:

Naar een optimaIer ruimteqebruik door
bedrijventerreinen. Een verkenninq van
enkeIe beIeidsopties
Hugo Cordljn
Cusla Renes
ílche¦ Traa
Rulmle¦ljk P¦anLureau, Den Haag
: ¸ Naar een
optimaIer
ruimteqebruik
door
bedrijven-
terreinen
- Hel aandee¦ verouderde Ledrljvenlerrelnen za¦,
Llj de huldlge omvang van herslruclurerlng, de
komende jaren verder loenemen.
- Toepasslng van de ĉLĈ-¦adder kan hel areaa¦
nleuwe, nog aan le wljzen ¦ocalles voor Ledrljven-
lerrelnen Leperken.
- Ten opzlchle van de geraamde loename van de
rulmlevraag voor Ledrljvenlerrelnen over de perl-
ode :ooó-:o:o Lledl de ĉLĈ-¦adder echler s¦echls
een Leperkle rulmlewlnsl, name¦ljk ó a :: procenl.
- Om een suLslanllë¦ere rulmlewlnsl le Leha¦en
zu¦¦en andere Le¦eldsoplles (gecomLlneerd mel
de ĉLĈ-¦adder) moelen worden lngezel.
- íel name zou een |etsttuctutet|nqsb||Jtoqe moe-
len worden overwogen. Een derge¦ljke heíílng op
nleuwe lerrelnen zou hel Ludgel voor herslruclu-
rerlng aanzlen¦ljk kunnen vergrolen. ßovendlen
he¦pl deze heíílng de vraag naar nleuwe lerrelnen
le Leperken. Overlgens ls hel eííecl van de heíílng
erg aíhanke¦ljk van de hoogle. Nadere sludle za¦
moelen ullwljzen hoe hoog een derge¦ljke her-
slruclurerlngsLljdrage zou moelen zljn.
- Een openrulmleheíílng ¦ljkl de aanlasllng van de
open rulmle slerk le vermlnderen, maar za¦ de ver-
ouderlngsproL¦emallek van Ledrljvenlerrelnen
nlel op¦ossen.
-Een verLelerd parkmanagemenl he¦pl de ver-
ouderlng van Ledrljvenlerreln op lermljn le
verlragen.
- En kennlsopLouw, kennlsullwlsse¦lng en voor-
¦lchllng he¦pl de eíílclency van herslruclurerlng
op den duur le verhogen.
-Een reglonaa¦ aíweglngskader, op Lasls van een
maalschappe¦ljke koslen-Lalenana¦yse, kan he¦pen
om de p¦annlng van Ledrljvenlerrelnen Leler ln le
Ledden ln een lnlegra¦e aíweglng lussen wonen,
werken en moLl¦llell.
Inhoud
InIeidinq ¸
ProbIeemanaIyse
De vraag naar (nleuwe) Ledrljvenlerrelnen ¸
OveraanLod ó
Verouderlng 8
Conc¦usle 8
De effecten van de Ĉeć-Iadder
ín¦eldlng n
Àclua¦lsalle BLM-ramlngen :o
Ullkomslen SER-¦adder :o
Langelermljnperspeclleí :u
Conc¦usle :u
AIternatieve moqeIijkheden voor beIeid
À¦lernalleve Le¦eldsmaalrege¦en :ó
De melhodlek :)
De ullkomslen :8
Een reglonaa¦ aíweglngskader ::
ConcIusies en aanbeveIinqen :ó
ßij Iaqe 1. :8
ßijIaqe z. Achterqronden bij de probIeemanaIyse :n
Literatuur ¸o
Over de auteurs ¸:
u ¸ InIeidinq
De rulmle¦ljke kwa¦llell van Ledrljvenlerrelnen en de
male waarln Ledrljvenlerrelnen sleeds vaker de open
rulmle aanlaslen, ondervlnden ln loenemende male
weersland Llj hel puL¦lek
:
, ln de welenschap
:
en ln
hel par¦emenl
¸
. Hel kaLlnel-ßa¦kenende u heeíl de
aanlasllng van open rulmle door de Lovenmallge ull-
glíle van nleuwe Ledrljvenlerrelnen maar ook door
de verouderlng en vermlnderde Le¦evlngswaarde van
Leslaande lerrelnen, oíwe¦. de verromme¦lng van hel
¦andschap, dan ook lol een van de speerpunlen van
zljn Le¦eld gemaakl.
u
Om mel de provlncles op korle
lermljn concrele aíspraken le kunnen maken over
de Ledrljvenlerrelnp¦annlng lol en mel :o:o, heeíl
hel kaLlnel nader lnzlchl nodlg ln de loekomsllge
onlwlkke¦lngen van de verouderlng van Ledrljven-
lerrelnen, de Lehoeíle aan Ledrljvenlerrelnen, hel
daarmee gepaard gaande rulmleLes¦ag en de moge-
¦ljke eííeclen daarvan op de open rulmle. Hlervoor
ls aanvu¦¦end onderzoek nodlg.
Op :¸ auguslus :oo) heeíl de Dlrecleur-Ceneraa¦
Rulmle van hel mlnlslerle van ČĈąă, mede namens
hel mlnlslerle van Economlsche Zaken, hel Rulmle¦ljk
P¦anLureau verzochl le onderzoeken wal de moge-
¦ljkheden zljn voor hel Le¦eld om de vraag naar rulmle
op Ledrljvenlerrelnen le Leînv¦oeden (zle Llj¦age :).
Hel denkkader van de ĉLĈ-¦adder ls daarvoor een van
de lnslrumenlen (zle p.n). Concreel zljn de vo¦gende
vragen aan hel Rulmle¦ljk P¦anLureau gesle¦d.
- Hel kaLlnel vraagl zlch aí we¦ke eííeclen deze
maalrege¦en naar verwachllng heLLen op de
(reglona¦e en nallona¦e) vraag naar rulmle op
Ledrljvenlerrelnen. Kunl u een melhodlek onl-
wlkke¦en dle deze eííeclen, lnc¦usleí de koslen
en Lalen van verschl¦¦ende Le¦eldsoplles, ln Lee¦d
Lrengl?
- Hel kaLlnel zou graag Leschlkken over een
prognose van de vraag naar Ledrljvenlerrelnen
op de mldde¦¦ange lermljn lol :o:o.
Hel Rulmle¦ljk P¦anLureau heeíl deze vragen,
ln over¦eg mel amLle¦ljk ČĈąă en LĐ, vler¦edlg
lngevu¦d.
:. Een aclua¦lsalle van de gegevens over Ledrljven-
lerrelnen mldde¦s ìsìĉ
¸
-:ooó en dlenovereen-
komsllge aanpasslngen aan de ramlngcljíers
vo¦gens hel ¦angelermljnscenarlo Transal¦anllc
íarkel. Dll scenarlo ls door de mlnlslerles van LĐ
en ČĈąă gekozen a¦s Lasls voor de aíspraken dle zlj
mel de provlncles wl¦¦en maken over de Ledrljven-
lerrelnp¦annlng
ó
.
:. Hel ramen van de eííeclen op hel rulmleLes¦ag
door Ledrljvenlerrelnen wanneer de ĉLĈ-¦adder
slrlkl wordl geîmp¦emenleerd.
¸. Hel onlwlkke¦en van een melhodlek waarmee
de eííeclen van verschl¦¦ende a¦lernalleve Le¦elds-
oplles kunnen worden geschal.
u. Een Leschouwlng van de wljze waarop de koslen
en Lalen van verschl¦¦ende oplles kunnen worden
aígewogen.
Hlerna werken we eersl de proL¦eemana¦yse verder
ull en schelsen we hel conceplue¦e kader dal we ln
dll advles hanleren. Vervo¦gens gaan we ln op Loven-
slaande vragen, ln de eersle p¦aals op de ĉLĈ-¦adder
en zljn eííeclen op hel rulmlegeLrulk door Ledrljven-
lerrelnen. Vervo¦gens geven we ook andere Le¦elds-
oplles ln overweglng dle lnleressanl ¦ljken om zowe¦
verouderlng a¦s hel rulmlegeLrulk door Ledrljven-
lerrelnen lerug le drlngen. Hel gaal hlerLlj om een
eersle, lenlalleve verkennlng van de moge¦ljkheden
en hun eííeclen, om ze a¦s serleuze Le¦eldsoplle
mee le kunnen nemen, zouden deze echler nader
moelen worden ullgewerkl. ve Les¦ullen mel
enke¦e Levlndlngen.
Noten
1. ßljvoorLee¦dde pelllle 'Vernleuw de oude Ledrljíslerrelnen¹
Spaar hel Landschap' door negenpromlnenle Neder¦anders op
lnlllalleí vande verenlglng íl¦leudeíensle (seplemLer :oo)).
z. ßljvoorLee¦dČĈąăraad(:ooó).
¡. ßljvoorLee¦dTweede Kamer, vergaderjaar :ooó-:oo), :n
u¸¸, nr. :oo enhel aannemenvande molle Duyvendak over
Ledrljvenlerrelnenlnde Hoekse vaard(¸o 8oo Ďì, nr. uo).
q. Tweede Kamer, vergaderjaar :ooó-:oo), ¸o 8oo Ďì nr )¸
en:nu¸¸, nr. ::¸
¶. ínlegraa¦ ßedrljvenlerrelnenlníormallesysleem.
ó. ve makengeenupdale vande ¦angelermljnramlngenvan
Ledrljvenlerrelnen, omdal de ¦aalsl Lekende prognose ull
:oo¸ slaml endus nog recenl ls, de gegevens wordenwe¦
geaclua¦lseerdvoor hel slarljaar. Dll wordl ver¦egdvan:oou
naar :ooó.
ProbIeemanaIyse
Hel rljk heeíl ln de ¦aalsle decennla de onlwlkke¦lng
van werk¦ocalles gesllmu¦eerd. Zo ¦ag ln de jaren
negenllg ln hel rulmle¦ljk-economlsch Le¦eld een
slerke nadruk op de onlwlkke¦lng van Ledrljven-
lerrelnen. En ook ln de Noto lu|nte (ČĈąă e.a. :oou)
en de nola P|eken |n Je Je|to (LĐ :ooua) wordl gesle¦d
dal de rulmle¦ljke kne¦punlen voor economlsche
groel zovee¦ moge¦ljk moelen worden weggenomen
en dal hel aanLod van aanlrekke¦ljke vesllglngs-
¦ocalles moel worden gesllmu¦eerd. De rulmle¦ljke
kne¦punlen ¦lggen voora¦ ln de grole sleden en ln
de slede¦ljke geLleden waar hoogproduclleve eco-
nomlsche acllvllellen p¦aalsvlnden en agg¦omeralle-
voorde¦en kunnen worden Lenul. Om dle kne¦punlen
weg le nemen, ls - naasl hel aanLod van aanlrekke-
¦ljke vesllglngs¦ocalles - een rulmle¦ljke Lljdrage
aan de aanpak van de verkeerscongeslle cruclaa¦,
evena¦s een goede reglona¦e LerelkLaarheld en de
LeschlkLaarheld van vo¦doende Ledrljvenlerrelnen.
ín de ¦aalsle decennla (:n8)-:oo¸) heLLen
gemeenlen dan ook vee¦ grond ullgegeven voor
Ledrljvenlerrelnen. gemldde¦d :.:¸o heclare per
jaar (ìsìĉ :ooó). De Lrulovoorraad aan Ledrljven-
lerrelnen ls daarmee loegenomen van uu.óuo heclare
ln :n88 lol nu.¸óo heclare ln :ooó, een slljglng van
hel rulmleLes¦ag len opzlchle van hel opperv¦ak van
Neder¦and van :,¸ procenl naar :,) procenl. Hlermee
ls hel areaa¦ dal Leslemd ls voor werken, re¦alleí sne¦
gegroeld (mel ::,n procenl lussen :nn¸ en :ooo) ln
verge¦ljklng lol de rulmle voor wonen (8,o procenl
ln deze¦íde perlode) (Rulmlemonllor ĈĆs, lndlcalor
ínlegraa¦ rulmlegeLrulk Neder¦and).
ßlj de ullglíle van nleuwe Ledrljvenlerrelnen worden
echler sleeds vaker vraaglekens gep¦aalsl. Enerzljds
omdal de ullglíle van deze nleuwe lerrelnen gepaard
gaal mel een aanlasllng van de open rulmle. Ànder-
zljds omdal de loekomsllge Lehoeíle aan Ledrljven-
lerrelnen een onzekere íaclor ls. Ull Lerekenlngen
dle hel cĆs (:oo¸) maakle mel de ßedrljís¦ocalle-
monllor, L¦ljkl LljvoorLee¦d dal de vraag naar nleuwe
Ledrljvenlerrelnen ln de loekomsl mlnder za¦ loe-
nemen. Voor de perlode na :o:o moel ze¦ís rekenlng
worden gehouden mel een per sa¦do negalleve ull-
glíle van grond. Dal wl¦ zeggen dal er slrucluree¦
Ledrljvenlerrelnen worden leruggegeven aan hel
aanLod waarvoor geen ullLreldlngsvraag Leslaal.
Daarnaasl ls er vee¦ aandachl voor de verouderlng
van Ledrljvenlerrelnen. ín Neder¦and ls er een daad-
werke¦ljk verouderd areaa¦ van ongeveer :¸.ooo hec-
lare Lrulo (ìsìĉ). De herslruclurerlng van deze ver-
ouderde Ledrljvenlerrelnen koml echler nlel goed
op gang, ook a¦ omdal de koslen van herslruclurerlng
íors zljn. De proL¦emallek van de verouderlng van
Ledrljvenlerrelnen en de LljLehorende herslruclu-
rerlng ls nlel a¦¦een onderdee¦ van hel rulmle¦ljke-
ordenlngsLe¦eld maar, mel hel Àcllep¦an ßedrljven-
lerrelnen (LĐ :oouL), ook een speerpunl van hel
economlsch Le¦eld.
Deze drle onderwerpen - de vraag naar nleuwe
Ledrljvenlerrelnen, hel moge¦ljke overaanLod en
de verouderlng van de voorraad - spe¦en een Le¦ang-
rljke ro¦ ln de dlscussle over Ledrljvenlerrelnen. Ze
worden hleronder a¦s concepluee¦ kader verder
ullgewerkl.
De vraaq naar (nieuwe) bedrijventerreinen
De vraag naar Ledrljvenlerrelnen ls een aíge¦elde
van de vraag naar Ledrljísrulmle. Een Ledrljí dal wl¦
verhulzen, kan klezen voor panden ull de Leslaande
voorraad oí voor een Louwrljp kave¦ waarop hel
ze¦í een pand kan (¦alen) rea¦lseren.
Speclíleke produclleprocessen vragen om specl-
íleke geLouwen, ondernemers heLLen een voorkeur
voor een pand op maal. Daarmee kunnen ze de eííl-
clency van hun produclleproces maxlma¦lseren. Van-
wege deze speclílcllell ls hel nlel a¦lljd eenvoudlg
een pand ull de Leslaande voorraad le vlnden, en
ls nleuwLouw een vee¦ gekozen oplle. De elnd-
geLrulker ln de markl voor Ledrljísrulmle ls dan
ook vaak deze¦íde a¦s de vrager naar grond, lwee
derde van de ondernemers heeíl kave¦s ln elgendom.
Voora¦ op nleuwe lerrelnen ls de ondernemer vaak
ook elgenaar van de grond. De Ledrljíspanden dle
worden verhuurd, zljn (meesla¦) ln handen van ¦okaa¦
opererende Le¦eggers (ĄČs C Slec Croep :oou).
Een ander gevo¦g van dll speclíleke karakler ls dal
Ledrljísrulmle ln de rege¦ lncouranl vaslgoed ls en
ó )
daarmee ¦asllg verhande¦Laar. Dll ¦eldl op zljn Leurl
lol ¦age prljzen voor Ledrljísrulmlen, maar ook lol
hoge rlslco's, en ullelnde¦ljk lol ¦age rendemenlen.
Prlvale parlljen (projeclonlwlkke¦aars en Le¦eggers)
zljn derha¦ve sporadlsch aanwezlg op de markl voor
Ledrljvenlerrelnen, deze ls voora¦ een gemeenle¦ljke
aange¦egenheld. De ¦aalsle jaren neeml de prlvale
Lelrokkenheld lels loe, voora¦ Llj re¦alleí goed ren-
derende marklsegmenlen a¦s Ledrljvenparken (Llj-
voorLee¦d hlghlechparken), ¦oglslleke Ledrljís-
rulmlen en makke¦ljk verhuurLare mu¦llíuncllone¦e
Ledrljísrulmlen. Recenl ls door pensloeníondsen
aangegeven dal zlj zlch op de markl voor Ledrljís-
panden wl¦¦en Legeven om mel hun Lljdrage 'hel
dozenproL¦eem' le vermlnderen (Flnanclee¦
DagL¦ad, seplemLer :oo)).
Àan de vraag naar rulmle op (nleuwe) Ledrljvenler-
relnen ¦lgl de dynamlek ln de Ledrljven len gronds¦ag.
De dynamlek dle onlslaal ull opheíílng van Ledrljven,
ls groler dan de dynamlek ull verhulzlng, zo L¦ljkl ull
een Llnnenkorl le verschljnen onderzoek van hel
ĈĆs (Van Oorl e.a. nog le verschljnen) naar de re¦alle
lussen werkge¦egenheld en Ledrljísverp¦aalslngen
:
.
Kljken we LljvoorLee¦d naar de lola¦e proíllseclor
(laLe¦ :), dan L¦ljkl ¸,¸ procenl van de Lanen le onl-
slaan ull hel oprlchlen van Ledrljísvesllglngen, ler-
wlj¦ u,8 procenl van de Lanen ver¦oren gaal door hel
opheííen van vesllglngen en ln lolaa¦ ¸,ó procenl van
de Lanen zlch verp¦aalsl a¦s gevo¦g van verhulzlng. De
kans dal een Ledrljí verlrekl, ls ge¦ljk aan de som van
opheíílng en verhulzlng. Voor de lola¦e proíllseclor
ls de verlrekkans 8,u procenl. Dll Lelekenl dal een
Ledrljí gemldde¦d :: jaar op een lerreln za¦ verL¦ljven.
Van Oorl (:oou) koml lol soorlge¦ljke conc¦usles.
ßlnnen de proíllseclor a¦s gehee¦ Leslaan aanzlen¦ljke
verschl¦¦en lussen de secloren groolhande¦, lnduslrle,
¦oglsllek en zake¦ljke dlenslver¦enlng, zoa¦s L¦ljkl ull
laLe¦ :. De calegorle zake¦ljke dlenslver¦enlng ls mln-
der vaak op Ledrljvenlerrelnen gehulsvesl, maar ls ln
ons overzlchl opgenomen om de Ledrljísdemograíl-
sche processen ln perspeclleí le p¦aalsen. ßedrljven ln
de lnduslrleseclor verhulzen hel mlnsl, hun verlrek-
kans ls mede k¦eln omdal ze ln de perlode :ooo-:oo¸
mlnder vaak dan gemldde¦d werden opgeheven. De
zake¦ljke dlenslver¦enlng ls hel meesl moLle¦, nlel
a¦¦een werden vee¦ Ledrljven geslarl en opgeheven,
ook zljn re¦alleí vee¦ Ledrljven ln deze seclor ln de
onderzochle perlode verhulsd. De seclor ¦oglsllek
was ln de perlode :ooo-:oo¸ nlel erg moLle¦, en de
groolhande¦seclor we¦.
Deze Ledrljísdemograílsche cljíers geven een
Lee¦d van de veranderende rulmleLehoeíle van
hel Ledrljís¦even. DaarLlj maken we onderscheld
naar slarlende en doorslromende Ledrljven. Slarlers
geLrulken re¦alleí mlnder rulmle omdal ze k¦elner
zljn, maar ook omdal onzeker ls oí ze zu¦¦en L¦ljven
Leslaan. Doorslromers daarenlegen zu¦¦en re¦alleí
meer rulmle nodlg heLLen, nlel a¦¦een omdal ze gro-
ler zljn maar ook omdal ze vo¦doende grole kave¦s
zu¦¦en aanschaííen om op de nleuwe vesllglng verder
le kunnen groelen. Hoewe¦ hulsvesllngskoslen
s¦echls een k¦eln gedee¦le van de Ledrljískoslen
vormen, spe¦en de lransacllekoslen van verhulzen
hler een ro¦ (O¦den :ooó). ßedrljven dle verhulzen
omdal ze wl¦¦en ullLrelden, zu¦¦en hun nleuwe kave¦s
makke¦ljker op een nleuw Ledrljvenlerreln vlnden
dan op een Leslaand lerreln. De Leslaande lerrelnen
zljn voor slarlers aanlrekke¦ljker vanwege de ¦agere
prljs van verouderende lerrelnen.
De Le¦angrljksle reden voor Ledrljven om le ver-
hulzen ls de Lehoeíle aan ullLreldlng (Pe¦¦enLarg e.a.
:oou, Pen :oo:, Van Sleen :nn8). Er Leslaal dus een
re¦alle lussen de onlwlkke¦lngsíase van hel Ledrljí
en de rulmleLehoeíle, een re¦alle waarover op dll
momenl echler onvo¦doende Lekend ls. ínzlchl ln
deze re¦alle zou de Lehoeíleramlng van Ledrljven-
lerrelnen kunnen verLeleren. Zeker mel hel oog
op de loekomsl, wanneer de economlsche groel za¦
vermlnderen en de werkge¦egenheld sleeds verder
van de lnduslrlë¦e seclor naar de zake¦ljke dlensl-
ver¦enlng za¦ verschulven (verge¦ljk cĆs, ăĄĆ C
ĈĆs :ooó), ls deze kennls van Le¦ang.
Overaanbod
:
De gemeenlen komen meesla¦ legemoel aan de
wensen voor Ledrljísrulmle door Ledrljvenlerrelnen
LeschlkLaar le sle¦¦en. Van oudsher geLeurl dal aan
de sladsranden. ímmers, loen mel de lnduslrla¦lsalle
de ml¦leuproL¦emen door Ledrljven loenamen, werd
hel nodlg wonen en werken op verschl¦¦ende ¦ocalles
le rea¦lseren. Deze íuncllescheldlng werd verslerkl-
door de opkomsl van hel sledenLouwkundlge
prlnclpe van de íuncllone¦e slad.
Doordal echler de Levo¦klngsgroel loenam en
daarmee de Lehoeíle aan woonrulmle, s¦ool de
sleeds verder ulldljende slad de lnduslrlegeLleden
weer ln. Ten lljde van de sladsvernleuwlng ln de
jaren zevenllg en lachllg van de vorlge eeuw heLLen
vee¦ oude íaLrlekscomp¦exen zo p¦aalsgemaakl voor
wonlngen, en onlslonden aan de nleuwe randen
van de slad nleuwe, monoíuncllone¦e Ledrljven-
lerrelnen. Dll proces kan worden gekenschelsl
a¦s de 'naluur¦ljke' dynamlek van verslede¦ljklng.
Ook vandaag de dag ¦lggen de Ledrljvenlerrelnen
voorname¦ljk ln en aan de sladsranden. Toch ls
de ml¦leuhlnder, verge¦eken mel de slarl van de
lnduslrla¦lsalle, slerk vermlnderd. Dal koml onder
andere door de overgang van een lnduslrlë¦e econo-
mle naar een dle meer gerlchl ls op hoogwaardlge
dlenslver¦enlng.
Ull werkge¦egenheldsoverweglngen zu¦¦en gemeen-
len Ledrljven dle wl¦¦en ullLrelden, ler wl¦¦e zljn en
grond LeschlkLaar heLLen. Dll ge¦dl ln hel a¦gemeen
ook voor Ledrljven van Lullen de reglo dle zlch er
wl¦¦en vesllgen. Doordal Lovendlen Lovengemeen-
le¦ljke aíslemmlng over Ledrljvenlerrelnen onl-
Lreekl, onlslaal een exlra rulme LeschlkLaarheld
van grond. Een LeschlkLaarheld dle de grondprljzen
re¦alleí ¦aag houdl, wal nleuwLouw re¦alleí goed-
koop maakl en evenlue¦e rendemenlen voor prlvale
parlljen verder onder druk zel.
De conc¦usle dal er een overaanLod ls van grond
voor Ledrljvenlerrelnen, wordl Levesllgd ln een
ĈĆs-sludle naar de werklng van de grondmarkl
(zle Segeren e.a. :oo¸), maar ook ln hel advles van
de Soclaa¦-Economlsche Raad over de Noto lu|nte
(zle ĉLĈ :oou). De ĉLĈ conslaleerl dal gemeenlen
prlmalr gerlchl zljn op hel aanLleden van nleuwe
Ledrljvenlerrelnen. Daarnaasl meenl hlj dal de
decenlra¦lsalle zo slerk ls aangezel, dal hel reglona¦e
nlveau drelgl le worden gepasseerd. Dll ge¦dl zeker
voor Ledrljvenlerrelnen.
Pt||svotn|nq
Hel Lerekenen van marklconíorme prljzen voor
grond op Ledrljvenlerrelnen ls nlel eenvoudlg.
ßlj grond voor wonlngen oí kanloren wordl de
marklwaarde Lepaa¦d door de resldue¦e grond-
waarde le Lerekenen. Deze melhode gaal ull van
de marklwaarde van hel vo¦loolde geLouw, waarLlj
de grondwaarde ge¦ljk ls aan de marklwaarde van
hel geLouw mlnus de Louwkoslen. Hel resldu ls
de waarde van de grond. ßlj Ledrljísrulmlen en
Ledrljvenlerrelnen ls de Lerekenlng ¦asllger, omdal
Ledrljíspanden nlel oí welnlg worden verhande¦d en
marklwaarden Lljgevo¦g onlLreken. Voor lncouranle
panden ls hel aanneme¦ljk dal de grondwaarde nlel a¦
TabeI 1. ßedrljísdemograíle naar seclor, jaargemldde¦denover de perlode :ooo-:oo¸^
Oprichtinqskans Opheffinqskans Verhuiskans Vertrekkans
GroothandeI ʊ,ʎ ʌ,ʊ ʋ,ʈ ʐ,ʋ
Industrie ʉ,ʋ ʊ,ʏ ʊ,ʈ ʍ,ʐ
Loqistiek ʊ ʋ,ʈ ʊ,ʎ ʎ,ʏ
ZakeIijke dienstverIeninq ʋ,ʎ ʍ,ʊ ʌ,ʊ ʈʈ,ʍ
Profit^ ʊ,ʌ ʋ,ʏ ʊ,ʍ ʏ,ʋ
^ íel dank aanOllo Raspe enloepvanV¦lel (ĈĆs) voor hel genererenvandeze gegevens.
^^ Tolaa¦ vanLovenslaande seclorenlnc¦usleí delal¦hande¦ enoverlge dlenslver¦enlng
Toe¦lchllng. de kansenzljnullgedrukl a¦s percenlage vanhel aanla¦ Lanenlnde desLelreííende seclor. De oprlchllngskans
Lelreíl hel aanla¦ Lanendal lnslarlende vesllglngenlol slandkoml, de opheíílngskans hel aanla¦ Lanendal verdwljnl doordal
de vesllglng wordl opgeheven, ende verhulskans ls hel aanla¦ Lanendal zlchverp¦aalsl doordal de vesllglng verhulsl.
De verlrekkans ls de somvande opheíílngskans ende verhulskans.
8 n
le hoog za¦ zljn, de marklwaarde van deze panden
ls lmmers ¦aag en za¦ dlchl Llj de waarde van de
(her)Louwkoslen ¦lggen.
De lnveslerlngen ln grond en lerreln a¦s aandee¦ van
de lola¦e lnveslerlngen ln vasle acllva Ledraagl ln
:oou s¦echls lwee procenl gemldde¦d over een grole
groep van (:-dlgll) Ledrljísk¦assen van de Slandaard
ßedrljíslnde¦lng :nn¸ van hel csĉ
¸
. De male waarln
de door hel Ledrljí gevraagde hoevee¦held grond
aíhangl van de grondprljs, ls hlerdoor gerlng (Sege-
ren e.a. :oo¸). Dll werkl exlensleve aanschaí van
grond ln de hand mel LljvoorLee¦d slraleglsche
reserverulmle Llj de aankoop van een kave¦.
Omdal de grondkoslen ¦aag zljn, worden op
kwa¦llalleí goede ¦ocalles mlnder produclleve nlel
a¦lljd verdrongen door hoogproduclleve Ledrljven.
Hogere grondkoslen daarenlegen kunnen we¦ ¦elden
lol een Lelere aíweglng van de ¦ocallekeuze. ls een
Lepaa¦de (duurdere) ¦ocalle nodlg voor de Ledrljís-
voerlng, oí kan er worden ullgeweken naar een
goedkopere p¦ek? ílnder produclleve Ledrljven
zu¦¦en ln dll geva¦ dus mlnder vaak op goede ¦ocalles
zlllen. Doordal deze aíweglng nu onlLreekl, ls er
mlnder kans dal zlch posllleve agg¦omeralle-eííeclen
zu¦¦en voordoen, dll zljn de voorde¦en dle kunnen
voorlv¦oelen ull de naLljheld van andere Ledrljven
oí economlsche acllvllellen.
Verouderinq
ßedrljvenlerrelnen verouderen over de jaren, dll
ls een naluur¦ljk proces. Door onder andere s¦echl
onderhoud van kave¦s en opsla¦¦en kan deze ver-
ouderlng versne¦¦en. ßedrljven worden door de
¦age grondprljs op nleuwe lerrelnen nlel a¦lljd
gesllmu¦eerd le lnvesleren ln hun huldlge pand en
verhulzen daarom sne¦¦er naar een nleuw lerreln.
Hun oude pand kan ¦eeg komen le slaan oí kan wor-
den geLrulkl door een ¦aagwaardlger economlsche
acllvllell. Dll kan de slarl zljn van een neerwaarlse
splraa¦ voor de aanlrekke¦ljkheld van hel Leslaande
lerreln. Hel hlerull resu¦lerende verva¦ van hel lerreln
¦eldl lol ¦age vaslgoed- en grondprljzen, waardoor
zlch meer Ledrljven mel een ¦age loegevoegde
waarde op dal lerreln zouden kunnen vesllgen.
ßovendlen kunnen ook aangrenzende (woon-)
wljken ¦asl krljgen van deze negalleve ullslra¦lngs-
eííeclen.
À¦s hel lerreln geen ullgeeíLare kave¦s meer
heeíl en de marklprlkke¦ voor onderhoud en
Leheer Llj de lerrelnLeheerder ls verdwenen,
kunnen a¦¦een aíspraken lussen ondernemers
onder¦lng ullkomsl Lleden. Hel maken (en ull-
voeren) van zu¦ke aíspraken wordl ln de praklljk
echler Lemoel¦ljkl door hel ln de rege¦ slerk ver-
snlpperde elgendom van Ledrljvenlerrelnen.
Verschulvlngen ln de vraag naar Ledrljvenlerreln
en a¦s gevo¦g van economlsche onlwlkke¦lngen
(van mlnder 'maaklnduslrle' naar meer zake¦ljke
dlenslver¦enlng) dragen eveneens Llj aan veroude-
rlng, Ledrljísrulmlen zljn lmmers vanwege hun
vee¦a¦ speclíleke karakler ¦asllg le hergeLrulken
(voor een ullgeLrelde ana¦yse van verouderlng
van Ledrljvenlerrelnen, zle cĆs :oo:).
ín Van der vouden e.a. (:ooó) ls de verouderlng van
Ledrljvenlerrelnen verge¦eken mel dle van kanloor-
¦ocalles. Hel aanLod van nleuwe lerrelnen ¦eldl ln
de kanlorenmarkl lol een sne¦¦ere verouderlng
(Korleweg :oo:). Van der vouden e.a. ¦alen zlen
dal een grool aanLod van nleuwe Ledrljvenlerreln
en eveneens kan ¦elden lol een versne¦de veroude-
rlng (en versne¦de aíschrljvlng) van geLouwen. De
samenhang lussen de vraag naar nleuwLouw en de
verouderlng van Ledrljvenlerrelnen werd nlel a¦lljd
onderkend door hel Le¦eld, maar heeíl recenl we¦
de nodlge aandachl gekregen.
ConcIusie
ín dll hooídsluk heLLen we Leschreven hoe de gang-
Lare ullglíle van nleuwe Ledrljvenlerrelnen ¦eldl lol
een Lovenmallge aanlasllng van de open rulmle en
lol een versne¦de verouderlng van Leslaande Ledrlj-
venlerrelnen. Een Le¦angrljke delermlnanl van hel
overaanLod aan Ledrljvenlerrelnen ls hel onlLreken
van Lovengemeenle¦ljke aíslemmlng. Hlerdoor
L¦ljven de grondprljzen re¦alleí ¦aag, wal nleuwLouw
voor Ledrljven re¦alleí goedkoop maakl. ßedrljven
dle ln de Ledrljísdemograílsche groelíase zlllen
worden door de ¦age grondprljs op nleuwe lerrelnen
nlel a¦lljd gesllmu¦eerd le lnvesleren ln hun huldlge
pand en verhulzen daarom sne¦¦er naar een nleuw
lerreln. Hun oude pand kan ¦eeg komen le slaan oí
kan worden geLrulkl door een ¦aagwaardlger eco-
nomlsche acllvllell. Dll kan de slarl zljn van een
neerwaarlse splraa¦ voor de aanlrekke¦ljkheld van
hel Leslaande lerreln en a¦dus ¦elden lol versne¦de
verouderlng.
Noten
1. De Ledrljvendynamlek Lelreíl hler a¦¦e Ledrljvenzowe¦ opa¦s
LullenLedrljvenlerrelnen.
z. Deze paragraaí ls geLaseerdopVander voudene.a. (:ooó).
¡. Op:-dlgllnlveau zljnde cljíers voor ¦oglslleke Ledrljvlgheld
a¦s vo¦gl. Voor de groolhande¦ (ĉsì ¸:) ¦lgl hel percenlage op
:,8 procenl, voor vervoer over ¦and(ĉsì óo) ls dll :,o procenl,
voor dlenslver¦enlng lenLehoeve vanhel vervoer (ĉsì ó¸), mel
voorname¦ljk ¦aad-, ¦os- enovers¦agacllvllellenenops¦ag, ls dll
ó,: procenl, voor de lnduslrle a¦s gehee¦ (ĉsì :¸ lol enmel ¸)) ls
dll :,¸ procenl. Hel percenlage vande lnveslerlngsverhoudlng
opeencljíerlg ĉsì-nlveau koml ln:oou ull op:,8%mel een
varlalle vano,¸ lol ¸,: procenl. Deze cljíers Lelreííena¦¦een
hel aandee¦ vande grondkoslen.
De effecten van
de Ĉeć-Iadder
InIeidinq
De Soclaa¦-Economlsche Raad (ĉLĈ :nnn) sle¦l dal de
rulmleschaarsle ln Neder¦and dwlngl lol een se¦eclleí
en doe¦mallg geLrulk van de LeschlkLare rulmle en
lol hel verhogen van de rulmleproducllvllell. À¦s
denkmode¦ hlervoor lnlroduceerl de raad een zoge-
naamde '¦adder'. Deze ĉLĈ-¦adder kenl de vo¦gende
slappen.
:. CeLrulk de rulmle dle reeds LeschlkLaar ls
gesle¦d voor een Lepaa¦de íunclle en1oí door
herslruclurerlng LeschlkLaar gemaakl kan
worden.
:. íaak opllmaa¦ geLrulk van de moge¦ljkheden
om door meervoudlg rulmlegeLrulk de rulmle-
producllvllell le verhogen.
¸. índlen hel voorgaande onvo¦doende soe¦aas
Lledl, ls de oplle van ullLreldlng van hel rulmle-
geLrulk aan de orde. DaarLlj dlenen de verschl¦-
¦ende re¦evanle waarden en Le¦angen goed le
worden aígewogen ln een geLledsgerlchle aanpak.
Door een zorgvu¦dlge keuze van de ¦ocalle van
'rode' íunclles en door lnveslerlngen ln kwa¦llells-
verLelerlng van de om¦lggende groene rulmle
moel worden verzekerd dal hel meerdere rulmle-
geLrulk voor wonen, Ledrljvenlerrelnen en1
oí lníraslrucluur de kwa¦llell van naluur en ¦and-
schap respecleerl en waar moge¦ljk verslerkl.
(ĉLĈ :nnn. u8)
À¦vorens de ĉLĈ-¦adder loe le passen voor Ledrljven-
lerrelnen en le Lepa¦en wal de ullkomslen hlervan
zljn, moelen we welen hoevee¦ vraag er ls naar
rulmle voor Ledrljvenlerrelnen. Om dle reden
zu¦¦en we de Leslaande Lehoeíleramlng door hel
cĆs (:oo¸) hleronder aclua¦lseren voor :ooó.
:o ::
ActuaIisatie sāĂ-raminqen
ín dll advles schallen we de rulmlewlnsl dle kan wor-
den Lehaa¦d door herslruclurerlng van verouderde
lerrelnen en lnlenslverlng op nleuwe lerrelnen, we
doen dal onder Lepaa¦de aannames (zle vo¦gende
paragraaí). ve gaan daarLlj ull van de geraamde loe-
name van de vraag naar rulmle op Ledrljvenlerrelnen
dle hel cĆs mel de ßedrljís¦ocallemonllor en vo¦gens
hel ¦angelermljnscenarlo Transal¦anllc íarkel (Ċă)
heeíl ullgerekend (cĆs :oo¸). De mlnlslerles van LĐ
en ČĈąă heLLen dll scenarlo gekozen a¦s ullgangs-
punl voor hun aíspraken mel de provlncles over de
Ledrljvenlerrelnp¦annlng lol en mel :o:o.
Om de rulmlewlnsl vo¦gens de ĉLĈ-¦adder le kunnen
lnschallen, heLLen we aclue¦e gegevens nodlg over
de loekomsllge Lehoeíle aan hel areaa¦ Ledrljven-
lerrelnen. Om de Leslaande ramlngen le aclua¦lseren,
moelen we de slarldalum van de ramlngcljíers van
hel cĆs, le welen : januarl :oou, ver¦eggen naar
: januarl :ooó. ve Lerekenen aan de hand van de
lwee meesl recenle ìsìĉ-jaren hoevee¦ areaa¦ ln :oou
en :oo¸ ls ullgegeven en lrekken dll vervo¦gens aí
van de cĆs-vraagramlngen. Verder Lepa¦en we wal
op : januarl :ooó hel Leslaande aanLod aan areaa¦
Ledrljvenlerrelnen was, evena¦s de harde p¦annen
voor Ledrljvenlerrelnen.
Hel Leslaande aanLod geeíl aan wal hel lerslond
ullgeeíLare, dal wl¦ zeggen Louwrljpe, areaa¦ ls op
Leslaande Ledrljvenlerrelnen. De harde p¦annen
vormen dal dee¦ van hel nlel-lerslond ullgeeíLare
areaa¦ dal nlel Lehoorl lol de procedure¦e íase
'Onlwerpp¦an' van een Leslemmlngsp¦an. De
íase 'Onlwerpp¦an' omval de zogenaamde zachle
p¦annen. Harde p¦annen maken een grolere kans
om lol een Llndend Leslemmlngsp¦an le geraken
dan zachle p¦annen, oí ze zlllen a¦ ln de elndíase lol
Leslemmlngsp¦an.
De aclua¦lsalle ¦eldl lol een geraamde loename van de
rulmlevraag vo¦gens hel Ċă-scenarlo voor de perlode
:ooó-:o:o (laLe¦ :).
:
À¦s de geraamde loename ¦ager
ls dan hel Leslaande aanLod, dan Lelekenl dll dal een
overaanLod aan Ledrljvenlerrelnen kan onlslaan a¦s
de loekomsllge rulmlevraag zlch lnderdaad onlwlk-
ke¦l vo¦gens hel Ċă-scenarlo. Deze onwense¦ljke
sllualle zou zlch LljvoorLee¦d voor kunnen doen
Llj de zeehavenlerrelnen ln Cronlngen en Zee¦and.
ín Cronlngen wordl de sllualle erger a¦s de harde
p¦annen van ::o heclare zeehavenlerreln zouden
¦elden lol Louwrljp areaa¦. Een waarschuwlng voor
de gegevens over Noord-Ho¦¦and ls hler overlgens
op haar p¦aals. deze provlncle heeíl geen gegevens
ge¦everd aan ìsìĉ-:oou en ìsìĉ-:oo¸ (mel jaar¦ljkse
pel¦dalum : januarl), en ook de dala van ìsìĉ-:ooó
voor Noord-Ho¦¦and zljn onLelrouwLaar (Àrcadls
C Slec Croep :ooó).
Uitkomsten Ĉeć-Iadder
ín deze paragraaí vo¦gen we de '¦adder'-Lenaderlng
van de ĉLĈ. Eersl gaan we na, vo¦gens de eersle
slap, hoevee¦ heclare areaa¦ door herslruclurerlng
opnleuw ullgeeíLaar kan worden gemaakl. Vervo¦-
gens Lerekenen we ln slap : hoevee¦ rulmlewlnsl er
le Lerelken va¦l door de rulmleproducllvllell le ver-
hogen.
:
Dal ¦aalsle kan op verschl¦¦ende manleren,
LljvoorLee¦d door de 'derde dlmensle' le Lenullen
(ondergronds Louwen en hoogLouw), door lech-
nlsche vernleuwlngen en door mu¦llíuncllonee¦
rulmlegeLrulk. vel- en rege¦gevlng en hel daarLlj
Lehorende Le¦eldslnslrumenlarlum dlenen een ver-
hoglng van de rulmleproducllvllell le Levorderen.
lenqeto||en
ßlj ons onderzoek naar de rulmlewlnsl dle kan wor-
den Lehaa¦d door verouderde Ledrljvenlerrelnen le
herslruclureren en de rulmle op nleuwe lerrelnen
le lnlenslveren, geLrulken we kengela¦¦en ull de
¦lleraluur.
Voor herslruclurerlng Leslaal LljvoorLee¦d de
vulslrege¦ dal een rulmlewlnsl kan worden Lehaa¦d
van ¸ a :o procenl van hel le herslruclureren areaa¦
(ĉĊącą :oo), ßureau ßullen :oou, ČĈąă :ooo,
Heldemlj Àdvles :nnó). Enlge voorzlchllgheld ls
hlerLlj geLoden, omdal hel lnlerva¦ grolendee¦s ls
geLaseerd op p¦annen en s¦echls op een Leperkl
aanla¦ gerea¦lseerde herslruclurerlngsprojeclen.
Recenle, gedelal¦¦eerd ullgewerkle herslruclure-
rlngsp¦annen, dle dee¦s ln ullvoerlng zljn, van de
provlncle Noord-Ho¦¦and (ln hel kader van hel pro-
vlncla¦e suLsldleprogramma Herslruclurerlng en
ínnovalleí RulmlegeLrulk op ßedrljvenlerrelnen,
uìĈs) en van de ßraLanlse Herslruclurerlngsmaal-
schapplj voor ßedrljvenlerrelnen (sus) lonen echler
aan dal deze kengela¦¦en rea¦lsllsch zljn.
Zo herslruclureerl de provlncle Noord-Ho¦¦and
ln hel kader van hel uìĈs, mel een ¦ooplljd van
:oou-:oo), een areaa¦ aan Ledrljvenlerrelnen van
:.o¸¸ heclare. íede dankzlj de heronlwlkke¦lng van
prlvale lerrelnde¦en en de loepasslng van lnlensleí
rulmlegeLrulk schal ze de rulmlewlnsl op ::,n pro-
cenl (persLerlchl provlncle Noord-Ho¦¦and, :: mel
:oo)). En ln haar ondernemlngsp¦an me¦dl de sus
een laaksle¦¦lng van :.:n¸ heclare le herslruclureren
areaa¦ voor :o:o (sąă :oou). De herslruclurerlngs-
laak Lelreíl zowe¦ de openLare rulmle a¦s :o procenl
van de prlvale lerrelnde¦en. De sus verwachl een
rulmlewlnsl van ),¸ procenl van hel lola¦e Lrulo
lerrelnopperv¦ak
¸
. Rekenen we dll om naar hel
areaa¦ daadwerke¦ljk verouderd lerreln, dan ls de
rulmlewlnsl :o procenl.
u

Hlernaasl zljn er verschl¦¦ende maalrege¦en per
íase van de Ledrljvenlerrelnp¦annlng om hel rulmle-
geLrulk le lnlenslveren, en zo rulmlewlnsl le Loeken
(ČĈąă :ooo). vlj rlchlen ons op de rulmlewlnsl dle
kan worden Lehaa¦d mel maalrege¦en dle ln de onl-
werpíase van de lnrlchllng van een lerreln kunnen
worden gelroííen (ßureau ßullen :oo:a, :oo:L,
:oou, ČĈąă :ooo), LljvoorLee¦d. hogere nello-
Lruloverhoudlng door eíílclënl verkave¦en en mlnder
verspreld groen, eíílclënle parkeerop¦osslngen, geen
maxlmumnormen maar julsl mlnlmumnormen voor
hoogle en LeLouwlngspercenlages ln hel Leslem-
mlngsp¦an, hel sllmu¦eren van geslape¦de Louw,
en meer geLrulk van aaneenges¦olen LeLouwlng
voor een dee¦ van hel lerreln (schake¦en). Deze
maalrege¦en moelen ln hel vooronlwerp van een
Leslemmlngsp¦an worden vaslge¦egd, waarna de
p¦ano¦oglsche procedure kan worden geslarl. De
Leoogde rulmlewlnsl door lnlenslverlng kan daar-
door zo goed a¦s a¦¦een op n|euwe lerrelnen worden
Lehaa¦d. Vo¦gens de ¦lleraluur ls dle rulmlewlnsl ¸ a
:o procenl van de le accommoderen rulmleLehoeíle
op nleuwe lerrelnen, deze cljíers zljn echler lndlca-
llever dan de herslruclurerlngskengela¦¦en, doordal
emplrlsche onderLouwlng vrljwe¦ onlLreekl.
TabeI z. Ceraamde loename rulmlevraag enLeslaandaanLodenharde p¦annenlnnello heclare, verLljzonderdnaar Ledrljven-
lerrelnenexc¦usleí zeehavenlerrelnen, enzeehavenlerrelnen, :ooó-:o:o, vo¦gens scenarlo Transal¦anllc íarkel
Toename ʃʋʋʇ-ʃʋʃʋ ßedrijventerreinen Zeehaventerreinen
Provincie ßedrljven-
lerrelnen
Zeehaven-
lerrelnen
ßeslaand Harde
p¦annen
Hard
aanLod^
ßeslaand Harde
p¦annen
Hard
aanLod^
Groninqen ʎʋʑ ʉʑ ʉʑʑ ʈʎʑ ʊʎʑ ʊʑʑ ʉʈʑ ʌʈʑ
FriesIand ʈ.ʑʉʑ ʑ ʊʏʑ ʈʋʑ ʌʉʑ ʊʑ ʑ ʊʑ
Drenthe ʍʌʑ ʑ ʌʌʑ ʌʑ ʍʑʑ ʑ ʑ ʑ
OverijsseI ʈ.ʈʌʑ ʑ ʊʌʑ ʈʐʑ ʌʋʑ ʑ ʑ ʑ
FIevoIand ʎʏʑ ʑ ʉʐʑ ʉʏʑ ʌʎʑ ʑ ʑ ʑ
GeIderIand ʈ.ʋʋʑ ʑ ʌʑʑ ʋʌʑ ʐʌʑ ʑ ʑ ʑ
Utrecht ʊʋʑ ʑ ʈʌʑ ʉʈʑ ʊʍʑ ʑ ʑ ʑ
Noord-HoIIand ʈ.ʈʈʑ ʊʑ ʍʌʑ ʈ.ʈʋʑ ʈ.ʎʐʑ ʉʑʑ ʌʑ ʉʌʑ
Zuid-HoIIand ʐʐʑ ʋʈʑ ʌʑʑ ʍʑʑ ʈ.ʈʑʑ ʋʑ ʑ ʋʑ
ZeeIand ʋʈʑ ʐʑ ʈʊʑ ʊʌʑ ʋʏʑ ʋʌʑ ʑ ʋʌʑ
Noord-ßrabant ʉ.ʊʐʑ ʈʏʑ ʍʍʑ ʉʍʑ ʐʉʑ ʉʑ ʑ ʉʑ
Limburq ʈ.ʉʌʑ ʑ ʋʎʑ ʊʊʑ ʏʑʑ ʑ ʑ ʑ
NederIand ʈʉ.ʉʎʑ ʎʊʑ ʋ.ʏʊʑ ʋ.ʈʎʑ ʐ.ʑʑʑ ʈ.ʑʋʑ ʉʍʑ ʈ.ʊʑʑ
^ Dll ls de somvanLeslaande aanLodende harde p¦annenlnnello heclare op: januarl :ooó.
:: :¸
8eteken|nqen
Op Lasls van de geaclua¦lseerde sĂă-vraagramlngen
Lerekenen we hler de lola¦e rulmlewlnsl ln heclaren
dle kan worden Lehaa¦d door herslruclurerlng van
verouderde lerrelnen en lnlenslverlng op nleuwe
lerrelnen. Verder geven we aan hoevee¦ heclare van
de geraamde loename van de rulmlevraag op nleuwe
lerrelnen za¦ moelen worden geaccommodeerd
nadal hel Leslaande aanLod, de harde p¦annen en
de rulmlewlnsl vla herslruclurerlng dan we¦ vla lnlen-
slverlng op nleuwe lerrelnen zljn Lenul. De Lronnen
slaan a¦¦een een kwanlllalleve exercllle loe, een
kwa¦llalleve achlergrond van de lerrelnen en hel
resu¦laal van de herslruclurerlng wordl nlel gegeven.
Dal geeíl een Le¦angrljke Leperklng van de Lereke-
nlngen. de kwa¦llellen van hel door herslruclurerlng
gewonnen areaa¦ hoeven nlel a¦lljd aan le s¦ullen Llj
de vraag van Ledrljven.
Onze Lerekenlngen zljn Ledoe¦d om een orde-
groolle-eííecl aan le geven, ze zljn lndlcalleí van
aard, en we¦ om de vo¦gende redenen.
:. De kengela¦¦en voor rulmlewlnsl vla herslruclu-
rerlng en lnlenslverlng zljn lndlcalleí. Er ls verder
onvo¦doende Lasls om ze reglonaa¦ en ¦okaa¦ le
onderschelden. Zo za¦ de rulmlewlnsl op k¦elne,
Llnnenslede¦ljke lerrelnen Leperkler zljn dan op
grole lerrelnen Lullen oí aan de rand van de slad.
Ook kan (gedee¦le¦ljke) herproíl¦erlng naar kan-
loren oí lransíormalle naar wonlngen en voor-
zlenlngen voor Llnnenslede¦ljke lerrelnen soms
zlnvo¦¦er zljn dan revlla¦lserlng naar deze¦íde
economlsche íunclle.
¸

:. ve nemen aan dal de kengela¦¦en represenlalleí
zljn voor de gehe¦e ramlngsperlode.
¸. ve nemen aan dal hel areaa¦ dal door herslruc-
lurerlng wordl herwonnen, opnleuw ullgeeíLaar
wordl en dus gehee¦ lerugv¦oell naar hel aanLod
van Ledrljvenlerrelnen.
u. De reaclle van Ledrljven wal Lelreíl verhuls-
gedrag en gedrag Lelreííende rulmleLes¦ag wordl
nlel meegenomen.
¸. De verde¦lng van herslruclurerlng over de ver-
schl¦¦ende lypen (revlla¦lserlng1herproíl¦erlng1
lransíormalle) wordl conslanl ln de lljd veronder-
sle¦d.
Ull hel ìsìĉ-Lesland, pel¦dalum : januarl :ooó, heL-
Len we hel daadwerke¦ljk verouderde areaa¦ aíge¦eld
(laLe¦ ¸).
ó
HlerLlj ls rekenlng gehouden mel hel íell
dal gemldde¦d s¦echls drlekwarl van een lerreln dal ln
ìsìĉ a¦s verouderd slaal gereglslreerd, daadwerke¦ljk
verouderd ls. ín laLe¦ ¸ verde¦en we hel daadwerke¦ljk
verouderde areaa¦ ln lwee ge¦ljke de¦en over de perl-
ode :ooó-:o:o en de perlode :o::-:ouo. ve nemen
aan dal a¦ hel areaa¦ dal op de pel¦dalum : januarl
:ooó daadwerke¦ljk verouderd ls, ln deze lwee
perlodes wordl geherslruclureerd. Hel areaa¦ dal
ln de komende lljd verouderd raakl (hel pljp¦eldlng-
eííecl), nemen we ln onze Lerekenlngen nlel mee.
Voor hee¦ Neder¦and Ledraagl hel daadwerke¦ljk
verouderde areaa¦ rulm :¸.ooo heclare, dll ls een
kwarl van hel nallona¦e Lruloareaa¦ aan Ledrljven-
en zeehavenlerrelnen. Noord-ßraLanl, Zuld-Ho¦¦and
en Noord-Ho¦¦and vormen de lop drle voor hel areaa¦
aan verouderde Ledrljvenlerrelnen.
De LandLreedle van de rulmlewlnsl dle lol en mel
:o:o kan worden Lehaa¦d, Lerekenen we vo¦gens
lwee varlanlen. een ¦age varlanl, waarLlj de rulmle-
wlnsl van zowe¦ hel herslruclureren a¦s hel lnlen-
slveren ¸ procenl Ledraagl, en een hoge varlanl,
waarLlj Lelde maalrege¦en e¦k :o procenl rulmle-
wlnsl op¦everen. De resu¦lalen slaan ln laLe¦ u.
De re¦alleve rulmlewlnsl geeíl hel percenlage aan
van de rulmlewlnsl len opzlchle van de geraamde
loename ln de perlode :ooó-:o:o.
)
Voor Ledrljven-
lerrelnen ls deze rulmlewlnsl Leschelden (ó lol ::
procenl), ondanks de amLllleuze herslruclurerlngs-
aanpak ln de perlode :ooó-:o:o voor de he¦íl van hel
op : januarl :ooó a¦s verouderd Leslempe¦de areaa¦.
Er zljn dus ook andere Le¦eldsoplles nodlg om le
komen lol een suLslanllee¦ zulnlger rulmlegeLrulk.
Hel areaa¦ dal vo¦gens de ¦age varlanl op n|euwe
¦ocalles geaccommodeerd moel worden, ls aange-
geven ln laLe¦ ¸. íel nleuwe ¦ocalles wordl hel areaa¦
Ledoe¦d dal nodlg ls nadal hel Leslaande aanLod,
de harde p¦annen en de opnleuw ullgeeíLare rulmle
vla herslruclurerlng zljn Lenul.
Door aírondlngsverschl¦¦en komen de nallona¦e
rulmlewlnslcljíers ln heclare ln de laLe¦¦en u en ¸ nlel
exacl overeen ():o heclare ln laLe¦ u verge¦eken mel
):o heclare ln laLe¦ ¸, enzovoorl).
TabeI ¡. Daadwerke¦ljk verouderdareaa¦. 8ton. ìsìĉ-:ooó, Lewerklng ĈĆs
ʋʂ-ʋʂ-ʃʋʋʇ ʋʂ-ʋʂ-ʃʋʋʇ ʃʋʋʇ-ʃʋʃʋ ʃʋʋʇ-ʃʋʃʋ ʃʋʃʂ-ʃʋʅʋ ʃʋʃʂ-ʃʋʅʋ
Provincie ßedrijven-
terreinen
Zeehaven-
terreinen
ßedrijven-
terreinen
Zeehaven-
terreinen
ßedrijven-
terreinen
Zeehaven-
terreinen
Groninqen ʈ.ʑʎʉ ʈ.ʑʈʎ ʌʊʍ ʌʑʐ ʌʊʍ ʌʑʐ
FriesIand ʋʍʍ ʌʌ ʉʊʊ ʉʎ ʉʊʊ ʉʎ
Drenthe ʎʑʎ ʑ ʊʌʋ ʑ ʊʌʋ ʑ
OverijsseI ʈ.ʎʈʌ ʑ ʏʌʏ ʑ ʏʌʏ ʑ
FIevoIand ʊʌʏ ʑ ʈʎʐ ʑ ʈʎʐ ʑ
GeIderIand ʉ.ʊʎʉ ʑ ʈ.ʈʏʍ ʑ ʈ.ʈʏʍ ʑ
Utrecht ʐʏʏ ʑ ʋʐʋ ʑ ʋʐʋ ʑ
Noord-HoIIand ʉ.ʈʊʌ ʐʑʌ ʈ.ʑʍʎ ʋʌʉ ʈ.ʑʍʎ ʋʌʉ
Zuid-HoIIand ʊ.ʈʊʑ ʊʍʉ ʈ.ʌʍʌ ʈʏʈ ʈ.ʌʍʌ ʈʏʈ
ZeeIand ʐʏʍ ʊʍʑ ʋʐʊ ʈʏʑ ʋʐʊ ʈʏʑ
Noord-ßrabant ʋ.ʎʉʌ ʑ ʉ.ʊʍʉ ʑ ʉ.ʊʍʉ ʑ
Limburq ʈ.ʐʐʈ ʑ ʐʐʍ ʑ ʐʐʍ ʑ
NederIand ʉʑ.ʍʋʌ ʉ.ʍʐʐ ʈʑ.ʊʉʊ ʈ.ʊʋʐ ʈʑ.ʊʉʊ ʈ.ʊʋʐ
TabeI q. Rulmlewlnsl over perlode :ooó-:o:o
Ruimtewinst inhectare ReIatieve ruimtewinst in%
Variant ßedrijven-
terreinen
Zeehaven-
terreinen
ßedrijven-
terreinen
Zeehaven-
terreinen
Laaq ʎʈʑ ʐʑ ʍ ʈʊ
Hooq ʈ.ʊʏʑ ʈʐʑ ʈʈ ʉʍ
TabeI ¶. ßenodlgdareaa¦ opnleuwe ¦ocalles lol enmel :o:o vo¦gens de ¦age ende hoge varlanl Llj loepasslng vande ĉLĈ-¦adder
ßedrijventerreinen Zeehaventerreinen
Provincie ßeIeidsneutraaI Ĉeć-Iadder Iaaq Ĉeć-Iadder hooq ßeIeidsneutraaI Ĉeć-Iadder Iaaq Ĉeć-Iadder hooq
Groninqen ʊʎʑ ʊʊʑ ʉʏʑ -ʋʐʑ -ʌʉʑ -ʌʋʑ
FriesIand ʌʑʑ ʋʍʑ ʋʊʑ -ʊʑ -ʊʑ -ʊʑ
Drenthe ʌʑ ʊʑ ʈʑ ʑ ʑ ʑ
OverijsseI ʍʈʑ ʌʋʑ ʋʎʑ ʑ ʑ ʑ
FIevoIand ʉʈʑ ʈʐʑ ʈʎʑ ʑ ʑ ʑ
GeIderIand ʋʐʑ ʋʈʑ ʊʊʑ ʑ ʑ ʑ
Utrecht -ʉʑ -ʌʑ -ʎʑ ʑ ʑ ʑ
Noord-HoIIand -ʍʏʑ -ʎʊʑ -ʎʐʑ -ʉʉʑ -ʉʋʑ -ʉʎʑ
Zuid-HoIIand -ʈʈʑ -ʈʐʑ -ʉʎʑ ʊʎʑ ʊʋʑ ʊʉʑ
ZeeIand -ʎʑ -ʈʑʑ -ʈʉʑ -ʊʍʑ -ʊʎʑ -ʊʏʑ
Noord-ßrabant ʈ.ʋʎʑ ʈ.ʉʏʑ ʈ.ʈʈʑ ʈʍʑ ʈʌʑ ʈʋʑ
Limburq ʋʌʑ ʊʏʑ ʊʉʑ ʑ ʑ ʑ
NederIand ʊ.ʉʎʑ ʉ.ʌʌʑ ʈ.ʏʎʑ -ʌʎʑ -ʍʎʑ -ʎʍʑ
VerschiI - -ʎʉʑ -ʈ.ʋʑʑ - -ʈʑʑ -ʈʐʑ
In% - -ʉʉ% -ʋʊ% - ʈʏ% ʊʊ%
:u :¸
ín laLe¦ u zljn de eííeclen van hel loepassen van
de ĉLĈ-¦adder gepercenleerd op de lola¦e rulmle-
Lehoeíle voor :ooó-:o:o. Voor Ledrljvenlerrelnen
¦eldl dll lol ó (¦age varlanl) respeclleve¦ljk :: procenl
(hoge varlanl) rulmlewlnsl len opzlchle van de
Le¦eldsneulra¦e varlanl. ín laLe¦ ¸ zljn de eííeclen
gere¦aleerd aan de nog le zoeken nleuwe ¦ocalles.
Voor Ledrljvenlerrelnen ¦eldl dll lol een Lesparlng
van :: (¦age varlanl) respeclleve¦ljk u¸ procenl (hoge
varlanl) len opzlchle van hel areaa¦ nog le zoeken
nleuwe ¦ocalles van de Le¦eldsneulra¦e varlanl.
Een negalleve ullkomsl ln de laLe¦ Lelekenl dal
(per sa¦do) hel aanLod aan Ledrljvenlerrelnen op
nleuwe ¦ocalles groler ls dan de vraag. Deze sllualle
doel zlch ln enke¦e provlncles voor lndlen de ramlng
vo¦gens hel Ċă-scenarlo overeenkoml mel de wer-
ke¦ljkheld en lndlen onze aannamen julsl zljn. ve
Lenadrukken nogmaa¦s dal de ìsìĉ-gegevens voor
Noord-Ho¦¦and onLelrouwLaar zljn.
Lanqetermijnperspectief
ín dll advles kljken we nlel a¦¦een naar de mldde¦¦ange
lermljn (lol :o:o) maar Lesleden we ook aandachl
aan hel ¦angelermljnperspeclleí (lol :ouo) van hel
rulmleLes¦ag door Ledrljvenlerrelnen, omdal daarln
- a¦lhans ln enke¦e ¦angelermljnscenarlo's - wordl
verwachl dal de Lehoeíle aan areaa¦ voor Ledrljven-
lerrelnen za¦ aínemen (cĆs, ăĄĆ C ĈĆs :ooó.8o). Op
we¦k momenl deze krlmp le verwachlen ls, waar dle
krlmp le verwachlen ls en wal dle krlmp voor lnv¦oed
heeíl op de gevraagde kwa¦llell van Ledrljvenlerrel-
nen L¦ljíl onzeker, omdal de scenarlo's LandLreedlen
aangeven voor moge¦ljke loekomsllge onlwlkke¦ln-
gen. Er za¦ ln leder geva¦ sleeds meer sprake zljn van
een vervanglngsmarkl dan van een ullLreldlngsmarkl
voor Ledrljvenlerrelnen.
ín de perlode :o::-:ouo za¦ de rulmlevraag voor
Ledrljvenlerrelnen naar verwachllng oms¦aan
naar een negalleí geraamde loename, oíwe¦. een
aíname.
8
ín laLe¦ ó slaal de loename vo¦gens hel sce-
narlo Transal¦anllc íarkel na :o:o. Op provlnclaa¦
nlveau (hler nlel geloond) ls er a¦¦een nog Lehoeíle
aan :¸o heclare Ledrljvenlerrelnen ln F¦evo¦and en
aan uno heclare zeehavenlerreln ln Zuld-Ho¦¦and,
lerwlj¦ de vraag naar Ledrljvenlerrelnen e¦ders
negalleí ls. Verdlsconleren we vervo¦gens de rulmle-
wlnsl vla herslruclurerlng en lnlenslverlng, dan za¦
er nog mlnder vraag zljn naar Ledrljvenlerrelnen op
nleuwe ¦ocalles (laLe¦ )). Ter l¦¦uslralle kan de sllualle
ln Noord-ßraLanl dlenen. ín de perlode lol :o:: ls
ln deze provlncle :.:8o heclare nodlg voor nleuwe
Ledrljvenlerrelnen, lerwlj¦ ln de perlode daarna,
gedurende :o::-:ouo, zo'n :.o:o heclare verouderde
Ledrljvenlerrelnen aan de markl za¦ worden lerug-
gegeven. ve moelen dus a¦ rulm voor :o:o nadenken
over hoe om le gaan mel deze moge¦ljke sllualle.
De moge¦ljkheld dal de Lehoeíle aan areaa¦ Ledrlj-
venlerrelnen op lermljn za¦ aínemen, maakl dal
anders moel worden omgegaan mel rulmle¦ljke
reserverlngen en mel herslruclurerlng dan ln een
perspeclleí van voorlgaande groel. F¦exlLl¦llell ln
hel lnveslerlngsLe¦eld ls dan van Le¦ang, evena¦s
een ander lnslrumenlarlum. Nader onderzoek naar
lnrlchllngsprlnclpes dle rekenlng houden mel de
moge¦ljkheld van loekomsllge íuncllewljzlglng,
ls ln dll kader van Le¦ang.
Tol s¦ol geven we ln laLe¦ 8 aan we¦ke rulmlewlnsl
over de perlode :o::-:ouo kan worden Lehaa¦d door
herslruclurerlng en lnlenslverlng.
ConcIusie
De ĉLĈ-¦adder ls een van de moge¦ljkheden om de
proL¦emen rond Ledrljvenlerrelnen aan le pakken.
De eííeclen van de ĉLĈ-¦adder zljn echler Leperkl.
À¦s ln de perlode :ooó-:o:o, vo¦gens hel Ċă-scena-
rlo, de he¦íl van de Leslaande verouderde Ledrljven-
lerrelnen zou worden geherslruclureerd en a¦s hel
rulmlegeLrulk op loekomsllg le onlwlkke¦en Ledrlj-
venlerrelnen zou worden geînlenslveerd, dan kan op
Ledrljvenlerrelnen een rulmlewlnsl worden Lehaa¦d
van ó a :: procenl len opzlchle van de (geraamde)
loename van de rulmlevraag over deze¦íde perlode.
Ànders geíormu¦eerd. a¦s we hel Leslaande aanLod
en a¦¦e harde p¦annen voor Ledrljvenlerrelnen aílrek-
ken van de rulmleLehoeíle voor deze lerrelnen, dan
kan loepasslng van de ĉLĈ-¦adder erloe Lljdragen dal
er :: a u¸ procenl mlnder areaa¦ nodlg ls voor nleuwe
¦ocalles len opzlchle van 'nlels doen'.
Noten
ɲ. De ramlngenLevallengeenljzerenvoorraad. Dll ls de voor-
raaddle provlncles aande sĂă-ramlngenloevoegenmel a¦s
argumenl dal areaa¦ nodlg ls aanhel elndvaneenramlngsperl-
ode voor de vo¦gende perlode. De sĂă hanleerl hel ullgangs-
punl dal eendee¦ vande zachle p¦annenlnde ¦oopvande
ramlngsperlode harde p¦annenwordenena¦dus voor vo¦doende
voorraadkunnenzorgen. ßovendlenwordende sĂă-ramlngen
omde clrca zes jaar herhaa¦d. DaarLlj wordl hel harde aanLod
geaclua¦lseerdenwordl eendrelgendlekorl lljdlg geslgna¦eerd.
z. vlj gaanervanull dal hler wordl Ledoe¦ddal de rulmlepro-
ducllvllell moel wordenverhoogdmel Lehoudvandeze¦íde
economlsche íunclle ophel lerreln. Herproíl¦erlng naar kan-
loorrulmle, oí lransíormalle naar wonlngenendelal¦hande¦ va¦-
¦enhler dus Lullen.
¡. Verwachllng ullgesprokenlljdens eenLezoek aande sus ln
auguslus :oo).
q. ve geLrulkendaarvoor eenomrekeníaclor vandrlekwarl.
Deze omrekeníaclor L¦ljkl ull verschl¦¦ende LĊìĄ-sludles (LĊìĄ
:oo:a, :oo:L, :oo¸, Reeslnk CVanÀa¦sl :oo¸) enwordl Leves-
llgddoor eenelgenana¦yse vande LeschlkLare gegevens ull
ìsìĉ-:ooóLelreííende daadwerke¦ljk verouderde lerrelnde¦en.
¶. Ull de ¦lleraluur L¦ljkl dal hel merendee¦ vande herslruclure-
rlngsp¦annen- vande ordegroolle vanno procenl vanhel le
herslruclurerenareaa¦ - revlla¦lserlng Lelreíl. De hlervoor
genoemde LĊìĄ-sludles eneenelgenana¦yse vangegevens over
:ooóvanhel ìsìĉ gevende domlnanlle vanrevlla¦lserlng aan.
Hel reslerende dee¦ Leslaal ull herproíl¦erlng enlransíormalle.
ó. Hel verouderde areaa¦ ls aíkomsllg vandrle calegorleënvan
de verouderlngs-1herslruclurerlngsvraag vanhel ìsìĉ. verou-
derdlerrelnwaarvoor nog geenp¦annenvoor herslruclurerlng
Leslaan, verouderdlerrelnwaaropde herslruclurerlng Llnnen
drle jaar wordl geachl le slarlen, enverouderdlerrelndal
momenlee¦ wordl geherslruclureerd.
). De re¦alleve rulmlewlnsl kanLovende :o procenl ¦lggenlnde
¦age varlanl enLovende :o procenl lnde hoge varlanl, omdal hel
percenlage herslruclurerlngswlnsl hel daadwerke¦ljk verou-
derdareaa¦ a¦s Lasls heeíl.
8. ínLlj¦age KvancĆs (:oo¸) zll lmp¦lclel eenherslruclurerlngs-
opgave opgenomen, omdal areaa¦ dal door LljvoorLee¦dlndu-
slrle aande markl wordl leruggegevennlel zonder herproíl¦e-
rlng door eenandere seclor kanwordengeLrulkl (Schuur e. a.
:oo)). Deze vormvaneconomlsche verouderlng ¦eldl lnde ¦oop
der lljdlol eenhoevee¦heldle herslruclurerenareaa¦. hel
Lelreíl hler dus herslruclurerlngsareaa¦ lnde pljp¦ljn.
TabeI ó. Nallonaa¦ geraamde loename vande rulmlevraag ln
heclaren, vo¦gens hel scenarlo Transal¦anllc íarkel.
8ton. cĆs (:oo¸)
Periode ßedrijventerreinen Zeehaventerreinen
ʃʋʃʂ-ʃʋʄʋ -ʈ.ʎʊʑ ʊʑ
ʃʋʄʂ-ʃʋʅʋ -ʈ.ʏʈʑ ʊʑ
TabeI ). ßenodlgdareaa¦ opnleuwe ¦ocalles ln:o:: lol enmel
:ouo, vo¦gens de ¦age varlanl rulmlewlnsl
Provincie ßedrijventerreinen Zeehaventerreinen
Groninqen -ʈʏʑ -ʎʑ
FriesIand -ʈʑ ʑ
Drenthe -ʐʑ ʑ
OverijsseI -ʈʊʑ ʑ
FIevoIand ʈʊʑ ʑ
GeIderIand -ʌʏʑ ʑ
Utrecht -ʈʎʑ ʑ
Noord-HoIIand -ʉʏʑ -ʉʍʑ
Zuid-HoIIand -ʌʏʑ ʋʍʑ
ZeeIand -ʈʐʑ -ʐʑ
Noord-ßrabant -ʈ.ʑʈʑ -ʍʑ
Limburq -ʐʌʑ ʑ
NederIand -ʋ.ʑʋʑ -ʉʑ
TabeI 8. Rulmlewlnsl over de perlode :o::-:ouo, lnheclare
Variant ßedrijventerreinen Zeehaventerreinen
Laaq ʌʉʑ ʐʑ
Hooq ʈ.ʑʌʑ ʈʏʑ
:ó :) AIternatieve
moqeIijkheden
voor beIeid
Hoewe¦ de ĉLĈ-¦adder dus zeker een Lljdrage ¦everl
aan hel vermlnderen van hel rulmleLes¦ag door
Ledrljvenlerrelnen, ¦ljkl hel nlel loerelkend hel
Le¦eld hlerloe le Leperken. ín dll hooídsluk gaan we
daarom ln op een aanla¦ a¦lernalleve Le¦eldsoplles dle
ons lnzlens ook lnleressanl zljn a¦s lnslrumenl om de
rulmleLehoeíle van Ledrljven le Leperken. ve geven
hleronder eersl een overzlchl van de verschl¦¦ende
oplles, en Leschrljven vervo¦gens hel mode¦ dal nodlg
ls om de eííeclen van deze a¦lernalleve Le¦eldsoplles
le kunnen Lepa¦en. Daarna rapporleren we de ull-
komslen van dal mode¦. Hel gaal hlerLlj nadrukke¦ljk
om een lenlalleve verkennlng, om een serleuze ro¦ le
kunnen spe¦en ln hel Le¦eld, moelen de a¦lernalleve
Le¦eldsoplles en hun eííeclen nader worden onder-
zochl. Omdal de proL¦emallek rondom Ledrljven-
lerrelnen voora¦ op reglonaa¦ nlveau spee¦l, Lleden
we lol s¦ol een reglonaa¦ aíweglngskader waarLln-
nen we de Le¦eldsa¦lernalleven kunnen aíwegen.
AIternatieve beIeidsmaatreqeIen
ßlj de íormu¦erlng van de a¦lernalleve Le¦eldsoplles
gaan we ervan ull dal deze een aanla¦ doe¦en moelen
dlenen. De lwee Le¦angrljksle doe¦en zljn hel lerug-
drlngen van hel overaanLod aan n|euwe Ledrljven-
lerrelnen om de aanlasllng van de open rulmle le
Leperken en hel legengaan van de verouderlng
van bestoonJe Ledrljvenlerrelnen. Hel ls hlerLlj van
Le¦ang de samenhang lussen de ullglíle van nleuwe
Ledrljvenlerrelnen en de verouderlng van Ledrljven-
lerrelnen nlel ull hel oog le ver¦lezen. De loevoeglng
van nleuwe ¦ocalles aan hel aanLod heeíl lmmers
eííecl op de ¦eegsland en daarmee op de verouderlng
van Leslaande ¦ocalles.
ve onderschelden hlerLlj lwee soorlen maalrege-
¦en. Enerzljds maalrege¦en dle de re¦alleve prljzen van
nleuwe en Leslaande Ledrljvenlerrelnen veranderen,
zodal hel Ledrljven aanlrekke¦ljker wordl gemaakl
om voor een nleuwe ¦ocalle op Leslaande Ledrljven-
lerrelnen le klezen. Ànderzljds maalrege¦en dle de
voorraad van le herslruclureren lerrelnen verk¦elnen
door LljvoorLee¦d de herslruclurerlng van verou-
derde Ledrljvenlerrelnen eíílclënler le maken oí
de verouderlng ze¦í legen le gaan.
De ldeeën voor de hleronder geschelsle a¦lerna-
lleve Le¦eldsoplles zljn onl¦eend aan de ČĈąă-raad
(:ooó), íl¦leudeíensle (:oo)) en hel cĆs (:oou).
Opentu|nte|e[[|nq en |etsttuctutet|nqsb||Jtoqe
De aanlasllng van de open rulmle ls een ongewensl
exlern eííecl van (nleuwe) Ledrljvenlerrelnen. Hel
grondgeLrulk door Ledrljvenlerrelnen kan worden
onlmoedlgd door een heíílng le ¦eggen op de nleuw
ull le geven lerrelnen. de zogenaamde openrulmle-
heíílng. De opLrengslen van deze heíílng kunnen
worden geLrulkl om de herslruclurerlng van
Leslaande Ledrljvenlerrelnen le ílnancleren. ín
dal geva¦ spreken we van een herslruclurerlngs-
Lljdrage.
Een openrulmleheíílng verhoogl de prljs van
nleuw ull le geven lerreln. Dal ¦eldl lol hogere
grondprljzen. Deze hogere grondprljzen zu¦¦en
lol een k¦elne gedragsreaclle ¦elden, omdal ze
s¦echls een k¦eln dee¦ van de producllekoslen van
een Ledrljí ullmaken. Hogere grondprljzen zu¦¦en
Lovendlen de verouderlng van Ledrljvenlerrelnen
kunnen legengaan, omdal ze hel sne¦¦er rendaLe¦
maken verouderde ¦ocalles op le knappen. Dllze¦íde
ge¦dl voor een herslruclurerlngsLljdrage. DaarLlj
¦everl de herslruclurerlngsLljdrage Lovendlen
ge¦den op waarull de herslruclurerlng kan worden
geílnanclerd.
Vetn|nJeten voottooJ vetouJetJe tette|nen
Door de eíílclency van herslruclurerlng le Levor-
deren en de verouderlng van Ledrljvenlerrelnen
legen le gaan, wordl hel moge¦ljk om verouderde
lerrelnen sne¦¦er a¦s nleuw ln de markl le zellen en
zo de ullglíle van nleuwe lerrelnen le vermlnderen.
Ook kan parkmanagemenl worden lngezel a¦s
lnslrumenl om hel verouderlngsproces legen le
gaan. Hlerdoor za¦ de voorraad le herslruclureren
Ledrljvenlerrelnen k¦elner worden.
Deze lwee maalrege¦en om de voorraad verouderde
Ledrljvenlerrelnen le vermlnderen, zljn echler nlel
loerelkend. Hlernaasl ls hel noodzake¦ljk om lol
enlge vorm van coördlnalle op Lovengemeenle¦ljk
nlveau le komen. Een geLrek aan Lovengemeenle-
¦ljke aíslemmlng ls lmmers deLel aan hel overaanLod
aan Ledrljvenlerrelnen en de daarmee samenhan-
gende verouderlng. Omdal dll punl a¦ de aandachl
heeíl van Le¦eldsmakers, werken we hel hler nlel
verder ull.
Een ¦aalsle Le¦eldsa¦lernalleí om de verouderlng
van Ledrljvenlerrelnen legen le gaan dal we hler
wl¦¦en noemen, ls hel lnschake¦en van prlvale par-
lljen. Hlervoor ls hel een verelsle dal de prlvale
parlljen rendemenlen op de Ledrljvenlerrelnen
(grond dan we¦ vaslgoed) moelen kunnen Leha¦en.
Dal kan LljvoorLee¦d door hogere prljzen voor de
Louwgrond voor Ledrljvenlerrelnen le vragen oí
door hel aanLod van Louwgrond le Leperken. En
door Llnnen Lepaa¦de segmenlen de onlwlkke¦lng
en verhuur van Ledrljísrulmlen aan marklparlljen
over le ¦alen, zu¦¦en prljsverschl¦¦en lussen ¦ocalles
onlslaan. ßedrljven zu¦¦en zlch hlerdoor we¦ oí julsl
nlel op een Lepaa¦de ¦ocalle kunnen oí wl¦¦en vesll-
gen. Dll koml de economlsche onlwlkke¦lng len
goede, omdal daarmee posllleve agg¦omeralle-
eííeclen kunnen oplreden. Hogere prljzen zu¦¦en
Lovendlen ¦elden lol zulnlger rulmlegeLrulk. íaar
ook za¦ de markl de economlsche verouderlng van
Ledrljvenlerrelnen kunnen legengaan (mlls aan de
door overheden gesle¦de voorwaarden ls vo¦daan).
Cespecla¦lseerde elgenaren van grond en vaslgoed
heLLen lmmers Le¦ang Llj loekomsllge geLrulks-
moge¦ljkheden van de geLouwen. À¦s de grond-
prljzen hoog zljn, za¦ een elgenaar1verhuurder
meer rekenlng houden mel de moge¦ljke verkoop1
verhuur van le Louwen panden. De aíschrljvlngs-
lermljn van een pand wordl daarmee ¦anger. índlvl-
due¦e Ledrljven zu¦¦en zlch Llj hogere grondprljzen
nlel makke¦ljk een pand op maal kunnen veroor¦oven.
Zlj zu¦¦en dan ook eerder klezen voor een pand ull
de Leslaande (huur)voorraad.
De methodiek
Voor de ondersleunlng van dll advles over Ledrljven-
lerrelnen heLLen we, coníorm hel verzoek van bc-
Rulmle van hel mlnlslerle van ČĈąă, een melhodlek
onlwlkke¦d waarmee hel proces van ullglíle van
nleuwe lerrelnen en de verouderlng van Ledrljven-
lerrelnen kan worden geslmu¦eerd. íel deze melho-
dlek wordl de ¦evenscyc¦us van een Ledrljvenlerreln
weersplege¦d, van een ge¦elde¦ljke verouderlng en
moge¦ljkheden voor herslruclurerlng naar een
andere íunclle oí naar een a¦gehe¦e lechnlsche en
íuncllone¦e herslruclurerlng a¦s Ledrljvenlerreln.
Een lweede onderdee¦ van de melhodlek ls de
onlwlkke¦lng van de Ledrljvlgheld. HlerLlj wordl
een Ledrljísdemograílsche aanpak gevo¦gd mel
Ledrljven dle slarlen dan we¦ sloppen. De Le¦ang-
rljksle rulmlevraag koml (zle ook hel hooídsluk
'ProL¦eemana¦yse') van succesvo¦¦e Ledrljven, dle
een nleuwe ¦ocalle nodlg heLLen om le kunnen
groelen (Van vlssen :ooo, Pe¦¦enLarg :oou).
Hel zljn voora¦ deze Ledrljven dle de keuze lussen
oude en nleuwe ¦ocalles maken. Slarlende Ledrljven
zu¦¦en eerder klezen voor een pand op een Leslaande
¦ocalle.
Een aanla¦ gedragsre¦alles dle ln de melhodlek wor-
den geLrulkl, kan nlel emplrlsch worden vaslgesle¦d.
Hoe zu¦¦en Ledrljven LljvoorLee¦d reageren op de
hogere grondprljzen op nleuwe lerrelnen? Tol nu loe
heLLen Neder¦andse gemeenlen Ledrljvenlerrelnen
a¦lljd mel voorrang Lehande¦d Loven LljvoorLee¦d
de wooníunclle, dll vee¦a¦ vanull werkge¦egenhelds-
overweglngen. De prljzen voor grond op Ledrljven-
lerrelnen zljn dan ook íors ¦ager dan dle voor grond
Leslemd voor wonlngLouw. ve kunnen nlel goed
pel¦en hoe Ledrljven op een evenlue¦e prljsonlwlk-
ke¦lng a¦s gevo¦g van de openrulmleheíílng gaan
reageren, omdal dll soorl prljseííeclen zlch nlel
eerder op de markl voor Ledrljvenlerrelnen heL-
Len voorgedaan, en omdal nog geen onderzoek ls
gedaan naar deze sllualle. ve¦ heeíl een sllualle
van schaarsle, mel LljLehorende prljseííeclen, zlch
a¦ voorgedaan ln de kanlorenseclor, daardoor onl-
slond een enorme reglona¦e dlversllell aan prljzen
en rulmlegeLrulk.
:8 :n
Vanwege de emplrlsche onzekerheld ln hel geva¦ van
de Ledrljvenlerrelnen heLLen we de gedragsreaclles
van Ledrljven slerk lngeschal, slerker we¦¦lchl dan
ln de praklljk ln de meesle reglo's za¦ oplreden.
Hel slmu¦allemode¦ ls gemaakl voor gemldde¦de
Ledrljven en Ledrljvenlerrelnen, hel doel daarmee
geen rechl aan verschl¦¦en ln ¦ocalles en verschl¦¦en
lussen secloren. Voora¦ lussen secloren za¦ de
gevoe¦lgheld voor de grondprljs verschl¦¦en. Hel
mode¦ geeíl daarmee g¦oLa¦e lndlcalles over de le
verwachlen eííeclen. vaar moge¦ljk zu¦¦en we de
eííeclen van de gemaakle verondersle¦¦lngen, mel
name de verondersle¦¦lng over de prljsgevoe¦lgheld,
nader loe¦lchlen.
De uitkomsten
ve heLLen mel hel slmu¦allemode¦ een aanla¦
Le¦eldsmaalrege¦en doorgerekend, le welen.
- een openrulmleheíílng,
- een herslruclurerlngsLljdrage,
- hel legengaan van verouderlng,
- hel Levorderen van de eíílclency van
herslruclurerlng
De slmu¦alles van de Le¦eldsa¦lernalleven worden
aígezel legen een nu¦sllualle waarln geen van deze
Le¦eldsmaalrege¦en wordl ullgevoerd. Deze Le¦elds-
neulra¦e varlanl maakl dulde¦ljk dal zonder Le¦eld de
voorraad verouderde lerrelnen de komende decennla
í¦lnk za¦ loenemen. Ook de Ledrljvenlerrelnen dle
ln de jaren lachllg en negenllg zljn ullgegeven, raken
op den duur verouderd, hel huldlge lempo van her-
slruclurerlng (:)¸ a :¸o heclare per jaar) kan dal
nlel LljLenen.
Hleronder Leschrljven we de Le¦angrljksle
eííeclen van de voorgesle¦de Le¦eldsoplles.
Opentu|nte|e[[|nq
De openrulmleheíílng Lepaa¦l oí Ledrljven klezen
voor vesllglng op een oud oí een nleuw lerreln.
Dal hangl aí van de hoogle van de heíílng. Daarom
heLLen we een ¦age en een hoge varlanl van de
openrulmleheíílng doorgerekend. De precleze
lnvu¦¦lng van ¦aag en hoog za¦ reglonaa¦ verschl¦¦en.
ín ílguur : ¦alen we zlen wal deze varlanlen voor
eííecl heLLen op de ullglíle van nleuwe lerrelnen.
Een Leperkle openrulmleheíílng za¦ lnderdaad de
aanlasllng van de open rulmle Leperken. Een hoge
openrulmleheíílng L¦ljkl Lovendlen de vraag naar
nleuwe Ledrljvenlerrelnen le onderdrukken. Hel
aanLod Llnnen hel 'nlel-verouderde' dee¦ van de
Leslaande voorraad ls loerelkend om de dan nog res-
lerende vraag enke¦e jaren op le vangen. ßedrljven
wljken gedee¦le¦ljk ull naar mlnder gewensle en
moge¦ljk mlnder geschlkle ¦ocalles op verouderde
lerrelnen omdal deze goedkoper zljn dan nleuw-
Louw. ßovendlen kan de vraag naar Ledrljvenlerrel-
nen aínemen. Deze ¦aalsle lwee punlen zljn van
Le¦ang voor hel Le¦eld. Omdal de prljsgevoe¦lgheld
naar verwachllng over de secloren varleerl, kan deze
voor Lepaa¦de secloren (LljvoorLee¦d ¦oglsllek) op
Ledrljvenlerrelnen overlgens we¦ een proL¦eem zljn.
Een openrulmleheíílng heeíl geen dlrecl eííecl
op de Leslaande voorraad verouderde lerrelnen.
De ¦eegsland daarLlnnen neeml we¦ aí, helgeen een
gunsllg eííecl op de ¦eeíLaarheld kan heLLen. íaar
de íuncllone¦e en lechnlsche verouderlng van Ledrlj-
venlerrelnen wordl mel deze heíílng nlel Leperkl.
De slmu¦alle ¦aal ze¦ís een slljglng zlen van hel aan-
dee¦ verouderde lerrelnen (zle ílguur :). Omdal de
verouderlng van deze lerrelnen doorgaal, er geen
exlra herslruclurerlng p¦aalsvlndl en er mlnder
nleuwe lerrelnen aan de Leslaande voorraad worden
loegevoegd, za¦ hel aandee¦ verouderde Ledrljven-
lerrelnen slljgen. Hel mode¦ houdl overlgens geen
rekenlng mel prlvale lnveslerlngen ln de verouderde
lerrelnen van de Ledrljven ze¦í. À¦s nleuwLouw nlel
moge¦ljk ls, kan een Ledrljí ervoor klezen ln hel elgen
pand gevesllgd le L¦ljven en dll grondlg le renoveren.
Prlvale lnveslerlngen ¦elden dan lol een gerlngere
verouderlng van hel pand en we¦¦lchl ook van hel
lerreln waarop hel Ledrljí gevesllgd ls.
Een openrulmleheíílng kan de aanlasllng van de
open rulmle dus lnderdaad (slerk) vermlnderen,
hel daadwerke¦ljke eííecl ls aíhanke¦ljk van de prljs-
gevoe¦lgheld van Ledrljven en van de hoogle van de
heíílng. vaarschljn¦ljk gaal dll enlgszlns len kosle
van de (arLelds)producllvllell van Ledrljven. Een
lweede conc¦usle dle we kunnen lrekken, ls dal een
openrulmleheíílng de elgen¦ljke proL¦emallek, de
verouderde Ledrljvenlerrelnen, nlel verhe¦pl, we¦
verLelerl ze, noodgedwongen, de Lenulllng van
o
¡o
zo
+o
«o
so
6o
/o
8o
¤o
¡oo
ORH-hoog
ORH-laag
Geen ORH
1zo 1¡8 1¡6 1¡« 1¡z 1¡o 18 16 1« 1z 1o
CeenąĈu
ąĈu-¦aag
ąĈu-hoog
Fiquur 1. Ullglíle nleuwe lerrelnenLlj lwee nlveaus vaneenopenrulmleheíílng
Fiquur z. Onlwlkke¦lng verouderlngslndlcalor Llj verschl¦¦ende nlveaus vaneenopenrulmleheíílng.
Verouderlngslndlcalor opl=:o
o
zo
«o
6o
8o
¡oo
¡zo
¡«o
¡6o
Verouderingsindicator op t=20
oru-hoog oru-¦aag Ceen oru 1 = o

:o ::
Ceenus
us-:o
us-:o
us-¸¸
us-¸o
verouderde Ledrljvenlerrelnen. De verouderlngs-
proL¦emallek van Ledrljvenlerrelnen wordl mel deze
heíílng echler nlel opge¦osl. Hel aandee¦ verouderde
lerrelnen slljgl en daarmee vers¦echlerl hel Lee¦d van
verromme¦lng.
De |etsttuctutet|nqsb||Jtoqe
De herslruclurerlngsLljdrage ls een openrulmle-
heíílng waarLlj de opLrengslen len goede komen aan
hel Ludgel voor de herslruclurerlng van verouderde
Ledrljvenlerrelnen. De herslruclurerlngsLljdrage
werkl aan lwee kanlen. Ten eersle zljn er de eííeclen
van de openrulmleheíílng. Door hel grolere Ludgel
dal hlerdoor onlslaal voor herslruclurerlng, kan ln
de lweede p¦aals meer verouderd lerreln lol nleuw
ull le geven lerreln worden geherslruclureerd. Hler-
door ls mlnder nleuw lerreln nodlg dan ln hel geva¦
van de openrulmleheíílng a¦¦een. Zowe¦ de ullglíle
van nleuwe lerrelnen a¦s de voorraad verouderde
lerrelnen neeml hlerdoor aí (zle ílguur ¸ en u). HlerLlj
heLLen we gerekend mel een gemldde¦de hlslorlsche
produclle van :)¸ heclare Llj een suLsldlenlveau van
)¸ ml¦joen euro (ĉĊącą :oo)). Dll koml neer op
uoo.ooo a u¸o.ooo euro per heclare. ímp¦lclel wordl
daarmee verondersle¦d dal de hlslorlsche 'mlx' van
herslruclurerlng (revlla¦lserlng1herproíl¦erlng1
lransíormalle) ge¦ljk L¦ljíl. De elnd :oo) ln le sle¦¦en
Taskíorce ílnanclerlng herslruclurerlng, za¦ hler
nader onderzoek naar doen.
ín ílguur u ¦alen we hel eííecl zlen van de herslruc-
lurerlngsLljdrage op hel aandee¦ verouderde Ledrlj-
venlerrelnen. Er L¦ljken ullerslen le zlllen aan de
herslruclurerlngsLljdrage. ín de Laslsvarlanl (us-o)
neeml hel aandee¦ verouderde lerrelnen loe naar
een lndexwaarde van ::n. Een (le) ¦age heíílng ¦ljkl
dus le welnlg eííecl le sorleren. Een Leperkle her-
slruclurerlngsLljdrage (LljvoorLee¦d us-:o) heeíl
we¦ eííecl, deze genereerl opLrengslen voor de
herslruclurerlng en Leînv¦oedl Lovendlen de keuze
van Ledrljven om zlch le vesllgen op een oud oí een
nleuw lerreln. ßlj een hoog Lljdragenlveau (us-¸o)
daarenlegen zouden we een suLslanllee¦ eííecl ver-
wachlen op de opLrengsl en daarmee op de sllmu¦ans
voor herslruclurerlng. Echler, hoge Lljdragen ¦elden
lege¦ljkerlljd lol vraagullva¦, en daarmee lol een
¦agere opLrengsl ull de herslruclurerlngsLljdrage.
Hoe hoger de gevraagde Lljdrage, hoe meer ullva¦
van de vraag, en hoe hoger hel aandee¦ verouderde
Ledrljvenlerrelnen. Er ls dus een ¦lmlel aan de hoogle
van de herslruclurerlngsLljdrage dle aan Ledrljven
kan worden gevraagd.
Ook hler Lenadrukken we dal vanwege de nood-
gedwongen Leperkle emplrlsche onderLouwlng
nlel de precleze ullkomslen van de slmu¦alle gehan-
leerd moelen worden. Hel werke¦ljke eííecl van
de herslruclurerlngsLljdrage op hel ullva¦¦en van de
vraag kunnen we nlel vaslsle¦¦en. ve raden daarom
aan voorzlchllg le Leglnnen en aan de hand van de
reaclles ln de praklljk de maalrege¦ Llj le sle¦¦en.
Korlom.deze maalrege¦ moel slap voor slap worden
geîmp¦emenleerd onder ge¦ljklljdlge monllorlng.
8estt||J|nq vetouJet|nq
ín hel Le¦eld van hel mlnlslerle van Economlsche
Zaken spee¦l proíesslona¦lserlng van hel Leheer en
hel onderhoud van Ledrljvenlerrelnen een Le¦ang-
rljke ro¦ (LĐ :oo:). Een van de maalrege¦en dle hel
mlnlslerle voorsle¦l om de verouderlng van Ledrlj-
venlerrelnen le Leslrljden, ls hel sllmu¦eren van
parkmanagemenl. Dll Le¦eld ¦eldl lol een aíname
van hel aanla¦ le herslruclureren Ledrljvenlerrelnen
en ¦eldl ook lol een vermlnderde ullglíle van nleuwe
lerrelnen. Parkmanagemenl heLLen we ln onze
slmu¦alle geoperallona¦lseerd door de verouderlng
le Leperken mel een vasl percenlage, er worden
dus geen gedragsreaclles verondersle¦d.
Ull de slmu¦alle L¦ljkl dal hel Leperken van de vet-
ouJet|nqssne||e|J op ¦angere lermljn een suLslanllee¦
eííecl heeíl op de ullglíle van nleuwe lerrelnen
(zle ílguur ¸ en ó). Parkmanagemenl ¦eldl erloe dal
Ledrljvenlerrelnen vee¦ mlnder sne¦ verouderen.
Dal eííecl neeml ln de lljd loe.
Een Leperklng van de verouderlng van Ledrljven-
lerrelnen mel :o procenl ¦everl ln de mode¦slmu¦alle
een Leperklng op van de ullglíle aan areaa¦ voor
nleuwe Ledrljvenlerrelnen van 8 procenl op korle
lermljn, :o procenl op mldde¦¦ange lermljn en ::
procenl op ¦angere lermljn. ßeslrljdlng van de ver-
ouderlng ls dus voora¦ een ¦angelermljnlnslrumenl.
Op de verouderlng ze¦í heeíl parkmanagemenl
we¦lswaar een posllleve lnv¦oed, maar deze ls mlnder
posllleí dan op de Leperklng van de ullglíle. Na ¸, :o,
Fiquur ¡. Nleuwe LedrljvenlerrelnenLlj verschl¦¦ende nlveaus vande herslruclurerlngsLljdrage
Fiquur q. Onlwlkke¦lng verouderlngslndlcalor na :o jaar Llj verschl¦¦ende nlveaus vande herslruclurerlngsLljdrage
o
¡o
zo
+o
«o
so
6o
/o
8o
¤o
¡oo
HB-50
HB-35
HB-20
HB-10
Geen HB
1zo 1¡8 1¡6 1¡« 1¡z 1¡o 18 16 1« 1z 1o
o
zo
«o
6o
8o
¡oo
¡zo
¡«o
¡6o
us-so us-+s us-zo us-¡o Ceen us 1 =o

:: :¸
:o jaar melen we ln de slmu¦alle s¦echls :, : respec-
lleve¦ljk ¸ procenl mlnder verouderlng. Dll koml
doordal de lnslroom van oudere Ledrljvenlerrelnen
lnderdaad mlnder ls, maar de ullslroom door her-
slruclurerlng nlel groler. De Leslaande voorraad
verouderde Ledrljvenlerrelnen neeml dus nlel aí.
Voor een succesvo¦¦e aanpak van herslruclurerlng
ls hel lnslrumenl van parkmanagemenl nulllg
- hel moel dus zeker doorgezel worden - maar
nlel vo¦doende.
F[[|c|encvvetbetet|nqen Joot kenn|sopbouw.
kenn|su|tw|sse||nq en voot||c|t|nq
Herslruclurerlng ls duur. VerLelerlng van de eííl-
clency ¦oonl daarmee a¦ sne¦. KennlsopLouw ls
cumu¦alleí. Dal Lelekenl dal de eííeclen van kennls-
opLouw e¦kaar ln de lljd verslerken. ve heLLen
deze maalrege¦en geslmu¦eerd door ull le gaan van
een eíílclencyverLelerlng van u procenl per jaar, Llj
deze waarde verduLLe¦l de producllvllell ln ongeveer
:o jaar. Daarmee kunnen Llj deze¦íde koslen dus lwee
keer zovee¦ lerrelnen worden geherslruclureerd.
Deze lnschalllng ls vermoede¦ljk aan de hoge kanl.
De eííeclen (zle ílguur ) en 8) L¦ljken ln de slmu-
¦alle a¦¦een op de ¦angere lermljn suLslanllee¦. Op
korle lermljn heeíl deze Le¦eldsoplle geen eííecl
op de aanlasllng van de open rulmle, een zlchlLaar
eííecl op hel percenlage verouderde lerrelnen zlen
we pas na :o a :o jaar.
De koslen van kennlsullwlsse¦lng, best ptoct|ces en
derge¦ljke zljn ¦aag verge¦eken mel de polenllë¦e
opLrengsl. Kennlsonlwlkke¦lng, zoa¦s dle overlgens
a¦ vee¦vu¦dlg wordl loegepasl, za¦ dus a¦ sne¦ rendaLe¦
zljn, hoewe¦ hler de wel van de aínemende meer-
opLrengsl za¦ ge¦den. Ook dll Le¦eld moel worden
doorgezel, mel de kanllekenlng dal voor een succes-
vo¦¦e aanpak van herslruclurerlng meer nodlg ls.
Conc|us|e
De herslruclurerlngsLljdrage ¦ljkl vee¦ Leler le wer-
ken dan de openrulmleheíílng a¦¦een. De herslruc-
lurerlngsLljdrage werkl lmmers naar lwee kanlen.
enerzljdsverslerkl ze hel Ludgel voor herslruclure-
rlng en anderzljds Leperkl ze de vraag naar nleuwe
Ledrljvenlerrelnen.
Ook de Leslrljdlng van verouderlng van en de
Levorderlng van eíílclency op Ledrljvenlerrelnen
zljn Lelde goede maalrege¦en, deze heLLen voora¦
op de ¦angere lermljn een gunsllg eííecl.
Een reqionaaI afweqinqskader
De proL¦emallek van nleuwe en verouderde Ledrlj-
venlerrelnen spee¦l voora¦ op reglonaa¦ nlveau. Nlel
a¦¦een verschl¦l de ernsl van de proL¦emallek per
reglo, ook de op¦osslngen moelen dee¦s reglonaa¦
gevonden worden. Daarom schelsen wlj hler een
aíweglngskader op reglonaa¦ nlveau, we gaan daarLlj
ull van een maalschappe¦ljke koslen-Lalenana¦yse
(ăāsA) zoa¦s dle Leschreven wordl ln de ąLì-¦eldraad
(Onderzoek Eííeclen íníraslrucluur, ČCč e.a. :ooo,
:ooó). Deze ¦eldraad ls onlwlkke¦d voor hel opsle¦¦en
van koslen-Lalenana¦yses voor lníraslrucluurlnves-
lerlngen, maar wordl legenwoordlg ook Lreder loe-
gepasl, LljvoorLee¦d voor rulmle¦ljke lnveslerlngen.
Een ăāsA ls een ana¦yse-lnslrumenl dal vanull een
maalschappe¦ljk perspeclleí de voor- en nade¦en ln
Lee¦d Lrengl van verschl¦¦ende op¦osslngsa¦lernalle-
ven van een proL¦eem waarvoor de overheld zlch
gesle¦d zlel. Ze Lledl een denkkader om maalschap-
pe¦ljke koslen en Lalen van op¦osslngsa¦lernalleven
op een syslemallsche wljze ln Lee¦d le Lrengen. ín de
ana¦yse worden a¦¦e koslen en Lalen meegenomen,
en we¦ voor de Neder¦andse samen¦evlng a¦s gehee¦.
De ăāsA-ana¦yse slarl mel hel ln kaarl Lrengen
van de aard, de omvang en de urgenlle van de proL¦e-
mallek. we¦ke doe¦sle¦¦lngen wl¦ men Lerelken, wal
zljn de proL¦emen1ulldaglngen? Vervo¦gens wordl
ln Lee¦d geLrachl we¦ke a¦lernalleven er zljn om de
doe¦sle¦¦lngen le Lerelken, wal de eííeclen (koslen1
Lalen) van deze a¦lernalleven zljn en Llj we¦ke par-
lljen ze neers¦aan. Naarmale de(projecl)a¦lernalleven
Leler aans¦ullen Llj de aard, omvang en urgenlle van
de proL¦emallek, za¦ de eíílclënlle van hel (projecl)-
a¦lernalleí gunsllger ullva¦¦en. Omdal de proL¦ema-
llek op reglonaa¦ nlveau spee¦l, za¦ ook de aíweglng
op hel reglona¦e nlveau moelen worden gemaakl.
Ook ln Van der vouden e.a. (:ooó) ls de noodzaak
lol Lovengemeenle¦ljke aíslemmlng a¦ aanLevo¦en.
Fiquur ¶. ßeperklng ullglíle nleuwe lerrelnendoor vermlnderlng vanverouderlng
Fiquur ó. Eííecl vermlnderlng verouderlng opverouderlngslndlcalor
o
¡o
zo
+o
«o
so
6o
/o
8o
¤o
¡oo
Minder Veroudering
Basis
1zo 1¡8 1¡6 1¡« 1¡z 1¡o 18 16 1« 1z 1o
o
zo
«o
6o
8o
¡oo
¡zo
¡«o
¡6o
Verouderingsindicator t20
ílnder verouderlng ßasls 1 = o

ßasls
ílnder verouderlng
:u :¸
ßlj de p¦annlng van Ledrljvenlerrelnen conslaleerden
we ln de voorgaande hooíslukken lwee proL¦emen.
de aanlasllng van open rulmle door de aan¦eg van
nleuwe lerrelnen, en de verouderlng van Ledrljven-
lerrelnen, dle de ¦eeíLaarheld negalleí Leînv¦oedl.
De male waarln deze proL¦emen oplreden, ls mede
aíhanke¦ljk van de ¦ocalle van de lerrelnen en za¦ dus
over de reglo's varlëren. De op¦osslngsrlchllngen
voor deze lwee proL¦emen zljn hlerLoven a¦ Leschre-
ven. Voor hel vermlnderen van de ullglíle van nleuwe
lerrelnen zljn heíílngen een goede moge¦ljkheld,
lerwlj¦ de ¦eeíLaarheld op verschl¦¦ende manleren
kan worden vergrool.
Herslruclurerlng ls een dlííuus Legrlp, hel kan
varlëren van een íace¦líl lol revlla¦lserlng en van
herproíl¦erlng lol lransíormalle. Voor sommlge
¦ocalles kan ook een lransíormalle van Ledrljven-
lerrelnen, LljvoorLee¦d naar wonlngLouw oí naar
voorzlenlngen, een op¦osslng zljn. Ook hler ls reglo-
na¦e aíslemmlng nodlg over de male waarln er ln de
reglo Lehoeíle ls aan woonrulmle. Op voorhand ls
nlel dulde¦ljk oí een verouderd Ledrljvenlerreln naar
een (ver)nleuw(d) Ledrljvenlerreln moel worden
omgezel. ín de p¦annlng van Ledrljvenlerrelnen en
hel herslruclureren van oude lerrelnen kan wonlng-
Louw dan ook een meekoppe¦end Le¦ang zljn.
Om een keuze le kunnen maken lussen de verschl¦-
¦ende a¦lernalleven moelen a¦¦e koslen en Lalen ln
Lee¦d worden geLrachl (ook op reglonaa¦ nlveau).
ßlj koslen gaal hel dan ook om de koslen van hel
Louwrljp maken en de onls¦ulllng van nleuwe ler-
relnen a¦smede om de herslruclurerlngskoslen van
verouderde lerrelnen. íaar Llj nleuwe lerrelnen
Leslaan de koslen ook ull hel ver¦les aan open rulmle.
De Lalen Llj nleuwe lerrelnen Leslaan ull Lljvoor-
Lee¦d grondopLrengslen lerwlj¦ de Lalen Llj Louwen
op Leslaande lerrelnen voora¦ Leslaan ull de vermln-
derlng van ver¦les aan open rulmle en een grolere
¦eeíLaarheld. Ook de le verwachlen verkeerslromen
a¦s gevo¦g van de vesllglng van Ledrljven op een ler-
reln kunnen ln de aíweglng worden meegenomen.
De op¦osslngsrlchllngen moelen worden aígezel
legen verschl¦¦ende scenarlo's dle Llj voorkeur naar
reglo gedlííerenlleerd zljn. Naar verwachllng zu¦¦en
de reglona¦e verschl¦¦en ln seclorslrucluur aan¦eldlng
geven lol verschl¦¦en ln de Ledrljvendynamlek. ín een
Lehoeíleramlng over een ¦angere perlode moel hler-
mee rekenlng worden gehouden.
De loepasslng van een derge¦ljk reglonaa¦ aíweglngs-
kader kan de Le¦eldsdlscussle over Ledrljvenlerrel-
nen zake¦ljker maken. Een Le¦angrljk nadee¦ van
een ăāsA ls echler dal Lepaa¦de eííeclen nlel goed
ln ge¦d kunnen worden ullgedrukl en daardoor a¦s
een pm-posl worden opgenomen. Vaak ls hel we¦
moge¦ljk deze eííeclen ln íysleke groolheden le
Leschrljven. Op dle manler L¦ljven deze pm-poslen
we¦ onderwerp van de po¦llleke dlscussle en raken
ze nlel ln de vergele¦held.
Fiquur ). ßeperklng ullglíle nleuwe lerrelnendoor verLelerlng eíílclency herslruclurerlng
Fiquur 8. Eííecl verLelerlng eíílclency herslruclurerlng opverouderlngslndlcalor
o
¡o
zo
+o
«o
so
6o
/o
8o
¤o
¡oo
Verbeterde Effectiviteit
Basis
1zo 1¡8 1¡6 1¡« 1¡z 1¡o 18 16 1« 1z 1o
o
zo
«o
6o
8o
¡oo
¡zo
¡«o
¡6o
Verouderingsindicator t20
VerLelerde eííecllvllell ßasls 1 = o

ßasls
VerLelerde
eííecllvllell
:ó :) ConcIusies en
aanbeveIinqen
De onvonq von |et ptob|een
Hel aandee¦ verouderde Ledrljvenlerrelnen za¦, Llj de
huldlge omvang van herslruclurerlng, de komende
jaren verder loenemen.
Hel areaa¦ Ledrljven- en zeehavenlerrelnen dal op
korle oí ¦ange lermljn moel worden geherslruclu-
reerd, Ledroeg op : januarl :ooó rulm :¸.ooo heclare.
Dll ls een kwarl van hel nallona¦e Lruloareaa¦ aan
Ledrljven- en zeehavenlerrelnen. De slmu¦alles dle
we ln hel voorgaande hooídsluk heLLen ullgevoerd,
geven aan dal hleraan nog een grool aanla¦ verou-
derde Ledrljvenlerrelnen za¦ worden loegevoegd,
name¦ljk de Ledrljven dle ln de jaren lachllg en negen-
llg van de vorlge eeuw ln geLrulk zljn genomen.
Toeposs|nq von Je ĉLĈ-|oJJet
À¦s de he¦íl van hel huldlge aanla¦ verouderde Ledrlj-
venlerrelnen ln de perlode :ooó-:o:o zou worden
geherslruclureerd en a¦s hel rulmlegeLrulk op de
nleuw le onlwlkke¦en Ledrljvenlerrelnen wordl
geînlenslveerd - dal wl¦ zeggen, a¦s we hel denk-
kader van de ĉLĈ-¦adder loepassen -, kan op Ledrlj-
venlerrelnen een rulmlewlnsl worden Lehaa¦d van
ó a :: procenl len opzlchle van de vo¦gens hel scenarlo
Transal¦anllc íarkel geraamde loename van de rulm-
levraag over de perlode :ooó-:o:o. De ĉLĈ-¦adder
Leperkl zo hel areaa¦ nleuwe, nog aan le wljzen ¦oca-
lles voor Ledrljvenlerrelnen. ín dll opzlchl verdlenl
hel aanLeve¦lng de ĉLĈ-¦adder zovee¦ moge¦ljk loe
le passen.
Ten opzlchle van de lola¦e rulmlevraag voor
Ledrljvenlerrelnen echler Lledl de ĉLĈ-¦adder
s¦echls een Leperkle rulmlewlnsl. De moge¦ljkheld
dal de Lehoeíle aan Ledrljvenlerrelnen op lermljn
za¦ aínemen, maakl Lovendlen dal anders moel wor-
den omgegaan mel rulmle¦ljke reserverlngen en her-
slruclurerlng dan ln een perspeclleí van voorlgaande
groel. Na :o:o wordl ln de meesle reglo's een krlmp
verwachl van hel areaa¦ aan Ledrljvenlerrelnen. Dll
verelsl Lljzondere Le¦eldsaandachl voor de lrans-
íormalle van verouderde Ledrljíslerrelnen.
Dll a¦¦es maakl dulde¦ljk dal ook andere Le¦elds-
oplles (evenluee¦ gecomLlneerd mel de ĉLĈ-¦adder)
zu¦¦en moelen worden lngezel om een suLslanllë¦ere
rulmlewlnsl le Leha¦en.
A|tetnot|eve be|e|Jsopt|es
Hoewe¦ de ĉLĈ-¦adder dus zeker een Lljdrage ¦everl
aan een gerlnger rulmleLes¦ag door Ledrljvenlerrel-
nen, ¦ljkl hel nlel loerelkend hel Le¦eld hlerloe le
Leperken. Daarnaasl ls er een aanla¦ a¦lernalleve
Le¦eldsoplles dle ons lnzlens zeker ook lnleressanl
zljn a¦s lnslrumenl om de rulmleLehoeíle van Ledrlj-
ven le Leperken. Hun moge¦ljkheden en eííeclen zljn
ln deze sludle lenlalleí verkend.
Een opentu|nte|e[[|nq kan de aanlasllng van de open
rulmle slerk vermlnderen, zlj hel dal deze gerlngere
aanlasllng waarschljn¦ljk enlgszlns len kosle gaal van
de producllvllell van Ledrljven. Daarlegenover slaal
dal de openrulmleheíílng welnlg oí nlels Lljdraagl
aan hel verhe¦pen van hel proL¦eem van de verou-
derde Ledrljvenlerrelnen. Dll koml doordal de
opLrengslen van deze heíílng naar de a¦gemene
mldde¦en gaan, dll ln legensle¦¦lng lol de herslruc-
lurerlngsLljdrage, dle we¦ len goede koml aan de
herslruclurerlng ze¦í. De openrulmleheíílng ver-
Lelerl we¦lswaar, noodgedwongen, de male waarln
verouderde Ledrljvenlerrelnen worden Lenul,
maar ze ¦osl de verouderlng ze¦í nlel op. Hel aandee¦
verouderde lerrelnen slljgl en daarmee neeml de
verromme¦lng loe.
De |etsttuctutet|nqsb||Jtoqe werkl naar lwee kanlen.
Ze verslerkl hel Ludgel voor herslruclurerlng en
Leperkl de vraag naar nleuwe lerrelnen. Deze heíílng
L¦ljkl echler een Legrensde werklng le heLLen. Een
le ¦age Lljdrage genereerl le welnlg exlra Ludgel, een
le hoge Lljdrage veroorzaakl een slerke vraagullva¦
en heeíl daarmee helze¦íde eííecl a¦s een le ¦age
Lljdrage. Hel ls daarom zaak een goed mldden le
vlnden. Omdal er geen goede emplrlsche gegevens
over de werklng van deze heíílng voorhanden zljn,
kunnen we dll mldden vooraí nlel aangeven. ßoven-
dlen zu¦¦en de eííeclen reglonaa¦ slerk kunnen ver-
schl¦¦en. ve Leve¦en daarom aan voorzlchllg le
Leglnnen mel de lnvoerlng van deze heíílng en deze
aan de hand van de reaclles ln de praklljk Llj le sle¦¦en.
8estt||J|nq von vetouJet|nq, LljvoorLee¦d door een
verLelerd parkmanagemenl op Ledrljvenlerrelnen,
L¦ljkl een dege¦ljk ¦angelermljnlnslrumenl. Hel ver-
lraagl de verouderlng van lerrelnen. Daarlegenover
slaal dal hel geen lnslrumenl ls dal ¦eldl lol herslruc-
lurerlng van verouderde Ledrljvenlerrelnen.
Hel vetbeteten von Je e[[|c|encv von |etsttuctutet|nq
door kennlsopLouw, kennlsullwlsse¦lng en voor-
¦lchllng ls een lnslrumenl dal pas na ¦angere lljd de
producllvllell van de herslruclurerlng za¦ verhogen.
Hel ls dus een goede ¦angelermljnmaalrege¦.
Noot een teq|onoo| o[weq|nqskoJet
De proL¦emallek van nleuwe en verouderde Ledrlj-
venlerrelnen spee¦l op reglonaa¦ nlveau. De ernsl
van de proL¦emallek ls reglonaa¦ verschl¦¦end en de
op¦osslngen moelen ook dee¦s reglonaa¦ gevonden
worden.
Vanwege dll reglona¦e karakler van de proL¦e-
mallek verdlenl hel aanLeve¦lng een reglonaa¦
aíweglngskader ull le werken dal lol doe¦ heeíl
de p¦annlng van Ledrljvenlerrelnen ln le Ledden ln
een lnlegra¦e aíweglng lussen wonen, werken en
moLl¦llell. Dll kan op Lasls van een maalschappe¦ljke
koslen-Lalenana¦yse waarln de maalschappe¦ljke
koslen en Lalen van op¦osslngsa¦lernalleven op
een syslemallsche wljze ln Lee¦d geLrachl worden.
Hel ìsą-onderzoek 'Verslede¦ljklng. de keuze
van wonlngLouw¦ocalles' (:oou) kan hlerLlj a¦s
voorLee¦d dlenen.
:n ßijIaqe 1 ßijIaqe z
Achterqronden
bij de probIeem-
anaIyse
Databron
ín deze Llj¦age l¦¦uslreren we de omvang van de pro-
L¦emallek van de Ledrljvenlerrelnen. ve geLrulken
daarvoor voorname¦ljk hel ínlegra¦e ßedrljvenler-
relnenlníormallesysleem (ìsìĉ). Hel ìsìĉ verzame¦l
lníormalle over ln prlnclpe a¦¦e Ledrljvenlerrelnen
(lnc¦usleí zeehavenlerrelnen) van mlnlmaa¦ een
heclare Lrulo, waarvoor ¦agere overheden rulmle
reserveren oí heLLen gereserveerd ln slreek- en
Leslemmlngsp¦annen. De encuêle wordl gehouden
onder a¦¦e Neder¦andse gemeenlen en verzame¦d
en evenluee¦ Lewerkl door provlncles en een ullvoe-
rende parllj ln opdrachl van hel Dlrecloraal-Ceneraa¦
Rulmle van hel mlnlslerle van ČĈąă. Hel ìsìĉ ¦everl
¦andsdekkende lníormalle op over onder andere de
omvang van hel Ledrljvenlerrelnenareaa¦, zoa¦s voor-
raadgegevens, hel lerslond ullgeeíLare aanLod, hel
nlel-lerslond ullgeeíLare aanLod, jaar¦ljkse ullglíle,
daarnaasl geeíl hel ook lníormalle over de vraag-
prljzen per vlerkanle meler grond en slnds :oo:
over de hoevee¦held verouderd lerreln en de slalus
van herslruclurerlngsp¦annen. íomenlee¦ ls een lljd-
reeks van :n88-:ooó (jaar¦ljkse pel¦dalum : januarl)
LeschlkLaar.
Uitqifte
Er wordl vee¦ grond voor Ledrljvenlerrelnen ullge-
geven, gedurende de perlode :n8)-:oo¸ was dll op
nallonaa¦ nlveau gemldde¦d :.:¸o heclare per jaar
(ìsìĉ :ooó). Hel nello reeds ullgegeven areaa¦ ls ln
de perlode :n88-:ooó hlerdoor geslegen van :8.¸:o
naar ¸).)¸o heclare nello. De jaar¦ljkse ullglíle len
opzlchle van hel gemldde¦de nello reeds ullgegeven
areaa¦ over de genoemde perlode Ledraagl zo'n
¸ procenl. Over de perlode :nnó-:oo¸ Ledraagl de
jaar¦ljkse ullglíle zo'n : procenl van hel gemldde¦de
van hel nello reeds ullgegeven areaa¦. De Lrulo-
voorraad aan Ledrljvenlerrelnen ls loegenomen
van uu.óuo heclare ln :n88 lol nu.¸óo heclare ln
:ooó.
Daarnaasl wordl een lerslond ullgeeíLaar areaa¦
aangehouden van gemldde¦d ¸.óóo heclare nello
gedurende de perlode :ooo-:ooó p¦us een nlel-
lerslond ullgeeíLaar areaa¦ van gemldde¦d ¸.óuo
heclare nello gedurende deze¦íde perlode. Hel
nlel-lerslond ullgeeíLare areaa¦ Leslaal ull p¦annen
dle ln verschl¦¦ende íasen van Leslemmlngsp¦an-
procedures zlllen.
Proqnoses
De meesl recenle vraagramlngen van Ledrljven-
lerrelnen dle mel de ßedrljís¦ocallemonllor zljn
Lerekend, geven aan dal gedurende de perlode
:oou-:o:o de gemldde¦de jaar¦ljkse ullglíle van
grond voor Ledrljvenlerrelnen een sluk ¦ager za¦
¦lggen (cĆs :oo¸). Hel scenarlo mel de hoogsle
economlsche groel (C¦oLa¦ Economy) raaml een
jaar¦ljkse ullglíle van lels meer dan :.ooo heclare
en hel scenarlo mel de ¦aagsle economlsche groel
(Reglona¦ Communllles) raaml een jaar¦ljkse ullglíle
van :¸o heclare. Cedurende de perlode :o:o-:ouo
wordl de gemldde¦de jaar¦ljkse ullglíle voor drle van
de vler scenarlo's ze¦ís negalleí. Dal wl¦ zeggen dal
er slrucluree¦ Ledrljvenlerreln aan hel aanLod wordl
leruggegeven waarvoor geen ullLreldlngsvraag
Leslaal, ongeachl de kwa¦llell ervan. À¦¦een voor
hel scenarlo C¦oLa¦ Economy L¦ljíl de ullglíle posllleí
mel een waarde van :¸o heclare per jaar.
Grondprijzen
De ìsìĉ-cljíers ¦alen zlen dal de vraagprljzen (exc¦u-
sleí sĊč) per vlerkanle meler grond op hel lype
gemengde Ledrljvenlerrelnen lussen :n88 en :ooó
zljn geslegen mel 8¸ procenl, na correclle voor lní¦a-
lle. De nallona¦e gemldde¦de maxlmumvraagprljs
sleeg van ó¸ naar ::8 euro, na lní¦allecorreclle. De
prljsslljglng van Louwrljpe Ledrljvenlerrelngrond ls
:8
¸o ¸:
daarmee de he¦íl van de prljsslljglng van Louwrljpe
wonlngLouwgrond. De ¦aalsle Ledraagl ln de perlode
:nn:-:oou ongeveer :)o procenl na correclle voor
lní¦alle.
:

Herstructurerinq
Vo¦gens de ¦lleraluur Leperkl de herslruclurerlng
van Ledrljvenlerrelnen zlch voor hel overgrole dee¦
(ongeveer no procenl van hel le herslruclureren
areaa¦) lol revlla¦lserlng, en dll Lelreíl mel name
revlla¦lserlng van de openLare rulmle. De reslerende
:o procenl wordl gevormd door herproíl¦erlng,
voorname¦ljk naar kanloorpanden, en lransíor-
malle, voorname¦ljk naar wonlngen en delal¦hande¦.
Celransíormeerde lerrelnen Lehoren nlel meer lol
de calegorle Ledrljvenlerrelnen. De verhoudlng
lussen de herslruclurerlngslypen wordl veroor-
zaakl door de koslen van de verschl¦¦ende lypen
herslruclurerlng. Revlla¦lserlng van de openLare
rulmle kosl ongeveer :o lol ¸o euro per vlerkanle
meler, de íorsere herslruclurerlngslngrepen dle
Lelrekklng heLLen op de prlvale lerrelnde¦en,
Ledragen :¸o lol ¸oo euro per vlerkanle meler. Ull
hel ìsìĉ kan mel de nodlge s¦agen om de arm aíge¦eld
worden dal de hoevee¦held geherslruclureerd lerreln
ongeveer :¸o heclare per jaar Ledraagl gedurende de
perlode van waarnemlng. :oo: lol en mel :ooó.
:
De
herslruclurerlngssne¦held ¦lgl ¦aag verge¦eken mel de
gemldde¦de jaar¦ljkse ullglíle van rulm :.:oo heclare
en een daadwerke¦ljk verouderd areaa¦ van :¸.ooo
heclare. Hel daadwerke¦ljk verouderde areaa¦ ls een
kwarl van hel lola¦e Lruloareaa¦ aan Ledrljven- en
zeehavenlerrelnen ln Neder¦and.
Noten
ɲ. ßron. TauwíaLeg (:nn8) enSegeren(:oo)), Lewerklng ĈĆs.
De nallona¦e gemldde¦de prljs voor Louwrljpe wonlngLouw-
grondsleeg vann) euro per vlerkanle meler ln:nn: naar :óó
euro ln:oou. HlerLlj ls de oorspronke¦ljke prljs van:nn: ()o
euro) ullgedrukl lnde prljs anno :oou vla lní¦allecorreclle.
z. Dll cljíer ls exc¦usleí de provlncles Overljsse¦ enNoord-Ho¦-
¦and, dle deze ìsìĉ-vraag s¦echls de ¦aalsle drle jaar respeclleve-
¦ljk gehee¦ nlel heLLenLeanlwoord. De kwa¦llell vande ìsìĉ-
gegevens over hel geherslruclureerde areaa¦ Ledrljvenlerrel-
nenls moel¦ljk lnle schallen.
Literatuur
Àrcadls CSlec Croep(:ooó), ìsìĉ Wetk|ocot|es .ooó.
sąă (:oou), OnJetnen|nqsp|on sąă 8eJt||ventette|nen,
Tl¦Lurg. ßraLanlse Onlwlkke¦lngsmaalschapplj.
ßureau ßullen(:oo:a), Vo|JoenJe beJt||ventette|nen |n Je
De|tonettopoo| .o:o-.o,o, Ulrechl.
ßureau ßullen(:oo:L), F[[|c|ent tu|nteqebtu|k op beJt||ven-
tette|nen |n Zu|Je|||k l|evo|onJ, Ulrechl.
ßureau ßullen(:oou), SeconJ op|n|on tu|ntebe|oe[te
beJt||ventette|nen ĈĈ.o.o, Ulrechl.
cĆs (:oo:), VetouJet|nq von beJt||ventette|nen. Fen sttuctuut
voot |etsttuctutet|nq, DenHaag. Cenlraa¦ P¦anLureau.
cĆs (:oo:a), De sĂă. opzet en tecente oonposs|nqen, DenHaag.
Cenlraa¦ P¦anLureau.
cĆs (cĆs :oo:L), leuzes |n koott .oo,-.ooó. Fconon|sc|e
e[[ecten von oc|t vetk|ez|nqsptoqtonnoĤs, ßljzondere
puL¦lcalle nr ¸n, DenHaag. cĆs.
cĆs (:oo¸), 8eJt||[s|ocot|enon|tot. De vtooq noot tu|nte
voot econon|sc|e oct|v|te|t tot .o¡o, DenHaag.Cenlraa¦
P¦anLureau.
cĆs, ĈĆs CăĄĆ (:ooó), We|voott en lee[onqev|nq. Fen
scenot|ostuJ|e voot NeJet|onJ |n .o¡o, DenHaag.
LĊìĄ Àdvlseurs (:oo:a), De 8tobontse |etsttuctutet|nqsopqove,
Tl¦Lurg.
LĊìĄ Àdvlseurs (:oo:L), Hetsttuctutet|nqsopqove StoJsteq|o
lottetJon, Tl¦Lurg.
LĊìĄ Àdvlseurs (:oo¸), Hetsttuctutet|nqsopqove |n Je
c,o-qeneenten, Tl¦Lurg.
LĐ (:oo:), HonJte|k|nq Potknonoqenent. lwo||te|t w|nt tette|n,
DenHaag. mlnlslerle vanEconomlsche Zaken.
LĐ (:ooua), P|eken |n Je De|to, DenHaag. mlnlslerle van
Economlsche Zaken.
LĐ (:oouL), Act|ep|on 8eJt||ventette|nen .oo¡-.oo8, DenHaag.
mlnlslerle vanEconomlsche Zaken.
Heldemlj Àdvles (:nnó), lu|ntew|nst Joot |etsttuctutet|nq von
bestoonJe beJt||ventette|nen, lnopdrachl vanprovlncle
Noord-Ho¦¦and.
ínlerdeparlemenlaa¦ Le¦eldsonderzoek (:oou), locot|e-
keuzes b|| won|nqbouw, F|nJtoppottoqe von Je wetkqtoep
VetsteJe|||k|nq, DenHaag. mlnlslerle vanFlnanclën.
Korleweg, P.l. (:oo:), VetouJet|nq von kontootqebouwen.
Ptob|eeno[ u|tJoq|nq?, Neder¦andse Ceograílsche Sludles,
Ulrechl. āĄAc1Facu¦lell Rulmle¦ljke velenschappen,
Rljksunlversllell Ulrechl.
Louw, E., ß. Needham, H. O¦denCC.l. Pen, (:oou). P|onn|nq
von 8eJt||ventette|nen, DenHaag. Sdu Ullgevers.
íl¦leudeíensle (:oo)), Vetn|euwJe ouJe beJt||[stette|nen!
Spoot |et lonJsc|op. Pelllle.
ĄČs CSlec (:oo¸), 8eJt||[stu|nteqebtu|kets |n bee|J. lesu|toten
Dotobose 8eJt||[stu|nteqebtu|kets, NeJet|onJ .oo·,
Nljmegen.
Oorl, F.C. Van(:oou), Utbon qtowt|onJ |nnovot|on. Spot|o||v
bounJeJ extetno||t|es |n t|e Net|et|onJs, À¦dershol. Àshgale.
Oorl, F. van, í. ThlssenCL. vanvlssen(:oo¸), A sutvev o[
spot|o| econon|c p|onn|nq noJe|s |n t|e Net|et|onJs. T|eotv.
opp||cot|on onJ evo|uot|on. Rollerdam1DenHaag.
ĄAl PuL¦lshers1ĈĆs.
Pe¦¦enLarg P., P. vanSleenCL. vanvlssen(red) (:oou),
lu|nte|||ke ospecten von Je beJt||venJvnon|ek |n NeJet|onJ,
Àssen. VanCorcum.
Pen, C.l. (:oo:). Wot beweeqt beJt||ven?8es|u|tvotn|nqs-
ptocessen b|| vetp|ootste beJt||ven. Cronlngen. Facu¦lell der
Rulmle¦ljke velenschappen, Rljksunlversllell Cronlngen.
Reeslnk, T. CF. vanÀa¦sl (:oo¸), 'Verouderde Ledrljven
lerrelnen. le welnlg ge¦dvoor herslruclurerlng', PtopettvĄĂ
leseotc|Ouottet|v, jrg:, nr.:. ::-:8.
Schuur, l., À. velerlngs, S. K¦aver, C. EljgenraamCE. Verkade
(:oo)), Fen tu|nte|||ke vetkenn|nq noot Je o|tetnot|even voot
Je Hoeksc|e WootJ, DenHaag. Rulmle¦ljk P¦anLureau en
Cenlraa¦ P¦anLureau.
Segeren, À., ß. Needham, l. Croen(:oo¸), De notkt JootqtonJ.
Fen |nst|tut|one|e ono|vse von qtonJnotkten |n NeJet|onJ,
Rollerdam1DenHaag. ĄAl Ullgevers1ĈĆs.
Segeren, À. (:oo)), De qtonJnotkt voot won|nqbouw|ocot|es.
8e|onqen en sttoteq|een von qtonJe|qenoten, Rollerdam1
DenHaag. ĄAl Ullgevers1ĈĆs.
ĉLĈ (:oou), AJv|es ovet Je Noto lu|nte DenHaag. Soclaa¦-
economlsche Raad.
ĉLĈ (:nnn), Connentoot op Je Noto lu|nte|||k Fconon|sc|8e|e|J,
ĉLĈ-advles puL¦lcallenummer nn1:), DenHaag. Soclaa¦-
economlsche Raad.
Spoe¦slra F. (:oo)), Wonen en wetken |n Je lonoo|zone. n|euwe
sttoteq|een voot een qenenqJe stoJ, presenlalle opde
Rulmleconíerenlle vanhel ĈĆs, Rollerdam, ¸o okloLer :oo).
Sleen, van, P.l.í. (:nn8),8eJt||ven|onJsc|op .ooo+.
Rljksunlversllell Cronlngen, Facu¦lell der Rulmle¦ljke
welenschappen.
ĉĊącą(:oo)), ße|e|J voot beJt||ventette|nen |n V|oonJeten.
Du|ts|onJ. Veten|qJ lon|nkt||k en ltonkt||k, Ulrechl. ĉĊącą
onderzoek +advles.
ĉĊącą(:oo)), lennenJe [octoten b|| |et |etsttuctuteten von
beJt||ventette|nen, Ulrechl. ĉĊącąonderzoek +advles.
TauwíaLeg (:nn8), le|ot|e won|nqnotkt-qtonJnotkt,
vootbee|Jtoppottoqe, Ulrechl. TauíaLeg clvle¦ enLouw.
ČCčCLĐ (:ooo), Fvo|uot|e von |n[tosttuctuutpto|ecten. een
|e|JtooJ voot kosten-botenono|vses, hooídrapporl, DenHaag.
mlnlslerles vanČCčenLĐ.
ČCčCLĐ (:ooó), Fvo|uot|e von |n[tosttuctuutpto|ecten. een
|e|JtooJ voot kosten-botenono|vses. cop|to se|ecto. DenHaag.
mlnlslerles vanČCčenLĐ.
ČĈąă(:ooo), lnsp|tot|eboek |ntens|e[ tu|nteqebtu|k beJt||ven-
tette|nen, DenHaag. mlnlslerle vanVo¦kshulsvesllng,
Rulmle¦ljke Ordenlng eníl¦leu.
ČĈąă, ĂĄČ, ČCč(:oou), Noto lu|nte. lu|nte voot Ontw|k-
ke||nq, DenHaag. mlnlslerles vanČĈąă, ĂĄČ, ČCč.
ČĈąăraad(:ooó), Wetk|onJsc|oppen. Fen teq|ono|e sttoteq|e
voot beJt||ventette|nen, Àdvles nr. ¸¸, DenHaag. ČĈąăraad.
vlssen, L.l.C. van(:ooo), 'À mlcro-slmu¦allonmode¦ oí ílrms.
app¦lcallons oí lhe concepls oí lhe demography oí ílrms',
Popets |n leq|ono| Sc|ence )n. :::-:¸u.
vlssen, L.l.C. van(:oou), 'íode¦¦lng reglona¦ economlc
growlhLy means oí carrylng capaclly', pp. :n)-¸:u ln.
l. Sll¦¦we¦¦ CC. C¦arke (eds.), App||eJ ClS onJ spot|o| ono|vs|s,
vl¦ey, New York.
vouden, R. vander, F. vanDam, D. Evers, À. Hendrlks,
À. vanHoorn, N. Plelerse CC. Renes (:ooó), Vetkenn|nq
von Je tu|nte .ooó. lu|nte|||k be|e|J tussen ovet|e|J en notkt,
Rollerdam1DenHaag. ĄAl Ullgevers1ĈĆs.
¸: Over de auteurs
Huqo CotJ||n sludeerde lechnlsche Ledrljískunde en
urLanlsllek aan de Ċċ Elndhoven. Hlj werkle onder
meer Llj ĊĄą, de Rljksp¦ano¦oglsche Dlensl en Llj
AsrĈesearch, voordal hlj ln :oo: Llj hel Rulmle¦ljk
P¦anLureau ln dlensl kwam a¦s senloronderzoeker.
Daar houdl hlj zlch onder andere Lezlg mel de rulmle-
¦ljke dlmensle van ¦uchlvaarl. Eerdere puL¦lcalles zljn
onder meer Fnetq|e |s tu|nte (:oo¸), De onqekenJe
tu|nte vetkenJ (:oo¸), Vetkenn|nq teq|ono|e |uc|t-
|ovens (:oo¸), Ce|u|J tonJon |uc|t|ovens (:ooó)
en De toekonst von Sc||p|o| (:oo)).
Custo lenes heeíl economelrle gesludeerd aan de
Unlversllell van Àmslerdam. Na haar sludle ls zlj
gaan werken Llj de Rljksunlversllell Lelden, waar
zlj ln :nn: promoveerde op hel proeíschrlíl Wotk|nq
Wonen, t|e|t pte[etences onJ constto|nts. Zlj werkle
onder andere Llj hel Cenlraa¦ P¦anLureau. eersl aan
vraagslukken op hel geLled van vo¦kshulsvesllng en
rulmle¦ljke ordenlng en daarna aan maalschappe¦ljke
koslen Lalen ana¦yses (ăāsA). Slnds mel :oo¸ werkl
zlj Llj hel ĈĆs a¦s senloronderzoeker economle. Haar
lnleresses ¦lggen op hel geLled van rulmle¦ljke eco-
nomle, verkeer en vervoer en wonen. Zlj ls co-auleur
van de ĈĆs-sludles Vetkenn|nq von Je lu|nte (:ooó)
en projecl¦elder van 8etoo|boot|e|J von koopwon|n-
qen. De to| von Je tu|nte|||ke otJen|nq (:ooó).
M|c|e| Ttoo sludeerde naluurkunde aan de Rljks-
unlversllell van Lelden en promoveerde ln de lheo-
rellsche naluurkunde aan de Unlversllell van Twenle.
Van :nnn lol :oou werkle hlj Llj hel Cenlraa¦ ßureau
voor de Slallsllek en Llj ĊĄą-ìĄĈą. Slnds :oou ls hlj
werkzaam Llj hel Rulmle¦ljk P¦anLureau a¦s onder-
zoeker op hel geLled van Ledrljvenlerrelnen en
kanloorrulmle ln hel kader van de Ledrljís¦ocalle-
monllor. Hlj ls co-auleur van de ĈĆs-puL¦lcalle De
beJt||[s|ocot|enon|tot. een noJe|besc|t||v|nq (:oo)).