de markt werd ook nog 35.000 m2 kantoorruimte onttrokken ten behoeve van woningbouw. Het aantal m2 dat in Rotterdam beschikbaar is voor verhuur steeg fors met bijna 20% en bedraagt ultimo 2004 ruim 450.000 m2. De stijging is grotendeels terug te vinden in Rotterdam Centrum. Buiten Rotterdam, in Capelle aan den IJssel en in Schiedam, is het aanbod opmerkelijk genoeg gedaald. Was eind 2003 in de regio Den Haag de groei van de leegstand nog het geringst van de vier grote steden in de Randstad, eind 2004 is het beschikbare aanbod met 21% gestegen en komt daarmee uit op 495.000 m2. De grootste hoeveelheid vierkante meters die in de regio Den Haag werd toegevoegd aan de kantorenmarkt komt voor rekening van het aanbod in Badger Building aan de Binckhorstlaan (16.000 m2). Van het aanbod dat in de regio Den Haag beschikbaar is, bevindt 25% zich in Rijswijk (128.000 m2). Ook in Utrecht is het beschikbare aanbod met 14% toegenomen en komt ultimo 2004 uit op 365.000 m2. Zowat een kwart van het aanbod in Utrecht is te vinden in Utrecht-Zuid. Hier staat met name in Kanaleneiland veel te huur, het meest in verouderde panden, maar ook in ‘Kanaalcentrum’ staat nog een behoorlijk aantal vierkante meters te huur.
Figuur 2 Ontwikkeling van het kantorenaanbod in de vier grootstedelijke regio’s in de Randstad index 2001=100 Den Haag Rotterdam Amsterdam Utrecht 2002 2003 2004 2005

Tabel 2

Nieuwbouwpercentage in het aanbod
2001 2002 35% 47% 47% 50% 47% 2003 35% 53% 44% 33% 44% 2004 44% 41% 23% 20% 35% 2005 15% 30% 19% 18% 23%

Rotterdam Amsterdam Utrecht Den Haag Totaal Randstad

21% 69% 40% 57% 51%

Opvallend in de bovenstaande cijfers is de sterke daling van het nieuwbouwpercentage in het aanbod voor 2005. Deze trend, die reeds enkele jaren terug is ingezet, komt voort uit enerzijds opname van nieuwbouw (inruil van oudere kantorengebouwen voor nieuwere) en anderzijds uit een zeer minimale toevoeging van nieuwbouw aan de voorraad. Deze ontwikkeling heeft tot gevolg dat er een zich steeds grotere basis vormt van oudere, incourante en moeilijk verhuurbare objecten. De huidige markt blijkt vooral een vervangingsmarkt te zijn. Daar komt nog bij dat het echte herstel van opname op de kantorenmarkt zich pas enige tijd na de algehele economische opleving voordoet. Ook de demografische tendensen lijken geen positieve invloed te zullen uitoefenen op het slinken van het aanbod. Dit rechtvaardigt de conclusie dat een groot aantal vierkante meters van het huidige aanbod structureel aanbod zal blijken te zijn.

Na vijf jaar van onafgebroken daling, is in 2004 de opname in de Randstad voor het eerst weer gestegen. In Utrecht komt de opname met 102.000 m2 uit op meer dan het dubbele van wat er in 2003 werd opgenomen. In Rotterdam werd 94.000 m2 kantoorruimte opgenomen. Dit komt neer op een forse toename in vergelijking met het opnamecijfer van 2003 (60.000 m2). De opname van kantoorruimte in de regio Amsterdam steeg in 2004 met bijna 51.000 m2 naar een krappe 255.000 m2. Hiermee lijkt Amsterdam uit het dal te klimmen met 2003 als absoluut dieptepunt. In dat jaar werd slechts 205.000 m2 kantoorruimte opgenomen. De opname in Den Haag komt met 131.000 m2 hoger uit dan in 2003 (114.000 m2), vanwege een beperkt aantal zeer grote transacties.

6

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2005

Haaglanden en de Randstad

7

Ruim eenderde van de opgenomen m2 komt voor rekening van overheidsinstanties en openbare diensten. Ook voor 2005 verwacht de Haagse kantorenmarkt substantiële opname door overheidsdiensten. Zo oriënteert het CBS zich op een nieuwbouwontwikkeling in ‘s-Gravendreef/Leidschenveen (25.000-30.000 m2). Ook het ministerie van LNV oriënteert zich op herhuisvesting (20.000-30.000 m2). Landelijk ligt het volume van de opname 14 % hoger dan in 2003. Toen werd 1.219.000 m2 opgenomen en voor 2004 komt Vastgoedmarkt uit op een totaal van 1.395.000 m2. De magere economische groei zorgt er voor dat vooral twee verhuismotieven de boventoon voeren in de opnames: concentratie en verplaatsing. Bij concentratie worden nogal eens activiteiten verplaatst vanuit een andere regio. Een goed voorbeeld hiervan is de UWV die in 2004 tienduizenden m2 huurde in onder andere Zwolle, Almere, Groningen en Utrecht om elders nog meer ruimte achter te laten. Bij verplaatsing gaat het vaak om een betere ruimte tegen een lagere prijs. In dit geval verhuist men eerder lokaal of regionaal.
160 140 120 100 80 60 40 20 0 2000 2001 2002 2003 2004 m2 bvo 2000 = 100 Figuur 3 Ontwikkeling van de opname van kantoorruimte in de vier grootstedelijke regio’s in de Randstad (opname >500 m2, exclusief contracten <5 jaar), index 2000=100 Den Haag Rotterdam Amsterdam Utrecht

Tabel 3
Regio

Gerealiseerde tophuren in y per m2 kantoorruimte in de Randstad per deelgebied
Huur 425 355 300 246 240 236 220 217 208 206

Luchthaven Schiphol Amsterdam Zuidas Amsterdam Centrum Utrecht Centrum Amsterdam Zuidelijke IJ-oevers Hoofddorp Den Haag Centrum Zeist/Driebergen Amsterdam Zuidoost Rotterdam Centrum
Bron: Dynamis,‘Sprekende Cijfers Kantorenmarkt 2005’.

In de gemeenten Delft, Rijswijk, Leidschendam-Voorburg en Zoetermeer variëren de gerealiseerde huurprijzen tussen s 80 en s 180 per m2 per jaar. Voor zowel Den Haag als de randgemeenten verwacht Dynamis dat de huurprijzen over 2005 op een iets lager niveau komen te liggen.
Delft Den Haag
Binckhorst Nieuw Centrum Binnenstad overig Laakhaven Beatrixkwartier Congrescentrum e.o. Overig Den Haag

Figuur 4 Vraaghuurprijzen kantoren in Haaglanden (in 5 per m2/jaar)

Bron: Vastgoedmarkt januari 2005.

Huurprijzen
Ondanks het groter aantal opgenomen vierkante meters zijn de transacties, vermenigvuldigd met de bekende huren, ongeveer gelijk gebleven. Dit is zowel binnen als buiten de Randstad het geval. Landelijk komt de gemiddelde huurprijs volgens Vastgoedmarkt (januari 2005) uit op s 132 per m2 per jaar. In 2003 kwam de gemiddelde huurprijs uit op s 131. De huurprijzen worden echter behoorlijk gekleurd door incentives als huurvrije periodes en inrichtingsbijdragen. Verwacht wordt dat deze trend zich ook in 2005 voortzet. Vastgoedmarkt schat in dat de werkelijke huurprijs, met verrekening van de huurvrije periodes c.a., ongeveer 15 tot 20 % lager ligt dan de opgegeven huurprijs. Zoals gebruikelijk werd de hoogste huurprijs gerealiseerd in de regio Amsterdam, en wel in de WTC’s op de Zuidas en Schiphol. Buiten Amsterdam werd de hoogste huur gerealiseerd in Utrecht Centrum in de St. Jacobstraat. In Den Haag bedroeg de hoogste huur s 220 per m2 per jaar en werd betaald op de Lange Vijverberg in Oud Centrum.

Leidschendam-Voorburg Rijswijk Westland Zoetermeer 50 80 110 140 170 200 230 260 290 320

Bron: Steenworp, bewerking Den Haag/DSO/Beleid/Stafafdeling Onderzoek.

8

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2005

Haaglanden en de Randstad

9

Hoofdstuk 2

Ontwikkelingen in 2004
2.1 Groei van de kantorenvoorraad
In 2004 is er in Haaglanden ruim 148.000 m2 nieuwbouw kantoren opgeleverd (zie bijlage 2). Dit is niet veel meer dan tweederde van de opgeleverde nieuwbouw in 2003 (216.000 m2). Van de opgeleverde nieuwbouw kantoorruimte komt ruim 83% (bijna 124.000 m2) voor rekening van Den Haag en 12% (bijna 18.000 m2) voor rekening van Zoetermeer. In Den Haag kwam onder meer grootschalige nieuwbouwprojecten gereed in het Beatrixkwartier, Laakhaven HS en de Groene Schenk. In het Beatrixkwartier werden de kantoren (totaal 72.600 m2) van het project ‘Prinsenhof’ opgeleverd, waarvan ruim 47.000 m2 is verhuurd (onder andere aan het Ministerie van Financiën), in Laakhaven kwam de nieuwbouw ten behoeve van de nieuwe huisvesting voor het telecommunicatiebedrijf T-Mobile gereed en het nieuwe kantoor voor de Vestia Groep, terwijl in de Groene Schenk de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek een nieuwbouwkantoorpand van circa 5.000 m2 in gebruik heeft genomen. In Zoetermeer werd nieuwbouw opgeleverd voor twee verzekeringsmaatschappijen: bijna 13.000 m2 in het stadscentrum voor Klaverblad en bijna 5.000 m2 in Rokkeveen voor Interpolis. In Rijswijk kwam aan de Lange Kleiweg nabij het station 7.000 m2 nieuwbouw voor de directie Noordzee van Rijkswaterstaat gereed. Aan het begin van 2005 was 17% van de opgeleverde nieuwbouw nog niet verhuurd. De nog niet verhuurde nieuwbouw is geconcentreerd in Den Haag, Beatrixkwartier.

m2 bvo x 1.000

T-Mobile, Den Haag.

250 200 150 100 50 0 94 95 96 97 98 99 00 01 02 03 04

Figuur 5 Nieuwbouw van kantoren in Haaglanden (m2 bvo), 1994-2004

Bron: Gemeenten stadsgewest Haaglanden,bewerking Den Haag/DSO/Beleid/Stafafdeling Onderzoek.

Begin 2005 stonden 14 projecten in de steigers (zie bijlage 3), waarvan er naar verwachting 10 in de loop van dit jaar zullen worden opgeleverd. In termen van metrages gaat het dan om zo’n 24.800 m2, nog geen 20% van het gemiddelde van de afgelopen 10 jaar. Functiewijziging van kantoren - omzetting van kantoren naar bijvoorbeeld woningen of winkels - speelt de laatste jaren een ondergeschikte rol in Haaglanden. In 2004 werd slechts 6 keer een functiewijziging geregistreerd en wel uitsluitend in Den Haag. In 2003 lag dit aantal op 15. Het totale kantorenareaal is in 2004 door functiewijzigingen verminderd met 10.600 m2.

Klaverblad Verzekeringen, Zoetermeer. Ontwikkelingen in 2004

11

m2 bvo x 1.000

200 150 100 50 0 94 95 96 97 98 99 00 01 02 03 04

Figuur 6 Onttrekkingen aan de kantorenvoorraad in Haaglanden, 1994-2004

Het aanbod van kantoren
Evenals in 2002 en 2003 was er in 2004 sprake van een toename van het vrij en direct beschikbare aanbod van kantoorruimte in Haaglanden. Per 1 januari 2005 bedroeg het aanbod 777.200 m2 (zie tabel 5). Vergeleken met het vrij beschikbare aanbod per 1 januari 2004 kwam dit neer op een toename van 139.500 m2, oftewel 22%. In percentage van de totale voorraad bedraagt het aanbod op dit moment 11,6%. Voor een gezonde kantorenmarkt is een frictieleegstand gewenst van 5 tot 6% van de voorraad. In figuur 8 is de ontwikkeling van het aanbod in de afgelopen 10 jaar weergegeven.

Bron: Gemeenten stadsgewest Haaglanden, bewerking Den Haag/DSO/Beleid/Stafafdeling Onderzoek.

Tabel 5

Kantorenaanbod per gemeente in Haaglanden
Aanbod per 1-1-04 aantal bvo panden in m2 Aanbod per 1-1-05 In % van de voorraad aantal bvo panden in m2 2004 2005 66 364 28 28 95 12 68 32 694 55.100 426.000 35.300 8.000 130.600 2.100 25.400 94.400 777.200 17,3 7,5 4,6 22,5 15,4 2,8 13,5 16,8 9,7 16,5 9,9 8,5 53,0 15,4 2,5 17,8 16,8 11,6

Oplevering van nieuwbouw en onttrekking door functiewijziging resulteert in een toename van de totale voorraad aan kantoren in Haaglanden tot 6,72 miljoen m2 bruto vloeroppervlakte per 1 januari 2005. Ten opzichte van 2004 komt dit neer op een toename van 2%.
m2 bvo x 1.000 200 150 100 50 0 92 93 94 95 96 97 98 99 00 01 02 03 04
Bron: Gemeenten stadsgewest Haaglanden, bewerking Den Haag/DSO/Beleid/Stafafdeling Onderzoek.

Figuur 7 Netto toevoeging aan de kantorenvoorraad in Haaglanden, 1994-2004

Delft Den Haag Leidschendam-Voorburg Pijnacker-Nootdorp Rijswijk Wassenaar Westland Zoetermeer Totaal Haaglanden

23 114 9 2 41 3 5 37 234

57.500 314.700 19.400 3.400 129.700 2.300 19.300 91.400 637.700

Bron: Steenworp, bewerking Den Haag/DSO/Beleid/Stafafdeling Onderzoek.

Tabel 4
Gemeente

Kantorenvoorraad per 1 januari 2004 en 2005
2004 Absoluut 333.100 4.196.800 422.500 15.100 843.750 82.900 143.000 7.500 544.300 6.588.950 2005 Absoluut 333.100 4.309.800 422.500 15.100 850.750 82.900 143.000 7.500 562.000 6.726.650 2005 in % 5,0 64,1 6,3 0,2 12,6 1,2 2,1 0,1 8,4 100,0

m2 bvo

Index 2005 t.o.v. 2004 100 103 100 100 101 100 100 100 103 102

Begin 2004 waren Wassenaar en Leidschendam-Voorburg de enige gemeenten in de regio waar de frictieleegstand onder de 5 tot 6% lag. Per 1 januari 2005 ligt het vrij beschikbare aanbod in Leidschendam-Voorburg 82% hoger in vergelijking met een jaar eerder. De grootste toename van het aanbod in metrages deed zich wederom voor in Den Haag. Voor Den Haag komt het aanbodpercentage op 9,9%, voor Zoetermeer blijft het stabiel op 16,8%.
m2 bvo x 1.000 800 700 600 500 400 300 200 100 0 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005
Bron: Steenworp, bewerking Den Haag/DSO/Beleid/Stafafdeling Onderzoek.

Delft Den Haag Leidschendam-Voorburg Pijnacker-Nootdorp Rijswijk Wassenaar Westland Midden Delfland Zoetermeer Totaal Haaglanden

Figuur 8 Aanbod van kantoren in Haaglanden, 1999-2005

Bron: Gemeenten stadsgewest Haaglanden, bewerking Den Haag/DSO/Beleid/Stafafdeling Onderzoek.

Leidschendam-Voorburg + Rijswijk Zoetermeer Delft Den Haag + Wassenaar

2.2 Aanbod en opname van kantoren
Een aantal gemeenten binnen het stadsgewest, te weten Pijnacker-Nootdorp, Wassenaar, Westland en Midden-Delfland kent geen grootschalige kantorenmarkt. Bij gebrek aan volumineuze kantoortransacties zijn deze gemeenten in de volgende overzichten en figuren daarom niet altijd vertegenwoordigd. De reeds in 2002 geconstateerde verschuiving van het aanbod naar bedrijventerreinen heeft zich het afgelopen jaar voortgezet. Vergeleken met januari 2004 groeide het aanbod op bedrijventerreinen in Den Haag met 34.600 m2 en bedraagt thans 198.000 m2, oftewel 46% van het totale aanbod van kantoorruimte in Den Haag. Vooral op de Binckhorst is er een ruim aanbod van kantoorpanden. Vijftig procent van het aanbod op deze locatie wordt gevormd door KPN kantoorpanden.

12

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2005

Ontwikkelingen in 2004

13

Het aanbod in Rijswijk concentreerde zich in 2004 met name in de Plaspoelpolder en rond ‘In de Bogaard’. Voor wat betreft Hoornwijck kan geconstateerd worden dat het aanbod op deze locatie iets is afgenomen en wel van 23.300 m2 per 1 januari 2004 naar 19.400 per 1 januari 2005. Ook in Zoetermeer en Delft is in absolute zin sprake van een ruim aanbod. Op het bedrijventerrein Lansinghage in Zoetermeer wordt het aanbod overwegend gevormd door kleinere panden tot 200 m2. In Delft is ruim 20% van het aanbod te vinden op het bedrijventerrein Delftechpark. Opmerkelijk is ook de relatief forse toename van het aanbod in LeidschendamVoorburg. In de overige gemeenten in Haaglanden is het aanbod vrij beperkt van omvang. Vergeleken met andere grootstedelijke regio’s in de Randstad komt de ontwikkeling van het aanbod in Haaglanden beduidend minder ongunstig uit, wat voornamelijk is toe te schrijven aan de economische structuur van met name Den Haag, waar de kantorenmarkt vrij stabiel is.

m2 bvo x 1.000

500 400 300 200 100 0 1999 2000 2001 2002 2003 2004

Figuur 9 Opname van kantoren in Haaglanden, 1999 - 2004

Leidschendam-Voorburg + Rijswijk Zoetermeer Delft Den Haag + Wassenaar

Bron: Steenworp, bewerking Den Haag/DSO/Beleid/Stafafdeling Onderzoek.

De opname van kantoren in 2004
In 2004 werd in Haaglanden circa 303.000 m2 kantoorruimte opnieuw in gebruik genomen. Vergeleken met 2003 is dat 46.000 m2 minder, ofwel een daling van ruim 13%. Hiermee is er in tegenstelling tot vorig jaar weer sprake van een dip in de kantorensector. Een afname van het opnamevolume is er behalve voor Den Haag, ook voor Leidschendam-Voorburg, Wassenaar, Zoetermeer en Rijswijk. De andere gemeenten in Haaglanden laten (geringe) toename zien. De grootste toename van het opnamevolume komt op het conto van Delft, waar het opnamevolume ten opzichte van vorig jaar groeide met ruim 12.500 m2 tot bijna 28.000 m2.

In Rijswijk werd iets minder opgenomen dan in 2003, het jaar waarin het opnamevolume veel forser was geslonken. In Delft was PKF Wallast een grote speler, die 3.000 m2 huurde in het kantorengebied Delftechpark. Het totale opnamevolume in Zoetermeer werd voor een belangrijk deel ingevuld door de verhuur van 17.500 m2 ten behoeve van de huisvesting van SRK Rechtsbijstand aan het Bredewater en BT Syntegra met bijna 5.200 m2 in Rokkeveen. In de overige gemeenten kwamen merendeels kleine opnames voor. Niet meegenomen in de opnamecijfers zijn verhuurcontracten die in 2004 zijn gesloten voor nog in aanbouw zijnde panden. Zou daarmee wel rekening worden gehouden dan wordt het beeld voor met name Zoetermeer en Rijswijk gunstiger. De uitsplitsing van de opname naar grootteklasse in tabel 7 laat zien dat de opgenomen metrages in 2004 met name in de grotere categorieën zijn afgenomen. Alleen de grootteklassen 0-500 m2 en 1.000-5.000 m2 laten een toename zien van de opgenomen metrages. Overigens is de toename van de opgenomen metrages in de categorie kleiner dan 500 m2 veel minder prominent dan bij de categorie 500-1.000 m2. De toename van opnames van de kleinere kantoren en de afname van transacties wat grotere kantoren betreft is een ontwikkeling die in de hele regio opvalt. In 2003 bestond 80% van alle transacties in de kantorensector uit panden in de grootteklasse tot 1.000 m2. Voor 2004 is dit percentage gestegen tot 85%. Ruim eenderde van de transacties in de grootteklasse tot 1.000 m2 had betrekking op Den Haag.

Tabel 6

Opname van kantoren, 2000 - 2004
aantal panden 2000 bvo in m2 5.300 174.800 25.700 49.700 aantal panden 7 126 11 31 2 50 227 2001 bvo in m2 23.000 182.000 18.200 89.800 1.800 34.500 349.300 aantal panden 8 121 11 24 3 64 232 1) 2002 bvo in m2 14.700 217.800 16.800 40.700 600 42.400 333.100 1) aantal panden 9 133 12 43 5 1 44 247 2003 bvo in m2 15.150 209.850 4.620 27.680 2.190 9.700 79.740 348.930 aantal panden 23 96 12 39 36 4 54 268 2) 2004 bvo in m2 27.700 189.500 4.100 24.000 9.700 2.100 45.500 303.200 2)

Delft Den Haag Leidschendam-Voorburg Rijswijk Westland Wassenaar Zoetermeer Totaal Haaglanden

8 167 15 27

66 283

28.600 284.100

Tabel 7
1) 2)

Inclusief 1 pand, 100 m in Pijnacker-Nootdorp.
2

Opname van kantoren in Haaglanden naar grootteklasse, 2003 en 2004
aantal panden 2003 bvo in m2 34.000 48.650 72.240 194.040 348.930 aantal panden 194 31 35 8 268 2004 bvo in m2 49.500 27.500 99.900 126.300 303.200 Toe/afname aantal bvo panden in m2 70 -41 -5 -3 21 15.500 -21.150 27.660 -67.740 -45.730

Inclusief 4 panden, 600 m2 in overige gemeenten.

Bron: Steenworp, bewerking Den Haag/DSO/Beleid/Stafafdeling Onderzoek.

De opname van kantoorruimte is zoals gebruikelijk het grootst in Den Haag. Hier werd bijna 190.000 m2 kantoorvloeroppervlak uit de markt genomen. Hoewel het opnamevolume in deze gemeente het afgelopen jaar wel iets is afgenomen, is dit slechts marginaal. Het betrekkelijk hoge opnamevolume over 2004 in Den Haag is te danken aan een beperkt aantal grote transacties. Zo besloot het Ministerie van Financiën haar bestaande huisvesting te renoveren en voor 3 jaar 31.000 m2 onder te huren van KPN Mobile in Prinsenhof, die het pand niet zal betrekken. Ook besloot Europol zich met 30.000 m2 te vestigen bij het Nederlands Congres Centrum. Grote transacties vormen samen ruim eenderde van de totale opname in Den Haag.

0 - 500 m2 500 - 1.000 m2 1.000 - 2.000 m2 > 5.000 m2 Totaal Haaglanden

124 72 40 11 247

Bron: Steenworp, bewerking Den Haag/DSO/Beleid/Stafafdeling Onderzoek.

14

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2005

Ontwikkelingen in 2004

15

Hoofdstuk 3

Ontwikkelingen in de komende jaren
Begin 2005 stonden 15 projecten in de steigers (zie bijlage 3), waarvan er naar verwachting 11 in de loop van dit jaar zullen worden opgeleverd. In termen van metrages gaat het dan om bijna 33.800 m2, nog geen 25% van het gemiddelde van de afgelopen 10 jaar. Op basis van de huidige plannen komt de nieuwbouwproductie voor 2006 uit op 32.300 m2. Van een belangrijk deel van deze 15 projecten zijn de gebruikers reeds bekend. Voor de komende jaren tot 2015 is door Buck Consultants International (BCI) een behoefteraming voor kantorennieuwbouw in Haaglanden opgesteld, alsmede een inventarisatie van plannen in een drietal gradaties. Voor de gemiddelde jaarlijkse behoefte tot 2015 komen deze consultants op 108.000 m2 per jaar; het toekomstig planaanbod wordt onderscheiden in harde plannen, plannen waarvoor verplichtingen zijn aangegaan en overige plannen. De harde plannen omvatten behalve de in 2005 en 2006 op te leveren kantoren (samen ruim 66.000 m2 bvo) nog circa 225.000 m2; de omvang van de plannen waarvoor op enigerlei wijze verplichtingen zijn aangegaan komt op een totaal van bijna 1.050.000 m2. Deze plannen zijn alle opgenomen in bijlage 3. De overige plannen belopen een totaal van meer dan 700.000 m2; bijna 120.000 m2 daarvan is ook opgenomen in bijlage 3, voor het overige gaat het om nog nader in te vullen capaciteit in bestemmingsplannen. Uit deze cijfers blijkt dat het thans bekende planaanbod ruim kan voorzien in de behoefte tot 2015. Voor een verantwoord programma is echter een meer gedifferentieerde benadering nodig. De kantorenmarkt kent verschillende milieus die elk een eigen vraag- en aanbodkarakteristiek kennen. In navolging van BCI onderscheidt het stadsgewest Haaglanden de volgende kantorenmilieus: 1. Grootstedelijk centrummilieu Gebiedskwaliteit: Topmilieu met internationale uitstraling. De architectuur is hoogwaardig. Er is sprake van een uitstekende bereikbaarheid met openbaar vervoer en goede autobereikbaarheid; Voorbeeldlocaties: Den Haag Nieuw Centrum en omgeving CS, Beatrixkwartier, Utrechtsebaan. 2. Knooppuntlocatie (randstedelijk en regionaal) Gebiedskwaliteit: Hoogwaardige en professionele locatie. Het belang van bereikbaarheid, met name per openbaar vervoer, is groot; Voorbeeldlocaties: Ypenburg station, Laakhaven HS, Rijswijk station, Zoetermeer stadscentrum. 3. Binnenstedelijke locatie Gebiedskwaliteit: Centraal staan kwaliteit en uitstraling van de individuele gebouwen, de stedenbouwkundige eenheid is minder belangrijk; Voorbeeldlocaties: Congresgebouwgebied, Benoordenhout, Groene Schenk, Leidsenhage e.o.. 4. Snelweg kantoorzone Gebiedskwaliteit: Kwaliteit van de hele locatie staat centraal, deze is hoogwaardig en professioneel. De nieuwbouw is middelgroot. Er is sprake van een goede autobereikbaarheid; Voorbeeldlocaties: Hoornwijck, Forepark, Overgoo, Rokkeveen, Delftse Poort. 5. Mixed bedrijvenzone Gebiedskwaliteit: De gebouwen zijn doorgaans grootschalig. Het belang van bereikbaarheid is groot. Bedrijfsmatige omgeving met goede tot uitstekende uitstraling. Aanwezigheid van veel kantoren; Voorbeeldlocaties: Binckhorstlaan, Ypenburg West, Westland. 6. Verspreide kantoren in woonwijk Gebiedskwaliteit: Kleinschalige kantoren. De omgevingskwaliteit is van groot belang, de uitstraling is klassiek, het gaat vooral om single-users in oudbouw in een woonomgeving met voorzieningen; Voorbeeldlocaties: Binnenstad Den Haag, Scheveningen, Archipelbuurt, Duinoord, Wassenaar. De verdeling over de onderscheiden milieus is als volgt:
Kantorenmilieu Voorraad Grootstedelijk centrummilieu Knooppuntlocatie Binnenstedelijke locatie Snelweg kantoorzone Mixed bedrijvenzone Verspreide kantoren in woonwijk 16,4% 16,9% 17,9% 5,4% 11,5% 31,9% per 01-01-2005 Aanbod 10,4% 18,8% 10,5% 6,9% 33,0% 20,5% Aanbevolen aandeel in nieuwbouwprogramma 25% 35-40% 5-10% 15-20% 5-10% 5%

Inmiddels is het beleid van het stadsgewest Haaglanden vastgelegd in een kantorenstrategie. Deze voorziet in een ontwikkelingsprogramma voor kantoren vanaf 2003 dat niet boven de geraamde behoefte uitgaat en dat de aanbevolen differentiatie naar kantorenmilieus zo veel mogelijk volgt. Het programma kent een fasering tot 2010 enerzijds en van 2011 tot 2015 anderzijds. Rekening houdend met inmiddels gereed gekomen projecten ziet dit programma er per stadsgewestgemeente als volgt uit:
per 01-01-2005 Aanbod1) 55,1 426,0 35,3 0,3 8,0 130,6 2,1 25,4 94,4 777,2 Programma Later1)

Voorraad1) Delft Den Haag Leidschendam-Voorburg Midden Delfland Pijnacker-Nootdorp Rijswijk Wassenaar Westland Zoetermeer Haaglanden
1)

2005- 20101) 72,0 467,7 30,0 4,0 15,0 223,9 4,7 29,4 86,0 932,7

2011-20151) 15,0 289,0 20,0 50,0

333,1 4.196,8 422,5 7,5 15,1 843,8 82,9 143,0 544,3 6.589,0

327,0 5,0 35,0 38,5 7,0 190,0 602,5

12,5 115,0 501,5

In 1.000 m2 bvo.

Met de stadsgewestgemeenten zijn spelregels overeengekomen om dit programma te realiseren. Daarbij is de nodige flexibiliteit ingebouwd om tussen locaties van hetzelfde milieu te kunnen schuiven, en na overleg op stadsgewestelijk niveau ook tussen andere locaties.

16

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2005

Ontwikkelingen in de komende jaren

17

Hoofdstuk 4

Werkgelegenheid in kantoren
De ontwikkeling van de werkgelegenheid vertoont het laatste jaar een stabilisatie op stadsgewestelijk niveau. De kantoorhoudende branches laten echter te samen een stijging zien van ruim 4.600 (+2,7%), ten koste van industrie en handel. Niet alle branches delen in gelijke mate in deze groei: communicatie en openbaar bestuur groeien beide met circa 2000, zakelijke diensten herstelt met +700 enigszins van de forse teruggang een jaar eerder, financiële instellingen groeit bescheiden (+70) en overige diensten gaat iets terug (-250). Figuur 10 laat voor een aantal gemeenten in Haaglanden zien wat de ontwikkeling is geweest van de bruto werkgelegenheid in kantoren in de afgelopen jaren. Deze bruto werkgelegenheid wordt gemeten in aantallen werkzame personen. Het gaat hier in tegenstelling tot de netto werkgelegenheid om alle werkzame personen inclusief uitzendkrachten, dus ook de parttimers die per week twaalf uur of minder werken.

Tabel 8

Ontwikkeling van de werkgelegenheid in de belangrijkste kantoorhoudende branches in Haaglanden per gemeente, 1998-2004
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 index 2004 tov 1998 120 103 88 102 93 85 180 165 115 113

200.000

Figuur 10 Werkgelegenheidsontwikkeling in de belangrijkste kantoorhoudende branches in Haaglanden, 1998-2004

Den Haag Delft Zoetermeer Rijswijk Leidschendam-Voorburg Wassenaar Pijnacker-Nootdorp Westland Midden-Delfland Totaal Haaglanden
Bron: Werkgelegenheidsregister Haaglanden.

93.450 11.477 19.106 15.132 9.634 2.961 823 3.836 454 156.873

96.203 11.341 19.789 14.551 11.288 3.658 897 4.113 478 162.318

96.826 11.658 20.047 14.566 11.306 3.709 1.009 4.588 530 164.239

99.397 12.376 20.773 15.952 11.812 3.645 1.555 5.150 476 171.136

107.071 13.158 21.137 15.948 9.139 3.774 1.199 5.033 553 177.012

104.453 11.968 20.677 15.128 8.875 3.830 1.400 5.135 714 172.180

112.147 11.864 16.866 15.372 8.169 4.087 1.484 6.326 524 176.839

150.000

100.000 Overige gemeenten Leidschendam-Voorburg + Rijswijk Zoetermeer Delft Den Haag + Wassenaar 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004

50.000

De ontwikkeling per bedrijfstak is weergegeven in tabel 9. In vrijwel alle onderscheiden branches neemt de werkgelegenheid in het laatste jaar toe. De sector post en telecommunicatie laat na twee jaar van afname weer een duidelijke groei zien, de overheid groeit gestaag door, maar de toename in de zakelijke dienstverlening en het bank- en verzekeringswezen is bescheiden. De overige dienstverlening gaat licht terug in werkgelegenheid.

0
Bron: Werkgelegenheidsregister Haaglanden.

Tabel 9

Ontwikkeling van de werkgelegenheid in de belangrijkste kantoorhoudende branches in Haaglanden, 1998-2004
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 index 2004 t.o.v. 1998 127 102 110 116 103 113

In tabel 8 is de ontwikkeling van de werkgelegenheid in kantoren uitgesplitst naar gemeente. De meeste gemeenten laten groei zien. Uitzonderingen hierop zijn Delft en Zoetermeer, welke gemeenten in 2004 zowel ten opzichte van 2003 als eerdere jaren minder werkzame personen in kantoren tellen. De daling in Zoetermeer heeft vooral te maken met het vertrek van het ministerie van OCW; de intrede van de nieuwe huurder in de vrijgekomen gebouwen, de AIVD, die het werkgelegenheidsverlies zal compenseren, moet nog plaatsvinden. Ook in Leidschendam-Voorburg loopt de werkgelegenheid in kantoren terug, maar de sterke afname in 2002 heeft de overgang van een deel van het grondgebied van deze gemeente naar Den Haag als oorzaak. In Rijswijk is de neergaande trend uit 2003 in 2004 weer in een bescheiden toename omgebogen. De groei van 2003 op 2004 in Westland wordt geflatteerd door de gemeentelijke herindeling; de afname in Midden-Delfland hangt daarmee samen.

Post en telecommunicatie Bank/verzekering Zakelijke dienstverlening Overheid Overige dienstverlening Totaal Haaglanden
Bron: Werkgelegenheidsregister Haaglanden.

16.058 16.549 59.573 54.916 9.777 156.873

16.398 16.733 61.655 58.141 9.391 162.318

15.492 16.687 63.334 59.312 9.414 164.239

18.611 16.938 65.889 59.425 10.273 171.136

18.583 16.683 69.253 61.567 10.926 177.012

18.234 16.786 64.984 61.840 10.336 172.180

20.407 16.857 65.673 63.825 10.077 176.839

18

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2005

Werkgelegenheid in kantoren

19

Definities kantorenmarkt
Onderzoeksperiode Kantoor 1 januari 2004 tot 1 januari 2005. Gebouw waarin werkzaamheden voornamelijk zijn gericht op (administratieve) verwerking van informatie en niet op vervaardiging, verwerking en/of opslag van goederen. Het totaal (bruto) aanwezige kantoorvloeroppervlak in m2. Wijziging in de omvang van de bestaande voorraad door: c functiewijziging van gebouwen tot kantoren (verkantoring) (+); c oppervlak in gereedgekomen nieuwbouw (+); c functiewijziging van gebouwen van kantoor tot ander gebruik (ontkantoring) (-); c sloop (-). Vloeroppervlak in bestaande panden dat op de vrije markt te koop en/of te huur wordt aangeboden. Bestaande kantoorpanden, tijdelijk uit de markt genomen, in verband met, of in afwachting van renovatie. Kantoorpand waarvan de bouw gestart is. Voor de vrije markt: Initiatiefnemer is (project)ontwikkelaar. Bouw geschiedt veelal voor de verhuur. Voor eigen gebruik: Initiatiefnemer is toekomstige gebruiker. Nieuwbouwplannen voor kantoren waarvoor een (beginsel)bouwplan is ingediend. Vraagprijs per m2 per jaar excl. BTW en servicekosten. Aantal m2 kantoorruimte dat in gebruik is genomen voor kantoordoeleinden.

Bestaande voorraad Groei van de voorraad (netto toevoeging)

Aanbod bestaande voorraad Herontwikkeling

In aanbouw

In voorbereiding

Huurprijs Opname

Interpolis, Zoetermeer. Definities kantorenmarkt

21

Bijlage 1
Vrij aanbod van kantoorruimte in de vier grootstedelijke regio’s, stand per 1 januari
2001 Den Haag Amsterdam Rotterdam Utrecht Totaal Randstad
Bron: Vastgoedmarkt januari 2005.

2002 296 694 274 210 1.474

2003 309 1.154 344 430 2.237

Aanbod x 1.000 m2 bvo 2004 2005 409 1.425 376 321 2.531 495 1.300 450 365 2.610

2001 100 100 100 100 100

2002 121 151 103 239 139

2003 127 251 129 489 211

Index 2001 = 100 2004 2005 168 310 141 365 239 203 283 169 415 246

244 460 267 88 1.059

Opname van kantoorruimte in de vier grootstedelijke regio’s
2000 Den Haag Amsterdam Rotterdam Utrecht Totaal Randstad
Bron: Vastgoedmarkt januari 2005.

2001 253 352 192 82 879

Opname x 1.000 m2 bvo 2002 2003 2004 234 304 120 53 711 114 205 60 41 420 131 255 94 102 582

2000 100 100 100 100 100

2001 149 78 109 52 92

2002 138 68 68 34 75

Index 2000 = 100 2003 2004 67 46 34 26 44 77 57 53 65 61

170 450 176 158 954

Rijkswaterstaat, Rijswijk.

22

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2005

Bijlagen

23

Bijlage 2
Oplevering van nieuwbouw kantoren in Haaglanden in 2004
Locatie Kantorengebied Totaal bvo in m2 Resterend aanbod Gebruiker

Bijlage 3
Kantoorprojecten in aanbouw, voorbereiding en studie in het stadsgewest Haaglanden per 01-01-2005, naar jaar van oplevering (2005)
Locatie Kantorengebied Bvo in m2 Gebruiker Status

Den Haag
Prinsenhof Plein 23/Bleijenburg Anna van Saksenlaan,‘Borneo’ Waldorpstraat,‘Haagse Hoge Huis’ Verheeskade/3e v.d. Kunstraat Loudonstraat (stadsdeelkantoor) subtotaal Den Haag Beatrixkwartier Binnenstad Groene Schenk, Laan van NOI Laakhaven HS Laakhaven HS Overig Den Haag 72.600 6.700 5.000 33.000 3.700 2.600 123.600 25.400 Ministerie van Financiën, Gmac e.a. Tweede Kamer uitbreiding NWO T-Mobile Vestia Groep Stadsdeel Haagse Hout

Delft
Aart van der Leeuwlaan Overige locaties 5.000 In aanbouw

Den Haag
Hofweg 11 Laan van ‘s-Gravenmade 20 Schenk Loolaan 1e fase Burg. de Monchyplein Enschedelaan Loeversteinlaan Centrum Hoornwijck Schenk Overige locaties Overige locaties Overige locaties 3.000 1.400 3.700 540 2.380 2.000 Bureaux du Passage Next one Gebouw III Alexander III In aanbouw In aanbouw In aanbouw In aanbouw In aanbouw In aanbouw

25.400

Rijswijk
Lange Kleiweg 34 subtotaal Rijswijk Stationslocatie 7.000 7.000 Rijkswaterstaat, Directie Noordzee 0

Rijswijk
Laan van Zuidhoorn Hoornwijck 9.000 Logica CMG In aanbouw

Zoetermeer
Ierlandlaan/Afrikaweg 2 Einsteinlaan 20, gebouw Salamanca subtotaal Zoetermeer Stadscentrum Rokkeveen 12.800 4.900 17.700 Klaverblad Interpolis 0

Pijnacker-Nootdorp
Nootdorp Kleine Driehoek 900 In aanbouw

Zoetermeer Overige gemeenten
Geen panden opgeleverd Totaal Haaglanden 0 148.300 25.400 Spazio fase I Stationsgebouw Centrum-West Stadscentrum Stadscentrum 4.600 1.300 Diverse Diverse In aanbouw In aanbouw

Bron: Gemeenten stadsgewest Haaglanden en Steenworp, bewerking Den Haag/DSO/Beleid/Stafafdeling Onderzoek.

Bron: Gemeenten stadsgewest Haaglanden en Steenworp, bewerking Den Haag/DSO/Beleid/Stafafdeling Onderzoek.

24

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2005

Bijlagen

25

Vervolg bijlage 3 Kantoorprojecten in aanbouw, voorbereiding en studie in het stadsgewest Haaglanden per 01-01-2005, naar jaar van oplevering (2006 en later)
Locatie Kantorengebied Bvo in m2 Gebruiker Status

Vervolg bijlage 3 Kantoorprojecten in aanbouw, voorbereiding en studie in het stadsgewest Haaglanden per 01-01-2005, naar jaar van oplevering (2006 en later - vervolg)
Locatie Kantorengebied Bvo in m2 Gebruiker Status

Delft
Station centrum Station zuid Westlandseweg/J v Beierenlaan Papsouwselaan Kruithuisweg/Laan der Ver.Naties Spoorzone Delft zuid Overige locaties Overige locaties Overige locaties 45.000 35.000 7.000 1.500 2.700

Midden Delfland
Schipluiden Brandweer In aanbouw 4.000 Bestuurscentrum

Pijnacker-Nootdorp
Nootdorp Nootdorp Pijnacker Pijnacker Kleine Driehoek Nieuwe Veen Pijnacker Centrum Pijnacker-Zuid 1.800 7.300 5.000 50.000 In aanbouw

Den Haag
NW-kwadrant Siemens locatie Carel van Bylandtlaan Saturunusstraat Maanplein 11 Binckhorstlaan/Wegastraat Binckhorstlaan 309/Jupiterkade Binckhorstlaan hoek Mercuriusweg Binckhorstlaan Nieuwe Schoolstraat Schouwburgstraat 8 Eissenhowerlaan/Churchillplein 11 Moezel/Donou Donou/Forepad/Wogan ong Middenweg Laan van ‘s-Gravenmade Business park Hoornwijck Rijswijkseweg/Enthovenplein Leemansplein Zoetermeerse weg/’s-Gravendreef Zoetermeerse weg/’s-Gravendreef Anna van Buerenplein Babylon Koningin Julianaplein Busplatform Wijnhavenkwartier Grotiusplaats De Haagsche Zwaan Bezuiderhoutseweg 73 Ypenburg Deelplan 24 Ypenburg Deelplan 19 Deelplan 26 Prinsclausplein Deelplan 22 De Singel Deelplan 22 Laan van Haamstede Deelplan 22 Laan van Haamstede Deelplan 22 Laan van Haamstede Deelplan 22 Laan van Waalhaven Burg. de Monchyplein Burg. de Monchyplein Leyweg MTS Locatie Van Alkemadelaan Alexanderkazerne Scheveningen-Haven Scheveningen-Haven Beatrixkwartier Beatrixkwartier Benoordenhout Binckhorst ZO Binckhorst ZO Binckhorstlaan Binckhorstlaan Binckhorstlaan Binckhorstlaan Binnenstad Binnenstad Congresgebouwgebied Forepark Forepark Forepark Hoornwijck Hoornwijck Laakhaven HS Laakhaven HS Leidschenveen Leidschenveen Nieuw Centraal Nieuw Centraal Nieuw Centraal Nieuw Centraal Nieuw centrum Utrechtsebaan Utrechtsebaan Utrechtsebaan Ypenburg/A12 Ypenburg/A12 Ypenburg/A12 Ypenburg West Ypenburg West Ypenburg West Ypenburg West Ypenburg West Overige locaties Overige locaties Overige locaties Overige locaties Overige locaties Overige locaties 85.000 8.000 13.500 13.000 11.000 30.000 12.500 10.000 3.000 2.000 500 30.000 4.440 3.300 14.200 4.200 65.000 3.800 11.000 20.000 23.000 12.500 31.000 27.500 65.000 127.000 22.000 18.000 3.000 1.500 10.000 60.000 3.080 2.850 2.645 1.915 2.680 4.000 4.000 20.000 30.000 2.070 2.500 De Monarch Siemens Shell Learning Centre Haagse Veste 1 The Binck Elephant Snouckaert Plan Bricorama/karwei Kasteel Binckhorst (uitbreiding) uitbreiding Hoge Raad Nationaal toneel Europol Center Point kantoortoren “Forepark Stadion” Palazzo Giardino gebouw B, C en E Kavel 10a De Klok CBS

Rijswijk
In aanbouw Laan van Vredenoord Laan van Zuidhoorn Laan van Zuidhoorn Laan van Hoornwijck Polakweg ‘A4 toren’ Limpbergstraat Gen. Eisenhowerplein 111-125 Lange Kleiweg In de Bogaard Broekpolder Hoornwijck Hoornwijck Hoornwijck Hoornwijck Plaspoelpolder Plaspoelpolder Stationslocatie Stationslocatie 2.100 39.000 5.000 12.000 2.800 10.200 5.000 41.500 2.900 28.900 ‘De Curie’ Full Colour Offices ‘Chelsea Building’ ‘Wijkvast’ ‘Main Building’ ‘TriAngle Tower’ ‘Traffic Square’ ‘Centaur Offices’

Wassenaar
Den Deijl 4.700

Westland
Leehove Trade Parc Westland/Jupiter Trade Parc Westland/Jupiter Trade Parc Westland/Jupiter Trade Parc Westland/Jupiter Centrum De Lier Naaldwijk Naaldwijk Naaldwijk Naaldwijk Naaldwijk Naaldwijk Naaldwijk Naaldwijk Poeldijk 4.500 4.800 4.000 4.000 4.000 1.500 17.000 3.000 30.000 7.000 Rabobank Horti Business Center, gebouw 2 Horti Business Center, gebouw 3 Horti Business Center, gebouw 4 Horti Business Center, gebouw 5 Accountant, advocaat Bestuurscentrum Politiebureau

Voorlopig uitgesteld Idem Idem Wellicht andere functie voor huidig metrage

Babylon

Ministeries van Justitie en BZK Grotiustoren Uitbreiding hoofdgebouw Ministerie van LNV Stadsdeelkantoor 8e stadsdeel Gebouw “Fokker” Gebouw “Bleriot” Gebouw “Wright” Gebouw “Lindbergh” Gebouw “Plesman” Gebouw I Alexander I Gebouw II Alexander II Gemeente kantoor UVV Internationaal Strafhof Landhoofd C Naurisch Centrum Talud Schiereiland (4e mast)

Galgeweg Hoogeland ABC-Westland

Zoetermeer
Zilverstraat Ierlandlaan Van Leeuwenhoeklaan 1 Van Leeuwenhoeklaan 2 Van Leeuwenhoeklaan 3 Sawa I Bredewater Kop Plein der Verenigde Naties Nathaliegang Uppsala Spazio fase II Centrum-Oost Houtsingel Voorweg/Amerikaweg Totaal Lansinghage (lus) Afrikaweg Afrikaweg Afrikaweg Afrikaweg Rokkeveen Rokkeveen Rokkeveen Rokkeveen Rokkeveen Stadscentrum Stadscentrum Overige locaties 10.000 8.000 5.000 2.000 10.000 18.500 25.000 35.000 2.500 4.000 8.700 4.000 1.500 25.000 1.451.900 Bouwend Nederland (AVBB) Klaverblad fase II Diverse financiële diensten Bank p.m. ICT-bedrijf In aanbouw

p.m. p.m.

Leidschendam-Voorburg
Leidschendam Voorburg Leidsenhage e.o. Overgoo/NoraH 5.000 40.000

66.120 in aanbouw

26

Monitor kantorenmarkt Haaglanden 2005

Bijlagen

27