NÀl Ullgevers

WinkeIen in NeqaIand
wi nxeLen i n meoALAno
Davld Evers
Ànlon van Hoorn
Frank van Oorl
Woot Je |onJbouwvetJw||nt. Het
NeJet|onJse cu|tuut|onJ |n beweq|nq
Po¦s el a¦. (:oo¸)
Tussen Jtoonen tetot|ek. De conceptu-
o||set|nq von tu|nte |n Je NeJet|onJse
p|on|nq
Zonneve¦dCVerwesl (:oo¸)
Het qtos b|| Je buten. De to| von p|onn|nq
b|| Je besc|etn|nq von qtoene qeb|eJen |n
Denenotken en Fnqe|onJ
VanRavesleynel a¦. (:oo¸)
De lonJStoJ. lonJe|||k wonen |n Je
netwetkstoJ
VanDamel a¦. (:oo¸)
Het qeJee|Je |ott von Je lonJstoJ.
Ontw|kke||nqen en toekonst von |et
Ctoene Hott
Plelerse el a¦. (:oo¸)
Vetkenn|nq teq|ono|e |uc|t|ovens
Cordljnel a¦.(:oo¸)
lnkonensspte|J|nq |n en onJe stoJ
De Vrles (:oo¸)
N|euwbouw|n beweq|nq. Fen ono|vse von
|et tu|nte|||k nob|||te|tsbe|e|J von V|nex
Sne¦¦enel a¦. (:oo¸)
lenn|sossen en kenn|scott|Jots. Ovet Je
sttuctutetenJe wetk|nq von |n[tosttuctuut
|n Je kenn|seconon|e
VanOorl CRaspe (:oo¸)
Sc|oon|e|J |s qe|J! Noot een vo|wootJ|qe
to| von be|ev|nqswootJen |n nootsc|op-
pe|||ke kosten-botenono|vses
Dammers el a¦. (:oo¸)
De notkt JootqtonJ. Fen |nst|tut|one|e
ono|vse von Je qtonJnotkt |n NeJet|onJ
Segerenel a¦. (:oo¸)
A sutvev o[ spot|o| econon|c p|onn|nq
noJe|s |n t|e Net|et|onJs. T|eotv.
opp||cot|on onJ evo|uot|on
VanOorl el a¦. (:oo¸)
Fen onJete notktwetk|nq
Needham(:oo¸)
lenn|s op Je koott. lu|nte|||ke pottonen |n
Je kenn|seconon|e
Raspe el a¦. (:oou)
Scenot|oĤs |n loott. MoJe|- en ontwetp-
benoJet|nqen voot toekonst|q
tu|nteqebtu|k
Croenel a¦. (:oou)
Unseen Futope. A sutvev o[ Lċ po||t|cs onJ
|ts |npoct on spot|o| Jeve|opnent |n t|e
Net|et|onJs
VanRavesleynCEvers (:oou)
8e|o|ve Je Joqe|||kse [||es. Ovet bettouw-
boot|e|J von te|st||J
Hl¦Lers el a¦. (:oou)
Fx onte toets Noto lu|nte
cĆs, ĈĆs, ĉcĆ (:oou)
Tussen|onJ
Frljlers el a¦. (:oou)
Ontw|kke||nqsp|ono|oq|e. lessen u|t en
voot Je ptokt||k
Dammers el a¦. (:oou)
Du|zenJ J|nqen op een Joq. Fen t||Jsbee|J
u|tqeJtukt |n tu|nte
Ca¦¦e el a¦. (:oou)
De onqekenJe tu|nte vetkenJ
Cordljnel a¦. (:oo¸)
De tu|nte|||ke e[[ecten von ìcĊ
VanOorl el a¦. (:oo¸)
lonJe|||k wonen
VanDam el a¦. (:oo¸)
Noot zee! Ontwetpen oon Je kust
ßomas el a¦. (:oo¸)
Fnetq|e |s tu|nte
Cordljnel a¦. (:oo¸)
Scene. Fen kwottet tu|nte|||ke scenot|oĤs
voot NeJet|onJ
Dammers el a¦. (:oo¸)
Eerdere puL¦lcalles
NÀl Ullgevers, Rollerdam
Rulmle¦ljk P¦anLureau, Den Haag
:oo¸
i nuouo
5amenvattinq )
InIeidinq· NederIand NeqaIand?
Àchlergrond en aan¦eldlng :¸
ProL¦eem en vraagsle¦lng :u
Dll rapporl :¸
ConceptueeI beqrippenkader
Delal¦hande¦ ln rulmle¦ljk pespeclleí :n
De evo¦ulle van de Neder¦andse delal¦hande¦ :¸
íondla¦lserlng van de delal¦hande¦ (:nno-:oo¸) ¸u
ínlernallonaa¦ reíerenllekader ¸n
Synlhese 8ó
RuimteIijk toetsinqskader
Economlsche eííeclen n:
Verkeerseííeclen :oo
Slede¦ljkheldseííeclen :o)
Synlhese ::ó
5tructuur en effecten tot zo1o
De Neder¦andse delal¦hande¦sslrucluur :::
Funcllone¦e hlërarchle :::
Fljnmazlgheld :¸o
Schaa¦vergrollng :uu
Servlcenlveaus en wlnke¦polenlle :un
Eííeclen van delal¦hande¦sp¦annen lol :o:o :¸¸
Verkeerseííeclen :)¸
Eííeclen op slede¦ljkheld :)ó
Conc¦usles :)n
Toekomstverkenninq (zo1o-zozo)
íega¦and programma :8¸
Varlanlen :8n
Conc¦usles :8:
ConcIusies
Drljvende krachlen :n:
Huldlge sllualle :n:
Rulmle¦ljk loelslngkader :n¸
NaLlje loekomsl :nu
Verrre loekomsl :nu
Lessen voor hel Le¦eld :n)
ßijIaqen :nn
Literatuur ¸¸:
Over de auteurs ¸:)
óī) ó Samenvalllng
sAmenvAiii no
· De Neder¦andse delal¦hande¦sslrucluur za¦ ln de komende decennla
veranderen. De megawlnke¦s en megawlnke¦cenlra dle ln hel Lullen¦and
a¦ vo¦op geLouwd worden, zljn ook ln Neder¦and nlel legen le houden.
· Dll za¦ gepaard gaan mel aanzlen¦ljke economlsche eííeclen voor de
Llnnensleden en voor de wljk- en Luurlcenlra. À¦s de nleuwe
megawlnke¦cenlra zlch voora¦ zu¦¦en rlchlen op Fun-shoppen,
ondervlnden de Llnnensleden daarvan de negalleve gevo¦gen, a¦s ze
zlch daarenlegen voora¦ op Run-shoppen zu¦¦en rlchlen, ondervlnden de
wljk- en Luurlcenlra negalleve economlsche eííeclen. De moLl¦llell -
een van de argumenlen legen de cenlra - groell marglnaa¦ Llj hel
onlslaan van megawlnke¦cenlra.
· De overheld kan zlch ln haar Le¦eld Leler rlchlen op de le verwachlen
kwa¦llellen en eííeclen dan vaslhouden aan hel Leslaande reslrlclleve
Le¦eld. Een herschlkklng van de delal¦hande¦ kan lmmers op¦osslngen
Lleden voor de huldlge rulmle¦ljke proL¦emen ln de delal¦hande¦ en
Lovendlen de marklwerklng Levorderen waar de consumenl van
proílleerl.
Achterqrond
Hel Neder¦andse delal¦hande¦sLe¦eld Levlndl zlch op een keerpunl ln de
geschledenls. Slnds de jaren :n)o ls hel nallona¦e Le¦eld len aanzlen van de
perlíere en groolscha¦lge delal¦hande¦svesllglngen erop gerlchl de onlwlk-
ke¦lng van wlnke¦s en wlnke¦cenlra aan de rand van de slad aí le remmen.
íel de Nola Rulmle ull :oou wordl een andere weg lnges¦agen, waarLlj de
¦agere overheden meer zeggenschap krljgen. Tege¦ljkerlljd ls de consumenl
vee¦elsender geworden - deze wl¦ ergens gemakke¦ljk mel de aulo kunnen
komen, gralls kunnen parkeren en ull een rulm assorllmenl kunnen klezen
- en ls de concurrenlle Llnnen de delal¦hande¦ slerk loegenomen, waardoor
schaa¦vergrollng oí nleuwe Ledrljísconceplen nodlg zljn om le over¦even.
Ook de druk vanull de lnlernallona¦e markl neeml loe. De vraag koml daar-
mee op oí de groolscha¦lge, perlíere wlnke¦conceplen dle ln hel Lullen¦and a¦
Lekend en Leproeíd zljn, ook hel Neder¦andse delal¦hande¦s¦andschap zu¦¦en
gaan Lepa¦en.
5tand van zaken in NederIand
De delal¦hande¦ vorml een Le¦angrljk onderdee¦ van de Neder¦andse econo-
mle en van de Neder¦andse cu¦luur. Van a¦¦e consumplleve Lesledlngen gaal
ongeveer een derde naar de delal¦hande¦, de resl gaal naar vakanlles, enler-
8 wì NkLLLN ì N uLcALANb īn 8 Samenvalllng
lalnmenl, horeca, onderwljs en zorg. De seclor ls nlel a¦¦een Le¦angrljk a¦s
goederenmarkl maar ook a¦s Lron voor de werkge¦egenheld. llen procenl
van de LeroepsLevo¦klng ls werkzaam ln de delal¦hande¦. Tol s¦ol ls wlnke¦en
een Le¦angrljke vrljelljdsLesledlng. ín deze sludle onderschelden we drle
koopmolleven. Run (Loodschappen doen), Fun (recrealleí wlnke¦en) en
Doe¦ (gerlchle aankopen doen).
Vo¦gens een recenle le¦¦lng heeíl Neder¦and meer dan :oó.ooo wlnke¦s
mel een lolaa¦ v¦oeropperv¦ak van :¸ ml¦joen vlerkanle meler, dll koml neer
op ó,¸u wlnke¦s mel een v¦oeropperv¦ak van :.¸u8 vlerkanle meler per :.ooo
lnwoners. De meesle wlnke¦s zljn gerlchl op Fun, lerwlj¦ de Doe¦-wlnke¦s
hel groolsle v¦oeropperv¦ak heLLen. Fun-wlnke¦s domlneren ln de cenlra
- Lljna zevenllg procenl van de verkooppunlen ln de Llnnensleden rlchl zlch
op Fun. Run-wlnke¦s domlneren ln de ondersleunende cenlra en Doe¦-
wlnke¦s zlen we voora¦ ln de perlíerle.
De aíge¦open derllg jaar heeíl de schaa¦vergrollng ln de delal¦hande¦ zlch
ook ln Neder¦and doorgezel. wlnke¦Ledrljven en wlnke¦vesllglngen worden
geslaag groler. S¦echls een gerlng aanla¦ grole kelens en íormu¦es Lezel een
sleeds groler dee¦ van hel wlnke¦apparaal en Lepa¦en sleeds meer hel slraal-
Lee¦d.
Slnds de jaren :n)o ls er dus vee¦ veranderd ln de delal¦hande¦sslrucluur op
gemeenle¦ljk nlveau. Crolere gemeenles Lleden nlel per se meer wlnke¦s per
lnwoner en zeker nlel meer wlnke¦v¦oeropperv¦ak dan de k¦elnere gemeen-
les. Deze onlwlkke¦lng koml mede door hel onlslaan van groolscha¦lge
delal¦hande¦svesllglngen, zoa¦s lulncenlra en meuLe¦Lou¦evards. Hlerdoor
kunnen vraaglekens worden gep¦aalsl Llj de zogenaamde íljnmazlgheld en
hlërarchlsche opLouw van de Neder¦andse delal¦hande¦slrucluur.
DetaiIhandeI en ruimte
Onlwlkke¦lngen ln de delal¦hande¦sslrucluur zljn ln Leglnse¦ nlel ¦os le zlen
van a¦¦er¦el rulmle¦ljke en maalschappe¦ljke vraagslukken. Drle drljvende
krachlen kunnen worden onderschelden.
· Localleslralegleën. delal¦¦lslen zoeken voor hun wlnke¦ een gunsllg
ge¦egen p¦ek dle goed LerelkLaar ls voor consumenl en ¦everancler.
C¦usleren mel andere wlnke¦s ls eveneens een eííeclleve slralegle,
evena¦s schaa¦vergrollng.
· íarklregu¦erlng. deze moel marklía¦en oí verslorende
hande¦spraklljken corrlgeren.
· Rulmle¦ljke ordenlng. hel Neder¦andse Le¦eld ls er nog sleeds op gerlchl
om perlíere delal¦hande¦ le onlmoedlgen. Àndere doe¦sle¦¦lngen
Lelreííen hel waarLorgen van hel voorzlenlngenaanLod voor de
Levo¦klng en hel Leperken van de moLl¦llell.
Deze krachlen heLLen erloe ge¦eld dal de lnv¦oed van de lnlernallona¦e
aulonome delal¦hande¦sonlwlkke¦lng ln Neder¦and lol nu loe Leperkl ls
geL¦even. Sommlge lnlernallona¦e wlnke¦íormu¦es heLLen zlch ervan ¦alen
weerhouden zlch ln Neder¦and le vesllgen, en de komsl van andere wlnke¦-
íormu¦es ls door de rege¦gevlng verlraagd. À¦s Lljeííecl van hel Leperkle
aanla¦ wlnke¦¦ocalles en de daardoor opgelreden schaarsle, zljn de huurprlj-
zen van de wlnke¦s erg hoog. Hel ¦ocalleLe¦eld heeíl er lol s¦ol voor gezorgd
dal de Llnnenslad nog sleeds goed ls voor een re¦alleí grool dee¦ van de con-
sumenlenLesledlngen.
NodeI
Onlwlkke¦lngen ln de delal¦hande¦ zljn dus on¦osmake¦ljk verLonden mel de
omgevlng. Nlel a¦¦een heeíl de ¦ocalle van een wlnke¦ een rulmle¦ljke lmpacl,
wlnke¦s lrekken ook consumenlen en genereren zo verkeersslromen en eco-
nomlsche slromen, dle de rulmle Leînv¦oeden. De Le¦angrljksle rulmle¦ljke
eííeclen van groolscha¦lge delal¦hande¦svoorzlenlngen ln de perlíerle
Lelreííen zo de reglona¦e economle, hel verkeer en de verslede¦ljklng.
Om deze eííeclen ln Lee¦d le Lrengen ls ln deze sludle een loelslngskader
onlwlkke¦d. Hel nleuwe economlsche mode¦ ČĆă-Scoplng vorml daarvan de
Lasls. Hel Lelreíl hler een polenllemode¦, de ullkomsl geeíl een lndruk van
hel procenlue¦e omzelver¦les ln een geLled wanneer zlch daar nleuw grool-
scha¦lg wlnke¦aanLod vesllgl. Dll mode¦ wordl aangevu¦d mel een modu¦e
dle de gevo¦gen voor de moLl¦llell ln Lee¦d Lrengl en mel een loelslngskader
dal de nleuwe onlwlkke¦lngen Leoordee¦l op de male van verslede¦ljklng.
Nabije toekomst
Een dlng ls zeker. Neder¦and kenl anno :oo¸ nog nauwe¦ljks de megawlnke¦s
en megawlnke¦cenlra dle ln hel Lullen¦and vo¦op geLouwd worden. Er ls hler
nog geen sprake van íega¦and. íaar hoe zll dal ln de loekomsl?
ín de naLlje loekomsl - lol :o:o - za¦ er nog nlel vee¦ veranderen. De p¦annen
dle momenlee¦ worden voorLereld en worden ullgevoerd, zljn ln overgrole
meerderheld re¦alleí Leschelden ln omvang len opzlchle van de grole wlnke¦-
lypes dle we ln hel Lullen¦and zlen. velnlg p¦annen gaan ln legen hel oude
Le¦eld. er wordl voora¦ geLouwd ln oí aan de Leslaande cenlra, mel name ln
de Llnnenslad, de nleuwe Vlnex-wljken en de Leslaande perlíere ¦ocalles.
De lrend waarLlj de Llnnensleden, de hooídwlnke¦cenlra en de groolscha¦lge
delal¦hande¦s¦ocalles lerreln wlnnen op de sladsdee¦cenlra, Luurlcenlra en
dorpskernen zel zlch de komende jaren voorl. Op ¦okaa¦ nlveau za¦ de ull-
Lreldlng van hel aanla¦ wlnke¦s en wlnke¦cenlra - Llj een ge¦ljkL¦ljvende
wlnke¦Lehoeíle - zeker gevo¦gen heLLen. De sladsdee¦cenlra ver¦lezen
procenluee¦ de meesle slandaardconsumenlen. ín wlnke¦geLleden Lullen de
LeLouwde kom za¦ hel daarenlegen julsl drukker worden.
De p¦annen lol :o:o heLLen echler een gerlnge lmpacl op de delal¦han-
de¦sslrucluur. Op ¦okaa¦ nlveau kunnen de economlsche eííeclen we¦lswaar
lngrljpend zljn, maar de slrucluur za¦ nlel eenduldlg veranderen. De wlnke¦-
:o wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:: :o
voorzlenlngen zu¦¦en nlel gehee¦ naar de perlíerle verschulven, de kans op de
gevreesde Utbon looJ Desetts ln Neder¦and ls ln :o:o nog le verwaar¦ozen.
Ook de eííeclen op slede¦ljkheld en verkeer zljn Leschelden, a¦ Levesllgen ze
we¦ de aulonome lrends. een loename van hel auloverkeer en een aíname
van hel ¦angzame verkeer, en hel loenemen van de slede¦ljkheld aan de slads-
randen.
Het beeId in zozo
íaar wal geLeurl er na :o:o? De p¦annen daarvoor moelen nog worden
gemaakl. De Nola Rulmle maakl meer onlwlkke¦lngen moge¦ljk. ßovendlen
zou, gezlen de loenemende mondla¦lserlng en de veranderende rulmle¦ljke
slralegleën van de delal¦hande¦sondernemers, ln hel komende decennlum
hel reslrlclleve Le¦eld verder kunnen worden ¦osge¦alen. ín dal geva¦ ls de
kans grool dal delal¦¦lslen ook ln Neder¦and de succesvo¦¦e Lullen¦andse
íormu¦es zu¦¦en lnlroduceren.
Omdal er voor :o:o nog geen concrele p¦annen Leslaan, verkennen we ln
deze sludle de moge¦ljke onlwlkke¦lngen aan de hand van zes loekomslvarl-
anlen. De varlanlen zljn geLaseerd op Leslaande Lullen¦andse projeclen, ze
worden ln exlreme male loegepasl op de Neder¦andse sllualle. ßlj hel onl-
werpen van de varlanlen zljn enke¦e varlaLe¦en, zoa¦s consumenlengedrag en
hel aanla¦ loe le voegen wlnke¦melers, conslanl gehouden, andere varlaLe-
¦en, zoa¦s ¦ocalle en Lrancherlng, worden gevarleerd. Zo onlslaal een Land-
Lreedle voor de moge¦ljke loekomsllge onlwlkke¦lng van hel Neder¦andse
delal¦hande¦s¦andschap.
De zes varlanlen zljn a¦s vo¦gl le omschrljven.
:. Downtown Mo||. grole overdekle wlnke¦cenlra verschljnen ln de
Llnnensleden. Er wordl lngezel op prel. een comLlnalle van Fun-
shoppen, horeca, evenemenlen en vermaak. Deze cenlra zu¦¦en de
Llnnensleden van om¦lggende gemeenlen raken, maar de groolsle
verdrlnglngseííeclen lreííen de elgen slad. Door hun gunsllge ¦lgglng
za¦ hel aulogeLrulk da¦en en zu¦¦en mensen meer geLrulk maken van hel
openLaar vervoer. Derge¦ljke cenlra heLLen een íyslek slede¦ljk
karakler, maar zljn ln geLrulk vee¦ mlnder slede¦ljk.
:. W||kcenttun ĎĂ. Leslaande wljkcenlra worden ullgeLreld oí overdekl.
De oorspronke¦ljke íunclle - verzorglng van de ¦oka¦e Levo¦klng, dus
Run-shoppen - verschulíl ln de rlchllng van Fun-shoppen, om meer
reglonaa¦ puL¦lek le lrekken. Deze cenlra heLLen nlel zozeer negalleve
gevo¦gen voor de naLlj ge¦egen reglona¦e kernen a¦s we¦ voor de elgen
Llnnenslad. Deze varlanl heeíl een mlnder grole lmpacl op de moLl¦llell
dan de vorlge. De cenlra zljn nlel oí nauwe¦ljks slede¦ljk ln uller¦ljk maar
we¦ ln geLrulk.
¸. ĆbČ-Stt|pno||. De huldlge ĆbČ-¦ocalles, de meuLe¦Lou¦evards, worden
heronlwlkke¦d lol 'echle' wlnke¦cenlra mel een LljLehorende omvang
en verde¦lng van koopmolleven. Cezlen hun ¦lgglng len opzlchle van
Leslaande cenlra zu¦¦en voora¦ de Luurl- en wljkcenlra ln de dlrecle
omgevlng le maken krljgen mel een aínemende koopkrachl, maar ook
de Llnnenslad ondervlndl negalleve gevo¦gen. De ĆbČ-Slrlpma¦¦ ¦eldl
lol ¦angere gemldde¦de verp¦aalslngsaíslanden. Hel aulogeLrulk neeml
ln deze varlanl dan ook aanzlen¦ljk loe lerwlj¦ hel openLaar vervoer
mlnder vaak wordl geLrulkl.
u. Meqono||. groolscha¦lge wlnke¦cenlra worden gerea¦lseerd op
slraleglsche p¦ekken ln hel Neder¦andse sne¦wegennelwerk. Fun slaal
cenlraa¦ ln deze varlanl, waarln ook wordl lngezel op andere recrealleve
íunclles. De eííeclen zljn voora¦ le merken ln de Llnnensleden,
Luurlcenlra zu¦¦en daarenlegen welnlg concurrenlle van de íegama¦¦s
ondervlnden. Cezlen de grolere aí le ¦eggen aíslanden za¦ de congeslle
op de rljkswegen loenemen. Nel zoa¦s de Downlown ía¦¦ heeíl de
íegama¦¦ een slede¦ljke ullslra¦lng, maar ls de varlanl ln geLrulk mlnder
slede¦ljk.
¸. We|Jew|nke|. wlnke¦s worden gerea¦lseerd nel Lullen de slad oí ze¦ís
lussen de sleden ¦angs de hooídwegen. Run en Doe¦ zljn de Le¦angrljksle
koopmolleven. Daardoor zu¦¦en de Llnnensleden welnlg nade¦lge
eííeclen van deze varlanl ondervlnden. De Luurl- en wljkcenlra
daarenlegen zu¦¦en le maken krljgen mel een aanzlen¦ljke
koopkrachlaív¦oellng. De veldewlnke¦ genereerl exlra kl¦omelers, en
een groler aulogeLrulk. Deze varlanl ls welnlg slede¦ljk ln uller¦ljk maar
we¦ slede¦ljk ln dlversllell van geLrulk.
ó. 8|q 8ox 8ou|evotJ. wlnke¦s worden gerea¦lseerd ln ¦lnlen ¦angs de
hooídassen. Hler ls geen dulde¦ljk accenl ln koopmolleí, a¦¦es ls er le
vlnden. Voora¦ de wljk- en Luurlcenlra ondervlnden de nade¦lge
gevo¦gen van deze varlanl, maar ook de Llnnensleden komen onder druk
le slaan. De naar de wlnke¦s aí le ¦eggen aíslanden nemen ln deze varlanl
mlnder loe dan Llj de voorgaande lwee varlanlen Lullen de Leslaande
wlnke¦geLleden. Hel aulogeLrulk za¦ dulde¦ljk loenemen. De ßlg ßox
ßou¦evard ¦aal hel op vee¦ aspeclen van slede¦ljkheld aíwelen, maar
scoorl goed op íuncllone¦e dlversllell en sne¦held.
val zljn de a¦gemene lendensen dle we ull deze LandLreedle kunnen aí¦el-
den?
De econon|sc|e eííeclen lreííen ln vrljwe¦ a¦¦e varlanlen de Llnnensleden,
voora¦ a¦s ln de nleuwe megawlnke¦cenlra hel accenl wordl ge¦egd op
Fun-shoppen. índlen ln de nleuwe megawlnke¦cenlra hel Run-shoppen
overheersl, ls de economlsche lmpacl hel groolsl voor de naLljge¦egen
wlnke¦cenlra (wljk- en Luurlcenlra). Cemldde¦d genomen ¦eldl dll - zowe¦
voor de Llnnensleden a¦s voor de wljk- en Luurlcenlra - lol een da¦lng van de
concurrenlleposllle van wlnke¦lers ln deze lradlllone¦e geLleden (van vljí
procenl). Deze da¦lng ls hel slerksl, wanneer de nleuwe vesllglngen Llnnen
de slad ¦lggen.
Hel lola¦e eííecl op de nob|||te|t ls re¦alleí Leschelden. Veranderlngen zljn
ze¦den hoger dan lwee procenl over een perlode van llen jaar, wal rulm onder
Samenvalllng

:: wì NkLLLN ì N uLcALANb ::
i nLei oi no· neoeaLAno meoALAno?
Achterqrond en aanIeidinq
De wlnke¦markl ls ln Leweglng. Consumenlen, wlnke¦lers en Le¦eldsmakers
roeren zlch en de rulmle¦ljke slrucluur van de delal¦hande¦ ¦ljkl aan de voor-
avond van een omwenle¦lng le slaan.
De elgenlljdse consumenlen zljn vee¦elsend. Ze wl¦¦en zowe¦ sne¦ en voor-
de¦lg hun Loodschappen kunnen doen, a¦s verwend worden mel een prelllge
wlnke¦omgevlng vo¦ keuzemoge¦ljkheden en vermaak. Ze wl¦¦en ergens
makke¦ljk mel de aulo kunnen komen en gralls kunnen parkeren, maar wl¦¦en
nlel gehlnderd worden door anderen mel aulo's. En consumenlen waarderen
hel rulme assorllmenl van groolscha¦lge wlnke¦s en zljn Lereld daarvoor le
relzen, maar geven ook aan de 'wlnke¦ om de hoek' le wl¦¦en Lehouden.
De wlnke¦lers heLLen le maken mel íe¦¦e onder¦lnge concurrenlle. Vee¦
delal¦hande¦aren zlen zlch ln de slrljd om de consumenl gedwongen over
le gaan op schaa¦vergrollng oí nleuwe Ledrljísconceplen le Ledenken.
íel name lnlernallona¦e delal¦hande¦aren en projeclonlwlkke¦aars van
wlnke¦vaslgoed zljn hlerop lngesprongen. Deze kelens zljn name¦ljk mlnder
gehechl aan Leslaande slrucluren en rlchlen zlch op eíílclënle slralegleën
om marklaandee¦ le wlnnen. De ¦ogo's op de geve¦s gelulgen van de lnvasle
van de nleuwe wlnke¦conceplen. ìāLA, Toys "Ĉ" Us en íedla íarkl. Hel
knusse, k¦elnscha¦lge Neder¦and maakle hlerdoor ln de jaren negenllg kennls
mel hel íenomeen 'mega'. megaLloscoop, megadlsco en megaslores.
Croolscha¦lge wlnke¦s elsen vee¦ rulmle en zljn vaak moel¦ljk ln le passen ln de
(Llnnen)slede¦ljke omgevlng. Daarom wordl voora¦ gezochl naar ¦ocalles aan
de rand van sleden, dle goed mel de aulo le Lerelken zljn. Àanvanke¦ljk
namen voora¦ de meuLe¦Lou¦evards een hoge v¦uchl, maar ln hel aíge¦open
decennlum zljn er ve¦e concenlralles van andere groolscha¦lge wlnke¦s en
íaclory-oul¦el-cenlers Llj gekomen.
Naasl de consumenlen en de delal¦hande¦aren oeíenl ook de overheld
lnv¦oed ull op de onlwlkke¦lngen ln de delal¦hande¦. Hel Neder¦andse delal¦-
hande¦sLe¦eld Levlndl zlch op een keerpunl ln zljn geschledenls. Neder¦and
voerde slnds de jaren zevenllg ¦ange lljd een reslrlclleí rljksLe¦eld voor perl-
íere en groolscha¦lge delal¦hande¦svesllglngen (ĆbČ en cbČ), mel een
aíremmend eííecl op de onlwlkke¦lngen van (welde)wlnke¦s en wlnke¦cen-
lra Lullen de slad. De Nola Rulmle van :oou s¦aal een andere weg ln. ln p¦aals
van Leperklngen op le ¦eggen op rljksnlveau, wl¦ hel nleuwe Le¦eld dal door
decenlra¦lsalle de ¦agere overheden meer zeggenschap krljgen.
De Neder¦andse delal¦hande¦ wordl nlel he¦emaa¦ overge¦everd aan de
markl. 'Ullgangspunl ls dal nleuwe vesllglngs¦ocalles voor delal¦hande¦
nlel len kosle mogen gaan van de Leslaande delal¦hande¦sslrucluur ln
ín¦eldlng ī:¸
de aulonome onlwlkke¦lng van ongeveer een procenl per jaar ¦lgl. ßljna a¦¦e
varlanlen genereren meer aulokl¦omelers. Een opmerke¦ljke ullzonderlng ls
Downlown ía¦¦, dle ¦eldl lol een da¦lng ln hel aulogeLrulk len gunsle van hel
openLaar vervoer.
De eííeclen op steJe|||k|e|J zljn moel¦ljk exacl aan le geven. Doorgaans
wordl 'Lullen de slad' Leschouwd a¦s nlel-slede¦ljk, maar dll Lee¦d moelen
we op grond van de ana¦yse nuanceren. De Downlown ía¦¦ ls íyslek we¦ls-
waar hel meesl slede¦ljk, maar dalze¦íde ge¦dl voor zljn perlíere Lroer de
íegama¦¦, overlgens zljn Lelde wlnke¦lypen cua geLrulk vee¦ mlnder slede-
¦ljk dan LljvoorLee¦d hel vljkcenlrum ĎĂ. De meesl omslreden varlanl, de
ßlg ßox ßou¦evard, ls ln ve¦e opzlchlen welnlg slede¦ljk, maar heeíl andere
voorde¦en. hel ¦lnl herLergl ve¦e íunclles en mel de sne¦weg ln hel mldden
kunnen Lezoekers op hoge sne¦held ¦angs de ullhangLorden shoppen. Dle
menglng van íunclles onlLreekl Llj een a¦ evenzeer omslreden varlanl, de
veldewlnke¦. De veldewlnke¦ wordl vaak gezlen a¦s rulmlevers¦lndend,
maar ls lege¦ljkerlljd hee¦ eíílclënl cua geLrulk. grole aanla¦¦en Lezoekers
worden sne¦ en overzlchle¦ljk naar en Llnnen de wlnke¦s ge¦eld. ßlj de
íegama¦¦ en veldewlnke¦, dle vaak gepaard gaan mel nleuwe, geconcen-
lreerde lnveslerlngen, ls de omgevlngskwa¦llell gemakke¦ljker le Leheersen.
Slede¦ljkheld ls, mel andere woorden, nlel a¦¦een aíhanke¦ljk van de ¦ocalle
van een wlnke¦(cenlrum) maar ook van de ullvoerlng en hel Leoogde
geLrulk.
Tot sIot
Dal de Neder¦andse delal¦hande¦sslrucluur za¦ veranderen, ls zo goed a¦s
zeker. Dal za¦ ook zeker gepaard gaan mel omvangrljke eííeclen. De Neder-
¦andse overheld zou zlch ln haar Le¦eld Leler kunnen rlchlen op dle eííeclen
en nleuw le wlnnen kwa¦llellen dan op (hel Lehoud van) de Leslaande slruc-
luur. DaarLlj doel de overheld er goed aan om de onlwlkke¦lngen op een
grolere schaa¦ le Lezlen dan op de schaa¦ van de lradlllone¦e geLleden - de
consumenl lrekl zlch Llj hel wlnke¦en ook welnlg van deze grenzen aan. Op
dle manler kan evenluee¦ een herschlkklng van de delal¦hande¦ p¦aalsvlnden
dle Lelere rulmle¦ljke op¦osslngen Lledl en dle de marklwerklng Levorderl.
Daarnaasl moel de overheld Leseííen dal de huldlge delal¦hande¦svormen
een gevo¦g zljn van Le¦eldskeuzes dle decennla ge¦eden zljn gemaakl, ze
s¦ullen nlel meer aan Llj de moderne palronen van deze lljd. Korlom. de oude
Le¦eldskaders vo¦doen nlel meer.
:u wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:¸ :u
wljkwlnke¦cenlra en Llnnensleden' (Nola Rulmle dee¦ ¸a :oo¸. n:). Naasl
deze k¦elne reslrlclle van de rljksoverheld heLLen ook de meesle provlncles
lnmldde¦s een elgen reslrlclleí Le¦eld gemaakl. Desondanks ls hel huldlge
Le¦eld vee¦ soepe¦er dan hel vroeger was. Ervarlngen ln onder andere Oosl-
Dulls¦and en Crool-ßrlllannlë ¦eren dal een versoepe¦lng van dll Le¦eld ln
comLlnalle mel de onlwlkke¦lngen ln de markl ¦eldl lol sne¦¦e en grole veran-
derlngen ln de delal¦hande¦sslrucluur.
Door Lovenslaande onlwlkke¦lngen ¦ljkl de Neder¦andse delal¦hande¦s-
slrucluur onvermljde¦ljk op de schop le gaan. Onzeker ls ln hoeverre hel
marklslreven naar schaa¦vergrollng echl de rulmle krljgl van de ¦oka¦e over-
heden, de overheld ¦ljkl haar machl nog nlel echl ull handen le geven. De
druk vanull de lnlernallona¦e markl neeml echler loe en hel Le¦eld za¦ nlel
eeuwlg weersland kunnen Lleden aan nleuwe poglngen om de rege¦s nog
verder le versoepe¦en oí aí le schaííen. De groolscha¦lge en perlíere wlnke¦-
conceplen dle ln hel Lullen¦and a¦ Lekend en Leproeíd zljn, kunnen ook hel
Neder¦andse delal¦hande¦s¦andschap gaan Leînv¦oeden. vanneer de markl
wordl vrljge¦alen, ls 'íega¦and' dan de onvermljde¦ljke ullkomsl? ßelekenl
dal hel elnd van de geze¦¦lge Llnnensleden? À¦s Neder¦and íega¦and wordl
hoe zlel hel wlnke¦¦andschap er dan ull?
ProbIeem en vraaqsteIIinq
Door de decenlra¦lsalle krljgen de ¦agere overheden meer veranlwoorde¦ljk-
held voor de delal¦hande¦sonlwlkke¦lngen ln hun reglo. Ze zu¦¦en adecuaal
moelen reageren op aulonome onlwlkke¦lngen ln de delal¦hande¦smarkl en
de eííeclen op lljd moelen waarnemen, lnlerpreleren en Leoorde¦en. Ze
moelen proL¦emen voorkomen dle door de veranderende delal¦hande¦
kunnen onlslaan, zoa¦s LerelkLaarheldsproL¦emen, onLeheersle slede¦ljke
onlwlkke¦lng en hel ondermljnen van de slede¦ljke vlla¦llell.
Op dll momenl ls hel moel¦ljk om grlp le krljgen op de onlwlkke¦lngen ln de
delal¦hande¦. Ten eersle zljn de ¦agere overheden nog nlel gewend aan hun
nleuwe ro¦verde¦lng, ze moelen hel Le¦eld gaan aíslemmen op andere
schaa¦nlveaus, en ze worden mel nleuwe krachlen ln de markl geconíron-
leerd. Ten lweede zlel de markl hlerdoor kans machl naar zlch loe lrekken en
nleuwe vormen ull le proLeren, zowe¦ doordal hel Le¦eld door de decenlra¦l-
salle meer versp¦lnlerd ls, a¦s door hel mlnder slrenge Le¦eld. Ten s¦olle
wordl de ullvoerlng van hel Le¦eld Le¦emmerd doordal de oude Le¦eldscon-
ceplen en -lermen zljn lnges¦elen. De Le¦eldsmakers kljken a¦s hel ware door
de oude, gek¦eurde Lrl¦ naar de huldlge praklljk.
Een oLjeclleí lnslrumenl om emplrlsch onderzoek le doen naar delal¦han-
de¦sonlwlkke¦lngen onlLreekl lol nu loe. ve wl¦¦en mel dll Loek lnzlchl
geven ln de huldlge en moge¦ljke loekomsllge onlwlkke¦lngen ln de delal¦-
hande¦, en een lnslrumenl aanrelken om de onlwlkke¦lngen en de gevo¦gen
daarvan le Lesluderen. Hlermee kunnen (¦agere) overheden Leler reageren
op aulonome onlwlkke¦lngen ln de markl.
Dll ls samen le vallen ln de vo¦gende cenlra¦e vraag.
Hoe kan de Neder¦andse delal¦hande¦sslrucluur ln de loekomsl veranderen
en wal zljn daarvan de rulmle¦ljke eííeclen?
Dit rapport
ín hel eerslvo¦gende hooídsluk (Concepluee¦ Legrlppenkader) gaan we op
zoek naar de drljvende krachlen achler delal¦hande¦sonlwlkke¦lngen.
Hlervoor Leschrljven we de kenmerken van de delal¦hande¦ en gaan we ln op
de geschledenls van de Neder¦andse delal¦hande¦. Hel hooídsluk s¦ull aí mel
Lullen¦andse casesludy's van groolscha¦lge oí perlíere delal¦hande¦s, dle een
lndruk geven van we¦ke nleuwe verschljnlngsvormen hun lnlrede zouden
kunnen doen ln Neder¦and.
Hel hooídsluk daarna (Rulmle¦ljk loelslngskader) gaal ln op de moge¦ljke
eííeclen van een (nleuwe) delal¦hande¦svesllglng op de economle, hel
verkeer en de verslede¦ljklng. Voor de economlsche en verkeerseííeclen
wordl een kwanlllalleí mode¦ onlwlkke¦d dal de gevo¦gen van loekomsllge
delal¦hande¦sp¦annen kan lnschallen. hel Voorzlenlngenpolenllemode¦
(ČĆă-Scoplng). Daarnaasl presenleren we een melhode om de gevo¦gen
voor slede¦ljkheld ln Lee¦d le Lrengen.
ín hel vlerde hooídsluk (Slrucluur en eííeclen lol :o:o) proLeren we meer
grlp le krljgen op de delal¦hande¦sonlwlkke¦lngen, door enerzljds de huldlge
delal¦hande¦sslrucluur en anderzljds de Leslaande voorraad p¦annen le
lnvenlarlseren, voora¦ geLaseerd op gegevens van Localus.
:
ín hel lweede
dee¦ van dll hooídsluk kljken we Lovendlen voor hel eersl naar de loekomsll-
ge onlwlkke¦lngen en de eííeclen daarvan, we passen hel rulmle¦ljk loel-
slngskader loe op de p¦annenvoorraad lol :o:o.
Hel vljíde hooídsluk (Toekomslverkennlng) verkenl de ¦angere lermljn,
we onlwerpen een zesla¦ varlanlen voor de perlode :o:o-:o:o, geLaseerd
op kennls ull de Lullen¦andse casesludy's. Ook op deze varlanlen wordl hel
rulmle¦ljk loelslngskader loegepasl. Dll ¦eldl lol dlepere lnzlchlen ln de even-
lue¦e rea¦lsalle van groolscha¦lge en perlíere delal¦hande¦ en de rulmle¦ljke
consecuenlles. de eííeclen op de wlnke¦slrucluur, hel verkeer en de slede-
¦ljkheld.
Àan de hand van de verworven lnzlchlen gaal hel s¦olhooídsluk ln op
zowe¦ de polenlles a¦s de Ledrelglngen van oude en nleuwe lypen wlnke¦-
geLleden ln Neder¦and, op de korle en de ¦ange lermljn. De ro¦ van enke¦e
dlepgeworle¦de rulmle¦ljke prlnclpes van hel delal¦hande¦sLe¦eld wordl hler-
Llj ler dlscussle gesle¦d en vervangen door nleuwe conceplen. De (¦agere)
overheden zljn hlermee Leler ln slaal om voorsle¦¦en voor nleuwe delal¦-
hande¦sonlwlkke¦lngen le Leoorde¦en.
1. Hel Localus-Leslandls een
Leslandmel a¦¦e verkooppunlenln
Neder¦and, waarlnkenmerkenvan
dal verkooppunl zljnopgenomen
a¦s exacle ¦ocalle (x,y-coördlnaal),
Lranchelype (csĉ slandaard-
Ledrljíslnde¦lng (ĉsì)), íormu¦e,
wlnke¦opperv¦akle envanhel
wlnke¦geLledwaarloe hel
Lehoorl. Dll Leslandls eenvande
Le¦angrljksle prlmalre Lronnen
vanons onderzoek.
ín¦eldlng

ConceptueeI
beqrippenkader

ī:n
conceriueeL seoai rrenxAoea
ín dll hooídsluk wordl de delal¦hande¦ geana¦yseerd, om de drljvende krach-
len erachler le kunnen opsporen. ve Leglnnen mel een a¦gemene Leschou-
wlng van de delal¦hande¦ en de rulmle¦ljke componenl van de delal¦hande¦.
HlerLlj wordl lngegaan op de Lasa¦e kenmerken en de ¦eglllmalle van over-
heldsLemoelenls. De lweede paragraaí Lehande¦l de geschledenls van de
Neder¦andse delal¦hande¦ lol :ooo. íngegaan wordl op de drljvende krachlen
van ¦ocalleslralegleën, economlsche regu¦erlng en rulmle¦ljke ordenlng.
Vervo¦gens werpen we ln de derde paragraaí een L¦lk over de grens, om le
kljken hoe ln hel Lullen¦and perlíere groolscha¦lge delal¦hande¦svoorzlenln-
gen zljn gerea¦lseerd. Ook wordl er lngegaan op de verschl¦¦en mel de
Neder¦andse sllualle. Op Lasls van de eersle drle paragraíen worden ln de
¦aalsle paragraaí de drljvende krachlen achler delal¦hande¦sonlwlkke¦lngen
gedlsll¦¦eerd. HlerLlj koml dulde¦ljk naar voren dal de Neder¦andse delal¦-
hande¦ le maken heeíl mel een spannlngsve¦d van de huldlge Neder¦andse
p¦annlngsdoclrlne en de aulonome onlwlkke¦lng van de markl.
DetaiIhandeI in ruimteIijk perspectief
ín deze paragraaí ¦lgl de nadruk op de re¦alle van delal¦hande¦ mel de slede¦lj-
ke economle en de hleraan gekoppe¦de ¦eglllmerlng van puL¦leke aandachl
voor de rulmle¦ljke slrucluur van delal¦hande¦. ve gaan ln op lmp¦lclele rulm-
le¦ljke aspeclen voor de delal¦hande¦, de ro¦ van de overheld en de wederkerl-
ge lnv¦oed van delal¦hande¦ op rulmle¦ljke onlwlkke¦lngen. vlj Leanlwoor-
den daarloe de vragen. val ls delal¦hande¦? val ls hel rulmle¦ljke Le¦ang
voor de delal¦hande¦? En waarom ls delal¦hande¦ Le¦angrljk voor de over-
held?
De[|n|t|e von Jeto|||onJe|
Slrlkl gezlen ls delal¦hande¦ een economlsche acllvllell waarLlj íysleke goe-
deren le koop worden aangeLoden aan de elndgeLrulkers, dal wl¦ zeggen
consumenlen (Van der Klnd :oou. :u). Delal¦hande¦ onderscheldl zlch van
groolhande¦, zake¦ljke dlenslver¦enlng, en horeca en recrealle.
Hel onderscheld mel de groolhande¦ wordl Lepaa¦d door de íocus op de
consumenl. De groolhande¦ Lledl ook íysleke produclen aan, maar dan aan
producenlen en delal¦hande¦aren. ín de delal¦hande¦ p¦aalsl de verkoper zlch
julsl lussen de consumenl en producenl. Zo kan hlj produclen van verschl¦-
¦ende Ledrljven samenLrengen om de consumenl meer keuze le Lleden.
Delal¦hande¦ wordl gewoon¦ljk lngedee¦d Llj de dlenslenseclor, vanwege
de dlrecle íocus op de consumenl (íarsha¦¦ C vood :nn¸), maar voor rulm-
le¦ljk onderzoek ls dll een le Lrede c¦asslílcalle. Hoewe¦ de delal¦hande¦ een
:8 Concepluee¦ Legrlppenkader
:o wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:: :o
dlensl ¦everl, slaal hlj ln prlnclpe ver aí van andere vormen van dlenslver¦e-
nlng, zoa¦s jurldlsch advles, Level¦lglng oí schoonmaak, omdal er laslLare
consumenlengoederen verhande¦d worden. Vanwege deze speclíleke
elgenschap gedraagl de delal¦hande¦ zlch ln de rulmle en door de lljd anders
dan andere dlenslen. Hel vesllglngspalroon van LljvoorLee¦d schoenenwln-
ke¦s ln een grole slad ls anders dan dal van advocalenkanloren oí ca¦¦cenlers.
De delal¦hande¦ onderscheldl zlch len s¦olle ook van de horeca en recrea-
lle. Nel a¦s ln de delal¦hande¦ consumeren elndgeLrulkers ln de horeca en
recrealle vaak laslLare goederen. ín de delal¦hande¦ geLeurl dal echler nlel
ler p¦ekke, ln de horeca en de recrealle ls dll we¦ hel geva¦.
Er ls een a¦gemene lrend waarLlj ¦elsure en delal¦hande¦ naar e¦kaar loe
groelen. Hel genoemde onderscheld lussen delal¦hande¦, groolhande¦, dlen-
slen en horeca L¦ljíl ln de meesle geva¦¦en overelnd, maar er zljn sleeds meer
grljze geLleden.
· Producenlen verkopen vla lnlernel oí íaLrlekswlnke¦s (soms geLunde¦d
ln [octotv out|et centets) rechlslreeks aan consumenlen,
· Dlenslver¦eners Levlnden zlch Llnnen wlnke¦s (LljvoorLee¦d
hypolheekwlnke¦s) oí verkopen ook goederen (LljvoorLee¦d kappers
dle shampoo verkopen),
· Croolhande¦aars worden Lezochl door consumenlen (LljvoorLee¦d
de íakro),
· Tralleurs en wlnke¦s mel eelge¦egenheden vervagen hel onderscheld
lussen delal¦hande¦ en horeca (LljvoorLee¦d ìāLA en aíhaa¦reslauranls),
· íuseum- en prelparkwlnke¦s en wlnke¦s mel ullproLeermoge¦ljkheden
vervagen hel onderscheld lussen recrealle en delal¦hande¦.
8e|onq von Jeto|||onJe|
Àan hel elnd van de lwlnllgsle eeuw ls delal¦hande¦ ullgegroeld lol een Le-
¦angrljk onderdee¦ van de Neder¦andse economle en cu¦luur. dll ge¦dl voor de
Lesledlng van ge¦d, voor de werkge¦egenheld en voor de vrljelljdsLesledlng.
Àan de omvang van de markl ls hel Le¦ang van delal¦hande¦ a¦s econo-
mlsche seclor aí le ¦ezen. ín :oo¸ Ledroegen de lola¦e Lesledlngen van
consumenlen Llj a¦¦e verkooppunlen )¸,8 ml¦jard euro (usb :oou). Van a¦¦e
consumplleve Lesledlngen (ongeveer :¸¸ ml¦jard euro per jaar, csĉ) ln
Neder¦and gaal ongeveer een derde naar de delal¦hande¦. De resl wordl
Lesleed aan LljvoorLee¦d vakanlles, enlerlalnmenl, horeca, onderwljs en
zorg. Slnds de jaren zevenllg ver¦lesl de delal¦hande¦ echler í¦lnk len aanzlen
van andere consumplleve Lesledlngen. ln derllg jaar lljd ls hel aandee¦ Lljna
geha¦veerd (Van der Klnd :oou. )o). Toenemende wlnke¦¦eegsland en da¦en-
de omzellen ln de aíge¦open jaren ¦alen ook zlen dal delal¦hande¦ een zeer
conjuncluurgevoe¦lge seclor ls (csĉ persLerlchl :u aprl¦ :oo¸), ze¦ís zo
gevoe¦lg dal deze seclor vaak wordl geLrulkl a¦s een a¦gemene lndlcalor van
economlsche gezondheld. Dll ls nlel onlerechl, omdal delal¦hande¦ voor-
en achlerwaarlse Llndlngen heeíl mel la¦ van andere secloren, zoa¦s grool-
hande¦, lransporl, en dlenslver¦enlng, zoa¦s Lanken en verzekerlngen, vasl-
goed en andere consumenlendlenslen (ßuurslnk :n8¸).
Delal¦hande¦ spee¦l nlel a¦¦een a¦s goederenmarkl een Le¦angrljke ro¦, maar
ook a¦s Lron voor werkge¦egenheld. De seclor Lledl werk aan Lljna 8¸o.ooo
mensen, de meeslen werken ln wlnke¦s ()oo.ooo werkzame personen), en
daarnaasl ln LljvoorLee¦d zlekenhulzen (kranlen, versnaperlngen, L¦oemen)
en amLu¦anle hande¦ (marklkoop¦ul, ljsjesverkopers en derge¦ljke).
Delal¦hande¦ verlegenwoordlgl clrca llen procenl van de lola¦e LeroepsLe-
vo¦klng (ílnlslerle LĐ :ooo. :u). De delal¦hande¦sLranche ls voor slarlende
k¦elne ondernemers zonder vee¦ op¦eldlng een re¦alleí eenvoudlge seclor om
ln loe le lreden.
Ten s¦olle ls wlnke¦en een zeer Le¦angrljke vrljelljdsLesledlng lnNeder-
¦and. ln de rang¦ljslen neeml hel nlel a¦¦een de eersle p¦aals ln (Llnnenslad)
maar ook de derde (sladsdee¦), zevende (markl) en llende (lulncenlrum)
(cĊČą :oou).
lennetken von Je vtooq
Àan de vraagkanl zljn er verschl¦¦ende soorlen consumenlen mel verschl¦-
¦ende koopwensen (lones :nnn, Kooljman :nnn, ßak :ooo, vrlg¦ey C Lowe
:oo:). Dle consumenlen zljn LljvoorLee¦d ln le de¦en aan de hand van soclo-
economlsche kenmerken zoa¦s lnkomen, onderwljsnlveau en auloLezll, maar
ook op Lasls van hun houdlng len aanzlen van LljvoorLee¦d 'consumplle' oí
'de maalschapplj'. Een Lelere manler om consumenlen le onderschelden ls
echler le vlnden ln de genoemde koopmolleven. een wlnke¦Lezoek ls nlel
a¦¦een aíhanke¦ljk van hel soorl mens, maar ook van hel doe¦ - s¦enleren door
de slad op zoek naar ¦lchl vermaak, oí julsl sne¦, makke¦ljk en goedkoop
Loodschappen doen. ßljna ledereen doel Lelde, maar op verschl¦¦ende
momenlen. De lermen om molleven le Leschrljven ¦open ln de ¦lleraluur ull-
een, maar de achler¦lggende gedachle ls meesla¦ deze¦íde (voor voorLee¦den
zle ìăā :nn¸, Harlngsma C K¦op :nnó, ßorcherl :nn¸, Kooljman :nnn, ßak
:ooo, Ko¦pron :oo:. :u, íelz :oo:. :¸:-:¸¸, Corler el a¦. :oo¸). ve onder-
schelden ln dll onderzoek drle koopmolleven. lun, lun en Doe|. Hel Hooíd-
Ledrljíschap Delal¦hande¦ (usb) onderschrljíl dll onderscheld, mel een lels
andere lermlno¦ogle (usb :oou. )).
ßlj booJsc|oppen Joen (Run) slaal de aankoop van voedlngs- en genolmldde-
¦en en írecuenl Lenodlgde non-íood (droglsl, L¦oemen, lexlle¦, hulshoude¦lj-
ke arllke¦en) cenlraa¦. VerkrljgLaarheld (assorllmenl), gemak (relslljd, com-
íorl) en LerelkLaarheld spe¦en een grole ro¦.
ßlj tecteot|e[ w|nke|en (Fun) ls de acllvllell ze¦í (rondkljken, onlspannen)
vaak Le¦angrljker dan de aankoop. Tljd spee¦l hler nauwe¦ljks een ro¦.
varenhulzen (Čob, uLăA) en grole modekelens (uoă, coA) zljn lradlllo-
nee¦ Le¦angrljke lrekkers. De ¦aalsle jaren onlwlkke¦en zlch ook ln andere
Lranches wlnke¦íormu¦es dle a¦s Le¦angrljke puL¦lekslrekker íungeren zoa¦s
mu¦llmedla (íedlamarkl) en sporl (Perry, ínlersporl). ín deze Lranches zlen
we een onlwlkke¦lng naar recrealleí Lezochle wlnke¦s mel lrendy aanLod en
modegevoe¦lge accessolres.
Concepluee¦ Legrlppenkader
:: wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:¸ ::
ßlj qet|c|te oonkopen (Doe¦) gaal hel om aankopen dle nlel keuzegevoe¦lg
zljn (doe-hel-ze¦í, lulnarllke¦en). ComLlnalleLezoek mel andere wlnke¦s
vlndl nauwe¦ljks p¦aals. K¦anlen wl¦¦en sne¦ hel Lesle producl voor de julsle
prljs.

Deze lnde¦lng slaal cenlraa¦ ln onze ana¦yse. Ondanks de íraale Neder¦andse
lermlno¦ogle van hel usb ls er loch gekozen voor de korlere Leschrljvlng
(Run, Fun, Doe¦). Voornaamsle reden hlervoor ls om hel ana¦yllsch onder-
scheld le Lenadrukken. onze lnde¦lng ls geLaseerd op Lranches, en nlel
op waargenomen consumenlengedrag. Een overzlchl van de geLrulkle
Lranche-lnde¦lng slaal ln Llj¦age A. À¦¦e delal¦hande¦sLranches ull hel
Localus-Lesland zljn loeLedee¦d aan een van deze drle molleven.
lennetken von |et oonboJ
Àan de aanLodzljde ls een sca¦a aan delal¦¦lslen le onderschelden en een Lljna
even grool sca¦a aan moge¦ljkheden om ze ln le de¦en. Verkopers kunnen een
marklkraam Leheren, rondrljden (amLu¦anl) oí een lnlernelpaglna a¦s ver-
koopkanaa¦ hanleren. íaar meesla¦ gaal hel om delal¦¦lslen mel een vasle
p¦ek ln de rulmle. wlnke¦s. Een wlnke¦ Leslaal ull een íysleke slrucluur (een
geLouw oí onderdee¦ van een geLouw) waar k¦anlen, personee¦ en ¦everan-
clers goederen ullwlsse¦en.
Een k¦elne wlnke¦ kan gespecla¦lseerd zljn ln een Lranche (snoepwlnke¦),
oí ln meerdere Lranches (Luurlsuper). Helze¦íde ge¦dl voor grole wlnke¦s.
Dle kunnen zowe¦ ln een Lranche gespecla¦lseerd zljn (Louwmarkl, lulncen-
lrum) oí een a¦gemener assorllmenl aanLleden (warenhuls, hypermarche).
Er zljn naluur¦ljk andere lnde¦lngen le maken mel Lelrekklng lol koopmolle-
ven van consumenlen (Run1Fun1Doe¦) oí ¦lgglng (slallonswlnke¦,
Lenzlnepompwlnke¦).
Er zljn ook verschl¦¦ende groepen van wlnke¦s le herkennen (Cuy :nnu,
Kooljman :nnn). Tradlllone¦e, organlsch gegroelde wlnke¦geLleden worden
vaak geassocleerd mel hun omvang, ¦lgglng en íunclle. Zo spreekl men over
hooídwlnke¦geLleden, wljkcenlra en Luurlcenlra, marklen oí dorpskernen.
À¦s wlnke¦s ¦angs een weg gesllueerd zljn, spreekl men van een wlnke¦slraal
(voora¦ k¦elne wlnke¦s) oí slrlp (voora¦ grole wlnke¦s). Cep¦ande wlnke¦ge-
Lleden kunnen ook Leschreven worden aan de hand van deze crllerla. Een
stt|p no|| (Verenlgde Slalen) oí teto|| potk (Crool-ßrlllannlë) ls een verzame-
¦lng van (voora¦ grole) wlnke¦s mel een gezamen¦ljk parkeerlerreln, vaak
vormen ze een onderdee¦ van een grolere commerclë¦e slrlp. Een s|opp|nq
no|| Leslaal ull een geLouw mel een verzame¦lng van (voora¦ k¦elnere) wln-
ke¦s en een oí meer warenhulzen. Er zljn naluur¦ljk verdere onderverde¦lngen
le maken zoa¦s een slrlp ma¦¦ mel a¦¦een gespecla¦lseerde wlnke¦s (powet cen-
tet) oí een shopplng ma¦¦ mel voora¦ íaLrlekswlnke¦s (loctotv Out|et Centet).
Deto|||onJe| en tu|nte
À¦ een eeuw ge¦eden verk¦aarden lheorellcl a¦s Von Thüren, veLer en
À¦onso de ¦ocalle van Ledrljven, ¦andLouw en marklen puur op Lasls van
aíslands- en wlnslopllma¦lsalle. De ¦ocalle van de wlnke¦s ls lnleressanl voor
rulmle¦ljk onderzoek, omdal delal¦hande¦ la¦ van re¦alles heeíl lol ln de wljde
omlrek.
Ten eersle zoeken wlnke¦s consumenlen op door p¦ekken le klezen waar
vee¦ mensen ¦angskomen oí ln de Luurl wonen, zoa¦s slallons, Lenzlne-
pompen, slede¦ljke cenlra en de grolere sladswljken. Àíhanke¦ljk van de
koopmolleven waarderen consumenlen de omgevlng en ¦ocalle van de wln-
ke¦. Run vlndl írecuenl p¦aals, overwegend ln de omgevlng van de wonlng.
ßlj Fun wordl de allracllvllell prlmalr Lepaa¦d door de omvang van hel mode-
aanLod en de aanwezlgheld van ¦ande¦ljke lrekkers. Ook de comLlnalle mel
horeca draagl Llj aan de aanlrekklngskrachl. ßlj Doe¦-aankopen vlndl comLl-
nalleLezoek mel andere koopmolleven nauwe¦ljks p¦aals.
Ten lweede wl¦¦en wlnke¦s loeganke¦ljkheld. De p¦ek van de wlnke¦ ln hel
slede¦ljk nelwerk Lepaa¦l hoe gemakke¦ljk k¦anlen, personee¦ en ¦everanclers
Llj hel geLouw kunnen komen. Localles dle makke¦ljk LerelkLaar zljn voor
¦everanclers kunnen ook aanlrekke¦ljk zljn voor de wlnke¦ler ull hel oogpunl
van rallone¦ere Ledrljísvoerlng oí om overheadkoslen le drukken. À¦s de
¦ocalle mlnder aanlrekke¦ljk voor k¦anlen ls, kan dll gecompenseerd worden
door hler andere voorde¦en legenover le sle¦¦en, zoa¦s ¦age prljzen en1oí een
Lreder assorllmenl.
Ten derde zoeken wlnke¦s concurrenlen op. Een k¦asslek voorLee¦d van
Hole¦¦lng (:n:n) van lwee ljsverkopers op hel slrand ¦aal zlen dal ze zlch puur
om concurrenlle- en marklaandee¦redenen naasl e¦kaar ln hel mldden van hel
slrand vesllgen en zlch nlel versprelden. C¦usleren heeíl a¦s Lljkomend voor-
dee¦ dal een geLled Lekend wordl om een Lepaa¦d aanLod waardoor conpo-
t|son s|opp|nq voor consumenlen makke¦ljker wordl, en dus meer aanlrekl.
Dll verk¦aarl concenlralles van onder andere schoenenwlnke¦s, meuLe¦ha¦-
¦en en compulerwlnke¦s.
Ten vlerde klezen wlnke¦s voor omgevlngskwa¦llell. À¦s wlnke¦lers ergens
gevesllgd zljn, sle¦¦en ze verdere elsen aan hun omgevlng. Ze moelen Lerelk-
Laar L¦ljven voor k¦anlen (zo p¦ellen wlnke¦lersverenlglngen vaak legen
Lelaa¦d parkeren). Voor recrealleí wlnke¦en spee¦l de aanlrekke¦ljkheld van
de omgevlng een grole ro¦. íel name hlslorlsche Llnnensleden mel hoge
voorzlenlngennlveaus worden exlra gewaardeerd. ßovendlen moel de rulm-
le ln de dlrecle omgevlng van de wlnke¦ ook aanlrekke¦ljk zljn, wanl een prel-
llge omgevlng sllmu¦eerl een ¦anger verL¦ljí en dus een grolere kans op ullga-
ven. ín de grole Llnnensleden en ook ln groolscha¦lge shopplng ma¦¦s wordl
dus van a¦¦es gedaan om een prelllge síeer le creëren (Farre¦¦ :oo¸, Underhl¦¦
:oou).
Deto|||onJe| en Je ovet|e|J
De overheld Lemoell zlch nadrukke¦ljk mel de delal¦hande¦sseclor. Ull
Lovenslaande omschrljvlngen L¦ljkl dulde¦ljk dal delal¦hande¦ een onderdee¦
van de economle ls mel een Lehoor¦ljke rulmle¦ljke componenl, maar dal ver-
k¦aarl nog nlel de grole overheldsLemoelenlssen. De overheld zou lmmers
zovee¦ moge¦ljk aísland van de markl moelen houden, om de marklwerklng
opllmaa¦ le ¦alen íunclloneren.
Concepluee¦ Legrlppenkader
:u wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:¸ :u
Er zljn lwee a¦gemene redenen waarom lnlervenlle ln de delal¦hande¦smarkl
wense¦ljk ls. De ene ls om marklía¦en le voorkomen oí de eííeclen daarvan le
vermlnderen. Dll kan gedaan worden door spe¦rege¦s op le sle¦¦en, zoa¦s
mededlnglngsmaalrege¦en legen karle¦s en monopo¦les en legen markl-
verslorende praklljken zoa¦s dumplng. Soms kan dll Llnnen de seclor gere-
ge¦d worden, maar vaak wordl er voor spe¦rege¦s van Lovenaí gep¦ell. ín
Neder¦and vraagl de seclor de overheld LljvoorLee¦d hel aanLod enlgszlns le
regu¦eren om een sllualle van overaanLod le voorkomen. De andere a¦geme-
ne reden voor overheldslngrljpen ls om negalleve neveneííeclen van de
markl le voorkomen oí le verzwakken. Deze worden hleronder verder ullge-
werkl.
De overheld moel de negalleve neveneííeclen van de markl len eersle
dempen omdal de delal¦hande¦sslrucluur slerk samenhangl mel steJe|||ke
econon|sc|e ontw|kke||nqen. De delal¦hande¦ ls een Le¦angrljke Louwsleen
van slede¦ljke vlla¦llell. ßesledlngen van consumenlen ln sleden Lleden
kansen voor slede¦ljke economlsche onlwlkke¦lng, dlrecl vanwege werk-
ge¦egenheldseííeclen en lndlrecl vanwege Lesledlngs-, agg¦omeralle- en
sp|n-o[[-eííeclen (C¦aeser el a¦. :oo:). Een grool en dlvers wlnke¦aanLod
lrekl consumenlen over ¦angere aíslanden naar sleden dan slrlkl noodzake-
¦ljk ls voor hel doen van hun lnkopen en draagl zo Llj aan de slede¦ljke econo-
mle. Een hoog voorzlenlngenpel¦ houdl ook koopkrachllge Lewoners, zoa¦s
de gewl¦de 'crealleve k¦asse', ln de slad.
Een lweede reden voor overheldslngrljpen ls dal de Llnnenslad a¦s een
onderdee¦ van hel cu|tutee| et[qoeJ Lehouden moel L¦ljven. Vo¦gens
ßuurslnk. 'E¦emenlen a¦s sladhuls, oude kerken, lhealers, p¦elnen, monu-
menlen, woonhulzen van voorname Lurgers ull hel ver¦eden en sladsLee¦den
dragen Llj aan hel gevoe¦ dal hler hel harl van de gemeenschap ¦lgl' (:nnó).
ßlnnensleden zljn over hel a¦gemeen de meesl karaklerlslleke en hlslorlsche
sladsde¦en en zljn daardoor hel vlsllekaarlje oí de ela¦age van de slad. Vee¦
sleden lnvesleren ln hun Llnnenslad, mldde¦s reslauralles, hel organlseren
van manlíeslalles, demonslralles en íesllvllellen en hel rea¦lseren van ver-
nleuwende geLouwen en archlleclonlsche conceplen. íaar zonder wlnke¦-
íunclle zou de Llnnenslad voor een grool dee¦ van hel puL¦lek nlel echl lnle-
ressanl zljn. Hel ls daarom Le¦angrljk om ervoor le zorgen dal de delal¦hande¦
a¦s drager van de Llnnenslad vllaa¦ L¦ljíl.
Ten derde zljn er nootsc|oppe|||ke ovetweq|nqen dle lol Lemoelenls mel de
wlnke¦p¦annlng ¦elden. ín Neder¦and zljn mensen voor hun dage¦ljkse Leno-
dlgdheden aangewezen op de delal¦hande¦sseclor. íen zou dus kunnen sle¦-
¦en dal ze zeer dlrecl Le¦ang heLLen Llj een rechlvaardlge toeqonq lol de
'voorzlenlng' wlnke¦s. De overheld dlenl er mede voor le zorgen dal Lljvoor-
Lee¦d ook mlnder moLle¦e Levo¦klngsgroepen op de een oí andere manler
wlnke¦s Llnnen hun Lerelk heLLen (vl¦¦lams C HuLLard :oo:, ßrom¦ey C
Thomas :nn:). Dll ge¦dl dan voora¦ voor de ¦evensmldde¦enLranche. De
overwegend armere slede¦ljke geLleden zonder adecuale verzorglng van
verse produclen worden Utbon looJ Desetts genoemd. Hel rechlvaardlg-
heldsvraagsluk ge¦dl ook voor de prljzen. ín zljn T|e Hunon lnpoct o[
Hvpetnotkets onJ Supetstotes merkl Ha¦¦sworlh de paradox op dal super-
marklconcern Tesco een drleslaps prljssysleem hanleerl, waarLlj de ¦aagsle
prljzen Llj de (perlíere) superslores worden gevraagd en dal deze voorname-
¦ljk door de rljkere consumenl worden Lezochl (:n88. :ó).
Ten vlerde heLLen veranderlngen ln de delal¦hande¦ gevo¦gen voor de sle-
de¦ljke onlwlkke¦lng en zo de tu|nte|||ke otJen|nq. Rulmle¦ljk exlensleve vor-
men van delal¦hande¦ kunnen op zlch lngaan legen p¦ano¦oglsche doe¦sle¦¦ln-
gen van slede¦ljke concenlralle. Àan de andere kanl kunnen nleuwe delal¦-
hande¦svesllglngen een sllmu¦ans geven aan verdere onlwlkke¦lng ln een
geLled en zo de slede¦ljke slrucluur van een reglo veranderen. Hler drelgl ln
geva¦¦en van overaanLod we¦ hel gevaar van ver¦alen wlnke¦geLleden ln sle-
den maar ook op perlíere ¦ocalles (qtov[|e|Js genoemd ln de p¦annlng¦llera-
luur). Hel verkeer vorml een ander Le¦angrljk molleí voor de regu¦erlng van
de delal¦hande¦. De ¦ocalle van wlnke¦s len opzlchle van verkeersslromen en
wonlngen kan ln meer oí mlndere male Lljdragen aan de keuze van vervoers-
mldde¦en en aíge¦egde kl¦omelers. OverheldsLe¦eld dal gerlchl ls op hel
legengaan van congeslle en ml¦leuhlnder door (le) vee¦ moLl¦llell, vlndl ln de
¦ocalle van wlnke¦s a¦ sne¦ een aanknoplngspunl.
Korl samengeval zljn delal¦hande¦sonlwlkke¦lngen ln Leglnse¦ nlel ¦os le zlen
van a¦¦er¦el rulmle¦ljke en maalschappe¦ljke vraagslukken. Speclíleke rulmle-
¦ljke paramelers en regu¦erlng vormen dan, samen mel de hande¦sdynamlek,
de drljvende krachlen achler delal¦hande¦sonlwlkke¦lngen. Om le zlen hoe
deze drljvende krachlen werken, zu¦¦en we ln de vo¦gende paragraaí de hlslo-
rle van de Neder¦andse delal¦hande¦sslrucluur Leschrljven aan de hand van
deze conceplen. íel deze hlslorlsche kennls kunnen we Neder¦and ln de vo¦-
gende paragraaí verge¦ljken mel hel Lullen¦and. Daar zu¦¦en we zlen hoe ver-
schl¦¦en ln de drljvende krachlen (voora¦ ln rege¦gevlng) lol verschl¦¦ende
delal¦hande¦sslrucluren ¦elden.
De evoIutie van de NederIandse detaiIhandeI
De huldlge dlscussle over groolscha¦lge, perlíere delal¦hande¦ ¦ljkl on¦os-
make¦ljk verLonden mel de moderne lljd en de aulo. De aulo maakl hel
moge¦ljk meer Loodschappen lege¦ljk mee le nemen, zodal men mlnder vaak
naar de wlnke¦ hoeíl le gaan. De aulo maakl Lezoekjes moge¦ljk aan grole
wlnke¦s ¦angs de sne¦weg. De aulo vervoerl mel gemak produclen waar de
Lus nauwe¦ljks raad mee weel, Loekenkaslen, wasmachlnes en gezlnsLood-
schappen.
Terwlj¦ vee¦ mensen mel de meesl moderne apparalen en meuLe¦s ln de
meesl moderne aulo's rljden, hechlen nog meer mensen aan lradllle en nos-
la¦gle a¦s hel gaal om de slede¦ljke rulmle. De hlslorlsche Llnnenslad mel aan-
lrekke¦ljke wlnke¦s ls daarLlj íavorlel. vlnke¦s horen ln Llnnensleden le zljn,
omdal ze daar a¦lljd heLLen geslaan, zo ¦uldl hel. íaar ls de Llnnenslad
elgen¦ljk we¦ de hlslorlsch aangewezen p¦ek voor hande¦, wlnke¦s, marklen?
Concepluee¦ Legrlppenkader
:ó wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:) :ó
val ls de rulmle¦ljke lnLreng van LljvoorLee¦d produclleprocessen en han-
de¦sslromen geweesl? val zljn de eííeclen van lníraslrucluur, rege¦gevlng
en concurrenlle? Deze paragraaí Leschrljíl de Le¦angrljksle íacloren dle de
delal¦hande¦sseclor heLLen Lepaa¦d en dle lol de voor onze lljd zo kenmer-
kende verschljnlngsvormen heLLen ge¦eld.
Het ontstoon von Je w|nke| (tot :8oo)
Voordal er sprake ls van wlnke¦s ln Neder¦and, vlndl de (delal¦)hande¦ p¦aals
op marklen oí kopen consumenlen hun goederen dlrecl van de producenl
(smld, Loer, Lakker). De marklen nemen verreweg hel groolsle dee¦ van de
hande¦ ln de mldde¦eeuwse slad voor hun rekenlng (ßraude¦ :n8:. :8-:n).
Door hel Le¦ang dal de markl voor de slad heeíl, krljgl hlj rulmle¦ljk vee¦
lnv¦oed. ßlnnen de slad vorml de markl een cenlra¦e p¦aals ln de sladsp¦alle-
grond en de lníraslrucluur (lappe À¦Lerls :nó¸. ó¸). De markl slaal daardoor
ln hel cenlrum van hel slede¦ljk en economlsch ¦even (Cruen C Smllh :nóo).
De Leschlkklng over een permanenle hande¦swljk wordl gezlen a¦s een ken-
merk waarmee de mldde¦eeuwse slad zlch onderscheldl van andere neder-
zelllngen ln deze lljd. Door de L¦oelende hande¦ krljgen sleden meer moge-
¦ljkheden om andere slede¦ljke íunclles le onlwlkke¦en, zoa¦s ln Lelden de
unlversllell (LamLerl :n):.:ó:). Dll ¦eldl lol een loename van íuncllone¦e
dlversllell en dus lol meer slede¦ljkheld.
De groel van de slad en de hande¦ ver¦oopl echler nlel zonder proL¦emen. De
speclacu¦alre groel van de markl en de slad daaromheen zorgl voor over¦asl,
congeslle, slank, ¦awaal van mensen en dleren. De slede¦ljke aulorllellen rea-
geren mel lwee lnnovalles. De eersle ls hel Louwen van grole overdekle
marklen, ha¦¦en genaamd, dle de enorme loeslroom van mensen, dleren en
goederen moelen onderLrengen. Door deze ha¦¦en kan de markl e¦ke dag
gehouden worden. ßovendlen krljgl de slede¦ljke aulorllell meer conlro¦e op
de verkoop. Vaak krljgen ha¦¦en een specla¦lsalle ln goederen, zoa¦s v¦ees,
houl, wljn oí graan. De geLouwen varlëren van een slmpe¦e overkapplng lol
comp¦exe Louwwerken (ßraude¦ :n8:. ¸¸-:u). Nel a¦s de markl over¦eeíl
ook de marklha¦ lol op de dag van vandaag a¦s wlnke¦lype, zo L¦ljkl Lljvoor-
Lee¦d ull de nleuwLouwp¦annen voor een ha¦ ln hel cenlrum van Rollerdam.
De lweede lnnovalle ls hel Louwen Lullen de sladsmuren. ín de 'Lullenwlj-
ken' ls lmmers meer rulmle en mlnder congeslle. Hler worden dan ook nleu-
we marklen aange¦egd, dle nlel grenzen aan de oude. De nleuwe markl Lul-
len de sladsmuren kan slerk concurreren mel de Llnnenslad. ßlnnen de
muren moel name¦ljk Le¦asllng worden Lelaa¦d en daarLullen nlel.
ßovendlen onlslaal er amLu¦anle hande¦ aan de sladspoorlen Llj de verkeers-
slromen de slad ln, waar goederen worden verkochl 'nog voor ze op de markl
komen' (ßraude¦ :n8:. u8-un) - een vroeg voorLee¦d van een rulmle¦ljke
¦ocalleslralegle gerlchl op slromen. De gevesllgde orde ln de slad heeíl ¦asl
van de concurrenlle van deze perlíere marklen. À¦s reaclle hlerop ¦eggen de
sleden een Leperklng op aan vrlje hande¦ ln hel LullengeLled (Taverne :n8u.
uo) - een mldde¦eeuws voorLee¦d van reslrlclleí vesllglngsLe¦eld geLaseerd
op een rulmle¦ljke maalrege¦.
OverheldsLemoelenls van hel mldde¦eeuwse sladsLesluur ls dus nauw ver-
Londen mel Le¦angrljke lnnovalles van de hande¦. Ten eersle Lescherml hel
Lesluur van sleden de lransaclle door vasle rege¦s aan de verkoop le sle¦¦en
(LljvoorLee¦d over prljsvormlng) en een jurldlsch sysleem aan le Lleden om
geschl¦¦en op le ¦ossen (ßraude¦ :n8:. :n). Ten lweede Lleden de sleden
íysleke vel¦lgheld ln de vorm van sladsmuren en een mln oí meer geordende
openLare rulmle. ßlnnen de muren kan de koopman zljn waar vel¦lg ullsla¦¦en
en ls hlj zeker van een vasl puL¦lek. Ten derde Lleden sleden de soclaa¦-eco-
nomlsche slrucluur van de gl¦den. Deze Leroepsverenlglngen Lewaken de
kwa¦llell van arLeld en produclen, waardoor voorspe¦Laarheld ln de hande¦
wordl gegarandeerd en de lransacllekoslen worden gedrukl.
De eersle wlnke¦s ln de moderne Lelekenls van hel woord Leglnnen ln deze
perlode a¦s verkooppunlen naasl producllewerkp¦aalsen van Lrood, v¦ees,
lexlle¦, enzovoorl. Vaak zljn ze geconcenlreerd ln rljen van k¦elne panden.
Hel resu¦laal ls een permanenle verkoop op een vasle p¦aals en Lredere
assorllmenlen. Deze onlwlkke¦lng markeerl ook de opkomsl van een nleuw
Leroep. de wlnke¦ler (ßraude¦ :n8:. ó:-ó)). Deze moel nlel a¦¦een vaardlg
zljn ln verkooplechnleken maar ook ln aídlngen en kredlel verslrekken,
omdal er nog geen sprake ls van vasle prljzen. Naasl de vasle wlnke¦ Leheren
vee¦ wlnke¦lers nog sleeds sla¦¦en op markldagen (C¦ennle :nn8. n¸u).
vlnke¦s slaan nel a¦s de marklkoop¦leden en werkp¦aalsen onder conlro¦e
van de gl¦den. ín de ¦oop van de vljíllende eeuw groelen de amLachlsgl¦den
ull lol ware machlsL¦okken naasl de p¦aalse¦ljke heerser. E¦k gl¦de ln e¦ke slad
houdl er zljn elgen rege¦s op na over hoe er geproduceerd en gehande¦d mag
worden, waardoor hel he¦e spee¦ve¦d lolaa¦ onoverzlchle¦ljk wordl voor loe-
lreders (lappe À¦Lerls :nó¸. ¸u-¸8). Door hun lnv¦oed ln de Lranche kunnen
ze nlel a¦¦een hun posllle Leschermen, maar ze¦ís de concurrenlle ullschake-
¦en. Zo Lerelken ze dal hande¦aren oí amLachls¦leden dle nlel aanges¦olen
zljn Llj hel gl¦de van hel sladsLesluur, geen rechl krljgen hel amLachl ull le
oeíenen oí om produclen le verkopen ln de slad (Clpo¦¦a :n8o. n¸). Deze
overmaal aan rege¦s L¦ljkl íunesl voor de hande¦sdynamlek. De rulmle voor
lnnovalle wordl zo slerk Leperkl, dal nleuwe hande¦ onlslaal op andere,
onvoorzlene p¦ekken waar we¦ lnnovalles kunnen p¦aalsvlnden (Clpo¦¦a
:n8o. :ó:).
íel de aínemende Lelekenls van de gl¦den - mede doordal zlj van Llnnen-
ull worden aígezwakl door machlszoekende parlljen (veLer :n¸8. :¸u) - zel
de onlkoppe¦lng en lnnovalle ln de hande¦sdynamlek door, dle zljn weerk¦ank
heeíl ln nleuwe rulmle¦ljke slralegleën en delal¦hande¦svormen. ínnovalles
ln de hande¦, zoa¦s ln Neder¦and rederljen, verzekerlngen, make¦aardljen en
pakhulzen ¦elden lol meer eíílclency ln de producllekelen. Technlsche lnno-
valles, zoa¦s communlcallemldde¦en, ge¦d, hel (ÀraLlsche) cljíersysleem en
voora¦ de scheepvaarl dragen hler aan Llj. De opkomsl van de kruldenler
hangl LljvoorLee¦d slerk samen mel de LeschlkLaarheld van produclen ull de
were¦dhande¦, dle a¦ ln de zesllende eeuw rulm Lekend waren door de
Neder¦andse overzeese hande¦ vla Àmslerdam (LamLerl :n):. :o:). ín deze
Concepluee¦ Legrlppenkader
:8 wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:n :8
perlode onlslaan de eersle ¦uxe wlnke¦s mel ullsla¦¦lngen, ela¦ages en pro-
ducldemonslralles. Voor hel eersl ls er nu sprake van groolscha¦lge, lnlensle-
ve delal¦hande¦snelwerken. De aíLraak van de reglona¦e aulonomle ¦oopl
daar ge¦ljk mee op. FaLrleken gaan hun waren aan de delal¦hande¦ verkopen
en de (lnlernallona¦e) hande¦ vervangl ln loenemende male de ¦oka¦e pro-
duclle (ícNel¦¦ C ícNel¦¦ :oo¸. ::8-::n).
ín de zevenllende en achlllende eeuw nemen wlnke¦s comp¦ele Llnnensle-
den over. ín Londen worden zovee¦ wonlngen verLouwd voor hande¦sacllvl-
lellen dal ongeveer een kwarl van a¦¦e wonlngen een wlnke¦ oí caíe Leval
(Kooljman :ooo). Facloren dle lol de v¦oedgo¦í aan wlnke¦s ¦elden, zljn
dlvers. Reeds opgemerkl zljn de lechno¦oglsche lnnovalles dle de hande¦s-
dynamlek ln een slroomversne¦¦lng Lrachlen. Ten lweede ls er aan de vraag-
kanl een Levo¦klngsgroel en een economlsche groel. Een derde íaclor ls hel
loenemende geLrulk van kredlel, dll ver¦aagl de drempe¦ om ln een wlnke¦ le
kopen (ßraude¦ :n8:. ):-)¸). Ten vlerde wl¦¦en wlnke¦lers sleeds meer een
elgen, vasl adres heLLen ln p¦aals van amLu¦anle verkoop oí een p¦ek op de
markl.
Door de slerke loename van wlnke¦vesllglngen en de ¦aagdrempe¦lgheld
van hel Leroep ls de concurrenlle zeer hoog en hel respecl voor de wlnke¦lers
erg ¦aag. Nleuwe Ledrljíssllchllngen en íal¦¦lssemenlen zljn aan de orde van
de dag (íle¦¦el :oo:). ín deze lljd van versne¦de dynamlek zlen we de eersle
k¦achlen onlslaan over de a¦gemene, eenzljdlge archllecluur van wlnke¦s en
over de consumpllemaalschapplj. íaar dll kan hel llj nlel meer keren. de eer-
sle delal¦hande¦srevo¦ulle dlenl zlch aan.
Op weq noot Je eetste Jeto|||onJe|stevo|ut|e (:8ooĠ:o¡·)
Slnds hel onlslaan van de marklha¦¦en zljn er ¦ange lljd welnlg echle lnnova-
lles ln hel geLouwlype van de wlnke¦. De omgeLouwde werkp¦aals- en
woonhulswlnke¦s domlneren hel Lee¦d. Ook de manler waarop goederen aan
de wlnke¦- oí marklk¦anl verkochl worden, onlwlkke¦l ¦ange lljd nauwe¦ljks.
'De groolsle zorg van de delal¦hande¦ rond :noo was de prljs en hel Lela¦lngs-
gedrag van k¦anlen. Vasle prljzen voor produclen Leslonden nauwe¦ljks en
hel 'op de poí' kopen was gewoon' (ßoekema el a¦. :ooo. ::¸). Zo ls de sllua-
lle nlel vee¦ anders dan anderha¦ve eeuw eerder.
V¦ak voor de lwlnllgsle eeuw koml daar veranderlng ln. Nleuwe geLouw-
lypen onlslaan, de lnde¦lng van de wlnke¦ veranderl, de Ledrljísvoerlng
wordl vernleuwd en de ¦oglsllek op grolere schaa¦ koml op. ßovendlen
mengl de overheld zlch vanaí deze lljd sleeds meer ln de verde¦lng van íunc-
lles ln de sleden. À¦ deze lnnovalles samen Lepa¦en de oms¦ag van hel wlnke¦-
palroon dal zlch vanaí de mldde¦eeuwen en de lnduslrlë¦e revo¦ulle heeíl
onlwlkke¦d, lol hel wlnke¦palroon dal we legenwoordlg kennen.
De Neder¦andse hande¦ p¦ukl pas aan hel Legln van de lwlnllgsle eeuw de
vruchlen van de lnduslrlë¦e revo¦ulle dle e¦ders eerder ls aanges¦agen.
Nleuwe lnzlchlen ln de Ledrljísvoerlng sllmu¦eren de produclle, waardoor
een groler en Lreder assorllmenl aan produclen wordl gerea¦lseerd. Een ver-
duLLe¦lng van de produclle ln de perlode :8n¸-:n:u gaal gepaard mel grole
we¦vaarlsverLelerlngen, waardoor mensen meer koopkrachl heLLen.
ßovendlen zljn er meer mensen dle kunnen kopen. ln :noo le¦l Neder¦and
rulm vljí ml¦joen lnwoners, ln :n¸o zljn dal er Lljna achl ml¦joen (Van der
Cammen C De K¦erk :oo¸). Door deze demograílsche onlwlkke¦lng ls er
naasl massaproduclle ook rulmle voor massaconsumplle (Honde¦lnk :nn¸.
:n), mel a¦s een van de meesl herkenLare gevo¦gen de opkomsl van merk-
arllke¦en.
Tegen dll decor van maalschappe¦ljke en slede¦ljke onlwlkke¦lngen spee¦l
de verdere evo¦ulle van de wlnke¦lypen zlch aí. Evena¦s maalschappe¦ljke
onlwlkke¦lngen ls de evo¦ulle van wlnke¦lypen lnlernallonaa¦, zlj hel dal er
lussen ¦anden we¦ íaseverschl¦¦en Leslaan. Neder¦and heeíl een achlersland
van meerdere decennla len opzlchle van andere Europese ¦anden door zljn
¦ale lnduslrla¦lsalle. Desondanks komen de meesle wlnke¦lypen ook hler op,
zoa¦s de passage, de speclaa¦zaak, hel warenhuls, de verLrulkscoöperalles en
de eenheldsprljzenwlnke¦ (Kooljman :nnn. ¸¸, Honde¦lnk :nn¸. :o-::). Van
deze vormen heeíl hel warenhuls de meesl omvangrljke rulmle¦ljke Leleke-
nls ln Neder¦and. De openlng van hel eersle Neder¦andse warenhuls ln :n::
markeerl de lnlrede van de delal¦hande¦srevo¦ulle.
Hel warenhuls ls de opvo¦ger van de passage. Hel warenhuls onlwlkke¦l
zlch ln de lweede he¦íl van de negenllende eeuw ln Frankrljk (Kooljman
:nnn. ¸)). Àndere ¦anden vo¦gen ¦aler.
:
Hel groolsle verschl¦ lussen hel
warenhuls en de passage ls dal ln de passage wlnke¦s worden verhuurd aan
lndlvldue¦e wlnke¦lers, lerwlj¦ hel warenhuls een enke¦e wlnke¦ ls, mel vasle
medewerkers. Door de vasle prljzen veranderl de verhoudlng lussen kopers
en personee¦ íundamenlee¦. de ¦aalsle groep ls nlel meer aanwezlg om le
onderhande¦en over de prljs maar Lledl servlce aan de k¦anl.
Vanwege de archllecluur van hel warenhuls wordl wlnke¦en een geîso-
¦eerde ervarlng. Hel exlerleur van hel geLouw dlenl door mldde¦ van lol de
verLee¦dlng sprekende ela¦ages er enke¦ loe om de k¦anl naar Llnnen le lrek-
ken. ßlnnen ln hel geLouw ls een omgevlng gecreëerd dle de k¦anl zodanlg
overrompe¦d, dal de Lullenwere¦d vo¦¦edlg Lullenges¦olen kan worden
(íle¦¦el :oo:). À¦s gevo¦g van deze archlleclonlsche lnnovalle hoeven de -
lnmldde¦s merendee¦s vrouwe¦ljke - Lezoekers zlch nlel verp¦lchl le voe¦en
om dlrecl lels le kopen. ze kunnen hun lljd doorLrengen mel onldekken, ver-
maak en verwonderlng (ßorklng :nn8. :¸-:¸). Dll wordl verslerkl door de
p¦aalslng van caíes en ruslrulmles ln hel geLouw (Zukln :oou. :o). Hlermee
ls de eersle Lewusle keuze voor 'wlnke¦en a¦s prel' door delal¦¦lslen gemaakl,
hel eersle leken van een (posl)moderne be|even|smaalschapplj (Fealher-
slone :nn8, C¦ennle :nn8, íl¦es C Paddlson :nn8, íl¦¦er C lackson :nn8,
íelz :oo:). Door de revo¦ulle van vasle prljzen ls de weg vrljgemaakl voor
Fun-shoppen.
De ¦ocalle van warenhulzen ls ln hel Legln gekoppe¦d aan lnlensleve slro-
men van consumenlen. Hel verwerven van een opllma¦e rulmle¦ljke posllle ln
de slad wordl een Le¦angrljk onderdee¦ van de Ledrljísslralegle. Door aan-
1. índe perlode :n:o-:n:¸ vlndl de
archllecluur vanhel warenhuls
zljndeílnllleve vormlnDulls¦and.
ín:n:: wordl hel eersle warenhuls
lnNeder¦andgeopend, VroomC
DreesmanlnÀmslerdam, de
ßljenkorí opde Damvo¦gl lwee
jaren¦aler (Kooljman:nnn. ¸)-
óo). Dreesmanls overlgens
aíkomsllg ull Dulls¦and, nel a¦s
andere plonlers vanhel grool-
wlnke¦Ledrljí a¦s KreymLorg en
Peek CC¦oppenLurg (Honde¦lnk
:nn¸. :n). ín:n:ówordl de eersle
uLăA geopend, dle zo succesvo¦
L¦ljkl dal Llnnenvljí jaar nog eens
:¸ nleuwe vesllglngengeLouwd
worden(Kooljman:nnn. ¸)-óo).
Concepluee¦ Legrlppenkader
¸o wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸: ¸o
s¦ulllng op nleuwe lníraslrucluur, name¦ljk hel openLaar vervoer, zljn waren-
hulzen ln slaal hun verzorglngsgeLled í¦lnk le vergrolen. Dll wordl moge¦ljk
gemaakl door lnveslerlngen ln wegen, dle opgeschroeíd worden van :,u ml¦-
joen gu¦den ln :n:ó naar :o ml¦joen gu¦den ln :n:n. Voor wlnke¦s Lelekenl dll,
dal ze nlel ¦anger a¦¦een aíhanke¦ljk zljn van loeva¦¦lge passanlen ln de slad, ze
worden een ze¦íslandlge Leslemmlng voor mensen ull de he¦e reglo
(Kooljman :nnn. ¸n, Honde¦lnk :nn¸. ::).
Àan hel Legln van de lwlnllgsle eeuw veranderen de andere drljvende
krachlen achler de delal¦hande¦ - economlsche rege¦gevlng en rulmle¦ljke
ordenlng - ook van karakler. Ten eersle neeml hel aanla¦ acloren dal hel
spee¦ve¦d van de delal¦hande¦ Lepaa¦l loe. la¦ van over¦eg-, rege¦- en advles-
organen worden ln hel ¦even geroepen, zoa¦s de Kamer van Koophande¦ ln
:n:o en hel HooídLedrljísschap Delal¦hande¦ (usb) ln :n¸ó. Ten lweede
maken verLelerde organlsalleslrucluren Ledrljísrege¦gevlng moge¦ljk. er
komen aíspraken over prljsLeheerslng en producllecuolerlng. Nel zoa¦s de
vroegere gl¦den proLeren de groolsle spe¦ers de markl le Leheersen. Ten
derde worden er verschl¦¦ende economlsche maalrege¦en lngevoerd door de
overheld. Dll zljn onder meer de s¦ulllngslljdenwel - ooll Ledoe¦d om de gro-
lere wlnke¦lers le Leschermen legen 'oneer¦ljke concurrenlle' van íaml¦le-
Ledrljven (de íoolj :n)¸. ¸¸8) - en de zogenaamde Vesllglngswel, dle mlnl-
mumelsen sle¦l aan een wlnke¦Ledrljí. Na de Vesllglngswel ls hel onmoge¦ljk
een wlnke¦ le Leglnnen zonder passende Lranchevergunnlng. De achler-
grond van deze rege¦s ls eveneens verge¦ljkLaar mel dle van de gl¦den, name-
¦ljk hel waarLorgen van kwa¦llell en Leslaanszekerheld. Ten s¦olle onlslaal
door de sne¦¦e Levo¦klngsloename en de daaraan gekoppe¦de slede¦ljke
proL¦emallek, een rulmle¦ljke rege¦gevlng dle lngrljpend lmpacl za¦ heLLen
op de organlsalle van de delal¦hande¦sseclor ln Neder¦and. de vonlngwel
van :no: en :n¸: en hel ßaslsp¦an van :nu:. Deze rege¦s worden ln de naoor-
¦ogse perlode Lepa¦end voor de onlwlkke¦lng van de delal¦hande¦.
De ||etotc||e centtoo| (:o¡·Ġ:oó·)
Na de Tweede vere¦door¦og ls er ln Neder¦and vee¦ Lehoeíle aan nleuwe
LeLouwlng. Nlel a¦¦een de enorme reslauralleopgave, maar ook de sne¦¦e
demograílsche groel ¦eldl lol een ongekend grole vraag naar nleuwe ¦ocalles
voor wonlngen en voorzlenlngen. Croolscha¦lge slede¦ljke ullLreldlngen en
ze¦ís comp¦ele nleuwe sleden, van een omvang nlel eerder gezlen ln de
Neder¦andse geschledenls, worden ln een korle perlode gep¦and, onlworpen
en gerea¦lseerd.
Onder druk van deze enorme opgave koml ook de Neder¦andse p¦annlngs-
doclrlne lol L¦oel. Een p¦annlngsdoclrlne omval samenhangende en duurza-
me ldeeën omlrenl de rulmle¦ljke organlsalle en onlwlkke¦lng a¦smede
omlrenl de aanpak van deze ldeeën (Fa¦udl C Van der Va¦k :nnu. :8).
Cezlen de naoor¦ogse omslandlgheden ls hel voor de overheld geen oplle
meer dal wlnke¦s zlch ongesluurd kunnen vesllgen. ze moelen voorzlen ln de
omvangrljke dlrecle Lehoeíle aan verzorglng van hel vo¦k. Daarom mogen
TabeI 1. Schaa¦vergrollng lnde Neder¦andse delal¦hande¦. 8ton. 8otc|ett (:oo8). locotus (.oo:. .oo·)
1çó8 1ç)8 1ç8) 1çç) zoo1 zooq
rĄĄo
Cemldde¦dwlnke¦v¦oeropperv¦ak (m²) ʊʌ ʍʍ ʐʈ ʈʈʍ ʈʍʍ ʈʎʉ
Omzel per wlnke¦ (x Cʈ.ʑʑʑ) ʈʈʈ ʊʌʐ ʌʉʋ ʎʌʎ ʐʈʐ ʈʑʈʌ
Omzel per m² (x Cʈ.ʑʑʑ) ʊ,ʈʎ ʌ,ʋʋ ʌ,ʎʍ ʍ,ʌʊ ʌ,ʌʋ ʌ,ʐʑ
ăĄă-rĄĄo
Cemldde¦dwlnke¦v¦oeropperv¦ak (m²) ʏʌ ʈʈʐ ʈʌʋ ʈʍʋ ʉʊʋ ʉʌʊ
Omzel per wlnke¦ (x Cʈ.ʑʑʑ) ʐʈ ʉʉʎ ʊʊʉ ʋʈʐ ʍʊʎ ʌʊʍ
Omzel per m² (x Cʈ.ʑʑʑ) ʈ,ʑʎ ʈ,ʐʑ ʉ,ʈʍ ʉ,ʌʍ ʉ,ʎʉ ʉ,ʈʉ
Concepluee¦ Legrlppenkader
¸: wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸¸ ¸:
wlnke¦s nlel le ver verwljderd zljn van de woonp¦aals. Na een ¦ezlng van geo-
graaí Chrlsla¦¦er ln Àmslerdam ln :n¸8 omarmen p¦ano¦ogen zljn Cenlra¦e-
P¦aalslheorle a¦s ¦eldend prlnclpe voor de delal¦hande¦ (Zonneve¦d C
Verwesl :oo¸). Dll geLeurl overlgens nlel a¦¦een ln Neder¦and, maar ook ln
LljvoorLee¦d Enge¦and en Dulls¦and (Evers :oou). De Cenlra¦e-P¦aalslheorle
s¦ull vraag en aanLod op e¦kaar aan. voor e¦k aanla¦ lnwoners ge¦dl een exacl
aanla¦ vlerkanle melers wlnke¦s. HlerLlj zljn drle nlveaus van wlnke¦cenlra
gedeílnleerd (slad-, wljk- en Luurlcenlra) mel een norm van ongeveer o,8
vlerkanle meler wlnke¦v¦oeropperv¦ak (čČą) per lnwoner (ßorcherl :nn8.
¸:8). ve¦ zljn de aíslanden aangepasl aan de Neder¦andse voor¦leíde voor de
ílels, wal een íljnmazlgere slrucluur op¦everl dan ln hel Lullen¦and. De verla-
¦lng van zu¦ke rege¦s over omvang en ¦ocalle van wlnke¦cenlra ln Leslem-
mlngsp¦annen heeíl een slerke slempe¦ gedrukl op de Neder¦andse delal¦-
hande¦sslrucluur.
Vanaí :n¸ó worden de eersle eííeclen van de economlsche opLouw zlchl-
Laar. De koopkrachl slljgl voor hel eersl slnds de oor¦og, waardoor de vraag
naar en hel aanLod van zowe¦ ¦evensmldde¦en a¦s ¦uxe goederen loeneeml
(ßo¦l :oo¸. :ó). Tege¦ljkerlljd heLLen loenemend auloLezll en een nleuwe
lníraslrucluur de aclleradlus zodanlg vergrool dal consumenlen nlel meer lol
hun elgen verzorglngsgeLled zljn Leperkl. Zlj kunnen nu ull een sca¦a van
wlnke¦¦ocalles klezen, waardoor verzorglngsgeLleden e¦kaar over¦appen en
wlnke¦s op grolere aísland mel e¦kaar concurreren. Voora¦snog proílleerl
voora¦ hel sladscenlrum mel zljn grolere aanLod en allracllvllell van de loe-
genomen moLl¦llell en maalschappe¦ljke veranderlngen.
De tweeJe Jeto|||onJe|stevo|ut|e
Naasl moLl¦llell zljn er Le¦angrljke veranderlngen ln de hande¦ le noemen dle
¦elden lol andere consumenlenpalronen ln de naoor¦ogse jaren. De meesl
zlchlLare lnnovalle ls de ze¦íLedlenlng en de daaraan gepaarde opkomsl van
de supermarkl. De opkomsl van ze¦íLedlenlng wordl de lweede revo¦ulle ln
de delal¦hande¦ genoemd. Nlel ¦anger slaal er een wlnke¦ler lussen consu-
menl en producl, maar hel producl moel zlchze¦í verkopen, wal hel lljdperk
van de massamarkellng ln¦uldl (Kooljman :nnn, Zukln :oou). ín Neder¦and
doel ze¦íLedlenlng ln :n:ó zljn lnlrede (Kooljman :nnn. 88,n¸) en de eersle
supermarkl ze¦ís pas ln :n:¸ (Kooljman :nnn.n:).
Hel succes van deze íormu¦e en de loeslromende mensenmassa's ¦elden lol
een veranderend rulmleLes¦ag (Cay¦er :n8n). Zo sle¦l een supermarkl andere
elsen aan de rulmle. eersl aan een adecuale doorslromlng Llnnen de wlnke¦
(Kooljman :nnn), maar ¦aler ook aan de omvang en ¦ocalle van de vesllglng.
Coedkope grond kan verlaa¦d worden ln een grolere wlnke¦ (en zo een
groler assorllmenl) legen ¦agere prljzen. Door grolere en mlnder vesllglngen
worden lransporlkoslen naar de consumenl verschoven, waardoor produc-
len legen nog ¦agere prljzen kunnen worden aangeLoden.
De rulmle¦ljke schaa¦vergrollng ln voora¦ de ¦evensmldde¦enLranche (en
daarnaasl hel ulldunnen van hel aanla¦ ze¦íslandlgen) gaal gepaard mel een
enorme groel ln v¦oerproducllvllell (zle laLe¦ :).
De opkonst von |et testt|ct|eve be|e|J (:oó·Ġ:ooo)
De parllcu¦lere consumplle verduLLe¦l lussen :n¸o en :nóo en nogmaa¦s lus-
sen :nóo en :n)o (Honde¦lnk :nnó. :¸). Tege¦ljkerlljd Leglnnen supermark-
len naar perlíere ¦ocalles le verlrekken. ín de lnlernallona¦e ¦lleraluur over
delal¦hande¦ wordl deze íase legenwoordlg de 'eersle go¦í van perlíere onl-
wlkke¦lngen' genoemd (Fernle :nn¸). Hel archlleclonlsche kenmerk van
deze wlnke¦s zljn de wllgeka¦kle geve¦s, en ze krljgen daardoor de naam
'wllle schuren' (ßorcherl :nn¸).
De wllle schuren slullen vanaí hel Legln op vee¦ weersland. Naar aan-
¦eldlng van de opheí rondom onder andere enke¦e íaxls-vesllglngen ln
Neder¦and Legln jaren zevenllg, ¦aal hel Rljk een onderzoek ullvoeren naar
de eííeclen van groolscha¦lge delal¦hande¦ (Schal C Croenendljk :n8:). Hel
oordee¦ ls vernlellgend.
Hel onlslaan van grole perlíere delal¦hande¦svormen za¦ een veranderlng
ln de hlërarchle van wlnke¦cenlra leweegLrengen. Dll kan onder meer
¦elden lol een aanlasllng van de hechlheld en aanlrekke¦ljkheld van wlnke¦-
cenlra van hogere orde en daarmee van een van de Laslsíunclles van de
slede¦ljke slrucluur . de verkeersaanlrekkende werklng van de Ledrljven
ls van een dusdanlge omvang, dal dll vee¦a¦ za¦ ¦elden lol een onaanvaardLare
Le¦asllng van wegen en wegaans¦ulllngen, dle voor een ander doe¦ zljn onl-
worpen . Lovendlen dlenl hel open geLled, de 'groene welde', gevrljwaard
le L¦ljven van LeLouwlng dle slrljdlg ls mel de aan dll geLled elgen íunclles
(Ċā :n):-:n)¸, ::¸::. :u-:¸).
À¦s reaclle op dll onderzoek onlslaal hel zogenaamde perlíere delal¦hande¦s-
voorzlenlng (ĆbČ)-Le¦eld. een a¦gehee¦ verLod op nleuwe delal¦hande¦sves-
llglngen Lullen wlnke¦geLleden. Ullzonderlngen Leslaan s¦echls voor de
verkoop van Lrand- en exp¦oslegevaar¦ljke goederen en grole produclen
zoa¦s aulo's, Lolen en caravans. Cemeenles zljn verp¦lchl hun Leslemmlngs-
p¦annen aan le passen aan hel nleuwe Le¦eld. Zlj zljn voorlaan Lovendlen ver-
p¦lchl een dlslrlLulle p¦ano¦oglsch onderzoek (bĆą) ull le voeren Llj hel
maken van nleuwe Leslemmlngsp¦annen, wal ¦eldl lol een wee¦derlg lleren
van advlesLureaus (voor meer over de lnhoud en werkwljze van een bĆą zle
hel derde hooídsluk). De bĆą-Lepa¦lng ls ln :n8¸ lngelrokken, de reslrlclleve
rege¦s nlel (ílnlslerle LĐ :ooo. ::-:u).
ín de jaren lachllg worden er ullzonderlngen gemaakl voor Louwmarklen,
lulncenlra en groolscha¦lge meuLe¦ha¦¦en, a¦s aangeloond kan worden dal
hel Ledrljí nlel lnpasLaar ls ln hel Leslaande wlnke¦geLled. ín de praklljk ver-
hulsl een Lehoor¦ljk aandee¦ van de wlnke¦lers ln deze Lranches naar de perl-
íerle, en zo onlslaal de meuLe¦Lou¦evard. De meuLe¦Lou¦evards vormen dus
nlel de zulvere marklullkomsl lussen wlnke¦lers en consumenlen (zoa¦s
Leschreven ln de eersle paragraaí), maar lussen wlnke¦lers en rege¦gevers.
Ze mogen dan ook nlel gezlen worden a¦s een íundamenle¦e aíwljklng van
hel reslrlclleve Le¦eld (ílnlslerle LĐ, :ooo. ::-:u).
Concepluee¦ Legrlppenkader
¸u wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸¸ ¸u
Hel moel Lenadrukl worden dal hel ĆbČ-Le¦eld geen Leperklng op¦egl aan
de groolle van wlnke¦s, maar a¦¦een aan de ¦ocalle. vlnke¦s worden gemld-
de¦d í¦lnk groler ln deze perlode (zle laLe¦ :). Deze rulmle¦ljke schaa¦ver-
grollng heeíl we¦lswaar een verLand mel meer delal¦hande¦ ln de perlíerle
(onder andere de v¦uchl van de meuLe¦seclor ull de sleden), maar vee¦ van
deze dynamlek vlndl p¦aals ln Leslaande wlnke¦geLleden, zoa¦s supermark-
len, dle de ro¦ van enke¦e k¦elnere speclaa¦zaken vervangen.
Een vee¦voorkomend mlsversland ls dal hel ĆbČ-Le¦eld de k¦elne wlnke¦ler
zou Leschermen. Ze¦ís mel hel ĆbČ-Le¦eld slljgl hel marklaandee¦ van hel
groolwlnke¦Ledrljí (nlel-ăās) ln de Neder¦andse markl van :) procenl ln
:n8o lol ¸ó procenl ln :nno en u: procenl ln :nn8 (Van der Klnd :oou. un).
Hoewe¦ de Verenlgde Slalen erom Lekend slaan, ls de Ledrljísmallge schaa¦-
vergrollng ln vesl-Europa - lnc¦usleí Neder¦and - vee¦ meer doorges¦agen
dan ln de Verenlgde Slalen, waar slerkere mededlnglngswellen ge¦den. ín
íelle heeíl de k¦elne wlnke¦ler elgen¦ljk onder hel ĆbČ-Le¦eld ge¦eden. De
reslrlclles dle door de rulmle¦ljk ordenlng zljn opge¦egd, creëren schaarsle en
dus hogere huurprljzen. De hogere prljzen zljn voora¦ voor grole Ledrljven
makke¦ljk op le Lrengen, waardoor de ullsorlerlng versne¦l. Hel gevo¦g ls dal
lol de dag van vandaag de geve¦s van groolwlnke¦Ledrljven de Llnnensleden
domlneren, een onLedoe¦d maar onvermljde¦ljk eííecl van hel Le¦eld. val
hel ĆbČ-Le¦eld we¦ doel - nel zoa¦s de rege¦s van de gl¦den dal ooll deden - ls
hel Lullens¦ullen van Lullenslaanders. Hel groolsle delal¦hande¦sconcern
va¦-íarl ls eííeclleí ull de Neder¦andse markl gehouden omdal de íormu¦e
nlel pasl ln de rege¦gevlngslrucluur.
:
NondiaIiserinq van de detaiIhandeI (1çço-zoo¶)
Toch ls hel zeker nlel zo, dal er geen lnlernallona¦e íormu¦es ln Neder¦and
voorkomen. Namen zoa¦s uoă, Zara en íango zljn nlel meer ull hel wlnke¦-
slraalLee¦d weg le denken en ze¦ís groolscha¦lge wlnke¦Ledrljven zoa¦s ìāLA
en íedla íarkl zljn lnmldde¦s lngeLurgerd. De verdergaande hande¦sdyna-
mlek ln de vorm van lnlernallona¦lsalle en concenlralle ln de delal¦hande¦
door íusles en overnames, ls kenmerkend voor de jaren negenllg. Àho¦d
groell ull lol een van de groolsle delal¦¦lslen ler were¦d en heeíl zo'n grool
marklaandee¦ ln de Verenlgde Slalen, dal de overname van hel Ledrljí Palh-
mark door de Àmerlkaanse mededlnglngsaulorllell werd legengehouden
(vrlg¦ey :ooo. :¸n). íaar de meesle ogen zljn gerlchl op hel Àmerlkaanse
concern va¦-íarl (ßoarnel el a¦. :oo¸), lnmldde¦s ullgegroeld lol de grool-
sle delal¦¦lsl ler were¦d mel een jaar¦ljkse omzel van rond de he¦íl van hel
lola¦e ßrulo ßlnnen¦ands Producl van Neder¦and (laLe¦ :). Ondanks de groel
van Ledrljven groell de omzel ln de jaren negenllg mlnder hard dan ln andere
consumpllesecloren (horeca, relzen, enzovoorl), waardoor de concurrenlle
loeneeml (ílnlslerle LĐ :ooo. :¸). Vo¦gens de wel van de slerksle zljn hel
vaak de grolere Ledrljven dle deze concurrenlle over¦even.
TabeI z. De groolsle wlnke¦Ledrljvenler were¦d. 8ton. Coe .oo¡
Naam Land vanoriqine Omzet inzooz (miIjoenĊĈ ɽ)
ʈ va¦-íarl Verenlgde Slalen ʉʋʋ.ʌʉʋ
ʉ Carreíour Frankrljk ʍʋ.ʎʎʋ
ʊ Àho¦d Neder¦and ʌʐ.ʉʍʎ
ʋ Home Depol Verenlgde Slalen ʌʏ.ʉʑʑ
ʌ Kroger Verenlgde Slalen ʌʈ.ʎʍʑ
ʍ íelro Dulls¦and ʋʏ.ʌʍʈ
ʎ Targel Verenlgde Slalen ʋʊ.ʐʈʎ
ʏ Sears Verenlgde Slalen ʋʈ.ʋʑʑ
ʐ Tesco Enge¦and ʊʐ.ʌʉʈ
ʈʑ Coslco Verenlgde Slalen ʊʎ.ʐʐʊ
ʈʈ À¦Lerlson's Verenlgde Slalen ʊʌ.ʍʉʍ
ʈʉ À¦dl Elnkauí Dulls¦and ʊʊ.ʎʈʊ
ʈʊ l CPenney Verenlgde Slalen ʊʉ.ʊʋʎ
ʈʋ Saíeway Verenlgde Slalen ʊʉ.ʈʑʑ
ʈʌ Kmarl Verenlgde Slalen ʊʑ.ʎʍʉ
z. Eennormaa¦ supet centet (mel
eenullgeLreldassorllmenl non-
íood) ls cua omvang rondde
:o.ooo vlerkanle meler enon-
moge¦ljk le rea¦lserenlnĆbČ-
Neder¦and(Ha¦¦sworlhCEvers
:oo:). Hel ls acllvlslenlnde
Verenlgde Slalenge¦ukl omva¦-
íarl legenle houdenop¦okaa¦
nlveau, oí le dwlngenzljníormaal
le verk¦elnen. íaar ze¦ís de sno||
nott oí ne|q|bot|ooJ notkets van
va¦-íarl zljnu.ooo vlerkanle
meler endaarmee groler dande
groolsle À¦Lerl Heljn-ĎĂ ln
Neder¦and(vrlg¦ey :ooo. :¸ó).
Concepluee¦ Legrlppenkader
¸ó wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸) ¸ó
val voor de consumenl opva¦l aan deze slrljd, ls de loenemende unlíormllell
van wlnke¦cenlra waar overa¦ deze¦íde ¦ogo's le zlen zljn. val hel eííecl ls
van sleeds groler wordende delal¦hande¦skelens op de delal¦hande¦sslruc-
luur, ls nlel dlrecl aí le ¦ezen. Dal ge¦dl voor zowe¦ de ¦ocalle a¦s de omvang
van wlnke¦s. Fl¦la¦lserlng ls een verschljnse¦ dal nlel echl rulmle¦ljk lerug le
vlnden ls op een hoger schaa¦nlveau. De verschl¦¦en lussen gemeenles zljn
gerlng en moel¦ljk le verk¦aren. Op ¦agere schaa¦nlveaus ls hel we¦ dulde¦ljk
dal de Lesle p¦ekken ln de rege¦ door hel groolwlnke¦Ledrljí worden lngeno-
men (ßo¦l :oo¸). Ook zljn íl¦la¦en goed verlegenwoordlgd ln de perlíerle.
Dal de Europese delal¦hande¦smarkl sleeds meer ln de greep ls van enke¦e
grole Ledrljven, ls dulde¦ljk le zlen ln laLe¦ ¸. ßovendlen L¦ljkl dal, na
Zweden, deze lendens hel slerksl aanwezlg ls ln Neder¦and.
Hel lnlernel wordl vaak genoemd a¦s de vo¦gende delal¦hande¦srevo¦ulle.
Hoewe¦ ln Neder¦and nog maar een k¦eln percenlage van goederen on ¦lne
verkochl wordl, ls de groel van dll soorl hande¦ aanzlen¦ljk. ín de Verenlgde
Slalen ls de verkoop vla lnlernel ln :oo¸ :ó procenl geslegen, exc¦usleí
verkoop vla succesvo¦¦e slles zoa¦s eßay en van relsLureaus (Economlsl
:¸ mel :oou. ¸). Neder¦and ¦ljkl nlel ver achler le ¦lggen op de Verenlgde
Slalen. S¦echls llen procenl van de hulshoudens heeíl ln :nn8 een lnlernel-
aans¦ulllng, ln :oo¸ ls dll a¦ Lljna zevenllg procenl. Tevens groell hel aanla¦
hulshoudens dal on ¦lne koopl lussen :oo: en :oo¸ mel derllg procenl
(csĉ : novemLer :oou). De revo¦ullonalre Lelekenls van hel lnlernel ¦lgl nlel
zozeer ln hel herschlkken van omzel naar nleuwe concurrenlen - ln íelle
heLLen 'oíí ¦lne' delal¦¦lslen de voorde¦en van hel lnlernel ook onldekl, en
sommlge Ledrljven, zoa¦s Sony en Àpp¦e, rlchlen hun wlnke¦s ln a¦s ela¦ages
voor on-¦lneverkoop - maar ln veranderlngen ln consumenlengedrag.
Nel zoa¦s Llj de hande¦slnnovalle van vasle prljzen (negenllende eeuw) en
ze¦íLedlenlng (lwlnllgsle eeuw) ls de verhoudlng lussen consumenl en
producl lngrljpend veranderd door een loename van LeschlkLare lníormalle.
Consumenlen welen vee¦ meer over de produclen en de waarde ervan dan
voorheen, vaak meer dan de verkoper ze¦í. Rulmle¦ljk ls de consecuenlle
we¦¦lchl dal sommlge Lranches verdwljnen ull lradlllone¦e wlnke¦slralen,
lerwlj¦ andere een ander uller¦ljk a¦s ela¦age oí a¦s aíhaa¦La¦le voor on ¦lne
gekochle goederen krljgen.
ín de jaren negenllg vlnden ook Le¦angrljke aanpasslngen van hel reslrlclleve
Le¦eld p¦aals. ín :nno worden LljvoorLee¦d hulshoude¦ljke arllke¦en loege-
voegd aan hel loegeslane assorllmenl van delal¦hande¦s ln de perlíerle, deze
Les¦lsslng werd versne¦d door de komsl van ìāLA ln Neder¦and. een lnleres-
sanl voorLee¦d van een overheldsmaalrege¦ dle aangepasl wordl aan een
Ledrljísslralegle en nlel andersom. Deze lendens ls nog slerker aanwezlg Llj
de aankondlglng van de groolsle veranderlng ln hel nallona¦e delal¦hande¦s-
Le¦eld van hel Rljk. de ¦ancerlng van hel zogenaamde cbČ (geconcenlreerde
groolscha¦lge delal¦hande¦svesllglngen)-Le¦eld ln :nn¸. Ogenschljn¦ljk om
legemoel le komen aan druk vanull de markl (van onder andere Ledrljven
a¦s Toys "Ĉ" Us) en om dynamlek ln de delal¦hande¦ le Levorderen, mogen
Concepluee¦ Legrlppenkader
TabeI ¡. íarkldomlnanlle vanhel groolwlnke¦Ledrljí. 8ton. Futostot .oo:. qebtu|knokenJ
von Joto u|t N|e|sen (:ooo)
Land Concern NarktaandeeI (%)
Zweden íca, ār, DCroup ʐʌ
Neder¦and Àho¦d, Super Unle, Vendex ʏʊ
Frankrljk Carreíour, Lec¦erc, ínlermarche ʍʍ
ße¦glë ClL, De¦halze, À¦dl ʍʉ
Ooslenrljk săĂ, Spar, Àdeg ʌʍ
Dulls¦and Rewe, Edeka, À¦dl ʌʊ
Enge¦and Tesco, SalnsLury, Àsda ʌʉ
Spanje Pryca, Conllnenle, À¦campo ʋʋ
íla¦lë Coop, Àuchan, Carreíour ʊʉ
wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸n ¸8
gemeenles onder enke¦e p¦ano¦oglsche voorwaarden cbČ-¦ocalles aanwlj-
zen waar geen LrancheLeperklngen ge¦den. De voorwaarden zljn echler zo
Leperkend dal van een vrljgeven van hel reslrlclleve Le¦eld zeker geen spra-
ke ls. cbČ's mogen s¦echls aangewezen worden Llj de ln de Vlerde Nola
genoemde slede¦ljke knooppunlen, moelen gerea¦lseerd worden naasl
hoogwaardlg openLaar vervoer, moelen onderLouwd worden door een
reglona¦e delal¦hande¦svlsle (¦ees. bĆą) en zljn s¦echls Ledoe¦d voor vesll-
glngen groler dan :.¸oo vlerkanle meler (ílnlslerle LĐ :ooo). Fysleke resu¦-
lalen van hel cbČ-Le¦eld zljn de ÀrenÀ ßou¦evard ln Àmslerdam-Zuldoosl,
íegaSlores ln Den Haag en À¦exandrlum ln Rollerdam.
À¦hoewe¦ er lljdens de lnvoerlng van hel cbČ-Le¦eld vee¦ gek¦aagd wordl
over de moge¦ljke lmpacl dle hel zou heLLen op de delal¦hande¦sslrucluur
(Evers :oou), wordl deze versoepe¦lng van de rege¦s overschaduwd door een
nog lngrljpender ¦lLera¦lserlng daarna. Elnd jaren negenllg worden de Levln-
dlngen van de íarklwerklng, Deregu¦erlng en velgevlng (ăbč-)operalle
over hel ĆbČ1cbČ-Le¦eld Lekendgemaakl. meer deregu¦erlng en decenlra¦l-
salle. Deze aanLeve¦lngen worden vervo¦gens door hel kaLlnel-Kok overge-
nomen en ¦aler ln de (ln voorLereldlng) Vljíde Nola ullgewerkl. ín de Vljíde
Nola wordl hel ĆbČ1cbČ-Le¦eld ondergeLrachl ln een a¦gemeen ¦ocalleLe-
¦eld. Coníorm de aanLeve¦lngen van de ăbč-werkgroep wordl decenlra¦l-
salle voorgesle¦d en worden drle vesllglngsml¦leus onderschelden Llnnen de
rode conlouren. cenlrumml¦leu, gemengde woon1werkml¦leus en speclíleke
werkml¦leus. ßullen de rode conlouren ls vesllglng van weldewlnke¦s nlel
loegeslaan, waardoor zlj ln prlnclpe dus verLoden L¦ljven (ílnlslerle ČĈąă
:oo:). Delal¦¦lslen, Lrancheverenlglngen en andere prlvale parlljen zljn er
he¦emaa¦ nlel zo zeker van dal deze doe¦sle¦¦lng zonder coördlnerende rege¦-
gevlng van de nallona¦e overheld haa¦Laar ls. De ¦oLLygroep p¦alíormdelal¦-
hande¦.n¦ wordl ln hel ¦even geroepen om de Lezwaren legen de voorgesle¦-
de aanpasslngen van hel Le¦eld íormee¦ kenLaar le maken. íaar de Vljíde
Nola koml er nlel, hel kaLlnel va¦l ln :oo: en hel nleuwe kaLlnel moel Legln-
nen aan een nleuwe nola.
De Vljíde Nola ln wordlng zorgl we¦lswaar even voor hee¦ wal rumoer,
maar s¦aagl er nlel ln om hel ĆbČ1cbČ-Le¦eld aí le schaííen. Deze laak ls
wegge¦egd voor zljn opvo¦ger. de Nola Rulmle. Deze gaal nog verder dan de
Vljíde Nola ln de voorgesle¦de decenlra¦lserlng1¦lLera¦lserlng. De harde
Leperklngen op rljksnlveau mel Lelrekklng lol Lrancherlng en ¦ocalle ver-
dwljnen. 'Hel doe¦ van hel nleuwe ¦ocalleLe¦eld ls een goede p¦aals voor
leder Ledrljí le Lleden, zodal een opllma¦e Lljdrage wordl ge¦everd aan de
verslerklng van de krachl van sleden en dorpen. Voor wal dan we¦ een
'goede' p¦aals ls, kan de rljksoverheld geen slandaard recepl geven, we¦ een
aanla¦ rege¦s dle zorgen voor de gewensle Laslskwa¦llell op dll punl'
(ílnlslerle ČĈąă el a¦. :oou. 8¸-8ó). Deze rege¦s Lelreííen economlsche
onlwlkke¦lngsmoge¦ljkheden, LerelkLaarheld en ¦eeíLaarheld. Zlj zljn wel-
nlg concreel, mel vee¦ geLrulk van de lermen 'opllmaa¦', 'vo¦doende', 'zo
moge¦ljk', 'Llj ullslek' en voora¦ 'goede'. De Nola Rulmle me¦dl ook dal de
¦agere overheden voora¦ 'ze¦í |moelen| Lepa¦en wal een "goede" p¦aals ls',
precles zoa¦s de ăbč dal Lljna vljí jaar daarvoor Leschreeí.
Hel ls nlel verwonder¦ljk dal de reaclles vanull de Lranche legen de Nola
Rulmle nog íe¦¦er zljn dan Llj zljn voorganger (Evers C Van Hoorn :oou).
Tege¦ljkerlljd heeíl de verwarrlng rondom de spe¦rege¦s a¦ voor nleuwe
Leweglngen ln de delal¦hande¦sLranche gezorgd. Faclory Oul¦el Cenler
ßalavlaslad verrljsl ondanks hel íell dal hel slrlkl genomen ln slrljd ls mel
hel ĆbČ-Le¦eld. Ze¦ís ílnlsler Pronk kan hel projecl nlel legenhouden.
ínmldde¦s ls er nog een Faclory Oul¦el Cenler ln Roermond gerea¦lseerd en
ls er ln Roosendaa¦ een ln onlwlkke¦lng. íaar hel dulde¦ljksle voorLee¦d van
hel elnd van hel ĆbČ1cbČ-lljdperk ls hel p¦an om een shopplng ma¦¦ van clrca
:oo.ooo vlerkanle meler op een perlíere ¦ocalle le Louwen. ĄĂ.c Llj Ce¦der-
ma¦sen. De nadruk ¦lgl hler op Fun-shoppen. mel Lekende íormu¦es, mark-
len, en ttv-be[ote-vou-buv moge¦ljkheden. Ondanks hel markellngconcepl
van een ¦elsure-Leslemmlng pasl ĄĂ.c meer ln de lradllle van de mldde¦-
eeuwse markl dle Lullen de sladsmuren gep¦aalsl wordl.
Hel ĄĂ.c-projecl veroorzaakl vee¦ opheí. ßuurgemeenles en de gevesllg-
de delal¦hande¦ s¦aan de handen lneen. Er worden verschl¦¦ende onderzoeken
verrlchl naar de gevo¦gen van ĄĂ.c, en er wordl een ¦oLLy lngezel Llj hel Rljk
om de Nola Rulmle aan le passen, en Llj de provlncle om hel projecl nlel ln hel
slreekp¦an op le nemen. ßelde ¦oLLy's ¦ljken vruchlen aí le werpen. De Nola
Rulmle wordl aangepasl mel de Lepa¦lng dal nleuwe delal¦hande¦slnlllalle-
ven de Leslaande slrucluur nlel mogen aanlaslen en dal er reglona¦e delal¦-
hande¦svlsles moelen komen. Hel Ce¦derma¦sen ĄĂ.c-projecl wordl dan ook
ullelnde¦ljk door hel Ce¦der¦andse provlncleLesluur aígewezen. De
Neder¦andse p¦annlngsdoclrlne ls dus nog sleeds domlnanl.
ín sommlge opzlchlen ls ĄĂ.c een waarschuwlng voor Neder¦and. de slrljd
ls geslreden, maar de oor¦og duurl voorl. De mondla¦lserlng gaal onvermln-
derd door en hel ls a¦¦een een kweslle van lljd, van hoe ¦ang (rulmle¦ljke-
ordenlngs)rege¦gevlng de drang naar de perlíerle kan legenhouden. Hel ver-
¦eden ¦aal ons zlen dal wanneer hande¦sdynamlek le ¦ang wordl onderdrukl,
dll lol onverwachle onlwlkke¦lngen kan ¦elden. Om le welen wal ons ln
Neder¦and nog slaal le wachlen, moelen we kljken naar p¦aalsen waar de
rege¦s anders zljn gesle¦d oí heLLen gewerkl, dus ln hel Lullen¦and. De vo¦-
gende paragraaí ¦aal zlen hoe ln hel Lullen¦and grole wlnke¦lypes zljn
geLouwd en hoe de overheld daarop heeíl gereageerd.
InternationaaI referentiekader
Een L¦lk op hel Lullen¦and ¦eerl, dal sommlge delal¦hande¦sonlwlkke¦lngen
nog aan Neder¦and voorLlj zljn gegaan. De geschledenls ¦eerl echler dal suc-
cesvo¦¦e conceplen ullelnde¦ljk doorgang vlnden en dal rege¦s worden aan-
gepasl. Nu de hande¦sdynamlek sleeds meer ln een mondlaa¦ perspeclleí
koml le slaan mel aanLleders van wlnke¦conceplen ull Àmerlka, Àzlë en
Europa, moelen we Leseííen dal de Neder¦andse rege¦s unlek en kwelsLaar
¸8 Concepluee¦ Legrlppenkader
uo wì NkLLLN ì N uLcALANb īu: uo Hooídslukllle¦
cAĈeĈĉĊoĎ ċećeăiooe ĈĉAĉeă
Hel ls nlel verwonder¦ljk dal een lnlernallona¦e verge¦ljklng van perlíere
delal¦hande¦sconceplen Leglnl mel Noord-Àmerlka. À¦ meer dan honderd
jaar waalen nleuwe wlnke¦íormals over vanull de Verenlgde Slalen en
Canada. Deze ¦anden heLLen dan ook een Lehoor¦ljke ervarlng mel hel onl-
slaan, de werklng, de eííeclen en de regu¦erlng van onder andere s|opp|nq
no||s, [octotv out|et centets, Jowntown no||s en stt|pno||s. Voora¦ de
Verenlgde Slalen zljn Lekend om hun male van vetno|||nq.
The Unlled Slales has now more shopplng cenlers lhan hlgh schoo¦s, and ln
lhe ¦asl íorly years, shopplng cenler space has lncreased Ly a íaclor oí lwe¦ve.
ßy :ooo, lhere were more lhan u¸,ooo shopplng ma¦¦s wllh ¸.u) Ll¦¦lon scuare
íeel oí gross ¦easaL¦e space ln lhe Unlled Slales. Currenl¦y, Àmerlca's shop-
plng cenlers (mosl oí whlch are slrlp ma¦¦s) generale more lhan a lrl¦¦lon do¦-
¦ars ln annua¦ sa¦es. (Farre¦¦, :oo¸. xl)
Àmerlkaanse Llnnensleden heLLen zeker hleronder ge¦eden. ln de lljd van
de meesl exp¦osleve no|||nq (:n¸u-:n))) ke¦derde hel aandee¦ van delal¦han-
de¦sLesledlngen ln de cenlra van slede¦ljke reglo's van :n,¸ procenl naar
s¦echls u,¸ procenl (RoLerlson :nn). ¸8¸). Ondanks oí dankzlj hun domlnanle
posllle zljn ma¦¦s aan hel elnde van hun ¦evenscyc¦us loe. hel concepl Leglnl le
verve¦en. Ze ver¦lezen marklaandee¦ aan e¦kaar door verzadlglng en opscha-
¦lng naar íegama¦¦s en vanwege de opkomsl van b|q-box-íormu¦es (supetsto-
tes en coteqotv k|||ets) ¦angs ullva¦swegen oí gec¦uslerd ln een Lepaa¦d
geLled (stt|p no||s, powet centets).
Een andere reden om naar de Verenlgde Slalen le kljken, ls vanwege de
¦lLera¦e Le¦eldsomgevlng. Hel ¦and kan opgeval worden a¦s een ¦aLoralorlum
voor nleuwe onlwlkke¦lngen. delal¦hande¦aren kunnen zlch vrljwe¦ onge-
sloord door overheldsrege¦s vesllgen. De ¦ocallekeuze, groolle en lnhoud
kan dus worden Leschouwd a¦s een resu¦laal van (pure) marklwerklng. Hel ls
overheden door de connetce c|ouse van de Àmerlkaanse grondwel ze¦ís ver-
Loden onlwlkke¦lngen le verLleden op grond van economlsche lmpacl. dal ls
een zaak van de markl. Àan de andere kanl ls de Àmerlkaanse mededlnglngs-
aulorllell zeer aclleí ln hel Lewaken van de markl legen monopo¦levormlng.
Toch zljn er Leperkle moge¦ljkheden om delal¦hande¦sonlwlkke¦lngen le
rege¦en op grond van de rulmle¦ljke ordenlng en vee¦ groolscha¦lge onlwlk-
ke¦lngen worden lhans legengehouden door dlrecle Lurgerlnlllalleven.
Zogenaamde 8|q 8ox OtJ|nonces worden lngevoerd dle omvangLeperklngen
op¦eggen aan lndlvldue¦e wlnke¦s, maar deze zljn ln verge¦ljklng mel Europa
vrlj rulm (vaak Loven :o.ooo vlerkanle meler). ßovendlen slaan gemeenles ln
hel a¦gemeen zeer posllleí legenover nleuwe onlwlkke¦lngen Llnnen hun
sladsgrenzen, vanwege de exlra Le¦asllnglnkomslen (Eng¦and :ooo. :8o).
De ullkomslen van de rulmle¦ljke sorlerlng ln Àmerlka kunnen een g¦oLa¦e
lndlcalle geven van wal Neder¦and zou overkomen a¦s de markl vo¦¦edlg zou
worden ¦osge¦alen.
īu: Concepluee¦ Legrlppenkader
zljn. Door le Legrljpen hoe de aulonome dynamlek ln e¦kaar zll, kan Neder-
¦and zlch Leler voorLerelden op de loekomsl. Daarom kljken we ln deze para-
graaí over de grens naar verschl¦¦ende rulmle¦ljke vormen van groolscha¦lge
perlíere delal¦hande¦ dle (nog) nlel ln Neder¦and le vlnden zljn. ve Lekljken
lwee concrele voorLee¦den ln vler verschl¦¦ende ¦anden.
Omdal de meesle perlíere delal¦hande¦slnnovalles aíkomsllg zljn ull de
Verenlgde Slalen, ls dll de ¦oglsche keuze voor hel eersle casesludygeLled.
Hler maken we kennls mel hel ¦ang lngeLurgerde en voor de Àmerlkaanse
delal¦hande¦sslrucluur zeer Lepa¦ende concepl s|opp|nq no|| en hel meer
recenle íenomeen ||[estv|e centet. Na deze casus rlchlen we de aandachl op
Europa. ve Leglnnen mel de Lekende Franse |vpetnotc|e-íormu¦e ln een
commerclee¦ cenlrum Llj Ll¦¦e en gaan vervo¦gens op Lezoek Llj een lrans-
porlgerlchle ma¦¦ Llj de Ca¦als Eurolunne¦. Vervo¦gens ls Dulls¦and aan de
Leurl, waar korl na de WenJe ver Lullen Lelpzlg een reusachllg wlnke¦cen-
lrum ull de grond ls geslampl, en waar ln Dorlmund ln hel RoergeLled een
park van grole dozen (loc|notkte) zlch ¦angzamerhand lol een ongep¦and en
ongewl¦d wlnke¦geLled heeíl onlwlkke¦d. Ten s¦olle kljken we naar
Ànlwerpen ln ße¦glë mel enerzljds een p¦anmallg wlnke¦cenlrum en ander-
zljds een ¦ang, ongep¦and ¦lnl van LeLouwlng ¦angs de ßoomsesleenweg.
De voorLee¦den ln deze paragraaí slaan nlel op zlchze¦í. Naasl deze zljn er
la¦ van andere aansprekende Europese voorLee¦den le noemen van mln oí
meer recenle lnnovalles ln de delal¦hande¦. Verspreld over hel he¦e conllnenl
komen k¦eurrljke íormu¦es van groolscha¦lge delal¦hande¦sonlwlkke¦lngen
op, zoa¦s de ma¦¦s Xanadu ln íadrld en ߦuewaler Park ln Londen. Er ls ook
een lnvasle van hypermarklconcerns gaande ln Spanje, Oosl-Europa en ln
mlndere male ook ln íla¦lë. Nlel ze¦den zljn daar ook Neder¦andse onderne-
mlngen Llj Lelrokken.
ín de vorlge paragraaí heLLen we gezlen dal de drljvende krachlen van delal¦-
hande¦sonlwlkke¦lng voor Neder¦and een wlsse¦werklng zljn van ¦ocalleslra-
legleën, economlsche regu¦erlng en de rulmle¦ljke ordenlng. Daarom wordl
Llj hel Leschrljven van de casesludy's nlel a¦¦een aandachl Lesleed aan de
íysleke verschljnlngsvorm maar ook aan de Leweegredenen erachler. Van e¦k
projecl worden de lnhoud, zljn onlslaansgeschledenls, de rulmle¦ljke ken-
merken van hel geLled en de eííeclen Lesproken.
¸
Deze worden vervo¦gens
verlaa¦d naar ¦essen voor Neder¦and dle ¦aler ln hel vljíde hooídsluk a¦s
Louwslenen geLrulkl zu¦¦en worden voor de onlwerpvarlanlen.
¡. HlerLlj moel gezegdworden
dal nlel a¦¦e projeclenhelze¦íde
documenlallenlveau kennen.
ongep¦ande wlnke¦geLleden
wordenvee¦ mlnder Leschreven
danshopplng ma¦¦s, enonom
slredenwlnke¦conceplenkrljgen
- ook nlel onverwachl - mlnder
aandachl.
uo
u: wì NkLLLN ì N uLcALANb īu¸ u: Hooídslukllle¦ īu¸ wì NkLLLN ì N uLcALANb
Omqevinq
Sprlngíle¦d (¸:.ooo lnwoners) ls de zuslerslad van
Eugene (:¸).ooo lnwoners). Samen vormen ze na
Porl¦and hel groolsle slede¦ljke geLled van Oregon.
Fyslek wordl de gemeenle Sprlngíle¦d van Eugene
door de vl¦¦amelle Rlver geschelden, maar de men-
la¦e k¦ooí lussen de lwee sleden ls vee¦ groler.
Eugene ls een Lelrekke¦ljk we¦varende, ¦lnkse unl-
versllellsslad, lerwlj¦ Sprlngíle¦d een re¦alleí conser-
valleve lnduslrleslad ls. Er Leslaal een grole rlva¦llell
lussen de lwee gemeenles. De Llnnenslad van
Eugene heeíl slerk ge¦eden onder de komsl van hel
perlíeer ge¦egen Va¦¦ey Rlver Cenler (ČĈc) (clrca
::o.ooo vlerkanle meler) ln de jaren zevenllg.
ßlnnen enke¦e jaren zljn a¦¦e warenhulzen van de
Llnnenslad naar hel wlnke¦cenlrum verhulsd, waarna
de meesle andere wlnke¦s vo¦gden oí hun deuren
s¦olen. Op enke¦e lweedehands zaken na slaal Jown-
town Fuqene nu grolendee¦s ¦eeg wal wlnke¦s
Lelreíl. ín de jaren negenllg zljn de voelgangers-
zones van hel vorlge wlnke¦geLled opengeLroken
voor hel doorgaande verkeer. Om le kunnen wln-
ke¦en ln Eugene moel men de speclaa¦zaken rondom
de campus van de unlversllell oí de perlíerle
opzoeken.
De slede¦ljke slrucluur van Sprlngíle¦d ls voora¦
Lepaa¦d door de (houl)lnduslrle. Deze heeíl zlch
eersl Llj de aanwezlge lníraslrucluur (rlvler en
spoor¦ljn) gevesllgd. Na ver¦oop van lljd kwamen
er sleeds meer wonlngen en voorzlenlngen ln de
omgevlng, waardoor de congeslle loenam. À¦s
gevo¦g hlervan heeíl de lnduslrle (en ¦aler de slad)
zlch sleeds verder naar hel ooslen verp¦aalsl ¦angs
de íaln Slreel-as. Thans ls de 'Llnnenslad' van
Sprlngíle¦d meer een Lonle verzame¦lng van voor-
zlenlngen op en rond íaln Slreel dan een echl
cenlrum. Hel sladhuls en de LlL¦lolheek zljn Lljvoor-
Lee¦d gevesllgd ln een voorma¦lg wlnke¦cenlrum-
geLouw (dal overlgens a¦ ver¦alen was voor de komsl
van Caleway ía¦¦).
Geschiedenis van het project
Hel Caleway-geLled ¦lgl ln hel noordwesle¦ljke dee¦
van de gemeenle Sprlngíle¦d ¦angs de sne¦weg ì-¸
(de Noord-ZuldverLlndlng voor de he¦e vesl Coasl)
naLlj een krulslng mel de :o¸ (Eugene-Sprlngíle¦d
hlghway). Hel geLled heeíl a¦ slnds hel ln de jaren
zevenllg gemaakle zon|nq p|on de Leslemmlng
delal¦hande¦. Voor de gemeenle was hel dus wach-
len op een lnlllalleínemer. De gemeenle was a¦lljd
een slerke voorslander van een ma¦¦, omdal hel dan
over een hoogwaardlge concurrenl voor de ČĈc-ma¦¦
ln Eugene zou Leschlkken. Tevens zou de komsl van
de ma¦¦ Lanen op¦everen dle vanwege herslruclure-
rlng ln de lnduslrle hard nodlg zouden zljn.
Toen er elnd jaren lachllg elnde¦ljk Le¦angsle¦¦lng
voor hel geLled onlslond, wl¦den de elgenaars van
ČĈc de Caleway-kave¦ kopen en ze¦í onlwlkke¦en.
Fiquur 1. Reglona¦e kaarl Sprlngíle¦d, Oregon(Čĉ)
ccsurc
LucLNL
srrìNcrìLLb
:o km
Va¦¦ey Rlver Cenler
Caleway ía¦¦
Oakway
Cenler
í-5
105
ºº
Concepluee¦ Legrlppenkader
oAĉeČAĎ ĂAāā
Locatie Sprlngíle¦d, Oregon, Verenlgde Slalen
Datum :n88
Grootte )o.ooo m² wlnke¦cenlrum
ó.¸oo m² vrljslaande doos
Tolaa¦ )).ooo m²
ParkeerpIaatsen ¸.óó¸ Llj wlnke¦cenlrum
uoo Llj doos
Tolaa¦ u.oó¸
Fiquur z. P¦allegrondCaleway ía¦¦

vlnke¦s
Parkeerlerreln
u:
uu wì NkLLLN ì N uLcALANb īu¸ uu Hooídslukllle¦ wì NkLLLN ì N uLcALANb Hooídslukllle¦ īu¸
Fiquur ¡. Omgevlngsana¦yse
a. Hooídlngang Caleway ía¦¦
L. ßlj hooídlngang Clrcull Clly
naasl Caleway
c. De pare¦ vande lnduslrleslad
Sprlngíle¦d
d. Nleuwe slrlpma¦¦ legenover
Caleway
íaar door ondulde¦ljkheden over de elgendomssllu-
alle ls hel lerreln gevel¦d en zo ln handen gekomen
van hel Ledrljí Cenera¦ Crowlh oí Ca¦líornla (een
van de groolsle wlnke¦cenlrumonlwlkke¦aars ln de
Verenlgde Slalen). Deze onlwlkke¦de hel geLled vla
hel samenwerklngsverLand Caleway ía¦¦ Lld.
Parlnershlp. De gemeenle had voorkeur voor een
hoogwaardlg cenlrum zoa¦s ČĈc, maar de onlwlkke-
¦aar koos voor een dlscounlíormu¦e (mel de Targel-
íormu¦e, een LudgelLloscoop en íood a¦s lrekkers)
om Leler aan le s¦ullen op de Lehoeíle en economl-
sche posllle van de p¦aalse¦ljke Levo¦klng. De onl-
wlkke¦aar L¦eeí na op¦everlng Leheerder van de wln-
ke¦cenlra.
Hel Le¦angrljksle onderwerp lljdens hel p¦an-
nlngs- en onlwlkke¦lngsproces was hel eííecl op hel
verkeer en de walerhulshoudlng. val hel verkeer
Lelreíl, werd een eííeclenrapporlage ullgevoerd dle
¦lel zlen dal de aulocongeslle ln hel a¦gemeen mee
zou va¦¦en, omdal de wegen eromheen mel rulmle
capacllell geLouwd waren. Hel enlge kne¦punl was
Har¦ow Road dle een verLredlng van drle naar vljí
Lanen nodlg had om hel verwachle verkeer op le
vangen. De koslen voor deze aanpasslngen kwamen
voor de rekenlng van de onlwlkke¦aar. De bbA
(Dlsposlllon and Deve¦opmenl Àgreemenl) lussen
gemeenle en onlwlkke¦aar werd ln :n88 aíges¦olen.
ín :nn) wl¦de Caleway ía¦¦ naasl de Leslaande
LudgelLlos een megaLloscoop ().¸oo vlerkanle
meler) en een paar exlra groolscha¦lge wlnke¦s rea¦l-
seren. Dll proces was lels lngewlkke¦der dan de rea¦l-
salle van de ma¦¦ omdal de grond voor de Lloscoop a¦s
delal¦hande¦ en nlel a¦s ¦elsure Leslemd was.
Hlervoor was specla¦e loeslemmlng van de gemeen-
le nodlg, dle daardoor de moge¦ljkheld kreeg om le
onderhande¦en over de voorwaarden waaronder
geLouwd mochl worden. Zo werd er een onderzoek
ullgevoerd naar de lmpacl van een megaLlos op hel
verkeer ln re¦alle lol delal¦hande¦, en naar wal
gedaan moel worden om de verkeerssllualle accep-
laLe¦ le houden. ín de overeenkomsl werden ook
andere onderwerpen, a¦s naluurLeheer en onder-
houd, verLelerde proíl¦erlng en markellng van wln-
ke¦cenlrum en slad verLonden aan de lnveslerlngen
van de onlwlkke¦aar.
GevoIqen
Zoa¦s gezegd ls de gemeenle a¦lljd een grool voor-
slander van de ma¦¦ geweesl. Nlel verwonder¦ljk.
er werd Leweerd dal hel projecl :.ooo Lanen zou
creëren lljdens de Louw en :.:oo-:.¸oo daarna. ßlj de
op¦everlng rlep de Lurgermeesler. 'Fanlasllc, íanlas-
llc, íanlasllc¹ í'm p¦eased as punch¹' (Fuqene leq|stet
CuotJ :8 jan :n88). Ze¦ís de voorzlller van de Kamer
van Koophande¦ (dle vaak wal aarze¦end legenover
wlnke¦cenlra had geslaan, omdal hel de gevesllgde
wlnke¦lers Ledrelgde) was enlhouslasl. '|ll ls| one oí
lhe grealesl lhlngs lo happen here ln lhe lhlrly years
í've Leen here' (lLld). Verschl¦¦ende wlnke¦lers ln
Sprlngíle¦d waren nlel L¦lj maar Lang, omdal mel
lwee reglona¦e wlnke¦cenlra ln de reglo zlj geen kans
van over¦even zouden heLLen (T|e Oteqon|on ¸:
januarl :n88).
Er ls geen gemeenle¦ljk onderzoek gedaan naar
koopkrachlaív¦oellng a¦s resu¦laal van de Caleway
ía¦¦. ßlnnen de Àmerlkaanse rege¦gevlng ls dll ook
nlel nodlg, omdal economlsche eííeclen sowleso
geen reden voor Leoorde¦lng mogen vormen.
Vo¦gens de geînlervlewde deskundlgen heeíl
Caleway echler welnlg eííecl op de Llnnenslad van
Sprlngíle¦d. De Llnnenslad ¦eed a¦ ¦anger onder de
reglona¦e hande¦sdynamlek, zoa¦s de Llg-Lox-onl-
wlkke¦lngen ¦angs íohawk ßou¦evard, dle nu ook
dlverse slrlp ma¦¦s herLergl. ín de jaren lachllg was
de Llnnenslad van Sprlngíle¦d a¦ dood. Caleway ía¦¦
lrok omzel voora¦ weg van de vesllglngen ¦angs
íohawk en naluur¦ljk ook van zljn rlvaa¦ ČĈc.
De Caleway ía¦¦ ls we¦ een molor voor verslede-
¦ljklng ln hel geLled geweesl. Naasl verschl¦¦ende
Llg-Lox-onlwlkke¦lngen grenzend aan de ma¦¦
(Clrcull Clly, Ho¦¦ywood Vldeo, ßlg ¸ Sporllng
Coods) ls er de slrlp ma¦¦ Caleway íarkelp¦ace aan
de noordzljde geLouwd. Ook zljn er enke¦e Lanken
en andere commerclë¦e voorzlenlngen Lljgekomen.
ßovendlen za¦ waarschljn¦ljk hel medlsch cenlrum
Peace Hea¦lh vanull Eugene naar hel geLled worden
gelrokken - een voor Eugene zeer pljn¦ljke en po¦l-
llek gevoe¦lge geLeurlenls. Hlernaasl ls de woonLe-
Louwlng geînlenslveerd rond hel wlnke¦cenlrum lol
aan de ícKenzle Rlver, de UrLan Crowlh ßoundary.
uu
uó wì NkLLLN ì N uLcALANb īu) uó Hooídslukllle¦ wì NkLLLN ì N uLcALANb
Fiquur q. P¦allegrondOakway Cenler

Concepluee¦ Legrlppenkader īu)
Omqevinq
Hel Oakway Cenler ¦lgl aan de Noordooslkanl van
de slad Eugene. Hel Cenler ¦lgl nlel cenlraa¦ ln de
gemeenle, maar we¦ slraleglsch ln de Eugene1
Sprlngíle¦d-reglo, name¦ljk lussen hel groolsle wln-
ke¦cenlrum Va¦¦ey Rlver Cenler (ČĈc) en Caleway
ía¦¦. De ¦lgglng ls ook ldeaa¦. aan een drukke weg
v¦ak na de Ferry Slreel ßrldge ln de Luurl van aís¦a-
gen naar de :o¸-sne¦weg. De Llnnenslad van Eugene
heeíl slnds de jaren lachllg welnlg Lelekenls meer,
en ls recenle¦ljk Leschreven a¦s 'a L¦ack ho¦e íor
Eugene relal¦ers' (Sloul :oo¸).
Geschiedenis van het project
De eersle onlwlkke¦lngen ln hel geLled vonden a¦ ln
:nóó p¦aals, nadal de grond was verworven door de
ícKay-íaml¦le. Toen ¦ag hel geLled Lullen de
gemeenle Eugene (zogenaamd un|ncotpototeJ |onJ)
op hel p¦alle¦and ¦angs een weg naar hel sladje
CoLurg clrca llen kl¦omeler verderop. De eersle
commerclë¦e onlwlkke¦lngen waren gemengd (nlel
a¦¦een delal¦hande¦) en werden mondjesmaal
geLouwd over een perlode van e¦í jaar. ín :n)) raakle
hel geLled vo¦ en íungeerde hel a¦s een soorl wljk-
cenlrum van de lnmldde¦s opgerukle slad mel de
droglsl Tlííany's a¦s een van de Le¦angrljksle lrek-
kers.
ín :nn¸ werd gekozen voor een nleuw lmago
en een grondlge lransíormalle van hel geLled lol
een zogenaamd ||[estv|e centet, ln verLand mel
veranderende demograílsche omslandlgheden

(de omwonenden werden sleeds we¦varender) en
veranderlngen ln de delal¦hande¦sseclor (een nlel
genoemde maar Le¦angrljke íaclor was de komsl van
Caleway).
Een ¦líesly¦e cenler kan opgeval worden a¦s een
anlwoord op de eendlmenslona¦e ma¦¦ waar de
Àmerlkanen a¦ moe van zljn geworden. e¦k ¦líesly¦e
cenler ls een Leelje anders cua lnhoud en síeer. Er
wordl Lovendlen onderscheld gemaakl lussen doe¦-
groepen. ín hel geva¦ van Oakway ls ervoor gekozen
de Llg-Lox-archllecluur aan le passen, door hel aan-
k¦eden van hel parkeerlerreln, hel aanp¦akken van
voorzelgeve¦s, hel aanLrengen van een hulsmerk-
k¦eur en hel rea¦lseren van de Het|toqe CouttvotJ. De
Herllage Courlyard Lledl verL¦ljískwa¦llell ln een
seml-openLare rulmle, wal vrlj unlek ls voor een slrlp
ma¦¦. Deze seml-openLare rulmle ls nlel Llnnen een
geLouw, maar we¦ op prlve-lerreln ge¦egen en heeíl
een elgen Level¦lglng. Po¦llleke acllvllellen (zoa¦s
hel reglsleren van passanlen voor de presldenlsver-
klezlngen) zljn nlel loegeslaan, maar vlnden we¦
sllekem p¦aals. De zorgvu¦dlge ullvoerlng en grole
lnveslerlngen zljn mlsschlen dee¦s le verk¦aren door
hel prlvale elgendom. hel heeíl ook lels le maken
mel persoon¦ljke lrols van hel íaml¦leLedrljí. Ook
zljn delal¦¦lslen aangelrokken ln hel hogere kwa¦l-
lellssegmenl en andere Ledrljven weggesluurd,
zoa¦s de aulowasslraal, de wasserelle en a¦¦e medl-
sche voorzlenlngen (Pa¦mer :oo:). Hlermee ls de
poslllonerlng van hel cenlrum ook veranderd van
hel oorspronke¦ljke verzorglngscenlrum van hel
ĄAĀČAĎ ceăĉeć
Locatie Eugene, Oregon, Verenlgde Slalen
Datum :nn¸
Grootte :¸.ooo m² delal¦hande¦
:¸.ooo m² kanloor
ParkeerpIaatsen :.:¸o-:.¸oo
vlnke¦s
Parkeerlerreln

u8 wì NkLLLN ì N uLcALANb īun u8 Hooídslukllle¦ Hooídslukllle¦
sladsdee¦, ln een cenlrum voor Eugene1Sprlngíle¦d.
've wanled lo creale an envlronmenl wllh a reglona¦
draw' (lnlervlew Korlh :oou).
GevoIqen
Oakway wordl a¦om geprezen. De lnrlchllng van de
omgevlng ls rede¦ljk ges¦aagd le noemen ondanks
hel lyplsche mlnlma¦lsme. Rede¦ljk, omdal de
Oakway ía¦¦-geve¦s nog a¦lljd mlnder chlc ullgerusl
zljn dan de slrlp ma¦¦s ln Neder¦and À¦exandrlum íí ln
Rollerdam oí íaxls íulden. Nlel a¦¦een de Herllage
Courlyard (Legrensd door horeca en wlnke¦s) maar
ook LljvoorLee¦d de megaLoekwlnke¦ ßorders rlchl
zlch op verpozlng, door de vesllglng van een caíe
(waar Lezoekers kunnen ¦ezen voordal ze een Loek
kopen) en hel aanLleden van rulmle voor Lljvoor-
Lee¦d Loekenc¦uLs. Dal Oakway Cenler puL¦lek van-
ull de reglo lrekl, ls echler onwaarschljn¦ljk. Hel
Le¦angrljksle gevo¦g ls vermoede¦ljk voe¦Laar voor
mensen dle aan de zuldkanl van de rlvler wonen. zlj
hoeven nlel meer door le rljden naar Caleway oí ČĈc
om le wlnke¦en.
Fiquur ¶. Omgevlngsana¦yse
a. Eenvoudlge geve¦s en
k¦eurgeLrulk Llj Oakway
Cenler
L. Landscaplng Llj de onvermlj-
de¦ljke SlarLucks lnOakway
c. Ondanks de lnrlchllng Lrulsl
hel p¦elnnlel
d. De groolsle ma¦¦ vande reglo.
Va¦¦ey Rlver Cenler
wì NkLLLN ì N uLcALANb īun u8
¸o wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸: ¸o Hooídslukllle¦
āeĈĈeă ċĄĄć ăeoećāAăo
íníraslrucluur en ¦lgglng zljn zeer Le¦angrljk voor hel
succes van een wlnke¦geLled. Zowe¦ Caleway ía¦¦
a¦s ČĈc ¦lggen Llj een aís¦ag van de sne¦weg, waar
oorspronke¦ljk vee¦ rulmle was om de hoevee¦held
wlnke¦opperv¦akle ull le Lrelden (Llg Lox ls loege-
voegd aan Lelde ma¦¦s). Oakway Cenler had de lníra-
slrucluur en ¦lgglng maar mlnder rulmle, waardoor
sanerlng p¦aals moesl vlnden om de kwa¦llell le ver-
hogen.
Een wlnke¦cenlrum ls nlel een eenma¦lg projecl.
Na ver¦oop van lljd onlslaal de vraag naar ullLreldlng
en andere acllvllellen ln hel geLled. Hoe groler hel
projecl, hoe groler de aanlrekklngskrachl. De aan-
wlnsl van Peace Hea¦lh za¦ een Lehoor¦ljke sllmu¦ans
voor Sprlngíle¦d zljn (en een ver¦les voor Eugene, dal
nu ln over¦eg ls mel hel vee¦ k¦elnere Sprlngíle¦d-
zlekenhuls over een moge¦ljke verhulzlng naar hel
ČĈc-geLled).
De Àmerlkaanse slrlp ma¦¦ heeíl overeenkomslen
mel de Neder¦andse meuLe¦Lou¦evard ln lermen
van ¦lgglng en íuncllone¦e ullslra¦lng (doe¦gerlchl
wlnke¦en), maar verschl¦l ln de samensle¦¦lng. Door
de aíschaíílng van hel ĆbČ1cbČ-Le¦eld ls een
Oakway-achllge onlwlkke¦lng denkLaar, name¦ljk de
opwaarderlng lol een Leslemmlng voor recrealleí
wlnke¦en, omdal de LrancheLeperklngen dan nlel
meer ge¦den. De seml-openLare rulmle ln zo'n cen-
lrum ls jurldlsch gezlen prlve-rulmle, maar wordl
meer Le¦eeíd a¦s 'openLaar' doordal hel nlel ln een
geLouw ¦lgl. ve herkennen hlerln de sllualle op hel
ßeursp¦eln1Koopgool, le Rollerdam. Hel voorLee¦d
van Oakway Cenler ¦aal ook zlen dal kwa¦llellsonl-
wlkke¦lngen vanull de markl kunnen komen. er zljn
geen suLsldles oí Le¦asllngvrljsle¦¦lngen aange-
vraagd oí gegeven (Pa¦mer :oo¸). De kwa¦llellsln-
veslerlng zorgl ervoor dal de ¦ocalle voor ¦angere lljd
vasl¦lgl.
cAsesiuov raAnxai i x
Hoewe¦ de meesle megaonlwlkke¦lngen ln Àmerlka zljn onlslaan, ls er een
Le¦angrljke verschljnlngsvorm dle van Europese Lodem aíkomsllg ls. de
Franse |vpetnotc|e. Hypermarches heLLen een zeer ullgeLreld assorllmenl,
¦age prljzen en Lovendlen grole hoevee¦heden gralls parkeerp¦aalsen. Hel ls
ook haasl onmoge¦ljk de ¦ocalle le Lerelken zonder aulo.
Hypermarches heLLen ln Frankrljk een hoge v¦uchl genomen. De eersle
verscheen ln :nó¸, de honderdsle ln :n)o en ln :nn) waren er a¦ :.::).
Hypermarches groelden nlel a¦¦een ln aanla¦ maar ook ln omvang. À¦ aan hel
elnd van de jaren zesllg was de gemldde¦de opperv¦akle opge¦open lol
:¸.ooo vlerkanle meler wlnke¦v¦oeropperv¦akle (čČą), ler verge¦ljklng, een
gemldde¦de À¦Lerl Heljn ĎĂ ls k¦elner dan ¸.ooo vlerkanle meler čČą.
Tegenwoordlg nemen hypermarches Lljna de he¦íl van de lola¦e Franse
delal¦hande¦somzel ln [ooJ voor hun rekenlng (Lìă :nnn).
Hoe ls deze domlnanle ro¦ van de hypermarche onlslaan? Terwlj¦ de
Àmerlkaanse overheld nlel Levoegd ls om ln le grljpen ln ¦oka¦e hande¦sdyna-
mlek, heeíl de Franse slaal een ¦ange geschledenls van overheldsLemoelenls
ln de economle. Croolscha¦lge delal¦hande¦ mag ln de Verenlgde Slalen een
(Llj)producl van de vrlje markl zljn, ln Frankrljk ls deze Lewusl aangemoe-
dlgd, loegeslaan oí lenmlnsle nlel vo¦doende legenhouden door de Franse
slaal. Frankrljk heeíl slnds de jaren zevenllg rege¦s lngevoerd om de groel van
hypermarklen aan Landen le ¦eggen. íollvalle hlervoor ls, ln legensle¦¦lng
lol Neder¦and en Dulls¦and, nlel de rulmle¦ljke ordenlng maar hel Lescher-
men van de mlddensland. De Lol Royer van :n)¸ schreeí voor dal voorsle¦¦en
voor nleuwe wlnke¦s groler dan :.ooo vlerkanle meler (oí :.¸oo vlerkanle
meler ln sleden groler dan uo.ooo lnwoners) specla¦e loeslemmlng moeslen
krljgen van een commlssle voor commerclë¦e p¦annlng (cbċc).
De Lol Royer L¦eek a¦ gauw welnlg eííeclleí le zljn. De samensle¦¦lng van
de cbċc L¦eek LljvoorLee¦d erg corrupllegevoe¦lg le zljn. negen van de
lwlnllg aígevaardlgden zljn ¦okaa¦ gekozen, negen kwamen ull hel Ledrljís-
¦even en lwee van consumenlengroepen. Loka¦e Lesluurders waren meer
gerlchl op hel lnnen van de toxe pto[ess|onne||e (LedrljísLe¦asllng), dan op hel
loepassen van reslrlclleve rege¦s. Hel groolwlnke¦Ledrljí voe¦de zlch
gedwongen de perlíerle op le zoeken om vo¦doende draagv¦ak le Lerelken.
Ook k¦anlen wlslen de perlíerle le vlnden (ÀrrlLas C Evers :oo:). Zo vonden
puL¦leke en prlvale parlljen e¦kaar ln een commlssle, dle Ledoe¦d was a¦s een
rem op deze onlwlkke¦lng.
Pas ln de jaren negenllg werd de Lol Royer aangepakl, mede vanwege de
corruplleschanda¦en. De samensle¦¦lng van de loelslngscommlssles ls aange-
pasl en de rege¦s zljn aangescherpl (a¦¦e wlnke¦s groler dan ¸oo vlerkanle
meler zljn nu onderwerp van dlscussle). Een Le¦angrljk gevo¦g ls dal de grool-
sle hypermarcheconcerns hun nleuwe acllvllellen heLLen verp¦aalsl naar
Luur¦and Spanje (ÀrrlLas :oo:). Er zljn ook slgna¦en van experlmenlen mel
k¦elnere íormu¦es a¦s anlwoord op de nleuwe welgevlng, maar dle kwam a¦s
moslerd na de maa¦lljd. Frankrljk was a¦ ¦ang verzadlgd mel hypermarches.
wì NkLLLN ì N uLcALANb Concepluee¦ Legrlppenkader ī¸: ¸o
¸: wì NkLLLN ì N uLcALANb ¸: ī¸¸ ¸: Hooídslukllle¦ ¸:
Omqevinq
De slede¦ljke reglo van Ll¦¦e grensl aan ße¦glë en
heeíl een Levo¦klng van ongeveer een ml¦joen lnwo-
ners, waarvan de gemeenle Ll¦¦e (:::.óoo lnwoners)
de groolsle ls. Hel ls cua omvang de vlerde slad van
Frankrljk, maar heeíl de groolsle Levo¦klngsdlchl-
held. Ll¦¦e ¦lgl ongeveer lwee uur rljden van Parljs en
een uur rljden van de Eurolunne¦ (en Clle Europe) en
ßrusse¦. De 'Zone Commercla¦e Eng¦os ¦es Ceanls'
Levlndl zlch op een Ledrljvenlerreln len noordwes-
len van Ll¦¦e, op de grens van hel we¦gesle¦de dorpje
Eng¦os (lnwoners. ¸o)) en hel meer lnduslrlë¦e
Secuedln (lnwoners. ¸.ó:)). ÀíLakenlng van hel
geLled ls nlel eenvoudlg. Op hel Cenlre Commercla¦
ze¦í ls 's¦echls' u).:oo vlerkanle meler čČą aan-
wezlg, maar daar aangrenzend Levlnden zlch a¦¦er¦el
wlnke¦s en horeca dle ook, lníormee¦, lol hel geLled
Lehoren. En een ìāLA ¦lgl s¦echls enke¦e aulo-
mlnulen verder.
Geschiedenis van het project
De onlwlkke¦lngen ln hel Les Ceanls-geLled zljn nlel
gep¦and maar onlslaan. Door de vrljheld dle hler
heersle, ls hel een proeíluln geweesl voor grool-
scha¦lge delal¦hande¦ ln Frankrljk. De groolsle lrek-
ker van hel geLled - de :¸.o¸u vlerkanle meler grole
Àuchan-hypermarche - daleerl ull :nó). íel de jaren
kwamen er meer dozen om de hypermarche heen le
slaan. Hel geLled Lood p¦aals aan LljvoorLee¦d de
a¦¦ereersle Caslorama (:nón), de a¦¦ereersle Noraulo
(:n)o) en de a¦¦ereersle Decalh¦on (:n)¸).
Tegenwoordlg Leperkl Les Ceanls zlch nlel a¦¦een
lol Run-íunclles. Er zljn ook vee¦ doe¦gerlchle
Ledrljven aanwezlg zoa¦s uíurs, Hygena Culslne,
O¦lvler Colro en íondla¦ íocuelle (wonlnglnrlch-
llng), een Renau¦l auloshowroom en Noraulo,
Luml¦and (ver¦lchllng), Conrad en ßou¦anger (e¦ek-
lronlca), de :¸.ooo vlerkanle meler grole Caslorama
(lulncenlrum en doe-hel-ze¦í), Coníorama (wll- en
Lrulngoed) en Salnl íac¦ou (lapljl). Er zljn ze¦ís Fun-
Lranches verlegenwoordlgd ln hel geLled, zoa¦s
ínlersporl en Decalh¦on (sporl) en Toys "Ĉ" Us,
íeccano en Plcvlc (spee¦goed), ÀuLerl (LaLy) en
Devlanne en Cemo (mode). Daarnaasl zljn er ook ¦el-
sure- en horecage¦egenheden zoa¦s een lean
De¦alour-Lloscoop (ln :nn8 geopend), de dlscolheek
íacumLa dle ook dans¦essen geeíl, en de Lrouwe-
rlj1puL La ßrasserle en naluur¦ljk íaslíood zoa¦s
Oulck en Plzza Pal.
GevoIqen
Les Ceanls ls ¦angzaam gegroeld over llenla¦¦en jaren
lljd, daarom ls hel moel¦ljk om de economlsche
lmpacl le schallen. Dulde¦ljk ls dal de Lewoners van
Eng¦os keuze heLLen ull een vee¦ groler aanLod dan
ln andere geLleden. Hel geLled lrekl ze¦ís Lezoekers
ull ße¦glë. Ook geeíl de Lurgemeesler van Eng¦os
aan dal zljn gemeenle vee¦ Laal heeíl gehad Llj de
onlwlkke¦lng door de LedrljísLe¦asllng (ínlervlew
Paslour). ín dle lljd was er ook geen weersland vanull
wì NkLLLN ì N uLcALANb Concepluee¦ Legrlppenkader ī¸¸
ďĄăe cĄĂĂećciAāe eăoāĄĈ āeĈ oļAăĉĈ
Locatie Eng¦os, Llj Ll¦¦e, Frankrljk
Datum :nó:-heden
Grootte u).:oo m²
u: wlnke¦s, mel nog meer ln de omgevlng
ParkeerpIaatsen OnLekend
Fiquur ó. Reglona¦e kaarl Ll¦¦e (F)

Àrmenllers
Eng¦os
Secuedln
Les Ceanls
E17
E17
E42
:o km
Fiquur ). P¦allegrondLes Ceanls

vlnke¦s
Parkeerlerreln
¸:
¸u wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸¸ ¸u Hooídslukllle¦ Hooídslukllle¦ wì NkLLLN ì N uLcALANb
de gemeenle, dle over de onlwlkke¦lng mochl
Les¦lssen. Enke¦e jaren ge¦eden vond een Lesluur¦lj-
ke herlnde¦lng p¦aals, waardoor p¦annlngsLevoegd-
heden en de LedrljísLe¦asllng verdee¦d worden over
de he¦e reglo van lachllg gemeenles. Opva¦¦end ls dal
Eng¦os nu legen een ullLreldlng van ¦es Ceanls ls.
Door de jaren heen zljn ln hel geLled vee¦ Lanen
gecreëerd. verknemers komen nlel a¦¦een ull
Eng¦os, maar door de ullslekende sne¦wegverLln-
dlng vanull de he¦e reglo. Toch ls hel rendemenl per
vlerkanle meler ln lermen van Lanen door de grool-
scha¦lge opzel re¦alleí ¦aag. val verkeer Lelreíl,
heeíl Eng¦os momenlee¦ ¦asl van doorgaand verkeer
(naar Les Ceanls) ln hel dorp en hel p¦ell voor een
om¦eldlng.
Fiquur 8. Omgevlngsana¦yse
a. Eenvande eersle Franse
Hypermarches
L. Vrlj Laanvoor de aulo, maar er
rljdl we¦ eenLus
c. Dlííusle vanLrancherlng ln
Eng¦os
d. Dulde¦ljke markerlngen
makenhel geLled
overzlchle¦ljk
ī¸¸ ¸u
¸ó wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸) ¸ó Hooídslukllle¦
Omqevinq
Clle Europe ls een voorLee¦d van een lnlernallonaa¦
overslapwlnke¦cenlrum, verge¦ljkLaar mel Schlpho¦
P¦aza. Hel íungeerl a¦s een moderne versle van een
marklvesllglng op een krulspunl van hande¦snelwer-
ken. Hel wlnke¦cenlrum ¦lgl Llj de lermlna¦ van de
Kanaa¦lunne¦ aan de Franse zljde. Er rljdl we¦lswaar
een Lus¦ljn van de slad Ca¦als naar hel cenlrum, maar
de ma¦¦ ls voora¦ Ledoe¦d voor aulomoLl¦lslen en lun-
ne¦relzlgers dle er enke¦e uren moelen doorLrengen
voordal hun lreln verlrekl. Hel lerreln ls ln lolaa¦
:)¸.ooo vlerkanle meler grool, waarvan ó¸.ooo vler-
kanle meler ln Les¦ag wordl genomen door hel
wlnke¦cenlrum. Clle Europe ls vanaí de sne¦weg
Luo: goed le zlen en kan a¦s vlsue¦e ¦lnk mel de lerml-
na¦ van de Kanaa¦lunne¦ worden Leschouwd. Hel ler-
reln ls verweven mel de lníraslrucluur. De openLare
rulmle lussen de parkeerve¦den en lníraslruclure¦e
¦ljnen ls op een eenduldlge parkachllge wljze vorm-
gegeven, waardoor de lermlna¦ en hel wlnke¦cen-
lrum a¦s een ¦andschappe¦ljk gehee¦ worden ervaren.
Geschiedenis van het project
De geschledenls van Clle Europe hangl zeer nauw
samen mel de onlwlkke¦lng en rea¦lsalle van hel
Kanaa¦lunne¦projecl. Zonder lunne¦ was er geen
reden geweesl om op dle p¦ek een wlnke¦cenlrum le
Louwen. Een kanaa¦lunne¦ werd a¦ ln :8o: voor hel
eersl door de mljnlngenleur À¦Lerl íalhleu voorge-
sle¦d, maar de verwezen¦ljklng ¦lel Lljna lwee
eeuwen op zlch wachlen. ín :n)8 werd hel
'Eurolunne¦-projecl' ln hel ¦even geroepen.
Ongeveer llen jaar ¦aler werd mel de Louw Legon-
nen en op ó mel :nnu werd de lunne¦ íeesle¦ljk
geopend. Hel daaropvo¦gende jaar werd door de
France íanche en de Channe¦ Tunne¦ Croupe hel
LljLehorende wlnke¦cenlrum Clle Europe geopend.
íel de Carreíour hypermarche meegele¦d heeíl
Clle Europe ongeveer )¸.ooo vlerkanle meler
wlnke¦v¦oeropperv¦akle, waar zowe¦ Fun- a¦s Run-
Lranches zljn verlegenwoordlgd. De [ooJcoutt
La Clle Courmande Les¦aal clrca :o.ooo vlerkanle
meler en ls ullgevoerd ln een lhemallsche Dlsney-
Conllnenla¦-sllj¦. Clle Europe ls s¦echls een van de
onderde¦en van hel honderd heclare grole geLled.
Er ls ook een hole¦, een Ledrljvenlerreln, een Low-
¦lngLaan, een megaLloscoop (lwaa¦í za¦en) en een
spee¦aulomaalha¦, en er ls nog rulmle vrlj (¸¸.ooo
vlerkanle meler) voor meer íunclles. ín :oo¸ zljn een
lníormallekanloor voor loerlslen, lwee reslauranls
en een :¸.ooo vlerkanle meler grool Deslgner Oul¦el
Cenler geopend mel ¸¸ wlnke¦s en 8¸o parkeerp¦aal-
sen. Zowe¦ Clle Europe a¦s hel verderop ge¦egen
íarcues Àvenue zljn voor zevenllg procenl ln hel
Lezll van de Franse lnvesleerder UnlLal¦. Er wordl
Llnnenkorl ook een Caslorama (wonlnglnrlchllng en
lulncenlrum) van :o.ooo vlerkanle meler čČą ln hel
geLled gehulsvesl.
Fiquur ç. Reglona¦e kaarl Ca¦als (F)
Clle Europe
E402
E15
E40

íarck
:o km
Fiquur 1o. P¦allegrondClle Europe

Concepluee¦ Legrlppenkader wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸)
ciĉļ eĊ楹e
Locatie Cocue¦¦es Cedex, Frankrljk
Datum :nn¸
Grootte ¸o.¸oo m²
:¸.ooo m² deslgner oul¦el
:o.ooo m² LlgLox
ParkeerpIaatsen u.:oo p¦aalsen
¸o loerlslenLusp¦aalsen
¸ó
vlnke¦s
Parkeerlerreln
¸8 wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸n ¸8 Hooídslukllle¦ Hooídslukllle¦
GevoIqen
Hel wlnke¦cenlrum lrok ln :oo¸ 8,¸ ml¦joen Lezoe-
kers en Loekle een omzel van ¸uo ml¦joen euro
(UnlLal¦ Ànnua¦ Reporl :oou. :u). Hel wlnke¦cen-
lrum heeíl een verzorglngsgeLled van óoo.ooo
lnwoners aan de Franse kanl - rulm lwee keer zovee¦
a¦s Caleway ía¦¦ - wal vo¦doende puL¦lek ls voor een
cenlrum van deze omvang. De meerwaarde van de
lunne¦ ls evldenl. hel wlnke¦cenlrum ¦lgl we¦lswaar
op hel Franse vasle¦and maar een onderzoek ln :nn)
¦lel zlen dal len mlnsle :¸ procenl van de c¦lënle¦e
ßrlls en vljí procenl ße¦glsch ls. De Enge¦sen geLrul-
ken hel wlnke¦cenlrum doe¦mallg om wljn ln le s¦aan
(door accljns ls wljn re¦alleí duur ln Crool-ßrlllannlë)
en zljn zo goed voor clrca ¸¸ procenl van de omzel
van hel wlnke¦cenlrum. Er worden verschl¦¦ende
Luslours georganlseerd van Enge¦and naar Ca¦als en
Clle Europe. Een onderzoek ullgevoerd ln opdrachl
van Kenl Counly Councl¦ conslaleerl dal hel ver¦les
ln omzel ln Kenl mln oí meer gecompenseerd wordl
door de exlra wlnsl ln de relsLranche (ācc :nnn). De
Fransen (en Enge¦sen wonend ln Frankrljk) kunnen
Llj Tesco lerechl om Enge¦se produclen le kopen dle
verder ln Frankrljk nlel le vlnden zljn. Daarnaasl
Lledl hel wlnke¦cenlrum ullslekende vermaakmoge-
¦ljkheden, zoa¦s reslauranls (nlel a¦¦een íaslíood) ln
een sprookjesachllge omgevlng mel nageLouwde
gelhemallseerde geve¦s en íonlelnen, períecl voor
degenen dle enke¦e uren de lljd wl¦¦en doden voor de
rels door de lunne¦.
Fiquur 11. Omgevlngsana¦yse
a. índeze íegama¦¦ mag
Run-shoppenook
L. La do¦ce vlla lneeníoodcourl
c. ínrlchllng dle pasl Llj een
lransporlíunclle. ma¦¦ oí ¦uchl-
haven?
d. À¦lljdmool weer, geenverkeer,
geenaíva¦ oí klnderkopjes
wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸n ¸8
óo wì NkLLLN ì N uLcALANb īó: óo Hooídslukllle¦
āeĈĈeă ċĄĄć ăeoećāAăo
Hel karakler van een delal¦hande¦slerreln kan ln
Le¦angrljke male worden Lepaa¦d door aandachl le
Lesleden aan de rulmle¦ljke kwa¦llell, LljvoorLee¦d
aan ¦andschapsonlwerp en de rulmle¦ljke opzel.
Ze¦ís een reusachllg íuncllonee¦ wlnke¦geLled kan
zlch dan onlwlkke¦en lol een meerdlmenslona¦e,
acceplaLe¦e omgevlng.
vle nlel van asía¦l houdl, za¦ de Zone
Commercla¦e Eng¦os ¦es Ceanls eslhellsch moel¦ljk
kunnen waarderen, maar moel loch loegeven dal, ln
verge¦ljklng mel vee¦ andere lerrelnen, de Lullen-
rulmle nog vrlj aanlrekke¦ljk ls. Oí Llj Les Ceanls
echle slede¦ljkheld ls onlslaan, ls maar de vraag, nle-
mand koml lmmers loeva¦¦lg ln hel wlnke¦cenlrum
lerechl. íensen moelen er gerlchl mel de aulo naar-
loe rljden. vle er eenmaa¦ ls, wordl comíorlaLe¦ en
eíílclënl door de rulmle ge¦eld, dle een geLrulksaan-
wljzlng op zlch ls. Door de grole loeslroom van
Lezoekers ls hel ook moge¦ljk om enke¦e Fun-voor-
zlenlngen rendaLe¦ le houden, en horeca ls daarLlj
onmlsLaar omdal de duur van hel verL¦ljí wordl ver-
grool door hel enorme aanLod en de grole varlëlell
ln wlnke¦s.
Dal oog voor kwa¦llell Le¦angrljk ls, wordl nog
dulde¦ljker Llj Clle Europe. Eenvoudlge, eenduldlge
vormenlaa¦ en malerla¦lsalle he¦pen de orlënlalle en
Le¦evlngswaarde van Lezoekers le vergrolen. Hel
wlnke¦cenlrum heeíl lol ln de delal¦s een ¦uxe ull-
slra¦lng en hel ls schoon en slrak, een scherpe legen-
sle¦¦lng mel de slallonsomgevlngen ln Neder¦and dle
verge¦ljkLare aanla¦¦en Lezoekers en voorzlenlngen
heLLen. Zo geeíl dll wlnke¦cenlrum een posllleve
lmpu¦s aan de lreln en nlel s¦echls andersom. Clle
Europe ¦aal ook zlen dal hel moge¦ljk ls om le proílle-
ren van Lullen¦andse wensen. derllg procenl van de
omzel koml van de Enge¦sen. ílsschlen Lledl dll
perspeclleí voor de Neder¦andse uĉĂ-slallons?
cAĈeĈĉĊoĎ oĊiĉĈāAăo
De delal¦hande¦sslrucluur van Dulls¦and geeíl geen eenduldlg Lee¦d. íel
name ln hel voorma¦lge Oosl-Dulls¦and zljn er grole reglona¦e verschl¦¦en.
Vo¦gens ߦolevoge¦ (:ooo. :o) ¦ljkl hel wlnke¦¦andschap van de nleuwe dee¦-
slalen ze¦ís meer op hel Àmerlkaanse dan hel vesl-Dullse (zle ook lürgens
:nnu en :nn¸). Dll ls dee¦s le verk¦aren door de grole veranlwoorde¦ljkheden
dle door hel íedera¦e sle¦se¦ aan ¦agere overheden loegekend zljn. Toch zljn
er over Dulls¦and enke¦e a¦gemene opmerklngen le maken.
íel rulm lachllg ml¦joen lnwoners heLLen de Dullsers de groolsle Llnnen-
¦andse delalhande¦sdynamlek van Europa, maar zeker nlel de slerksle. ín de
¦oop van de jaren negenllg ¦lel de Dullse delal¦hande¦sLranche een aLso¦ule
da¦lng zlen ln lola¦e omzel en een slerke aíname ln re¦alle lol consumplle-ull-
gaven (Ouack C vachowlak :nnn. :¸). Desa¦nlellemln ls er slnds :nn¸ clrca
lwlnllg ml¦joen vlerkanle meler exlra wlnke¦v¦oeropperv¦ak gerea¦lseerd,
een Le¦angrljk dee¦ daarvan ln de nleuwe dee¦slalen (Polz :oou. ¸)). De slrljd
om hel ge¦d ls íe¦ ln Dulls¦and, zeker ln de supermarklLranche waar harde dls-
counlers de dlensl ullmaken. íel de krappe groel draall de lnnovalle voora¦
om eíílclënllewlnsl. Nel a¦s e¦ders ln Europa vlndl er ln Dulls¦and a¦ decennla
¦ang schaa¦vergrollng p¦aals. wlnke¦s en wlnke¦Ledrljven worden groler ln
omvang en organlsalle maar k¦elner ln aanla¦ (Vle¦Lerlh :nn¸, Ku¦ke :oo:).
Dulls¦and kenl verscheldene vormen van perlíere delal¦hande¦. Voora¦ ln
de jaren negenllg zljn er ln hel ooslen la¦ van shopplng ma¦¦s, íaclory oul¦el
cenlers, en slrlp ma¦¦s geLouwd. Shopplng ma¦¦s en slrlp ma¦¦s zljn ook ln hel
weslen le vlnden maar zljn vaak eerder (jaren zevenllg en lachllg) gerea¦l-
seerd. Vanaí hel Legln zljn deze onlwlkke¦lngen a¦s ongewensl Leslempe¦d
door een rulmle¦ljke-ordenlngssysleem dal erop ls gerlchl om een slede¦ljke
slrucluur, geLaseerd op de Cenlra¦e-P¦aalslheorle van Chrlsla¦¦er, overelnd
le houden. Op íederaa¦ nlveau ls ln :nó8 rege¦gevlng voor de delal¦hande¦
lngevoerd om de hlërarchle van (wlnke¦)cenlra le handhaven. De rege¦s
werden ln :n)) aangescherpl mel een Lepa¦lng dal wlnke¦s groler dan :.¸oo
vlerkanle meler a¦¦een Llnnen Leslaande wlnke¦geLleden geLouwd mochlen
worden. Dll Le¦eld heeíl de onlwlkke¦lng van perlíere wlnke¦cenlra Lehoor-
¦ljk aígeremd. Dullse onlwlkke¦aars onldeklen (nel a¦s Franse) a¦ sne¦ dal ze
wlnke¦s naasl e¦kaar nel onder de loegeslane norm - zogenaamde loc|-
notkte - ln hel LullengeLled konden Louwen. Deze slralegle werd ln :nno
moel¦ljker mel hel ver¦agen van de norm naar :.:oo vlerkanle meler en ln
Nordrheln-veslía¦en ze¦ís Lljna onmoge¦ljk nadal ln :nnó de F|nze||onJe|s-
et|oß werd lngevoerd. ßlj hel loekennen van deze vergunnlng wordl de
omvang ook mee ln de aíweglng genomen (Evers :oou. 88). De a¦gemene
lendens ln Dulls¦and ls dus een aanscherplng van de reslrlclleve rege¦gevlng
op íederaa¦ en dee¦slaalnlveau om de gemeenles le coördlneren.
wì NkLLLN ì N uLcALANb īó: Concepluee¦ Legrlppenkader óo
ó: wì NkLLLN ì N uLcALANb īó¸ ó: Hooídslukllle¦
Omqevinq
Slnds :nno zljn er grole rulmle¦ljke onlwlkke¦lngen
gaande ln voorma¦lg Oosl-Dulls¦and. mlgralle naar
hel weslen, hel verdwljnen van de zware lnduslrle
en een suLurLanlsalle van de Levo¦klng en voorzle-
nlngen. Tussen :n88 en :nn8 LljvoorLee¦d ver¦oor de
slad Lelpzlg rulm :oo.ooo lnwoners (Heríerl C Röh¦
:oo:. :¸:). Hel auloLezll ls lussen :nno en :nn¸ slerk
loegenomen, en daarna gaan slaLl¦lseren.
Opva¦¦ender nog ls de hande¦sdynamlek. rulm
derllg jaar van vesl-Dullse delal¦hande¦sonlwlk-
ke¦lngen werd ln s¦echls drle jaar lljd lngehaa¦d
(lürgens :nn¸. :u:). Saa¦e Park ls daar hel Loeg-
Lee¦d van.
Saa¦e Park kan worden Leschouwd a¦s een 'echle'
weldewlnke¦ omdal hel zlch nlel ln een slede¦ljk
geLled Levlndl. Hoewe¦ ze¦í nlel slede¦ljk, ¦lgl hel
geLled we¦ cenlraa¦ len opzlchle van Lelpzlg,
íerseLurg en Ha¦¦e, en Lovendlen ¦lgl hel aan een
krulslng van lwee sne¦wegen (An en s:8:). DaarLlj
le¦l hel verzorglngsgeLled van Saa¦e Park clrca lwee
ml¦joen lnwoners en slrekl hel zlch ull lol aan de
grens van de dee¦slalen Sachsen en Sachsen-Ànha¦l
van de voorma¦lge bbĈ. De cljíers van de omvang van
hel wlnke¦cenlrum ¦open ulleen van clrca :oo.ooo
vlerkanle meler lol :¸o.ooo vlerkanle meler. Hel
wordl soms aangeduld a¦s hel groolsle wlnke¦cen-
lrum van Dulls¦and. Op dll momenl slaan er a¦ vljíllg
wlnke¦s en een megaLloscoop en Saa¦e Park heeíl
p¦annen voor ullLreldlng en renovalle. Een van de
groolsle lrekkers ls een va¦-íarl mel een omvang
van ::.ooo vlerkanle meler (Heríerl C Röh¦ :oo:).
Geschiedenis van het project
Hel projecl Saa¦e Park ls nlel ¦os le zlen van de po¦l-
lleke omslandlgheden rondom de Dullse eenwor-
dlng en de omwenle¦lng dle dll lol gevo¦g had. Voor
de WenJe was hel ln de bbĈ ullges¦olen om nlel-
geînlegreerde wlnke¦cenlra le Louwen. vlnke¦s
werden loen geconcenlreerd ln Llnnensleden en
wljken en hadden een verzorgende íunclle. Non-
íoodLranches waren slerk onderverlegenwoordlgd
en wlnke¦vlerkanlemelers re¦alleí schaars. Lelpzlg
Leschlkle LljvoorLee¦d over s¦echls :nó vlerkanle
meler per :.ooo lnwoners ln :n8n en de gemldde¦de
opperv¦akle per wlnke¦ was s¦echls zevenllg vlerkan-
le meler (lürgens :nnu. ¸:ó, Reuller el a¦. :oo:. :8).
Na de eenwordlng werd hel meleen dulde¦ljk dal de
Leslaande wlnke¦slrucluur ln de reglo nlel aan de
weslerse elsen zou vo¦doen (Ku¦ke :oo:). vaar de
nleuwe wlnke¦melers moeslen komen le ¦lggen, was
echler nog de vraag.
Hoewe¦ de welgevlng van vesl-Dulls¦and ln prln-
clpe dlrecl lngevoerd had moelen worden, lnc¦usleí
rege¦gevlng over slede¦ljke onlwlkke¦lngen en ln hel
Lljzonder hel reslrlclleve Le¦eld len aanzlen van
delal¦hande¦, onlslond v¦ak daarvoor een korle maar
hevlge perlode van Lesluur¦ljke chaos (lürgens
:nn¸). Lelpzlg heeíl ln dle lljd geproLeerd hel vesl-
Dullse Le¦eld van cenlra¦e p¦aalsen le vo¦gen, mel
zljn Llnnenslad a¦s hooídwlnke¦cenlrum van de
reglo, maar dll ls vo¦slrekl mls¦ukl. De voornaamsle
reden hlervoor ls dal er geen slurlng van Lovenaí
(meer) Leslond om dll Le¦eld ull le voeren en dal de
randgemeenlen er naluur¦ljk welnlg lnzagen. Een
andere reden ls dal hel moel¦ljk was om wlnke¦s ln de
Leslaande kernen le rea¦lseren, doordal de elgen-
wì NkLLLN ì N uLcALANb Concepluee¦ Legrlppenkader īó¸
Fiquur 1z. Reglona¦e kaarl Lelpzlg (D)

Merseburg
˼
ß181
Saa¦e Park
Paunsdorí
Halle
:o km
Fiquur 1¡. P¦allegrondSaa¦e Park

ĈAAāe ąAćĀ
Locatie Reglo Lelpzlg-Ha¦¦e, Dulls¦and
Datum :nn:
Grootte :oo.ooo-:¸o.ooo m²
ParkeerpIaatsen ó.¸oo
ó:
vlnke¦s
Parkeerlerreln
óu wì NkLLLN ì N uLcALANb īó¸ óu Hooídslukllle¦
domssllualle van Leslaand vaslgoed vaak ondulde¦ljk
was na de eenwordlng (ßreusle C KaLlsch :nnó).
Hlerdoor werden perlíere Louw¦ocalles nog aan-
lrekke¦ljker.
Door de Lljzondere omslandlgheden ln :n8n kon-
den randgemeenlen vrljwe¦ ongesloord naar elgen
lnzlchl hande¦en. De grole vraag naar delal¦hande¦
was een zegen ln wal ¦angzamerhand 'hel wl¦de oos-
len' was gaan helen, de Ledrljvlgheld genereerde
Lanen en de wlnke¦s moeslen Cewetbesteuet Lela¦en
(LedrljísLe¦asllng). Vergunnlngen werden spoedlg
gerege¦d, ook voor projeclen zoa¦s Saa¦e Park, dle
rege¦rechl legen a¦¦e oíílclë¦e rege¦s en procedures
van Dulls¦and lnglngen. ín hel geva¦ van Saa¦e Park ls
de vergunnlng aígegeven s¦echls enke¦e maanden
voor de íorme¦e lnvoerlng van de vesl-Dullse wel-
len ln okloLer :nno en s¦echls enke¦e maanden na de
va¦ van de muur. Hel wlnke¦cenlrum opende zljn
deuren een jaar ¦aler.
GevoIqen
Hel wlnke¦cenlrum was een lnlllalleí van een vesl-
Dullse lnvesleerder dle geen rekenlng hle¦d mel
andere vervoersmoge¦ljkheden dan de aulo. De
aulomoLl¦lsl heeíl ó.¸oo gralls parkeerp¦aalsen lol
zljn Leschlkklng, voor andere vervoersmldde¦en zljn
er vrljwe¦ geen voorzlenlngen. Hel ls daarom nlel
verwonder¦ljk dal er voora¦ onderzoek ls gedaan naar
de gevo¦gen van Saa¦e Park voor hel verkeer.
Na hel rea¦lseren van hel cenlrum ls hel auloLezll ln
de reglo slerk loegenomen. Hler heLLen de onlwlk-
ke¦aars zeker op geanllclpeerd maar ook achleraí een
sleenlje aan Lljgedragen. Verge¦eken mel andere
cenlra (LljvoorLee¦d Lelpzlg) ls de gemldde¦de rels-
aísland van Lezoekers van Saa¦e Park vee¦ groler.
Tevens koml meer dan negenllg procenl mel de aulo
naar Saa¦e Park, voor Lelpzlg-cenlrum ls dal :) pro-
cenl (ĊĄą-ínro :oo¸, lürgens :nnu). Hel rendemenl
per vlerkanle meler ls ook vee¦ ¦ager dan dal van
andere cenlra ln de reglo (Frehn :oo:).
Saa¦e Park heeíl gevo¦gen gehad voor de onder¦lnge
verhoudlngen lussen de sleden ln de reglo. Vroeger
was Lelpzlg domlnanl, en dachl dal ook le L¦ljven.
hel was lens¦olle ln a¦¦e Le¦eldsdocumenlen a¦s
hooídcenlrum aangewezen. íaar de rea¦llell L¦eek
anders. Tussen :nn: en :nnó ver¦oor hel cenlrum van
Lelpzlg een derde van zljn k¦anlen (Euroslal :ooo.
:n:) en ¦eek Lljna len dode opgeschreven (Heríerl C
Röh¦ :oo:) mel 'massa¦e ¦eegsland en ke¦derende
huurprljzen' lol gevo¦g (lürgens :nn¸. :u:).
Toch wlsl Lelpzlg ln de jaren negenllg ook lerug le
s¦aan. À¦s anlwoord op Saa¦e Park verrees ln de ¦oop
van :nnu aan de ooslkanl van de slad Paunsdorí
Cenler, een projeclmallg, overdekl wlnke¦cenlrum
van 8o.ooo vlerkanle meler dal op hel eersle gezlchl
slerk ¦ljkl op shopplng ma¦¦s a¦s Caleway ía¦¦, mel
vee¦ gralls parkeervoorzlenlngen ln keurlg Lehaagde
rljen. Hel aanLod van hel cenlrum ls echler meer
gerlchl op de ¦oka¦e Levo¦klng, en de Doe¦- en Run-
Lranches zljn dan ook slerk verlegenwoordlgd. De
aulo ls hel prlmalre vervoermldde¦ om er le komen,
mel ).¸oo gralls parkeerp¦ekken, maar anders dan
Saa¦e Park ls Paunsdorí Cenler ook aanges¦olen op
hel ¦oka¦e openLaarvervoernelwerk van Lelpzlg en
hel ¦lgl ln de Luurl van een S-ßahn-slallon.
Nog opmerke¦ljker ls de heronlwlkke¦lng van hel
Lelpzlg HauplLahnhoí lol een hoogwaardlg wlnke¦-
cenlrum van clrca ¸o.ooo vlerkanle meler. Nel zoa¦s
Hoog Calherljne (dal nog sleeds hel Lesl renderende
wlnke¦cenlrum van hel ¦and ls (ßlnnen¦ands ßesluur
:n-:o-:oou. :¸), proílleren de wlnke¦s ln hel cenlrum
van een slroom van lussen de )o.ooo (Euroslal :ooo.
:n:) en ::o.ooo (ìcĉc :nn8) passanlen per dag
en van de voor Dulls¦and zeer gunsllge openlngsllj-
den lol llen uur 's avonds, zeven dagen per week.
Àndere wlnke¦slralen en passages ln hel cenlrum
vo¦gden dll voorLee¦d mel de loevoeglng van enler-
lalnmenl- en horecaíunclles. De Leslaande voorzle-
nlngen heLLen geen omzelver¦les ondervonden van
hel nleuwe projecl, lerwlj¦ de perlíere wlnke¦cenlra
dal we¦ heLLen (Reuller el a¦. :oo:. :n).
wì NkLLLN ì N uLcALANb Hooídslukllle¦ īó¸
Fiquur 1q. Omgevlngsana¦yse
a. Zlchl opSaa¦e Park
L. va¦-íarl garandeerl de
¦aagsle prljzen
c. Eenwljkcenlrumlnde
perlíerle?
d. Vo¦opparkeerge¦egenheld
óu
óó wì NkLLLN ì N uLcALANb īó) óó Hooídslukllle¦ Hooídslukllle¦ wì NkLLLN ì N uLcALANb īó)
TabeI q. Àanla¦ rlllennaar Saa¦e Park lussen:¸-:nju¦l :nn¸. 8ton. jutqens ( :oo¡)
Donderdaq Vrijdaq Zaterdaq Zondaq
Àulo1molor ɸɹ.ʀɺɸ ɾ.ʀʀɸ ɽ.ɾʀɹ ɾ.ɸɾɻ
Vrachlwagen ʌʌʉ ʋʑʐ ʏʑ ʋʏʋ
ßus ʏʉ ʍʑ ʊʊ ʍʈ
TabeI ¶. Verde¦lng Lezoekers Saa¦e Park naar relslljdvanaí herkomsl (n=uo¸).
8ton. jutqens (:oo¡)
Reistijd naar 5aaIe Park Percent bezoekers
ʑ-ʌmln. ɺ
ʍ-ʈʑmln. ʎ,ʐ
ʈʈ-ʉʑmln. ʉʑ,ʏ
ʉʈ-ʊʑmln. ʉʏ,ʐ
ʊʈ-ʍʑmln. ʊʑ,ʌ
íeer danʍʑmln. ʏ,ʐ
Fiquur 1¶. Omgevlngsana¦yse
a. Eenmoderne ma¦¦ lneen
proL¦emallsche slad
L. Dlrecle verLlndlngenmel de
resl vanDulls¦and
c. Nleuwe wlnke¦slralenachler
de hlslorlsche geve¦s vande
oude slad
d. Paunsdorí Cenler. hel
anlwoordvanLelpzlg opSaa¦e
Park
óó
ó8 wì NkLLLN ì N uLcALANb īón ó8 Hooídslukllle¦
Omqevinq
Hel índupark ls door HelneLerg C íayr Leschreven
a¦s de 'Le¦angrljksle nleuwe vesllglngsagg¦omeralle
van groolscha¦lge delal¦hande¦ ln hel RoergeLled'
(:nn8. ¸ó). Hel geLled ¦lgl len weslen van hel cen-
lrum van Dorlmund nlel ver van een krulslng van
lwee sne¦wegen. De wlnke¦v¦oeropperv¦akle
Ledraagl meer dan :oo.ooo vlerkanle meler, waar-
mee índupark mel rechl hel groolsle wlnke¦cenlrum
van Dorlmund genoemd kan worden. Er ¦lggen
ongeveer derllg wlnke¦s ln hel geLled dal zesllg hec-
lare Les¦aal, dus de gemldde¦de omvang per wlnke¦
en de rulmle eromheen ls zeer grool. Hoewe¦ hel
wlnke¦assorllmenl ln hel lola¦e geLled vrlj Lreed ls
(ook mode ls verlegenwoordlgd), ls er welnlg syner-
gle. íede daardoor heeíl índupark een slerk íuncll-
one¦e ullslra¦lng mel goedkope archllecluur en een
onaanlrekke¦ljke openLare rulmle dle onvermlnderd
de kenmerken draagl van hel oorspronke¦ljke Ledrlj-
venlerreln Legln jaren zevenllg.
Ànders dan Llj een projeclmallg wlnke¦cenlrum
zoa¦s Saa¦e Park, heeíl índupark geen weLslle,
hooídlngang, oí ze¦ís maar een p¦allegrond. Dll
maakl hel nlel eenvoudlg om een eenduldlg over-
zlchl van hel geLled le krljgen. ín :n8) heeíl de
Dullse Kamer van Koophande¦ een lnvenlarlsalle
gemaakl van de Ledrljven ln hel geLled, dle ¦aler
door HelneLerg C íayr (:nn8. ¸ó) ls Lljgesle¦d.
Deze ¦ljsl geeíl we¦ een lndruk van hel soorl aanwe-
zlge íunclles, maar ls nog sleeds nlel vo¦¦edlg. De
groolsle lrekkers zljn de ::.ooo vlerkanle meler
grole megasuper van íelro, een :¸.8oo vlerkanle
meler grole verlkauí (¦aler overgenomen door
va¦-íarl) en een :o.ooo vlerkanle meler grool
lulncenlrum. Tegenwoordlg slaal er ook een ìāLA
dle mlnslens zo grool ls. Daarnaasl zljn er de super-
slores oí Fachmarkle dle goed zljn voor nog eens
¸¸.:oo vlerkanle meler van de lolaa¦omvang van
(vo¦gens de auleurs) ¸n.ooo vlerkanle meler - vee¦
mlnder dan wal er legenwoordlg door de gemeenle
ls Lerekend. Deze dlscrepanlle heeíl dee¦s le maken
mel de ondulde¦ljke Legrenzlng van hel geLled, hel
weg¦alen van overlge dlenslen (pompslallons, dlsco-
lheken, groolhande¦, horeca) en hel íell dal nlel a¦¦e
wlnke¦s zljn gele¦d, a¦¦een dle waarvan de omvang
Lekend ls.
Geschiedenis van het project
índupark ls ge¦elde¦ljk onlslaan. De oorspronke¦ljke
Leslemmlng voor lnduslrle ls ¦angzamerhand onder-
geschlkl geraakl aan de delal¦hande¦. Hel Legon mel
de vesllglng van de íelro-hypermarche ln :n)u en
hel korl daarna verschljnen van de verlkauí-hyper-
marche op een lerreln mel de Leslemmlng 'hande¦ en
lnduslrle'. ßelde vesllglngen slulllen op verzel van
de ¦oka¦e delal¦hande¦ maar kregen loch een meer-
derheld ln de ¦oka¦e W|ttsc|o[ts[otJetunqsoussc|uss
en de gemeenleraad. Dal ¦ukle dee¦s omdal andere
sleden ln de omgevlng ook mel verge¦ljkLare onl-
wlkke¦lngen Lezlg waren. ín :n)) Les¦ool de
gemeenle Dorlmund geen delal¦hande¦ meer ln hel
geLled loe le ¦alen. Hel jaar daarop kwam er loch een
superslore Llj, ongeveer honderd meler Lullen de
sladsgrens. ín de jaren lachllg werd er vee¦ druk ull-
geoeíend om meer vesllglngen loe le ¦alen. ín :n8¸
zwlchlle hel sladsLesluur en Les¦ool om lwee ull-
Fiquur 1ó. Reglona¦e kaarl Dorlmund(D)
bcr1uuNb
uLrNL
rLckLìNcuAusLN
ß1
E41
E34
índupark
:o km
Fiquur 1). P¦allegrondíndupark
ß1
wì NkLLLN ì N uLcALANb Concepluee¦ Legrlppenkader īón
iăoĊąAćĀ
Locatie Dorlmund, Dulls¦and
Datum N.v.l.
Grootte Rulm :oo.ooo m² en ¸o wlnke¦s
ParkeerpIaatsen OnLekend
ó8
vlnke¦s
Parkeerlerreln
)o wì NkLLLN ì N uLcALANb ī): )o Hooídslukllle¦ Hooídslukllle¦
zonderlngsgeLleden van ongeveer vljí heclare aan le
wljzen voor groolscha¦lge delal¦hande¦, maar dan
we¦ mel LrancheLeperklngen. a¦¦een aulo's, aulo-
ullrusllng, caravans, lulncenlra, Louwmarklen en
grole meuLe¦s waren loegeslaan. Korl daarna lrad
Lranchevervaglng op.
Tegenwoordlg zljn er meer íunclles neergeslreken,
zoa¦s een dlscolheek, pompslallons, wasslralen, een
parllcu¦lere schoo¦, groolhande¦ en reparalledlen-
slen. ín mel :oo: werd de LerelkLaarheldssllualle
verLelerd door een veranderlng ln de Lusdlensl.
Toch L¦ljíl de groolscha¦lge delal¦hande¦ voorname-
¦ljk gerlchl op aulo's (Sladl P¦anungsaml Dorlmund
:oou. óu).
GevoIqen
Hel ls nlel eenvoudlg om een schalllng le maken van
de gevo¦gen van índupark, er zljn geen aclue¦e sysle-
mallsche gegevens LeschlkLaar over hel RoergeLled
(HelneLerg C íayr :nn8. :n). Om po¦llleke redenen
¦open de verkoopopperv¦aklecljíers van groolscha¦l-
ge wlnke¦cenlra vaak slerk ulleen. Ull een elgen le¦-
¦lng van arrlverende aulo's ln :n8) heLLen HelneLerg
C íayr (:nn8. ¸u) geconslaleerd dal meer dan de
he¦íl van de Lezoekers ull Dorlmund koml. Nlel
a¦¦een door de omvang van de wlnke¦s, maar voora¦
door hel Fun-e¦emenl menen HelneLerg C íayr
(:nn8. ¸)) dal índupark nlel mel de sladsdee¦cenlra
concurreerl, maar julsl mel de Llnnenslad van
Dorlmund.
Ondanks zljn duLleuze onlslaan wordl índupark
nu ge¦eglllmeerd ln hel íaslerp¦an Elnze¦hande¦
Dorlmund, dal hel geLled aanwljsl a¦s een van de
delal¦hande¦scenlra van de slad. ín hel íaslerp¦an
wordl índupark a¦s groolscha¦lg aangeduld. Hel
íaslerp¦an ls onlslaan onder druk van de hande¦s-
dynamlek, ln :nnó. Toen ¦agen vee¦ delal¦hande¦s-
projeclen op laíe¦ en hel was zeer onzeker we¦ke
zouden s¦agen. Hel meesl spraakmakende voorsle¦
was hel lnmldde¦s aígeL¦azen projecl Uío-Dorlmund
(een wlnke¦cenlrum mel een omvang van uo.ooo
vlerkanle meler Loven op hel cenlraa¦ slallon). Hel
maslerp¦an ls opgesle¦d mel vee¦ lnLreng van de
Kamer van Koophande¦ en delal¦hande¦sorganlsalles
dle zlch ullelnde¦ljk verenlgd heLLen mel andere
Le¦angheLLende organlsalles ln de lonsu|tot|ons-
kte|ses Ctoß[|oc||qet F|nze||onJe| (vo¦¦ralh :oou.
8)). Vo¦gens hel p¦an mogen er geen nleuwe perlíere
cenlra komen ln Dorlmund, ze¦ís nlel aan Leslaande
ullzonderlngsgeLleden zoa¦s índupark.
Fiquur 18. Omgevlngsana¦yse
a. De groolsle lrekker van
índupark. weer eenva¦-íarl
L. Voelgangers zljnnlel we¦kom.
geenwande¦paden
c. Overzlchle¦ljkhelden
omgevlngskwa¦llell mlnlmaa¦
d. Vo¦doende parkeerge¦egen-
held Llj íelro
)oī): wì NkLLLN ì N uLcALANb
): wì NkLLLN ì N uLcALANb ī)¸ ): Hooídslukllle¦
āeĈĈeă ċĄĄć ăeoećāAăo
índupark ls onlslaan door de onverwachle en onge-
p¦ande vesllglng van een hypermarche ln een geLled
dal ls Leslemd voor 'hande¦ en lnduslrle'. Hel geLrek
aan reglona¦e aíslemmlng ¦eldde lol nleuwe onge-
wensle vesllglngen nel Lullen de gemeenlegrens ln
hel geLled. De rege¦gevlng heeíl geen conlro¦e over
de hande¦sdynamlek.
índupark ¦aal de gevaren zlen van ongeconlro¦eer-
de groel. De verkeerssllualle ls s¦echl, de omgevlng
Lledl een ¦age kwa¦llell, en er ls geen samenhang ln
hel geLled, lenzlj je de rulmleverspl¦¦lng a¦s gemeen-
schappe¦ljke de¦er Leschouwl. vle van de ene wln-
ke¦ naar de andere wlnke¦ wl¦, neeml zonder lwljíe¦
de aulo, ook a¦ ¦lggen de wlnke¦s naasl e¦kaar, voel-
gangers vormen een opgejaagde mlnderheld. De orl-
enlalle van de wlnke¦s op de parkeerlerrelnen, de
omvang van de parkeerlerrelnen en de aísland lus-
sen de wlnke¦s maken hel geLled s¦echls mel grole
moelle geschlkl voor herslruclurerlng. De geLou-
wen zljn gedoemd om so¦llalr le L¦ljven, ook a¦ zljn er
vo¦doende Lezoekers om van índupark een ¦evendlg
'sluk slad' le maken.
Ull de Oosl-Dullse casesludy Saa¦e Park zljn ook vee¦
¦essen le lrekken. Korl na de openlng was ln hel L¦ad
8||J le|pz|q de kop le ¦ezen. 'Schad¦lch íür Lelpzlg
und Ha¦¦e. Der Saa¦e Park lsl elne Feh¦p¦anung' (¸-::-
:nn:, ln . lürgens :nnu). Na de Dullse eenwordlng
kreeg de reglo van Lelpzlg le maken mel een exp¦o-
sleve groel van wlnke¦opperv¦ak. Over rulmle¦ljke
p¦annlng en een goed íuncllonerende delal¦hande¦s-
slrucluur werd nlel nagedachl. Hoewe¦ 's¦echls'
uoo.ooo vlerkanle meler van de lwee ml¦joen
gep¦ande wlnke¦melers
werke¦ljk zljn gerea¦lseerd, ls dll een í¦lnke loename
ln een geLled waar de Levo¦klng nog sleeds e¦k jaar
aíneeml. Van een dulde¦ljk onderaanLod ln Lelpzlg
en omgevlng ln :n8n heeíl de reglo nu een í¦lnk over-
schol aan wlnke¦melers. Tol :nn¸ Levond lachllg
procenl daarvan zlch ln de perlíerle, lerwlj¦ dal ln hel
verge¦ljkLare ßremen LljvoorLee¦d :¸ procenl was
(lürgens :nnu. ¸:n).
Over de verkeerssllualle schreeí ĊĄą-ínro. 'Saa¦e
Park ls an examp¦e íor "Lad pracllce" ln lhe íle¦d oí
lnlegrallon oí lransporl and ¦and-use p¦annlng'
(:oo¸). Hel p¦anproces van Saa¦e Park verdlenl even-
eens welnlg ¦oí. Hel ls nlel a¦¦een een voorLee¦d van
opporlunlsme en haasl Llj hel onlwlkke¦en, hel ls
ook lolslandgekomen door 'de ía¦ende aíslemmlng
lussen de dee¦slalen, de sleden Lelpzlg en Ha¦¦e, a¦s-
mede economlsche organlsalles' (lürgens :nnu.
¸:o). Hel lrlesle resu¦laal ls een armoedlge ullslra-
¦lng door de ondoordachle, goedkope delal¦¦erlng en
malerlaa¦keuze van hel park.
De Llnnenslad van Lelpzlg ls veerkrachllg
geL¦eken. De s¦echle p¦ekken nel Lullen de rlng
¦lggen er ver¦alen Llj, maar Llnnen de rlng heersl
ondanks de economlsche ma¦alse een opllmlsllsch
gevoe¦. ßlj aankomsl ln hel slallon koml de Lezoeker
meleen ln een hoogwaardlge wlnke¦omgevlng dle
a¦s overgang naar hel sladscenlrum íungeerl. De
hlslorlsche kwa¦llell heeíl de rlgldllell van hel sovjel
reglme over¦eeíd en er ls geen kakoíonle van geve¦-
rec¦ame. De Lezoeker kan dwa¦en ¦angs en door de
Lljzondere passages en comp¦exen, dle vee¦ mlnder
geíorceerd aandoen dan doorgaans Llj dll soorl pro-
jeclen.
cAĈeĈĉĊoĎ seāoiľ
De delal¦hande¦sslrucluur ln ße¦glë ls lradlllonee¦ anders georganlseerd dan
ln Neder¦and. Lande¦ljk zljn er meer wlnke¦s maar ls er mlnder opperv¦akle
per lnwoner. Ook Llnnen ße¦glë zljn er Lehoor¦ljke verschl¦¦en. Dee¦s ls dll le
verk¦aren door de íedera¦e Lesluurslrucluur van hel ¦and. ßrusse¦, V¦aan-
deren en va¦¦onlë heLLen andere slede¦ljke slrucluren, consumenlvoor-
keuren en Le¦eldsdoe¦sle¦¦lngen len aanzlen van de delal¦hande¦ (De Vrles C
Zonneve¦d :oo¸, De íeu¦der :oo¸).
De Neder¦ands dala¦everancler Localus heeíl ln :oou de wlnke¦s ln
V¦aams-ßraLanl gele¦d. Hoewe¦ dll s¦echls een reglo van ße¦glë verlegen-
woordlgl - en daardoor geen zekere conc¦usles voor hel he¦e ¦and loeslaal -
loonl hel we¦ lnleressanle conlraslen mel hel naLljge¦egen Neder¦and. ín hel
a¦gemeen ¦aal deze reglo een 'lame¦ljk chaollsch' Lee¦d zlen len opzlchle van
ons ¦and. Er werden hler Lljna nel zovee¦ verkooppunlen per lnwoner gele¦d
a¦s ln Neder¦and, maar de wlnke¦s zljn gemldde¦d k¦elner en versprelder.
V¦aams-ßraLanl heeíl ook, naar verwachllng, een groler aandee¦ wlnke¦s
Lullen wlnke¦geLleden dan Neder¦and (verspreld en groolscha¦lg,
zogenaamde 'Laanwlnke¦s') en daarom een nog groler aandee¦ groolscha¦lg
wlnke¦v¦oeropperv¦ak (V¦aams-ßraLanl ¸¸ procenl, Neder¦and :: procenl).
De perlíere Laanwlnke¦s zljn nlel erg grool ln verge¦ljklng mel Frankrljk,
maar ln legensle¦¦lng lol Neder¦and heeíl e¦k dorp er len mlnsle een van.
Localus vond er zevenllg lol lachllg a¦¦een a¦ ln V¦aams-ßraLanl. Hler Levln-
den zlch ook meer k¦elne ze¦íslandlgen, en op onverwachle ¦ocalles zoa¦s hel
LullengeLled. Ook verlonen de wlnke¦geLleden mlnder cohesle dan ln
Neder¦and. ze Levallen mlnder wlnke¦s en heLLen geen dulde¦ljk grenzen
(soms worden ze onderLroken door oí aígewlsse¦d mel rljen wonlngen,
waardoor hel moel¦ljk le schallen ls waar hel ene wlnke¦geLled ophoudl en
hel andere Leglnl). Hooídconc¦usle was dal '|Dll dee¦ van| ße¦glë ¦ljkl op
Neder¦and van derllg jaar ge¦eden' (lnlervlew ZandLergen). Dll suggereerl
dal er rulmle voor dynamlek Leslaal ln de ße¦glsche delal¦hande¦sslrucluur.
Zo'n conc¦usle wordl ook ondersleund door ße¦glsche Lronnen.
val ln Neder¦and llenla¦¦en jaren ge¦eden a¦ geLeurde, name¦ljk dal vee¦ par-
llcu¦lere wlnke¦s hun deuren moeslen s¦ullen len gunsle van wlnke¦kelens,
werd ln ße¦glë pas hel aíge¦open decennlum ln gang gezel (íerenne-
Schoumaker :nn¸. ¸:-:)). ße¦glë heeíl de íl¦la¦lserlngsgraad van Neder¦and
echler nog nlel Lerelkl. Ook ls er nog verdere groel moge¦ljk, per lnwoner ls
er lmmers mlnder wlnke¦opperv¦ak dan ln Neder¦and (:,¸8 vlerkanle meler
per lnwoner len opzlchle van :,ó vlerkanle meler ln Neder¦and). Hel ls daar-
om nlel verwonder¦ljk dal Neder¦andse onlwlkke¦aars de aíge¦open jaren
slerk heLLen lngezel op de ße¦glsche markl (Vaslgoedmarkl januarl :oou.
::). Oí deze hande¦sdynamlek vanull de markl zlch ¦aal verla¦en ln nleuwe
onlwlkke¦lngen, hangl slerk aí van keuzes dle lhans worden gemaakl op hel
geLled van hel delal¦hande¦sLe¦eld. Dll onderwerp verdlenl dus nadere
Leschouwlng.
Concepluee¦ Legrlppenkader ): ī)¸ wì NkLLLN ì N uLcALANb
)u wì NkLLLN ì N uLcALANb ī)¸ )u Hooídslukllle¦
Ànders dan ln Neder¦and dlenen delal¦hande¦svesllglngsrege¦s ln ße¦glë (nel
a¦s ln Frankrljk) s¦echls een doe¦. hel Leschermen van onaíhanke¦ljke wlnke-
¦lers (íerenne-Schoumaker :nn¸. ¸n). Dle Leschermlng Legon mel de
'Pad¦ock'-wellen van :n¸) en :nó:, dle gerlchl waren legen de hegemonle
van de warenhulzen.
Voor perlíere delal¦hande¦ Leslond he¦emaa¦ geen Leperklng, lol de wel
van :n junl :n)¸ werd lngevoerd, dle een Fransachllg Le¦eld naslreeíde. Deze
wel Lepaa¦de dal Llj de aanvraag voor een nleuwe wlnke¦vesllglng Loven een
Lepaa¦de omvang (:.¸oo vlerkanle meler wlnke¦v¦oeropperv¦ak (čČą) ln hel
LeLouwd geLled en )¸o vlerkanle meler daarLullen) een zogenaamde 'socl-
aa¦-economlsche vergunnlng' verelsl was. Om hlervoor ln aanmerklng le
komen moel de aanvrager een rapporl opsle¦¦en over de moge¦ljke lmpacl
van hel nleuwe verkooppunl. HlerLlj moelen vler crllerla aan Lod komen. de
¦ocalle, de lnleresse van de consumenl, werkge¦egenheld en de eííeclen op
de Leslaande delal¦hande¦. Dll wordl geloelsl door hel Nallonaa¦ Soclaa¦-
Economlsch Comlle voor de DlslrlLulle, dal ook de evenlue¦e loeslemmlng
ver¦eenl. Ondanks de meervoudlge crllerla en de ¦agere opperv¦aklegrens ln
hel LullengeLled conc¦udeerl íerenne-Schoumaker dal a¦¦es erop wljsl dal
hel prlmalre crllerlum om een projecl le Leoorde¦en de omvang ls en nlel de
¦ocalle (:nn¸. uu). Crole wlnke¦s worden door hel Comlle dus syslemallsch
legengehouden, op we¦ke ¦ocalle dan ook. Hler-door wordl menlg vesllglng
ln ße¦glë kunslmallg k¦eln gehouden, zowe¦ ln slede¦ljke cenlra a¦s ln de perl-
íerle. Dll Le¦eld ls zlchlLaar ln de re¦alleí ¦age íl¦la¦lserlngsgraad ln ße¦glsche
Llnnensleden en de re¦alleí versprelde delal¦hande¦sslrucluur len opzlchle
van Neder¦and en de k¦elnere weldewlnke¦s len opzlchle van Frankrljk.
Sommlge ondernemers welen de rege¦s le onlwljken. À¦s delal¦hande¦sonl-
wlkke¦aars een slreng vesllglngsLe¦eld ln LljvoorLee¦d hel ßrusse¦s Cewesl
legenkomen 'wljken dle wlnke¦s nu ull naar de V¦aamse rand, waar geen
Le¦eld legenover gep¦aalsl wordl' (Crlelens :nnó. 8¸).
Ondanks de rege¦s heeíl de overheld de rulmle¦ljke spreldlng van wlnke¦s ln
ße¦glë welnlg kunnen sluren. De ondernemers heLLen de rege¦gevlng sleeds
welen le mljden. Tussen :n8: en :nn: zljn hooídgemeenles syslemallsch
delal¦hande¦svoorzlenlngen kwljlgeraakl aan hun randgemeenles
(Crlmmeau el a¦. :oo:. :¸n). íel hel zlchl op een sleeds loenemende concur-
renlle van mel name perlíere supermarklen werd hel Konlnk¦ljk decreel van
:¸ junl :nnu opgesle¦d. Dll decreel pasl mel name de maalcrllerla aan dle ln de
wel van :n junl :n)¸ werden vaslgesle¦d. ín LeLouwde geLleden werd hel
verkoopLaar v¦oeropperv¦ak van :.¸oo vlerkanle meler leruggeLrachl naar
:.ooo vlerkanle meler, op andere ¦ocalles ls dal uoo vlerkanle meler (ln p¦aals
van )¸o vlerkanle meler) geworden. Ànders dan vroeger ls er aandachl voor
de rulmle¦ljke componenl. Deze Le¦eldslnlllalleven worden ln de gewesle¦lj-
ke onlwlkke¦lngsschema's opgenomen mel een wl¦ om de hande¦sdynamlek
naar hel cenlrum van de sleden en naar de Leslaande concenlralles le lrek-
ken. Er ls ze¦ís gelrachl om de soclo-economlsche vergunnlng en de sleden-
Louwkundlge vergunnlng mel e¦kaar le lnlegreren, maar dll lnlllalleí ls
geslrand na de va¦ van de vorlge regerlng en hel aansle¦¦en van een mlnlsler
van een andere po¦llleke k¦eur.
Nlel ¦ang nadal ße¦glë een serleus Le¦eld legen perlíere delal¦hande¦ ¦eek le
gaan voeren, ls de zogenaamde ìāLA-wel lngevoerd op : maarl :oo¸. Deze
wel geeíl meer Les¦lsslngsLevoegdheld aan de gemeenle (advles van hel
Comlle ls nlel meer Llndend), maakl geen onderscheld meer lussen perlíerle
en cenlrum en vereenvoudlgl de vergunnlngsprocedures (Vaslgoedmarkl
maarl :oo¸. u¸). Hel ls nlel verwonder¦ljk dal deze wel zwaar Lekrlllseerd
wordl door verenlglngen van Leslaande wlnke¦lers en vaslgoedelgenaren ln
de sleden en loegejulchl wordl door Lullen¦andse onlwlkke¦aars. Onder hen
Levlnden zlch ook de Neder¦andse, dle ln elgen ¦and geen loeslemmlng krlj-
gen oí ze¦ís Le¦angsle¦¦lng lonen voor de perlíerle. Hel ls zeer we¦ denkLaar
dal hel nleuwe Le¦eld door Lovengenoemde veranderlngen ln de ße¦glsche
delal¦hande¦sslrucluur de komende jaren ln een slroomversne¦¦lng wordl
geLrachl.
wì NkLLLN ì N uLcALANb Concepluee¦ Legrlppenkader ī)¸ )u
)ó wì NkLLLN ì N uLcALANb ī)) )ó Hooídslukllle¦
Omqevinq
vljnegem (8.óoo lnwoners) ls een dee¦gemeenle
van Ànlwerpen (uu).ooo lnwoners), de hooídslad
van de provlncle Ànlwerpen (:,ó¸ ml¦joen). Hel
Shopplng Cenler vljnegem ls hel groolsle van zljn
soorl ln ße¦glë en ¦lgl op zeven kl¦omeler aísland,
oílewe¦ :¸ lol ¸o aulomlnulen, len noordooslen van
de Ànlwerpse Llnnenslad. De ¦ocalle ls gunsllg ge¦e-
gen aan hel knooppunl Ą::, Ą::: en Ĉ:: en ls nlel ver
verwljderd van de sne¦weg L¸u. De shopplng ma¦¦ ls
ln a¦¦e opzlchlen a¦s een perlíere wlnke¦voorzlenlng
le Leschouwen. Hoewe¦ er lwee Lus¦ljnen ¦angs hel
wlnke¦cenlrum komen, ls hel ln hooídzaak gerlchl op
de aulomoLl¦lsl.
Geschiedenis van het project
De eersle íase van vljnegem Shopplng Cenler
(¸).uuo vlerkanle meler) werd geopend ln :nn¸.
ín :nn) werd :o.ooo vlerkanle meler loegevoegd,
en ln de zomer van :oo: een :.¸oo parkeerp¦aalsen
le¦¦ende parkeergarage. De lola¦e parkeervoor-
zlenlng koml daarmee ull op ¸.ooo p¦aalsen. De
openlngslljden van de wlnke¦s ln čĉc zljn rulmer
dan e¦ders. ze zljn lol :o.oo uur open, en op vrljdag
lol ::.oo.
Hoewe¦ de aanL¦lk van hel Cenler ln vee¦ opzlch-
len ¦ljkl op een doorsnee oul-oí-lown shopplng ma¦¦,
zljn er loch Lljzonderheden op le merken. Een daar-
van ls de síeer van de omgevlng. 'De omgevlng
domlneerl, nlel de wlnke¦s', ¦egl čĉc-dlrecleur
Haíkamp ull. Opdrlngerlge naar Lullen slekende
rec¦ameLorden zljn nlel loegeslaan, evenmln a¦s
loevoeglngen aan de wlnke¦naam. Een slrakke
rege¦gevlng dle conlracluee¦ wordl vaslge¦egd
maakl dll moge¦ljk (lnlervlew Haíkamp :oou).
čĉc ls ook Lljzonder ln hel aandee¦ van nlel-
geíl¦la¦lsseerde Ledrljven. veerllg procenl ls ze¦í-
slandlg. De shopplng ma¦¦ ls Leler loeganke¦ljk voor
k¦elne ondernemers, omdal de huren ongeveer de
he¦íl goedkoper zljn dan ln de Ànlwerpse Llnnen-
slad. Tol s¦ol ls ook de organlsalle van de horeca
Lljzonder. horeca ls nlel geconcenlreerd op een
íoodcourl mel a¦¦een íaslíood-kelens. ín p¦aals daar-
van ¦lggen de eelge¦egenheden verspreld over de
corrldors a¦s 'echle' reslauranls. Deze onverwachle
aíwljklngen van de íormu¦e geven hel čĉc-lnlerleur
een meer slede¦ljk karakler dan de doorsnee wlnke¦-
cenlra, ondanks een ze¦íde soorl archllecluur.
GevoIqen
Dal hel čĉc een succesverhaa¦ ls, zlen we aan de
Lezoekersaanla¦¦en. oorspronke¦ljk was er gerekend
op vler ml¦joen Lezoekers per jaar, maar ln :oou
waren dll er a¦ negen ml¦joen. De k¦anlen van čĉc
komen nlel a¦¦een ull de dlrecle omgevlng, somml-
gen heLLen een rll van vljí kwarller over voor een
Lezoek aan hel wlnke¦cenlrum, a¦dus hel manage-
menl. Hel ls dan ook hel enlge wlnke¦cenlrum van
enlge Lelekenls ln de omgevlng. Cezlen de Lranche-
mlx van čĉc (mel een grole nadruk op mode) ls de
groolsle concurrenl ln de reglo de Ànlwerpse Lln-
nenslad. Voor hel aanla¦ lnwoners ls hel kernwlnke¦-
apparaal van Ànlwerpen vrlj Leschelden. hel ls nlel
vee¦ meer dan :oo.ooo vlerkanle meler ln omvang.
Hel aanLod ln čĉc ls Lljna nel zo grool a¦s de he¦íl
wì NkLLLN ì N uLcALANb ī))
Fiquur 1ç. Reglona¦e kaarl Ànlwerpen(s)
E17
E34
E34
À12
À12
E1º
E1º
ßoomse Sleenweg
vljnegem
Shopplng Cenler

:o km
ČiiăeoeĂ ĈuĄąąiăo ceăĉeć
Locatie vljnegem, Ànlwerpen, ße¦glë
Datum :nn¸ (íase :), :nn) (íase :)
Grootte ¸).uuo m², :uo wlnke¦s
ParkeerpIaatsen ¸.ooo
Fiquur zo. P¦allegrondvljnegemShopplng Cenler
Concepluee¦ Legrlppenkader )ó
vlnke¦s
Parkeerlerreln
)8 wì NkLLLN ì N uLcALANb ī)n )8 Hooídslukllle¦ wì NkLLLN ì N uLcALANb ī)n Hooídslukllle¦
Fiquur z1. Omgevlngsana¦yse
a. ßescheldenenlree vande ía¦¦
L. Vee¦ aandachl voor dag¦lchl
c. Hel uller¦ljk vo¦gl neljes de
slandaardíormu¦e
d. Enmel a¦¦e lassennaar de
achlerLak
van de kern van de Llnnenslad. wal zljn de eííeclen
van hel čĉc? val de economlsche lmpacl precles ls
geweesl, ls moel¦ljk vasl le sle¦¦en, omdal de openlng
van hel Cenler p¦aalsvond ln hel jaar waarln
Ànlwerpen cu¦lure¦e hooídslad van Europa was.
Hlerdoor werd vee¦ exlra aandachl Lesleed aan de
Llnnenslad, zoa¦s hel aulovrlj maken van hel wlnke¦-
gedee¦le. Daarnaasl moel geme¦d worden dal
Ànlwerpen ¦ljdl onder een a¦gemene negalleí demo-
graílsche onlwlkke¦lng. De slad ver¦lesl nlel a¦¦een
Levo¦klng aan haar omme¦and, maar ook hel gemld-
de¦d Le¦aslLare lnkomen per lnwoner daa¦l re¦alleí
gezlen (Crlmmeau el a¦. :oo¸. :¸).
ín leder geva¦ heeíl de Llnnenslad op de concur-
renlle gereageerd door onder andere nleuwe onl-
wlkke¦lngen le rea¦lseren ln de hooídslraal íelr.
Vo¦gens Delal¦hande¦ íagazlne. 'Ull een verge¦lj-
klng van de Llnnensleden van Ànlwerpen en Leuven
mel hun perlíere concurrenlen vljnegem en hel
Couden Krulspunl L¦ljkl dal voora¦ vljnegem voor
grole druk op de Ànlwerpse Llnnenslad heeíl
gezorgd. Na enlge jaren heeíl de markl zlch geslaLl-
¦lseerd en heeíl hel cenlrum van Ànlwerpen zljn
posllle hervonden en Louwl deze mel succes verder
ull' (Delal¦hande¦ íagazlne :ooo. ¸ó). Een recenler
onderzoek conc¦udeerl. 'À¦s we lol s¦ol de lypen van
commerclë¦e ullrusllngen mel e¦kaar verge¦ljken,
dan zlen we dal de ¦eegslandspercenlages ln de
shopplngcenlra en de groolscha¦lge wlnke¦com-
p¦exen hel ¦aagsl ¦lggen, de vraag ls grool en er zljn
vaak wachl¦ljslen voor deze vesllglngsp¦aalsen.
De ga¦erljen en doorgangen daarenlegen verlonen
gemldde¦d hogere percenlages dan dle van de com-
merclë¦e kernen en er ls een grole verscheldenheld.
van ullrusllngen haasl zonder ¦eegsland lol dle waar
de aclleve hande¦szaken ln de mlnderheld zljn. Deze
rulmlen heLLen vaak een s¦echle ¦lgglng om com-
merclee¦ goed le kunnen draalen en zljn onvo¦doen-
de grool om proíesslonee¦ le kunnen worden
Leheerd, naar hel voorLee¦d van de shopplngcenlra'
(Crlmeau el a¦. :oo¸. :u:).
)8
8o wì NkLLLN ì N uLcALANb ī8: 8o Hooídslukllle¦ Hooídslukllle¦
Omqevinq
De hande¦sdynamlek ¦angs de ßoomsesleenweg
ls omvangrljk, gevarleerd en versp¦lnlerd. Er ls
geen sprake van een gep¦and wlnke¦cenlrum maar
van een ¦angzamerhand gegroelde commerclë¦e
slrlp waar delal¦hande¦ een p¦aals lnneeml naasl
andere íunclles (horeca, Ledrljven, wonlngen) en
voorldurend veranderl. Hlerdoor ls hel haasl
onmoge¦ljk om een exacle le¦¦lng le maken van
(wlnke¦)opperv¦ak en parkeerp¦aalsen, hel enlge
gevonden cljíer Lelreíl hel sluk vl¦rljk mel :¸.ooo
vlerkanle meler čČą (Crlmeau el a¦. :oou. ón).
De ßoomsesleenweg Leslaal ull de A:: en de Ą:)) en
verLlndl Ànlwerpen en ßrusse¦ vla hel dorp ßoom.
Omdal hel lussen de lwee groolsle sleden van hel
¦and ¦lgl, ls hel ook een van de oudsle en Le¦angrljk-
sle wegen van ße¦glë.
Geschiedenis van het project
De onlwlkke¦lng aan de ßoomsesleenweg heeíl
ge¦elde¦ljk p¦aalsgevonden over enke¦e decennla
lljd. Hel Ledrljís¦even loonde Le¦angsle¦¦lng voor
deze corrldor ln :nóo, loen Les¦olen werd om hel
geLled ¦angs de SlaalsLaan le verkave¦en voor
wonlngen, hande¦ en lnduslrle. De ßoomsesleen-
weg heeíl een gunsllge ¦lgglng len opzlchle van
ßrusse¦ en de Ànlwerpse haven en ls aanges¦olen op
andere Le¦angrljke (sne¦)wegen. De groolsle Le¦em-
merlng ls echler de s¦echle doorslromlng op de
ßoomsesleenweg ze¦í.
De s¦echle LerelkLaarheld ls ullelnde¦ljk aanzlen-
¦ljk verho¦pen door de opensle¦¦lng van de
Rupe¦lunne¦ ln :n8: (ílchle¦s :nnn). De Lelere
LerelkLaarheld ¦eldde lol een verdere opL¦oel
van Ledrljven ¦angs de ßoomsesleenweg. Deze
lrok meer verkeer aan waardoor de gemldde¦de
sne¦held daa¦de en hel aanla¦ verkeerss¦achloííers
sleeg. Hlerop werd Les¦olen de sne¦weg À:: door
le lrekken en hel doorgaande verkeer le schelden
van hel ¦oka¦e verkeer. Deze amLllle L¦eek ln de
praklljk echler moel¦ljk waar le maken. De aan¦eg
van Lruggen en lunne¦s werd ln :nn¸ Legonnen
en zou ln :nn) k¦aar zljn. íaar anno :oo¸ zljn de
werkzaamheden nog nlel k¦aar, en ls hel elnde nog
nlel ln zlchl. Voor¦oplg L¦ljíl de ßoomsesleenweg
voor een dee¦ een sne¦weg en dee¦s een provlncla¦e
weg.
GevoIqen
Ondanks de verkeersproL¦emen op de ßoomse-
sleenweg heLLen de aangrenzende gemeenles
Llj Ledrljven we¦ een repulalle opgeLouwd a¦s
Ledrljísvrlende¦ljk. De loegenomen Lekendheld
van de ßoomsesleenweg maakl hel ook voor de
delal¦hande¦ aanlrekke¦ljker om zlch hler le vesllgen.
Vee¦ verkeer ls voor hen nlel a¦¦een negalleí. hel
Lelekenl lmmers vee¦ passanlen, een van de voor-
waarden van relal¦. Op de ßoomsesleenweg wordl
elgen¦ljk aclleí gewlnke¦d, zlj hel dan op aulo-
sne¦held.
Hel geLled heeíl legenwoordlg een vee¦zljdlg
- maar nog a¦lljd groolscha¦lg - karakler. Naasl
Ledrljvenlerrelnen slaan relal¦ parks en slrlp ma¦¦s
op verschl¦¦ende nlveaus van ullvoerlng naasl
wonlngen, hole¦s, reslauranls en verhuur- en
Fiquur zz. Schemallsche p¦allegrondvanßoomsesleenweg

8o wì NkLLLN ì N uLcALANb ī8:
sĄĄĂĈeĈĉeeăČeo
Locatie A:: en Ą:)) Ànlwerpen-ßoom-ßrusse¦
Datum Vanaí jaren zesllg
Grootte OnLekend
ParkeerpIaatsen OnLekend
Concepluee¦ Legrlppenkader
vlnke¦s
Parkeerlerreln
8: wì NkLLLN ì N uLcALANb ī8¸ 8: Hooídslukllle¦ Hooídslukllle¦
produclleLedrljven. Hoewe¦ er welnlg lníormalle
LeschlkLaar ls over de economlsche lmpacl van de
ßoomsesleenweg wekl, de samensle¦¦lng van de
voorzlenlngen ln enke¦e naLljge¦egen dorpen we¦ de
lndruk dal daar de Fun- en Doe¦-delal¦hande¦síunclle
Lljna nlel (meer) aanwezlg zljn. De Lewoners zljn
daarvoor aangewezen op de ßoomsesleenweg.
Fiquur z¡. Omgevlngsana¦yse
a. vlnke¦enmel 8o kl¦omeler per
uur
L. De doorgaande weg Lledl de
moge¦ljkheldomslukkenover
le s¦aan
c. Crole dozenpassenLlj grole
sne¦heden
d. À¦s je ¦ang genoeg rljdl, komje
a¦¦es legen
wì NkLLLN ì N uLcALANb ī8¸ 8:
8u wì NkLLLN ì N uLcALANb ī8¸ 8u
āeĈĈeă ċĄĄć ăeoećāAăo
ße¦glë heeíl geen grole lradllle ln rege¦gevlng voor
delal¦hande¦s¦ocalles, de zogenaamde ìāLA-wel
werd ln :oo¸ lngevoerd. De keuzes van de overheld
zljn Le¦angrljk voor Ledrljven, zoa¦s hel aanLleden
van rulmle mel een commerclë¦e Leslemmlng ¦angs
de ßoomsesleenweg en lníraslruclure¦e lngrepen.
íel lnachlnemlng van hel geLrek aan regu¦erlng zljn
enke¦e rulmle¦ljke ullwerklngen opva¦¦end. er zljn
mlnder en k¦elnere wlnke¦s per lnwoner dan ln
Neder¦and en mlnder íl¦la¦lserlng. ín sommlge
opzlchlen ¦ljkl de delal¦hande¦sslrucluur meer 'van
vroeger' dan de Neder¦andse. Er zljn op dll momenl
vee¦ Lullen¦andse onlwlkke¦aars aclleí ln ße¦glë, zlj
Lrengen moge¦ljk een lnhaa¦s¦ag leweeg.
Ondanks de 'ouderwelse' sllualle zljn er ln ße¦glë
zeker lnleressanle onlwlkke¦lngen waar le nemen
dle ln Neder¦and nlel voorkomen. Hel čĉc ¦eerl ons
dal kwa¦llell ook ln hel LullengeLled moge¦ljk ls, en
dal de k¦elnscha¦lge ondernemer een ¦oglsche p¦ek
kan heLLen ln de grolere comp¦exen. De ¦lgglng mag
perlíeer zljn, hel aanLod ls vo¦slrekl Llnnenslede¦ljk,
de hooídLranche ls mode. Er zljn waarschljn¦ljk wel-
nlg k¦anlen ull de Ànlwerpse Llnnenslad dle naar
čĉc rljden om le gaan wlnke¦en, de meesle Lezoe-
kers komen ull de reglo en daarLullen, ook ull
Neder¦and.
Zou zo'n concepl kansrljk ln Neder¦and zljn?
Vo¦gens čĉc-dlrecleur we¦. 'Neder¦and ls rljp voor
vljí lol llen nleuwe lolaa¦conceplen (:oo.ooo-
:oo.ooo vlerkanle meler ln lolaa¦), voora¦ omdal de
kwa¦llell van de Leslaande wlnke¦geLleden vee¦ le
wensen over¦aal. De ma¦¦s zu¦¦en nlel a¦¦een ln hel
LullengeLled geLouwd kunnen worden, er zljn ook
kansen voor downlown ma¦¦s a¦s de po¦llleke wl¦
daarvoor Leslaal. De LljnLaan van Rollerdam
omLouwen lol een shopplng ma¦¦ LljvoorLee¦d'
(lnlervlew Haíkamp :oou).
Ook van de delal¦hande¦sonlwlkke¦lngen aan de
ßoomsesleenseweg va¦l lels le ¦eren. Cezlen de
lmpacl op de dorpen ln de omgevlng en hel geLrek
aan kwa¦llell, zljn enke¦e Ledenklngen over een
derge¦ljk projecl op zljn p¦aals. Voora¦ hel ongep¦an-
de karakler ls hler proL¦emallsch. 'Onlwlkke¦lngen
van groolscha¦lge delal¦hande¦svesllglngen kunnen
Leler op voorhand gep¦and worden' (lnlervlew
Verhelse¦ :oou). íanleren om dll le doen zljn onder
andere. aans¦ullen Llj slede¦ljke concenlralles,
groolscha¦lge delal¦hande¦ ¦alen aans¦ullen op een
Leslaand marklp¦eln oí wlnke¦slraal, een moLl¦l-
lellsp¦an maken om íl¦es le vermljden, moge¦ljkhe-
den lol gemeenschappe¦ljk geLrulk van parklng aan-
sporen, conlro¦e op de ullslra¦lng van de archllec-
luur.
Conc|us|es
ín deze paragraaí heLLen we een se¦eclle van lnsplrerende voorLee¦den ull
hel Lullen¦and onder de ¦oep genomen om enke¦e eííeclen van groolscha¦lge
delal¦hande¦ aan le kaarlen, en hel onlwerpen van de varlanlen voor :o:o le
ondersleunen (zle vljíde hooídsluk). E¦ke casus heeíl zljn elgen onlslaans-
geschledenls, rulmle¦ljke kenmerken en eííeclen. Tussen de verschl¦¦ende
projeclen zljn zowe¦ lnleressanle overeenkomslen a¦s verschl¦¦en waar le
nemen.
Hoewe¦ ln a¦¦e onderzochle ¦anden, lnc¦usleí de zo ¦lLera¦e Verenlgde Slalen,
perlíere delal¦hande¦sonlwlkke¦lngen een hogere v¦uchl heLLen genomen
dan ln Neder¦and, zljn daar we¦ poglngen ondernomen om deze le sluren oí ln
le dammen. Dulls¦and en Frankrljk werken mel maxlmum opperv¦akles len-
elnde de k¦elne wlnke¦ler (Frankrljk) oí de rulmle¦ljke ordenlng (Dulls¦and) le
Leschermen. ín de Verenlgde Slalen ls hel verzel legen perlíere delal¦hande¦
voora¦ aíkomsllg van lnlllalleven ull de markl oí maalschapplj en nlel van de
overheld - vaak va¦l er op ¦okaa¦ nlveau we¦ mel dle parlljen le onderhande-
¦en. Ook zljn ln de Verenlgde Slalen grenzen gesle¦d aan de Ledrljísmallge
schaa¦vergrollng.
Een andere slralegle legen perlíere delal¦hande¦ L¦ljkl hel Louwen van
ma¦¦s op lop¦ocalles ln de Llnnenslad (slallon Lelpzlg, Paunsdorí cenlrum,
Caleway ía¦¦, Oakway Cenler). Hoewe¦ hel succes van de aanpak per sllua-
lle verschl¦l, kunnen we we¦ conslaleren dal ln a¦¦e ¦anden deze¦íde proL¦e-
mallek aanwezlg ls. Enerzljds spe¦en er economlsche overweglngen. over de
lmpacl op de gevesllgde orde en1oí de k¦elne wlnke¦ler en over de rulmle¦ljke
en Ledrljísmallge schaa¦vergrollng. Ànderzljds zljn er vragen omlrenl ver-
keerseííeclen, de lrek naar hel LullengeLled en slede¦ljke onlwlkke¦lng.
ve heLLen gezlen dal, hoewe¦ hel conlro¦erende Le¦eld zeker eííecl
heeíl, groolscha¦lge delal¦hande¦ loch ook ln Europa hee¦ normaa¦ ls gewor-
den, en vaak op Europese wljze ls geînlegreerd - deze cenlra hoeven nlel
meer lyplsch 'Àmerlkaans' le worden genoemd.
val kwa¦llell Lelreíl Leslaal er we¦lswaar een onderscheld lussen de over
hel a¦gemeen hoogwaardlge shopplng ma¦¦s en de meer íuncllona¦lsllsche
Llg-Lox slrlp ma¦¦s, maar er zljn ook voorLee¦den dle deze sle¦¦lng nlel onder-
sleunen. Saa¦e Park ls haasllg geLouwd mel welnlg oog voor eslhellek,
samenhang oí Lepaa¦de Lranches, en Caleway ls íanlasle¦oos ln zljn ullvoe-
rlng. De cenlra Les Ceanls en Oakway Cenler lonen echler aan dal Llg-Lox
nlel onverenlgLaar ls mel kwa¦llell. ín de Franse casus Lelekenl dll een ver-
zorgde ullvoerlng van hel modernlsllsche concepl (slrak en overzlchle¦ljk) en
ln de Àmerlkaanse een verschulvlng naar omgevlngse¦emenlen dle rulmle¦lj-
ke kwa¦llell verhogen. Ten s¦olle ls hel meesl hoogwaardlge en dure voor-
Lee¦d, de ma¦¦ Clle Europe, onderdee¦ van een lngrljpend ¦andschapsonl-
werp, dal ln a¦¦er¦el opzlchlen a¦s vernleuwend ls le Leschouwen.
ínleressanl ls ook de male waarln de verschl¦¦ende cenlra proLeren lradlll-
one¦e wlnke¦geLleden na le Loolsen. Caleway ía¦¦ reíereerl nlel aan
Sprlngíle¦d, de slad waar hel ¦lgl, maar meer aan a¦¦e andere suLurLane ma¦¦s
wì NkLLLN ì N uLcALANb Concepluee¦ Legrlppenkader
8ó wì NkLLLN ì N uLcALANb ī8) 8ó
ln de Verenlgde Slalen en mel name aan zljn rlvaa¦ Va¦¦ey Rlver Cenler.
vljnegem Shopplng Cenler poogl we¦ een 'echl' wlnke¦geLled le zljn. Nlel
door de archllecluur - dle ¦ljkl slerk op de lnlernallona¦e slandaardrecepl -
maar door hel hoge percenlage ze¦íslandlge wlnke¦lers. Oakway Cenler
heeíl een Lullenlerras aange¦egd dal ln vee¦ Europese sleden had kunnen
slaan, lerwlj¦ hel Llnnenp¦eln van hel Franse Clle Europe, comp¦eel mel een
kllscherlge íonleln ln een decor vo¦ archlleclonlsche verwljzlngen naar
Europese Llnnensleden, er nlel ln s¦aagl om een aulhenlleke síeer op le wek-
ken. hel ¦ljkl meer op Las Vegas dan Venellë. De kwa¦llell van Clle Europe zll
hem meer ln de Lullenrulmle dle loonaangevend modern ls vormgegeven.
íerkwaardlg delal¦hande¦scenlrum ls de V¦aamse ßoomsesleenweg, dle
he¦emaa¦ geen moelle doel om een lradlllonee¦ wlnke¦geLled na le Loolsen,
maar loch onLedoe¦d doel denken aan een slraal waar aulomoLl¦lslen ¦angs
de geve¦s wlnke¦en mel een sne¦held van lachllg kl¦omeler per uur.
De ¦lgglng van deze projeclen verdlenl ook nog enlge aandachl. ßljna a¦¦e
onlwlkke¦lngen zljn 'perlíeer' le noemen (mel ullzonderlng van Oakway),
maar de omslandlgheden verschl¦¦en slerk. íel name Clle Europe heeíl een
slraleglsche posllle a¦s schake¦ lussen Frankrljk en Enge¦and, en Saa¦e Park
lussen Lelpzlg en Ha¦¦e. De ßoomsesleenweg ls ook cenlraa¦ ge¦egen len
opzlchle van de groolsle ße¦glsche sleden. Saa¦e Park en índupark heLLen
julsl welnlg re¦alle mel de omgevlng.
Ten s¦olle verschl¦l de co¦¦eclleve rulmle per casesludy. ín Caleway,
vljnegem en Clle Europe zljn er de geLrulke¦ljke íoodcourls en lussenrulm-
les Llnnen hel geLouw, dle nog we¦ va¦¦en onder loezlchl van hel manage-
menl. ín Oakway ls er een verLod op Lepaa¦de vormen van openLaar geLrulk,
a¦ ¦ljkl hel mlnder geconlro¦eerd le zljn. ín de overlge geLleden ls er welnlg
co¦¦eclleve rulmle aanwezlg (parkeerlerrelnen nlel lnLegrepen).
Deze íacloren - omgevlngskwa¦llell, Lranchemlx, ge¦ljkenls mel lradlllone¦e
wlnke¦geLleden, ¦lgglng en openLare rulmle - ¦alen zlen dal perlíere delal¦-
hande¦ gevarleerd kan zljn. Deze varlalle verlaa¦l zlch ln de manler waarop
deze projeclen eííeclen heLLen op consumenlen, consumenlenLesledlngen
(koopkrachlaív¦oellng) en consumenlenverp¦aalslngen (verkeer). íaar de
mlx van deze íacloren heeíl ook een dlrecle lnv¦oed op de slede¦ljkheld van
de p¦ek ze¦í.
5ynthese
ín dll hooídsluk maaklen we kennls mel de delal¦hande¦, de wordlng van
de Neder¦andse delal¦hande¦sslrucluur en voorLee¦den ln hel Lullen¦and.
De ¦essen dle we kunnen lrekken ull hel ver¦eden en hel Lullen¦and, ¦alen
zlen dal de delal¦hande¦sslrucluur ln we¦ke vorm dan ook hel resu¦laal ls van
sleeds deze¦íde drljvende krachlen. ín deze ¦aalsle paragraaí vallen we de
verschl¦¦ende lnzlchlen van dll hooídsluk samen ln een ílguur dal de kenmer-
ken en drljvende krachlen van de delal¦hande¦ weergeeíl. ínzlchl ln deze
íundamenle¦e re¦alles ls nulllg Llj hel doen van ullspraken over loekomsllge
Fiquur zq. Drljvende krachlenlnde delal¦hande¦
íarklregu¦erlng Localleslralegleën
Ruimte ReqeIs
HandeI
Rulmle¦ljke ordenlng
Concepluee¦ Legrlppenkader
88 wì NkLLLN ì N uLcALANb 88
onlwlkke¦lngen, LljvoorLee¦d over moge¦ljke veranderlngen ln de rulmle¦ljke
slrucluur a¦s gevo¦g van nleuwe rege¦gevlng ln de rulmle¦ljke ordenlng.
ín essenlle ls delal¦hande¦ - |onJe| - een prlvale economlsche acllvllell, dle
de verLlndlng vorml lussen producenlen en consumenlen van goederen en
zo per deílnllle ls lngeLed ln de hande¦sdynamlek van vraag en aanLod. De
wlnke¦ler opllma¦lseerl zljn re¦alle mel de producenl (elgen merk, aíspraken
over ¦everlng, ullwlsse¦en lníormalle) zljn ¦oglsllek (Lesle¦¦lng, lníormalle
over k¦anlen, voorraadLeheer), zljn re¦alle mel de consumenl (markellng,
prljzen, servlce) en zljn posllle len opzlchle van de concurrenl (nlchevormlng,
comp¦emenlalr aanLod).
De delal¦hande¦ ls ln Leglnse¦ mel tu|nte verLonden, omdal een zeer grole
meerderheld van hel hande¦sproces geschledl vla een vasl verkooppunl. de
wlnke¦. Zowe¦ ¦everanclers a¦s k¦anlen moelen de wlnke¦ makke¦ljk kunnen
Lerelken. Ook moel de ¦lgglng opllmaa¦ zljn len opzlchle van de concurren-
lle, ln sommlge geva¦¦en ls dal dlchlLlj om van agg¦omerallevoorde¦en le pro-
ílleren (voora¦ Fun en soms Doe¦) lerwlj¦ voor andere Lranches (mel name
Run) hel Leler ls om a¦¦een le slaan.
Delal¦hande¦ wordl slerk Lepaa¦d door teqe|s. Dll kan een vorm van ze¦í-
regu¦erlng zljn (gl¦den, Lrancheorganlsalles), maar de rege¦s ¦lggen loch
meesla¦ ln handen van een puL¦leke machl. De delal¦hande¦ mag dan een
prlvale aange¦egenheld zljn, er zljn zeer verschl¦¦ende puL¦leke Le¦angen
gekoppe¦d aan de aanwezlgheld en ¦ocalle van wlnke¦s. Een daarvan ls de
verzorglngsíunclle voor de Levo¦klng, een ander voorLee¦d ls hel (Leperken
van) verkeersover¦asl. Rege¦gevlng over loegeslane ¦ocalles, Lrancherlng,
omvang van de vesllglng, openlngslljden en derge¦ljke, vormen Le¦angrljke
spe¦rege¦s ln de slrljd om de k¦anlen.
De manler waarop hande¦, rulmle en rege¦s íunclloneren a¦s de drljvende
krachlen ln de delal¦hande¦, wordl hleronder Lesproken ln een samengevalle
Leschouwlng van hel onlslaan van de Neder¦andse delal¦hande¦sslrucluur.
De onlwlkke¦lng van de delal¦- en groolhande¦ ln Neder¦andse sleden ls
voora¦ een ullkomsl van verschl¦¦ende |ocot|esttoteq|een. Hel ls geen loeva¦
dal de markl een cenlra¦e p¦aals lnnam ln de mldde¦eeuwse slad, een p¦ek dle
goed LerelkLaar was voor ledereen. Noch ls hel loeva¦ dal er marklen onl-
slonden nel Lullen de poorlen van de ommurlng, daar proílleerden ze van de
loeslroom van mensen en wlslen ze de Le¦asllng le vermljden. íníraslrucluur
en lnnovalle heLLen a¦lljd een Le¦angrljke ro¦ gespee¦d ln de geschledenls van
de delal¦hande¦. varenhulzen werden rond :noo mede moge¦ljk gemaakl
door lnnovalles ln openLaar vervoer, nel a¦s de aulo en de sne¦weg hel moge-
¦ljk heLLen gemaakl om wlnke¦s ln hel LullengeLled le rea¦lseren. C¦uslerlng
van aanLleders onder een cenlraa¦ managemenl en een dak op een goed
LerelkLare p¦ek - de shopplng ma¦¦ - L¦eek zo'n eííeclleve slralegle le zljn dal
deze verschljnlngsvorm een hoge v¦uchl heeíl genomen ln hel Lullen¦and. ín
hel Lullen¦and vlnden we succesvo¦¦e recenle voorLee¦den van delal¦hande¦
aan de sne¦weg en op slallons¦ocalles. ín deze voorLee¦den ls ook aandachl
voor de rulmle¦ljke kwa¦llell en de verkeersaíwlkke¦lng. Toeva¦¦lg onlslane
wlnke¦geLleden heLLen hun elgen charme, maar ¦elden lol ongewensle
rulmle¦ljke eííeclen op de omgevlng en op de ¦ocalle ze¦í. Dll doel zlch ook
voor Llj voorLee¦den waar koopkrachl wordl aígesnoepl van naLurlge
reglo's. Croolscha¦lge voorzlenlngen lrekken Lezoekers op schaa¦ van de
reglo.
Een andere verk¦arlng voor delal¦hande¦sonlwlkke¦lngen vlnden we ln de
notkttequ|et|nq. Slrenge regu¦erlng geLeurl vaak op verzoek van de seclor
ze¦í, omdal de rlslco's erdoor ver¦aagd worden en ¦age rlslco's ln de hande¦ nel
zo Le¦angrljk zljn a¦s hel verhogen van de omzel. Hel Lleden van íysleke vel-
¦lgheld aan hande¦aren Llnnen de sladsmuren oí over de weg heeíl ge¦eld lol
ver¦aagde lransacllekoslen. Hel sle¦¦en van vasle rege¦s aan de hande¦ heeíl
helze¦íde eííecl gehad, waardoor de markl kon gedljen, proíesslona¦lseren
en groelen. ín hel Legln was hel de p¦aalse¦ljke heerser dle de rege¦s op¦egde,
maar mel de lljd werden de rege¦s opgesle¦d door de overheld, soms op ver-
zoek van de hande¦sorganlsalles. Eersl ln de vorm van de gl¦den en ¦aler door
organlsalles voor hel Ledrljís¦even (Kamer van Koophande¦) oí een dee¦
daarvan ăās (íldden- en K¦elnßedrljí), Lrancheverenlglngen
(HooídLedrljíschap Delal¦hande¦) en speclíleke, seclora¦e Le¦angenorganl-
salles (LljvoorLee¦d Relal¦ ínnovallon Nede¦and).
Regu¦erlng van de delal¦hande¦ ls ook Le¦angrljk omdal de seclor een ver-
zorglngsíunclle heeíl. À¦s er sprake ls van marklía¦en (monopo¦le- oí karle¦-
vormlng) oí verslorende hande¦spraklljken zoa¦s dumplng, worden er spe¦re-
ge¦s opgesle¦d om deze le corrlgeren. Ook wanneer er sprake ls van een
ongewensl markleííecl (zoa¦s hel verdwljnen van ze¦íslandlge wlnke¦lers),
kunnen Leschermende rege¦s opgesle¦d worden, zoa¦s hel vaslsle¦¦en van
maxlmum opperv¦akles voor nleuwe vesllglngen (Frankrljk, ße¦glë).
Nel a¦s ¦ocalleslralegleën heeíl de marklregu¦erlng ge¦eld lol andere ver-
schljnlngsvormen. De vesllglngswel Lescherml Leslaande wlnke¦lers Llj-
voorLee¦d legen nleuwkomers, vasle produclprljzen Leschermen legen dls-
counlers, en mededlnglngswellen Leschermen legen Ledrljísmallge schaa¦-
vergrollng (voora¦ ln de Verenlgde Slalen). Hoewe¦ deze rege¦s zeker een
lmpacl op de markl heLLen, ls hel eííecl nlel a¦lljd overeenkomsllg de
Le¦eldsdoe¦sle¦¦lngen. Dll verk¦aarl waarom de spe¦rege¦s vaak veranderen
en waarom marklregu¦erlng een conllnu proces lussen markl en overheld ls.
Ook de tu|nte|||ke otJen|nq heeíl een zeker eííecl gehad op de delal¦hande¦s-
slrucluur. Tegenwoordlg ls rulmle¦ljke regu¦erlng van de delal¦hande¦sseclor
nog sleeds gerlchl legen schaa¦vergrollng en perlíere delal¦hande¦. ín Dulls-
¦and wordl er mel maxlmum opperv¦akles Lullen erkende wlnke¦geLleden
gewerkl en ln Neder¦and was er ¦ange lljd een slreng reslrlclleí Le¦eld voor
de vesllglng van Lranches op speclíleke ¦ocalles. Dll Neder¦andse Le¦eld
heeíl een dulde¦ljke remwerklng gehad. ln Neder¦and ls geen perlíere
shopplng ma¦¦ le vlnden en er zljn nauwe¦ljks hypermarches. ßeperklng van
de vesllglngsmoge¦ljkheden ls ook Levorderend voor andere doe¦en van de
rulmle¦ljke ordenlng. 'Door hel creëren van kunslmallge schaarsle wordl
Concepluee¦ Legrlppenkader ī8n
no wì NkLLLN ì N uLcALANb
voorldurend geînvesleerd ln heronlwlkke¦lng en vernleuwlng Llnnen
slede¦ljke geLleden' (usb :oou. ¸). Àndere doe¦sle¦¦lngen Lelreííen hel
waarLorgen van de verzorglngsslrucluur en hel Leperken van de moLl¦llell.
Er zljn ook geva¦¦en waar verge¦ljkLare rege¦s lol onverwachle en soms onge-
wensle gevo¦gen heLLen ge¦eld. íaalrege¦en legen perlíere delal¦hande¦
werden ln de mldde¦eeuwse sleden a¦ lngevoerd. Ze L¦eken vaak eííeclleí le
zljn, loldal de druk vanull de markl le grool en de machlsLasls van de geves-
llgde parlljen ondermljnd werd.
Ull deze samenvalllng L¦ljkl dal hel krachlenve¦d van de delal¦hande¦ wordl
gevormd door hande¦sdynamlek, rege¦gevlng en welmallgheden ln de rulm-
le. À¦¦e drle kunnen ¦elden lol zowe¦ lnnovalle a¦s íruslralle van de delal¦han-
de¦sslrucluur. Veranderlng ln een van de drle dwlngl de andere krachlen om
ook le veranderen. vanneer dll nlel geLeurl, kan de druk op¦open loldal
schoksgewljze veranderlng p¦aalsvlndl. ín hel vo¦gende hooídsluk gaan we
onderzoeken hoe deze eííeclen hel Lesle gemelen en ln Lee¦d geLrachl kun-
nen worden.
RuimteIijk
toetsinqskader
n:
aui mieLi i x ioeisi nosxAoea
íegaonlwlkke¦lngen zljn conlroverslee¦, lnschalllngen van de eííeclen
¦open slerk ulleen en de menlngen daarover nog meer. Zo verwachlen legen-
slanders dal perlíere onlwlkke¦lngen zu¦¦en ¦elden lol de ondergang van de
Llnnenslad. Voorslanders Leweren dal perlíere onlwlkke¦lngen gunsllg
zu¦¦en zljn voor de consumenl. Ceen van Lelden weel zeker wal de gevo¦gen
zu¦¦en zljn. ín een opzlchl heLLen voor- en legenslanders ge¦ljk. onlwlkke¦ln-
gen ln de delal¦hande¦ Lelreííen nlel a¦¦een de delal¦hande¦ ze¦í, maar heLLen
een dlepe rulmle¦ljke en maalschappe¦ljke lmpacl.
Vo¦gens ons zljn de Le¦angrljksle rulmle¦ljke eííeclen van groolscha¦lge
delal¦hande¦svoorzlenlngen ln de perlíerle, dle op de reglona¦e economle,
hel verkeer en de verslede¦ljklng. Hel Leheersen van de gevo¦gen door spe¦-
rege¦s le sle¦¦en, was ¦ange lljd een laak van de rljksoverheld, maar door de
decenlra¦lsalle verschulíl de veranlwoorde¦ljkheld naar de ¦agere overheden.
Een loelslngskader dal op reglonaa¦ nlveau de eííeclen kan melen en Leoor-
de¦en, onlLreekl echler nog.
íel hel opsle¦¦en van een loelslngskader wl¦¦en we de dlscussle over
delal¦hande¦sp¦annlng nuanceren en oLjecllveren. Dal doen we enerzljds
door argumenlen lnzlchle¦ljk le maken en anderzljds door ons meer le Lase-
ren op de emplrle. íel hel loelslngskader kunnen de huldlge sllualle en de
eííeclen van loekomsllge veranderlngen ln hel wlnke¦¦andschap van
Neder¦and ln kaarl worden geLrachl. ín de vo¦gende drle paragraíen worden
achlereenvo¦gens de crllerla en mode¦¦en Lesproken dle de eííeclen kunnen
melen en Lerekenen.
Economische effecten
De moge¦ljke economlsche lmpacl ls een van de Le¦angrljksle redenen dal
een nleuw wlnke¦cenlrum oí nleuwe megavoorzlenlng wordl Leoordee¦d.
Daarnaasl ls hel economlsche eííecl een gevoe¦lg onderwerp. De reden
daarvoor ls slmpe¦. a¦s een nleuwe aanLleder op de markl koml, wordl de
aanwezlge koopkrachl verdee¦d over een groler aanla¦ spe¦ers. Dle koop-
krachlverschulvlngen Leînv¦oeden hel rendemenl en zo de over¦evlngskans
van de Leslaande wlnke¦s. Voora¦ ln Lranches mel k¦elne marges kan een
k¦elne achlerullgang ln omzel resu¦leren ln een s¦ulllng oí verhulzlng van de
vesllglng. Op deze manler kunnen he¦e wlnke¦geLleden lol L¦oel komen oí ln
verva¦ raken.
Hel ls daarom Le¦angrljk om de polenllë¦e economlsche eííeclen van
loekomsllge p¦annen mel Lehu¦p van mode¦¦en ln kaarl le Lrengen. ve
Leglnnen deze paragraaí mel een Leschrljvlng van hoe delal¦hande¦seííeclen
meesla¦ worden onderzochl. vlj gaan ln op de vee¦ geLrulkle dlslrlLulle-
Rulmle¦ljk loelslngskader īn¸
nu wì NkLLLN ì N uLcALANb īn¸ nu
íaar hoe wordl deze aanlrekklngskrachl geoperallona¦lseerd? À¦¦ereersl
wordl ervan ullgegaan dal een groler aanLod van wlnke¦opperv¦ak en een
groler assorllmenl ln de wlnke¦s voor een Le¦angrljk dee¦ de aanlrekklngs-
krachl van een wlnke¦geLled verk¦aren. Àndere delermlnanlen van
(Llnnen)slede¦ljke agg¦omeralle-eííeclen kunnen ook worden omgezel ln
meelLare allraclleíacloren. Ull de ¦lleraluur komen de vo¦gende ¦ocalle-
geLonden aspeclen naar voren dle ln een rulmle¦ljk-lnleracllemode¦ kunnen
worden meegenomen (Lee C Pace :oo¸, lones C Slmmons :nno, vrlg¦ey C
Lowe :nnó, íejla C ßenjamln :oo:, Àrenlze C Tlmmermans :oo:,
Ànlonldes C Van Raalj :nn8).
· de groolle van wlnke¦s en wlnke¦geLleden,
· de varlëlell van commerclë¦e wlnke¦c¦uslers,
· de aanwezlgheld van gere¦aleerde economlsche Ledrljvlgheld,
· de LerelkLaarheld van wlnke¦concenlralles (a¦¦e vervoersmldde¦en),
· de aanwezlgheld en prljs van parkeervoorzlenlngen en andere onen|t|es,
· een goede síeer.
ín de ¦lleraluur wordl levens grole nadruk ge¦egd op hel re¦evanle schaa¦-
nlveau waarop wlnke¦c¦uslers en de daarLlj Lehorende allraclleíacloren
werken. Cenlra¦e Llnnensleden, gep¦ande delal¦hande¦svoorzlenlngen aan
de randen van sleden en wljk- en Luurlwlnke¦cenlra kennen andere specla¦l-
salles, heLLen verschl¦¦ende kwa¦llellsnlveaus en heLLen andere relkwljdlen
voor andere lypen consumenlen.
Het J|stt|but|e-p|ono|oq|sc| onJetzoek (bĆą)
Om de economlsche eííeclen voor concrele sllualles le Lerekenen zljn ver-
schl¦¦ende melhoden onlwlkke¦d. Hel groolsle verschl¦ lussen deze melho-
den om de eííeclen le Lerekenen, Lelreíl de re¦alleve nadruk op lransporl-
koslen dan we¦ aanlrekklngskrachl.
Een van de meesl geLrulkle melhoden ln de aíge¦open decennla ls hel dls-
lrlLulle-p¦ano¦oglsch onderzoek (bĆą). Deze melhode werd lussen :n)ó en
:n8¸ verp¦lchl ullgevoerd voor e¦k nleuw Leslemmlngsp¦an. De ullkomslen
van bĆą's worden ook opgenomen ln Leslemmlngs- en slreekp¦annen om
Les¦lsslngen over nleuwe delal¦hande¦sonlwlkke¦lngen le sluren.
Hel bĆą ls een onderzoek naar de wlnke¦voorzlenlngenslrucluur en
wljzlglngen daarln. Een bĆą proLeerl vraag en aanLod voor hel heden en
de loekomsl le kwanllílceren aan de hand van íelle¦ljk Lesledlngsgedrag,
koopkrachlverde¦lng (verde¦lng van consumenlenLesledlngen over de dlver-
se wlnke¦geLleden ln hel sludlegeLled) en gemldde¦de Lesledlngen per
lnwoner. Daarna worden de resu¦lalen geconíronleerd mel Le¦eldsdoe¦-
sle¦¦lngen. Dll resu¦leerl ln aanLeve¦lngen mel Lelrekklng lol de omvang,
¦ocalle, nleuwe soorlen wlnke¦s oí lol de sanerlng oí verp¦aalslng van
Leslaande vesllglngen. Hel kan ook ullmonden ln aanLeve¦lngen over slede-
¦ljke lnrlchllngen van wlnke¦geLleden, verkeersLe¦eld en parkeernormen.
p¦ano¦oglsche onderzoeken (bĆą's) en op een a¦lernalleve melhode dle ls
onlwlkke¦d onder de naam Scop|nq. Vervo¦gens lnlroduceren we de Le¦ang-
rljksle kenmerken van hel loelslngslnslrumenl dal we ze¦í heLLen onlwlk-
ke¦d en dal voorlLouwl op Scoplng. hel Voorzlenlngenpolenllemode¦ (ČĆă-
Scoplng).
Deto|||onJe|se[[ecten
À¦¦e economlsche eííeclen van nleuwe wlnke¦voorzlenlngen zljn lerug le
voeren op de Lereldheld van consumenlen om moelle le doen en ge¦d le
Lela¦en om naar een Lepaa¦de wlnke¦ le gaan. Oílewe¦. de consumenl klesl
een wlnke¦ op Lasls van lwee íacloren. lransporlkoslen en aanlrekklngs-
krachl. De eersle íunclloneerl a¦s een rem en de lweede a¦s een soorl mag-
neel.
Ttonspottkosten
Hel ls vanze¦ísprekend dal lransporlkoslen een Le¦angrljke Lepa¦ende íaclor
zljn ln de overweglng een Lepaa¦de wlnke¦ oí een Lepaa¦d wlnke¦geLled le
Lezoeken. Consumenlen wl¦¦en makke¦ljk Llj de wlnke¦ kunnen komen.
Voor Lepaa¦de produclen zljn consumenlen Lereld ¦anger le relzen dan voor
andere, voor een nleuw pak wl¦¦en ze LljvoorLee¦d meer moelle doen dan
voor een pakje Loler.
Deze varlaLe¦e van de aísland (tonqe) ¦ag, samen mel hel mlnlma¦e draag-
v¦ak dal nodlg ls om een vesllglng le ¦alen draalen (t|tes|o|J), aan de Lasls
van de Cenlra¦e-P¦aalslheorle (cĆĊ) dle Chrlsla¦¦er ln de jaren derllg van de
vorlge eeuw onlwlkke¦de. Chrlsla¦¦er proLeerde een sysleem le onldekken
waarln cenlra van een hogere orde (sladscenlra) een groler aanLod heLLen
dan cenlra van een ¦agere orde (dorps- oí Luurlcenlra). Zljn lheorle Leschrljíl
een evenwlchlssllualle lussen vraag en aanLod ln de rulmle. Daarln heeíl
ledere consumenl een wlnke¦cenlrum ln de Luurl en over¦appen verzor-
glngsgeLleden e¦kaar nlel. Zodoende gaal ln de evenwlchlssllualle ledere
consumenl naar hel dlchlslLljzljnde cenlrum dal hel gewensle producl aan-
Lledl (Chrlsla¦¦er :nóó. ¸u-¸¸, O'ßrlen C Harrls :nn:. ):).
Tegenwoordlg Laseren we de íunclle voor lransporlkoslen nlel a¦¦een op
aísland en koslen, maar ook op de relslljd. Ook verder weg ge¦egen wlnke¦-
cenlra, dle we¦ goed LerelkLaar zljn, kunnen k¦anlen lrekken.
Aonttekk|nqsktoc|t
Rond deze¦íde lljd dal Chrlsla¦¦er zljn lheorle van evenwlchl en verzorglng
onlwlkke¦de, kwam Rel¦¦ey (:n:n) mel een andere lheorle om de ¦ocalle van
wlnke¦s ln de rulmle le verk¦aren. t|e |ow o[ teto|| qtov|tot|on. Vo¦gens Rel¦¦ey
ls de aanlrekklng van wlnke¦(cenlra) verge¦ljkLaar mel zwaarlekrachlre¦alles
ln de naluurkunde. een grolere massa heeíl meer aanlrekklngskrachl.
íode¦¦en dle onlwlkke¦d worden op Lasls van dll prlnclpe, worden
rulmle¦ljke-lnleracllemode¦¦en genoemd, omdal meerdere cenlra mel e¦kaar
concurreren om consumenlen(Lesledlngen). De verondersle¦¦lng dal consu-
menlen a¦¦een Llnnen hun elgen verzorglngsgeLled wlnke¦en (Chrlsla¦¦er),
werd hlermee ¦osge¦alen.
Rulmle¦ljk loelslngskader
nó wì NkLLLN ì N uLcALANb īn) nó
Slap ) sle¦l een Le¦eldsprogramma op op Lasls van de vorlge slappen. Daarln
wordl concreel aangegeven we¦ke maalrege¦en men op korle oí ¦angere ler-
mljn voor de Leschouwde wlnke¦geLleden lreíl.
Hel bĆą ls comp¦ex en heeíl een aanla¦ nade¦en. Hel Le¦angrljksle nadee¦ ls
dal de aannames dle ln de praklljk ln de zeven slappen gemaakl worden, suL-
jeclleí zljn en dal een bĆą daardoor makke¦ljk le manlpu¦eren ls.
Een voorLee¦d za¦ dll verdulde¦ljken. om hel polenllë¦e verzorglngsgeLled
van een geîso¦eerde perlíere delal¦hande¦svesllglng le Lepa¦en (slap :) wordl
soms mel aulomlnulen gewerkl. ßlj een zeer grole vesllglng wordl de grens
van hel verzorglngsgeLled vaak rond de ¸o aulomlnulen gelrokken, Llj grole
oí mldde¦grole perlíere vesllglngen ¦lgl dle grens Llj ongeveer :¸ mlnulen.
Deze grenzen zljn ln de praklljk echler nlel a¦¦een aíhanke¦ljk van de groolle
van hel le vesllgen Ledrljí, maar voora¦ van de aard van hel Ledrljí. De grens ls
dus vaak wl¦¦ekeurlg gekozen. Een Lelere, zlj hel dure, manler om de omvang
van een verzorglngsgeLled le Lepa¦en, ls passanlen le encuêleren. Hel aanla¦
(ler p¦ekke op slraal ondervraagde) respondenlen per herkomslgeLled geeíl
een lndlcalle van de male waarln consumenlen op hel Lelreííende wlnke¦ge-
Lled zljn georlënleerd.
Voora¦ Llj slap ó - de ramlng van de loekomsllge Lesledlngen en koopslro-
men - ls de onzekerheld Llj de aannames grool. Vaak worden ullspraken oí
ramlngen van onlwlkke¦aars over de verwachle omzel van hel le Louwen
cenlrum ¦lchlvaardlg overgenomen. Àíhanke¦ljk van hel doe¦ kunnen deze
cljíers name¦ljk slrucluree¦ zljn overschal (LljvoorLee¦d om lnvesleerders le
overlulgen) oí onderschal (LljvoorLee¦d om gevesllgde wlnke¦lers en Luur-
gemeenles le sussen).
Toekomsllge koopslromen kunnen ln hel bĆą mel so¦lde welenschappe¦lj-
ke koopkrachlverdee¦mode¦¦en worden geraamd (zle Àrenlze C Tlmmer-
mans :oo:). Om de paramelers van deze mode¦¦en le ljken, zljn echler vee¦
p¦aalse¦ljke, emplrlsche (encuêle)gegevens nodlg. Verder zljn de mode¦¦en
dermale lngewlkke¦d dal a¦¦een welenschappe¦ljke experls ze kunnen door-
gronden. Vaak worden dll soorl welenschappe¦ljke ramlngen daarom nlel
ullgevoerd.
Hoewe¦ een bĆą dus een suLjeclleí, onnauwkeurlg karakler heeíl, wor-
den op Lasls ervan vaak we¦ gedelal¦¦eerde conc¦usles gelrokken dle welen-
schappe¦ljk ongeoor¦ooíd kunnen zljn (ßraye C De Vrles :oo¸, Evers :oou.
:no-:n:). Tol s¦ol zljn de hoge koslen en ¦ange door¦ooplljd van een bĆą vaak
genoemde nade¦en.
Scop|nq
Om een op¦osslng le vlnden voor een aanla¦ van de nade¦en van hel bĆą, heL-
Len Localus (de Le¦angrljksle ¦everancler van wlnke¦dala) en ìĄc Rea¦ Eslale
lwee nleuwe wlnke¦p¦annlngsconceplen op de agenda gezel. koophorlzon
en setv|ce |eve|s. ßovendlen werken deze organlsalles aan een geograílsch-
slallsllsche melhode om de wlnke¦p¦annlng le operallona¦lseren op Lasls van
deze conceplen. Scop|nq (ßraye C De Vrles :oo¸). Hel mode¦ ls len lljde van
Een k¦asslek bĆą ver¦oopl ¦angs zeven slappen (Voogd :nn¸).
Slap : Lelreíl een aíLakenlng van hel sludlegeLled en zljn onderverde¦lng
naar woongeLleden mel een mln oí meer 'unlíorm' koopgedrag, en naar wln-
ke¦geLleden. Hel polenllë¦e verzorglngsgeLled van een wlnke¦(geLled)
moel Lepaa¦d worden om lnzlchl le krljgen ln hel aanla¦ polenllë¦e consu-
menlen.
Slap : Lepaa¦l de consumenlenkenmerken. Dll ls nodlg om de omvang le
kunnen schallen van de lola¦e loonLankLesledlngen ln dlverse wlnke¦geLle-
den.
Slap ¸ Lepaa¦l de kenmerken van de aanLodzljde (wlnke¦geLleden).
Slap u coníronleerl vraag en aanLod en Lerekenl daarull de v¦oerproducll-
vllell. de omzel per vlerkanle meler wlnke¦v¦oeropperv¦akle (čČą). Er wor-
den lwee soorlen v¦oerproducllvllell onderschelden. de íelle¦ljke en de nor-
malleve v¦oerproducllvllell. De le¦¦er van de [e|te|||ke v¦oerproducllvllell
wordl Lerekend door hel lnwoneraanla¦, de verde¦lng van de Lesledlngen
van de consumenl over de dlverse wlnke¦geLleden ln hel sludlegeLled en de
loonLankLesledlngen per hooíd mel e¦kaar le vermenlgvu¦dlgen. De noemer
ls hel wlnke¦v¦oeropperv¦ak. De íelle¦ljke v¦oerproducllvllell wordl verge¦e-
ken mel de notnot|eve v¦oerproducllvllell. Deze ¦aalsle ls vee¦a¦ geLaseerd
op ¦ande¦ljke oí reglona¦e cljíers. À¦s de íelle¦ljke v¦oerproducllvllell hoger ls
dan de normalleve, kan een ullLreldlng van hel wlnke¦areaa¦ ln hel Lelreííen-
de geLled worden overwogen, ls dll nlel hel geva¦, dan kan er sprake zljn van
'overLewlnke¦lng' en zljn maalrege¦en aan le Leve¦en dle hel aanwezlge are-
aa¦ verk¦elnen oí de aanlrekklngskrachl van hel wlnke¦geLled vergrolen.
Slap ¸ lnvenlarlseerl polenllë¦e veranderlngen en verlaa¦l deze naar p¦an-
vormlng. Voor p¦anvormlng zljn de kwanlllalleve gegevens van de voorgaan-
de slappen van Le¦ang, maar ook de kwa¦llalleve lendensen. Hleronder ver-
slaan we zowe¦ de a¦gemene ¦ande¦ljke onlwlkke¦lngen ln hel consumenlen-
gedrag a¦s de p¦aalse¦ljke wensen en ldeeën van consumenlen (aspeclen a¦s
onlmoellngsíunclle, vormgevlng en lnde¦lng van hel wlnke¦geLled, Lerelk-
Laarheld, parkeermoge¦ljkheden en de aanwezlgheld van 'lrekkers') en
ondernemers (mel hun concrele loekomslp¦annen en lnveslerlngsgenelgd-
held). Hlernaasl moel Llj de p¦anvormlng rekenlng gehouden worden mel
Leslaande rulmle¦ljke-ordenlngsp¦annen zoa¦s nog le rea¦lseren wlnke¦s ln
Leslaande Leslemmlngsp¦annen en voorgenomen wonlngLouwprojeclen.
De p¦anvormlng van slap ¸ resu¦leerl ullelnde¦ljk ln concrele voorsle¦¦en len
aanzlen van de wlnke¦voorzlenlngen ln hel sludlegeLled.
De voorsle¦¦en voor de loekomsllge rulmle¦ljke slrucluur worden ln slap ó
cljíermallg onderLouwd. Dll geLeurl ln drle onderde¦en. Ten eersle worden
de le verwachlen Lesledlngen per wlnke¦geLled Lerekend, dll geLeurl mel
Lehu¦p van ana¦ogleLenaderlngen oí malhemallsche mode¦¦en. Ten lweede
wordl hel gewensle oí veranlwoorde omzelnlveau van de Leslaande en
gep¦ande wlnke¦voorzlenlngen Lepaa¦d. Ten derde worden de le verwachlen
Lesledlngen en hel gewensle omzelnlveau mel e¦kaar geconíronleerd om
vasl le sle¦¦en wal de omvang van de wlnke¦voorzlenlngen ln een Lepaa¦de
loekomsllge perlode za¦ zljn.
Rulmle¦ljk loelslngskader
n8 wì NkLLLN ì N uLcALANb īnn n8
zlch nog sleeds op hel aanLod. a¦¦een de omvang en de rulmle¦ljke posllle van
de delal¦hande¦ per Lranche zljn varlaLe¦. Consumenlengedrag wordl dus
nlel dlrecl gemelen, maar vo¦gl ull hel aanLod. ConsumenlenLesledlngen
worden LljvoorLee¦d verdee¦d naar ralo van wlnke¦v¦oeropperv¦akle (per
Lranche per groollek¦asse) van de wlnke¦cenlra dle Llnnen de koophorlzon
van de consumenl ¦lggen. Er wordl geen rekenlng gehouden mel de speclíle-
ke aanlrekklngskrachl van een wlnke¦geLled LljvoorLee¦d door de ¦oka¦e
dlversllell van hel wlnke¦aanLod. ín werke¦ljkheld Leînv¦oedl de ¦oka¦e, spe-
clíleke aanlrekklngskrachl de groolle van de koophorlzon we¦.
Ten lweede gaal Scoplng ervan ull dal de groolle van de Lesledlngen per
consumenl nlel veranderl. omzelslljglng voor een wlnke¦geLled Lelekenl
aulomallsch een even grole omzelda¦lng voor hel lolaa¦ van de andere wln-
ke¦geLleden.
Een derde Leperklng van Scoplng ls dal lransporlkoslen er Llnnen de koop-
horlzon nlel loe doen. Consumenlen worden evenredlg verdee¦d over a¦¦e
wlnke¦s Llnnen de koophorlzon. À¦s gevo¦g van de aíslandsongevoe¦lgheld
Llnnen de koophorlzon kan de sllualle zlch voordoen dal servlcenlveaus
hoger zljn lussen drle supermarklen ln (door over¦ap) dan pa¦ naasl een van
deze supermarklen. Dll koml nlel overeen mel de waarderlng van aísland
door consumenlen.
Ten s¦olle zll ln hel íell dal a¦¦een concurrenlle wordl meegenomen lussen
wlnke¦s dle lol eenze¦íde comLlnalle horen van Lranche en groollek¦asse.
Concurrenlle lussen Lakkers en supermarklen onlLreekl daardoor Lljvoor-
Lee¦d.
Vootz|en|nqenpotent|enoJe| (ČĆă-Scop|nq)
:
Tljdens een aanla¦ Lljeenkomslen over Scoplng ln :oou heLLen we lnsplralle
opgedaan voor een nleuw mode¦, waarmee de rulmle¦ljk-economlsche eííec-
len van nleuw groolscha¦lg wlnke¦aanLod op de Leslaande wlnke¦geLleden
gekwanllílceerd kunnen worden. Omdal hel mode¦, overlgens nel a¦s
Scoplng, ook loepasLaar gemaakl zou kunnen worden op andere voorzlenln-
gen dan de delal¦hande¦ - zlekenhulzen, verp¦eeghulzen, horeca, Lloscopen,
allraclleparken - noemen we hel een Voorzlenlngenpolenllemode¦ (ČĆă-
Scoplng).
ČĆă-Scoplng Lerekenl de rulmle¦ljk-economlsche eííeclen van nleuw
wlnke¦aanLod. Voor ledere consumenl wordl Lekeken we¦ke wlnke¦s oí
wlnke¦¦ocalles voor hem1haar LerelkLaar zljn, en zljn1haar koopkrachl wordl
vervo¦gens verdee¦d over de wlnke¦¦ocalle. Dle verde¦lng koml lol sland door
rekenlng le houden mel koopmolleven, aíslandsgevoe¦lgheld van consu-
menlen en aanlrekke¦ljkheld van wlnke¦¦ocalles.
Hel mode¦ kenl deze¦íde drle-slappenslrucluur a¦s Scoplng. Lerekenlng
van koophorlzon en servlcenlveaus, polenllë¦e omzel van wlnke¦s en veran-
derlng ervan door loevoegen van nleuw wlnke¦aanLod. Op vler punlen wljkl
ČĆă-Scoplng echler aí van Scoplng. Dle veranderlngen heLLen enerzljds le
maken mel hel doe¦ van ons mode¦ - loekomslverkennlngen - en anderzljds
mel verLelerlngen van hel Scoplng-mode¦.
hel ler perse gaan van dll Loek nog ln onlwlkke¦lng, ln deze sludle heLLen we
hel over hel mode¦ van seplemLer :oou.
Scoplng Lerekenl de rulmle¦ljk-economlsche slrucluur van hel wlnke¦aan-
Lod. Voor ledere consumenl wordl Lekeken we¦ke wlnke¦s oí wlnke¦¦ocalles
voor hem1haar LerelkLaar zljn, en zljn1haar koopkrachl wordl vervo¦gens
verdee¦d over de wlnke¦¦ocalles. Scoplng (:oou) kan, nel a¦s een bĆą, lnge-
zel worden om de rulmle¦ljk-economlsche eííeclen van nleuw wlnke¦aanLod
le Lerekenen. Dll geLeurl ln drle slappen.
Slap : Lepaa¦l de koophorlzon en servlcenlveaus. De koophorlzon ls de
grens van hel geograílsche geLled waarLlnnen een consumenl zljn aankopen
doel. Op Lasls van hel lnlegra¦e wlnke¦Lesland van Localus Lepaa¦l Scoplng
per Lranche en groollek¦asse de gemldde¦de relsaísland van een consumenl
ln Neder¦and lol de dlchlslLljzljnde wlnke¦. Dll gemldde¦de wordl geLrulkl
a¦s maal voor hel verzorglngsgeLled van e¦ke wlnke¦ dle lol de gegeven Lran-
che en groollek¦asse Lehoorl, daarLlj wordl ullgegaan van een verondersle¦d
evenwlchl. ledereen kan zljn Loodschappen en wlnke¦aankopen doen. íel
Lehu¦p van deze koophorlzon wordl hel voorzlenlngennlveau (servlce-
nlveau) van de consumenl Lerekend.
Slap : Lepaa¦l de polenllë¦e omzel. De polenllë¦e omzel wordl ullgedrukl
ln slandaardconsumenlen. Dle worden Lerekenend op Lasls van onveranderd
ondernemers- en consumenlengedrag.
Slap ¸ Lepaa¦l veranderlng door nleuw wlnke¦aanLod. Door loevoeglng
van nleuw wlnke¦aanLod veranderl de polenllë¦e omzel van hel Leslaande
wlnke¦aanLod, en van hel nleuwe wlnke¦aanLod.
Hel Scoplng-mode¦ sle¦l de consumenl cenlraa¦ en nlel de wlnke¦, zoa¦s hel
bĆą dal doel (ßraye C De Vrles :oo¸). ín p¦aals van normen voor de v¦oerpro-
ducllvllell wordl gep¦ell voor normen voor hel servlcenlveau. Concurrenlle
waarLlj wlnke¦s zouden kunnen verdwljnen, zou kunnen worden loegeslaan
a¦s hel servlcenlveau nlel onder een Lepaa¦de norm daa¦l. Door de slerk ver-
Lelerde dalaLeschlkLaarheld kunnen reë¦e normen ¦andsdekkend aíge¦eld
worden. Op deze wljze kan Scoplng lngezel worden a¦s Le¦eldslnslrumenl.
Scoplng weel een aanla¦ nade¦en van hel bĆą le onlwljken. Hel ls een geo-
graílsch-slallsllsch compulermode¦ dal de eííeclen van nleuw wlnke¦aanLod
Llj verder ge¦ljkL¦ljvende omslandlgheden sne¦, en daardoor goedkoper, kan
doorrekenen en vlsua¦lseren. ßovendlen verk¦elnl Scoplng de kans op manl-
pu¦alle, omdal hel mode¦ ls geLaseerd op lransparanle en goed communl-
ceerLare, emplrlsche gronds¦agen. Door de prlnclpes ln hel mode¦ ls hel nlel
¦anger zo dal loegevoegde wlnke¦s aulomallsch succesvo¦ zljn. Zlj worden
mel de Leslaande voorraad meegewogen. vorden nleuwe wlnke¦s Lljvoor-
Lee¦d op een 'verkeerde ¦ocalle' gep¦aalsl oí worden ze overv¦euge¦d door
een naLljge¦egen grool wlnke¦cenlrum, dan kunnen de nleuwe wlnke¦s ln de
loekomsl nel zo hard le ¦ljden heLLen onder de loegenomen concurrenlle a¦s
de reeds aanwezlge.
Hoewe¦ Scoplng een slap voorull ls ln hel denken over rulmle¦ljke-lnlerac-
llemode¦¦erlng, kenl de melhode ook Leperklngen. Ten eersle rlchl Scoplng
1. Eenlechnlsche Leschrljvlng van
ČĆă-Scoplng vlndl u lnLlj¦age s
Rulmle¦ljk loelslngskader
:oo wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:o: :oo
Leschreven. ve elndlgen deze paragraaí mel de Leschrljvlng van de opge-
sle¦de verkeersmodu¦e ull hel ČĆă.
Opbouw von |et w|nke|vetkeet
vlnke¦verkeer ls le verde¦en ln drle soorlen.
:. dlslrlLulleverkeer - veroorzaakl door de ¦oglslleke dlslrlLulle van de
¦everancler (producenl, groolhande¦) lol aan de delal¦hande¦,
:. werkverkeer - veroorzaakl door hel wlnke¦personee¦,
¸. wlnke¦verkeer - veroorzaakl door de consumenlen van een wlnke¦.
Coederen kunnen vanaí de producenl rechlslreeks, vla de groolhande¦ oí vla
een dlslrlLullecenlrum naar een Lepaa¦d verkooppunl worden geLrachl. De
hoevee¦held verkeer dle hlerLlj wordl gegenereerd, hangl onder meer aí van
de írecuenlle van de Levoorradlng en van de ¦lgglng van de delal¦hande¦ len
opzlchle van hel dlslrlLullepunl. De Levoorradlngsírecuenlle ls de aíge¦open
jaren loegenomen door hel slreven naar zo k¦eln moge¦ljke voorraden (om
ops¦agkoslen le Leperken) en lnlernallona¦e onlwlkke¦lngen a¦s |ust-|n-t|ne
¦everlngen. ín hel vorlge hooídsluk ls a¦ aangegeven dal relal¦ers proLeren de
¦ocalle van hun wlnke¦s le opllma¦lseren ln hun elgen dlslrlLullenelwerk. Dll
nelwerk ls vaak lnlernallonaa¦ mel een Leperkl aanla¦ ¦ande¦ljke dlslrlLulle-
punlen.
De goederendlslrlLulle gaal vaak gepaard mel over¦asl. De vrachlwagens
veroorzaken ge¦uldsover¦asl, verkeersonvel¦lgheld en ¦uchlvervul¦lng. De
lola¦e produclle van ge¦uld en veronlrelnlglng ls aíhanke¦ljk van hel vo¦ume
van hel verkeer en de geLrulkle vervoerswljzen. Ook hel ¦aden en ¦ossen ver-
oorzaakl ge¦uldsover¦asl en verkeersonvel¦lgheld, en vaak op onwense¦ljke
p¦aalsen en lljdsllppen (Ter¦ouw C Van der Heljde :nnn). Daarom ls hel ¦aden
en ¦ossen ln woonwljken aan Leperklngen onderhevlg. Hel zljn onder andere
deze over¦asl en de LljLehorende p¦ano¦oglsche Le¦emmerlngen dle de wln-
ke¦s naar ¦ocalles Lullen de LeLouwde kom drljven. Hel ČĆă heeíl geen
gegevens over dlslrlLullepunlen en kan dll vrachlverkeer daardoor he¦aas
nlel meenemen ln de ana¦yse.
Naasl ¦everanclers moel ook hel personee¦ de wlnke¦ kunnen Lerelken.
Daarom ls hel van Le¦ang dal er Llnnen acceplaLe¦e aísland van de
delal¦hande¦svesllglng vo¦doende aanLod van arLeldskrachlen ls. Dle aísland
ls de aíge¦open decennla echler mlnder Le¦angrljk geworden, omdal de
moLl¦llell van de werknemers slerk ls loegenomen. Een goede LerelkLaar-
held per openLaar vervoer en hel rea¦lseren van vo¦doende parkeerp¦aalsen
voor personee¦ ls Le¦angrljker. De hoevee¦held verkeer dle door de werkne-
mers wordl gegenereerd, ls aíhanke¦ljk van hel aanla¦ werkzame personen ln
de Lelreííende delal¦hande¦svesllglng. Omdal er geen LeschlkLare gegevens
zljn over de woonp¦aalsen van wlnke¦personee¦ ln Neder¦and, wordl dll soorl
verkeer nlel meegenomen ln de ana¦yse.
Consumenlen zljn veranlwoorde¦ljk voor hel groolsle verkeersvo¦ume van
en naar de delal¦hande¦. wlnke¦personee¦ relsl meesla¦ een keer per dag naar
Ten eersle ana¦yseerl ČĆă-Scoplng op Lasls van hel koopmolleí van de
consumenl (Run, Fun, Doe¦) en nlel op Lranches (Lakkers, supermarklen,
enzovoorl) en groollek¦assen. Hel ls wense¦ljk om naar koopmolleven le
aggregeren, omdal wlnke¦s ull verschl¦¦ende Lranches mel e¦kaar kunnen
concurreren. ßakkers concurreren we¦ mel supermarklen, maar nlel mel
ílelsenwlnke¦s. ßlj de koopmolleven worden de Lakkers en supermarklen
legenover e¦kaar gezel, name¦ljk Llnnen hel molleí Run. vanneer we Llnnen
Lranches L¦ljven kljken, zouden Lakkers a¦¦een mel Lakkers concurreren.
Ten lweede werkl ČĆă-Scoplng mel emplrlsch onderLouwde aíslands-
aíhanke¦ljkheden, en nlel mel gemldde¦de lndlvldue¦e koophorlzonlen.
De waarde van de aíslandsaíhanke¦ljkheden zljn voor de jaren :nnn-:oo¸
aíge¦eld van hel Onderzoek Verp¦aalslngsCedrag (ąČc)van hel csĉ.
Ten derde werkl ČĆă-Scoplng mel een ullgeLrelde aanlrekklngskrachl
voor wlnke¦geLleden. Dle aanlrekklngskrachl veranderl mee, wanneer er
wlnke¦s worden loegevoegd oí weggehaa¦d. De aanlrekklngskrachl wordl
Lepaa¦d door de íacloren
:
.
· omvang van hel aanLod gemelen ln hel aanla¦ arLeldsp¦aalsen
(onderschelden naar Run, Fun en Doe¦),
· de varlëlell ln hel wlnke¦aanLod op drle zogenaamde Lranchenlveaus,
· hooíd-, neven- en Luurlwlnke¦cenlra.
Deze allraclleíacloren zljn zowe¦ geLaseerd op ¦lleraluuronderzoek a¦s op de
ullkomslen van mode¦¦en dle kunnen voorspe¦¦en wal de aanlrekklngskrachl
van een wlnke¦ ln een Lepaa¦d poslcodegeLled kan zljn. Hel ls moge¦ljk de
allracllewaarde le veríljnen, LljvoorLee¦d mel LeschlkLaarheld parkeerp¦ek-
ken en omgevlngskwa¦llell. Daarover waren lljdens dll onderzoek echler
geen dala LeschlkLaar.
Ten vlerde ls ČĆă-Scoplng ullgeLreld mel een geînlegreerd verkeers-
slromenmode¦. Veranderende allraclles van wlnke¦s ln Lepaa¦de wlnke¦-
geLleden en veranderende verzorglngsnlveaus van consumenlen heLLen
lmmers hun weers¦ag op vervoersslromen van en naar dle wlnke¦s. De ver-
keersslromen worden verder ullgewerkl ln de vo¦gende paragraaí.
Verkeerseffecten
De wlnke¦ ¦eldl lol verkeer en verkeer ¦eldl lol over¦asl. íel name ln de slads-
cenlra, maar ook op de a¦ overvo¦¦e sne¦- en hooídwegen onlslaan íl¦es en
opslopplngen. Hel ls dus Le¦angrljk om na le gaan hoe veranderlngen ln de
delal¦hande¦sslrucluur veranderlngen ln de moLl¦llell kunnen leweegLren-
gen, wordl de verkeersslroom erdoor verLelerd oí julsl vers¦echlerd? ve
Leglnnen deze paragraaí mel een korle lheorellsche Leschrljvlng van ¦ocalle-
en verkeersaspeclen van wlnke¦voorzlenlngen en de moge¦ljke eííeclen dle
wljzlglngen van de delal¦hande¦sslrucluur hlerop zouden heLLen. HlerLlj
komen ook de voor- en legenargumenlen omlrenl perlíere delal¦hande¦ aan
Lod. Daarna worden enke¦e meelLare onderde¦en van hel wlnke¦verkeer
z. Eenlechnlsche Leschrljvlng van
de Lerekende allraclles vlndl u ln
Llj¦age s.
Rulmle¦ljk loelslngskader
:o: wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:o¸ :o:
en van hel werk, ¦everanclers soms s¦echls een keer per week, maar de loe-
slroom van consumenlen ls conllnu. Dll verkeer Lelreíl mel name verp¦aal-
slngen van de woon¦ocalle naar de wlnke¦¦ocalle (rulm negenllg procenl)
(㹥 :oou). De overlge verp¦aalslngen Leslaan onder andere ull zogenaam-
de nu|t|putpose tt|ps. HlerLlj doel de consumenl vanull zljn wonlng meerdere
Leslemmlngen aan voordal hlj lerugkeerl naar zljn wonlng, hlj doel Lljvoor-
Lee¦d Loodschappen (Run) vanull de werk¦ocalle en gaal vervo¦gens naar
huls oí gaal even wlnke¦en (Fun) voordal hlj naar de Lloscoop oí hel museum
gaal. Doe¦gerlchl kopen wordl mlnder vaak gecomLlneerd mel andere acllvl-
lellen.
TaLe¦ ó ¦aal zlen hoe de gemldde¦de relsaísland en vervoermldde¦keuze
verschl¦l voor wlnke¦geLleden mel een overwegend Run-, Fun- oí Doe¦-
karakler. Run-shoppen geLeurl vee¦ dlchler Llj de wonlng dan hel Fun-
shoppen en hel doe¦gerlchl wlnke¦en. Er zljn ook dulde¦ljke verschl¦¦en ln de
vervoermldde¦keuze. Llj doe¦gerlchl wlnke¦en ls hel auloaandee¦ hoog, Llj
Fun-shoppen hel openLaarvervoergeLrulk en Llj Run-shoppen hel aandee¦
¦open en ílelsen.
Een wlnke¦geLled wordl voor een consumenl aanlrekke¦ljker a¦s er goede
parkeervoorzlenlngen zljn en a¦s hel geLled goed LerelkLaar ls mel hel open-
Laar vervoer. TaLe¦ ) ¦aal zlen hoe de gemldde¦d aíge¦egde aísland en de ver-
voermldde¦keuze verschl¦¦en lussen wlnke¦¦ocalles mel en zonder deze voor-
zlenlngen. ín de cenlra van de vler grole sleden ls hel aandee¦ van hel open-
Laar vervoer aanzlen¦ljk en hel aulogeLrulk ¦aag.
u
Ook Llj de andere cenlra
dle zowe¦ goed LerelkLaar zljn mel hel openLaar vervoer a¦s Leschlkken over
Lelaa¦de parkeerp¦aalsen spee¦l hel openLaar vervoer nog een ro¦ van Lele-
kenls en ls hel aulogeLrulk ¦ager dan gemldde¦d.
Vetkeetse[[ecten b|| vetonJet|nq |n Je Jeto|||onJe|ssttuctuut
De re¦alle lussen de ¦ocalle van wlnke¦s en de omvang van hel wlnke¦verkeer
ls wederkerlg. Enerzljds vo¦gl de delal¦hande¦sslrucluur de aulonome onl-
wlkke¦lng van verkeer en dlslrlLulle. Sleeds meer wlnke¦s worden Lljvoor-
Lee¦d gesllueerd op ¦ocalles dle goed mel de aulo LerelkLaar zljn, omdal
sleeds meer consumenlen ln hel Lezll zljn van een aulo. Ànderzljds vo¦gl hel
verkeer veranderlngen ln de delal¦hande¦sslrucluur. vanneer een nleuwe
wlnke¦ zlch vesllgl op een andere ¦ocalle, heeíl de consumenl keuze ull
meerdere ¦ocalles, waardoor zljn verkeersgedrag kan veranderen.
Vaak wordl de perlíere delal¦hande¦ gezlen a¦s oorzaak van een loename ln
hel auloverkeer, maar ook zonder dle perlíere delal¦hande¦ mogen we een
slljglng verwachlen ln hel aanla¦ en hel aandee¦ aulokl¦omelers. Deze loena-
me koml name¦ljk voorl ull demograílsche, soclaa¦-economlsche en soclaa¦-
cu¦lure¦e onlwlkke¦lngen. Door de vergrljzlng, de loegenomen vrlje lljd en
geslegen we¦vaarl za¦ vo¦gens AČČ hel aulogeLrulk slljgen Llj molleven a¦s
wlnke¦en en soclaa¦-recrealleí verkeer (ßogaerls el a¦. :oou. 88-8n).
De loegenomen moLl¦llell van consumenlen sle¦l nleuwe elsen aan de
delal¦hande¦sseclor, wlnke¦lers worden geprlkke¦d nleuwe ¦ocalleslralegle-
en le Ledenken. Ze¦ís ln een markl mel nauwe¦ljks groel kan een wlnke¦
TabeI ó. Reglona¦e verschl¦¦enlnmoda¦ sp¦ll. 8ton. csĉ. bewetk|nq ĈĆs
GemiddeIde
afstand inkm
AandeeI
autobestuurder
AandeeI
autopassaqier
AandeeI openbaar
vervoer
AandeeI
fiets/Iopen
OverwegendRun ʉ,ʊ ʊʊ% ʈʑ% ʈ% ʌʌ%
OverwegendFun ʌ,ʐ ʉʋ% ʈʊ% ʈʍ% ʋʎ%
OverwegendDoe¦ ʍ,ʌ ʋʐ% ʉʋ% ʉ% ʉʌ%
Cemengd ʊ,ʋ ʊʍ% ʈʊ% ʉ% ʋʐ%
TabeI ). Vervoermldde¦keuze enkoopmolleí. 8ton. csĉ. bewetk|nq ĈĆs
Afstand
inkm
AandeeI
autobestuurder
AandeeI
autopassaqier
AandeeI openbaar
vervoer
AandeeI
fiets/Iopen
Cenlra vler grole sleden ʌ,ʋ ʈʍ% ʏ% ʉʍ% ʌʑ%
Resl Randsladmel goedopenLaar
vervoer enLelaa¦dparkeren
ʉ,ʍ ʉʉ% ʈʑ% ʍ% ʍʉ%
Resl Randsladmel goedopenLaar
vervoer zonder Lelaa¦dparkeren
ʉ,ʊ ʊʋ% ʈʉ% ʊ% ʌʈ%
Resl Randsladzonder goed
openLaar vervoer
ʉ,ʏ ʊʏ% ʈʉ% ʈ% ʋʐ%
Resl Neder¦andmel goedopenLaar
vervoer enLelaa¦dparkeren
ʌ,ʍ ʊʑ% ʈʌ% ʍ% ʋʐ%
Resl Neder¦andmel goedopenLaar
vervoer zonder Lelaa¦dparkeren
ʊ,ʍ ʊʏ% ʈʊ% ʈ% ʋʏ%
Resl Neder¦andzonder goed
openLaar vervoer
ʊ,ʎ ʋʊ% ʈʊ% ʑ% ʋʋ%
q. CoedopenLaar vervoer Lele-
kenl dal er Llnnenuoo meler een
írecuenle Lus¦ljnls, Llnnen¸oo
meler eenlram- oí melroha¦le,
Llnnen:.ooo meler eensne¦lreln-
slallonoí Llnnen:.¸oo meler een
lnlercllyknoop. ßelaa¦dparkeren
Lelekenl hler meer daneeneuro
per uur.
Rulmle¦ljk loelslngskader
:ou wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:o¸ :ou
marklaandee¦ veroveren en wlnsl Loeken door een verhulzlng naar een
Lelere ¦ocalle.
val ls hel eííecl van deze onlwlkke¦lngen op hel verkeer per sa¦do? Hler-
over zljn de menlngen verdee¦d en een eenduldlg anlwoord ls dan ook nlel le
geven. Hleronder Lespreken we korl de voor- en nade¦en van perlíere delal¦-
hande¦.
TeqenstonJets van perlíere wlnke¦voorzlenlngen Leweren dal deze zu¦¦en
¦elden lol een slerke loename van hel aulogeLrulk ln hel wlnke¦verkeer, len
kosle van hel geLrulk van openLaar vervoer en hel ¦angzaam verkeer (ílelsen
en ¦open). ín de perlíerle zljn de openLaarvervoervoorzlenlngen name¦ljk
mlnder ullgeLreld en zljn de aíslanden le grool om le ílelsen (Handy :nn¸).
De gemldde¦de wlnke¦verp¦aalslng za¦ hlerdoor ook ¦anger worden. Dll heL-
Len we ln hel vorlge hooídsluk dulde¦ljk gezlen Llj hel Dullse Saa¦e Park,
waar rulm negenllg procenl van de k¦anlen mel de aulo koml en Lljna de he¦íl
meer dan een ha¦í uur relslljd heeíl. Hlerdoor za¦ de Le¦asllng op de wegen
naar deze wlnke¦voorzlenlngen loenemen, mel exlra verkeershlnder,
ge¦uldsover¦asl en vervul¦lng lol gevo¦g. 'vljnegem Lledl we¦ gralls parke-
ren, maar ook gralls íl¦es' (lnlervlew Ànn Verhelse¦, ) seplemLer :oou). En
íl¦leudeíensle schrljíl. 'Door groolscha¦lge delal¦hande¦svoorzlenlngen
slljgl levens hel aanla¦ aulokl¦omelers . val precles hel eííecl ls op de
moLl¦llell hangl voora¦ aí van de ¦ocalle en de soorl delal¦hande¦, maar voor
hel ml¦leu ls hel eííecl zo goed a¦s a¦lljd negalleí' (:oou. :¸).
Tegenslanders zljn verder van menlng dal wlnke¦voorzlenlngen hel Lesle
ln hel sladscenlrum geconcenlreerd kunnen worden. Ook moel de concur-
renlleposllle van hel openLaar vervoer en ¦angzaam verkeer len opzlchle van
de aulo verLeleren. Dan za¦ hel aulogeLrulk zo vee¦ moge¦ljk worden Leperkl
en L¦ljven de aíslanden ln hel wlnke¦verkeer Llnnen de perken. Een Lljko-
mend voordee¦ ls overlgens dal de sladscenlra goed LerelkLaar zljn voor
groepen dle nlel Leschlkken over een aulo. Dll ls zowe¦ van Le¦ang voor con-
sumenlen a¦s voor hel personee¦ van de delal¦hande¦svesllglngen.
De vootstonJets van perlíere wlnke¦voorzlenlngen wljzen erop dal deze de
congeslle ln de Llnnenslad kunnen reduceren, spreldlng van de wlnke¦voor-
zlenlngen Lelekenl vo¦gens hen spreldlng van de verkeersdruk. De gemld-
de¦de wlnke¦aísland za¦ mlsschlen lels kunnen loenemen, maar de relslljd Llj
deze verp¦aalslng kan korler zljn omdal er mlnder congeslle oplreedl
(íoussavl C Corman :nn:, Hay :oo¸). Dll ¦eldl dus lol eíílclënlere vervoer-
slromen ln en rond de sleden.
Daarnaasl geven de voorslanders aan dal poglngen om de aulomoLl¦llell le
Leleuge¦en, door concenlralle van voorzlenlngen en hel vermlnderen van de
auloLerelkLaarheld, welnlg oí geen vruchlen aí ¦ljken le werpen.
ínlegendee¦. ze vermlnderen a¦¦een de aanlrekke¦ljkheld van de Llnnensle-
den. Dll roepl de vraag op oí ln de dlchlLevo¦kle Llnnensleden lnlensleí wln-
ke¦verkeer elgen¦ljk we¦ wense¦ljk ls. Doordal de consumenl slerk aan de aulo
hechl, za¦ de verkeersdruk ln de Llnnensleden lmmers L¦ljven loenemen, mel
Fiquur z¶. De re¦alle lussenwlnke¦¦ocalle enverkeer. 8ton. Fvets (.oo¡)
Vraag naar groolscha¦lge
delal¦hande¦
Veranderlng lnverwachllngen
vanconsumenl
Veranderlng lnwlnke¦-
slrucluur
Veranderlng lnkeuzerulmle
enverkeersgedrag van
consumenl
Rulmle¦ljk loelslngskader
:oó wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:o) :oó
overLe¦asllng en congeslle lol gevo¦g. Hlerdoor neeml de over¦asl en de druk
op de ¦eeíLaarheld loe (Corler el a¦. :oo¸, ßroeke el a¦. :oo¸). 'Àulo-moLl¦l-
lell Ledrelgl voora¦ hel íunclloneren van Llnnensleden, a¦s deze mel a¦¦e
gewe¦d onLerelkLaar moelen zljn voor de aulo' (Van der íeu¦en :nnn).
Een voordee¦ van delal¦hande¦ ln de perlíerle ls ook dal de dlslrlLulle
geLaal ¦ljkl Llj derge¦ljke ¦ocalles. ßlj de aan¦eg van nleuwe wlnke¦¦ocalles kan
rekenlng worden gehouden mel hel grole (vrachl)verkeer dal de Levoorra-
dlng verzorgl. ín de sladscenlra ls hler meesla¦ geen rulmle voor, waardoor de
vel¦lgheld aíneeml en de over¦asl loeneeml. Ook zljn de venslerlljden waar-
Llnnen Levoorradlng aan de wlnke¦s mogen p¦aalsvlnden, Leperkl.
VetkeetsnoJe| von ČĆă-Scop|nq
Hel wlnke¦verkeersmode¦ ln ČĆă-Scoplng geeíl een lndlcalle van de wlnke¦-
verkeerseííeclen op not|onoo| nlveau. Hlermee zljn ullspraken moge¦ljk len
aanzlen van de vervoermldde¦keuze en hel aanla¦ aíge¦egde kl¦omelers naar
de verschl¦¦ende wlnke¦voorzlenlngen. Hel mode¦ geeíl geen lníormalle
over LljvoorLee¦d congeslle en LerelkLaarheld. Daarvoor zou hel mode¦ le
slerk aíhanke¦ljk zljn van de ¦oka¦e oí reglona¦e sllualle, zoa¦s de precleze p¦ek
van de wlnke¦voorzlenlng en de aans¦ulllng op de wegen.
Hel wlnke¦verkeersmode¦ van ČĆă-Scoplng le¦l vljí slappen.
Slap : schal per vervoerswljze en per koopmolleí (Run, Fun en Doe¦) de
aíslandgevoe¦lgheld. Dle geeíl aan hoe grool de kans ls dal een Leslemmlng
mel hel Lelreííende vervoermldde¦ wordl Lezochl, naarmale de aísland
loeneeml. Deze kansen zljn geschal op Lasls van waargenomen gedrag ln
hel Onderzoek Verp¦aalslngsgedrag (ąČc), dal ook geLrulkl werd voor de
economlsche eííeclen. Zo ls de conslslenlle lussen hel verkeersmode¦ en
ČĆă-Scoplng gewaarLorgd.
Slap : Lepaa¦l hel daadwerke¦ljke aanla¦ wlnke¦verp¦aalslngen per koop-
molleí voor hee¦ Neder¦and, gewogen naar de verschl¦¦ende koopmolleven.
ČĆă-Scoplng gaal ervan ull dal ledere consumenl een verp¦aalslng maakl per
molleí (Run, Fun en Doe¦), dus ln lolaa¦ drle verp¦aalslngen. ín werke¦ljkheld
maken consumenlen echler meer Run-verp¦aalslngen dan Fun- oí Doe¦-ver-
p¦aalslngen. íensen gaan lmmers vaker op pad voor de dage¦ljkse Lood-
schappen dan voor een rllje naar de meuLe¦Lou¦evard. De weglngsíacloren
zljn ook aíge¦eld ull hel ąČc.
Slap ¸ Lepaa¦l voor e¦k wlnke¦geLled a¦¦e aíslanden mel a¦¦e vervoermldde-
¦en lol a¦¦e andere geLleden.
Slap u Lerekenl de verde¦lng van consumenlen over de vervoermldde¦en.
Ull Lovenslaande slappen ls de gevoe¦lgheld en hel lola¦e aanla¦ rlllen
Lekend. íel ČĆă-Scoplng welen we dus ook hoevee¦ consumenlen lussen
e¦ke herkomsl en e¦ke Leslemmlng relzen. Zo kunnen a¦¦e consumenlen dle
een wlnke¦lrlp ondernemen, worden loeLedee¦d aan een vervoermldde¦.
Daarmee ls ook hun aíge¦egde aísland Lekend.
Slap ¸ aggregeerl a¦¦e lndlvldue¦e re¦alles lol de waarden voor hee¦
Neder¦and.
Hel huldlge mode¦ gaal ull van hel huldlge consumenlengedrag. Dal ls empl-
rlsch veranlwoord, maar maakl hel mode¦ L¦lnd voor onlwlkke¦lngen ln de
naLlje loekomsl. Een daarvan ls de loename van rllcomLlnalles (Àrenlze C
Tlmmermans :oo:), vee¦ weldewlnke¦s danken hun rendaLl¦llell aan een
slroom passanlen, zoa¦s ln woon-werkverkeer. Onderzoek naar groolscha¦l-
ge perlíere shopplng ma¦¦s ln hel Lullen¦and heeíl ¦alen zlen dal ongeveer de
he¦íl van de Lezoekers hel Lezoek aan de ma¦¦ comLlneerl mel andere
Leslemmlngen (Tolh el a¦. :nno. u¸). Dll ls echler moel¦ljk le mode¦¦eren en
hel mode¦ doel er nu geen ullspraak over. Ook de moge¦ljkheld dal consu-
menlen ln de loekomsl ¦angere relslljden wl¦¦en accepleren om meer Lood-
schappen lege¦ljk le doen, wordl nlel meegenomen ln de huldlge ana¦yse. Dal
ge¦dl ook voor de wlnke¦írecuenlle per molleí. Dll kan Llnnen de huldlge
mode¦slrucluur eenvoudlg worden veríljnd. Hel consumenlengedrag slaal
nu vasl, maar veranderlngen zljn eenvoudlg door le voeren.
Hel verkeersmode¦ ln ČĆă-Scoplng Lerekenl de verkeerseííeclen van ver-
anderlngen ln de delal¦hande¦sslrucluur voor hee¦ Neder¦and. Hel Lerekenl
de veranderlngen ln de Leslemmlngskeuze (waar gaan mensen wlnke¦en),
de aísland dle ze daarvoor aí¦eggen en de vervoerswljze dle ze klezen. Hel
lola¦e aanla¦ wlnke¦verp¦aalslngen (hoe vaak mensen gaan wlnke¦en) wordl
conslanl verondersle¦d. À¦¦een een loename van de Levo¦klng ¦eldl lol meer
wlnke¦verp¦aalslngen. De ullkomslen van hel mode¦ zljn geloelsl door deze
le verge¦ljken mel de gegevens over de wlnke¦verp¦aalslngen ln hel ąČc.
Hel mode¦ L¦eek deze gegevens rede¦ljk goed le reproduceren.
5tedeIijkheidseffecten
Slede¦ljkheld ls hel derde onderdee¦ van hel loelslngskader om nleuwe
delal¦hande¦sonlwlkke¦lngen le Leoorde¦en. De gevo¦gen voor de slede¦ljk-
held zljn een Lepa¦ende íaclor ln de oplnle over groolscha¦lge delal¦hande¦s-
onlwlkke¦lngen ln de perlíerle. Kan er ook ln de perlíerle van slede¦ljkheld
gesproken worden? vordl slede¦ljkheld daar anders lngevu¦d, geLrulkl en
ervaren? Caan de nleuwe wlnke¦cenlra ln de Llnnenslad len kosle van de hls-
lorlsche slede¦ljkheld? Hel ls ln de dlscussle over delal¦hande¦sonlwlkke¦ln-
gen Le¦angrljk nlel a¦¦een een ullspraak le doen over de male van slede¦ljk-
held Llj een Lepaa¦de onlwlkke¦lng, maar ook om zorgvu¦dlg le zljn ln de
wljze waarop we lol dal oordee¦ komen.
ín deze paragraaí wordl een kwa¦llalleve loels onlworpen om de onlwlk-
ke¦lngen van nleuwe delal¦hande¦ le Leoorde¦en op de dlmensle slede¦ljk-
held. Dle wordl voor hel eersl loegepasl om de huldlge voorraad p¦annen le
Leoorde¦en. Ook de verschl¦¦ende loekomslvarlanlen dle ln hel vljíde hooíd-
sluk worden gepresenleerd, worden daarmee geloelsl. ín de eersle para-
graaí deílnlëren we hel Legrlp en maken hel operallonee¦. ve rlchlen ons
daarLlj op de Leoorde¦lng van de openLare rulmle, en dan mel name de open-
Lare rulmle rond wlnke¦voorzlenlngen. ín de vo¦gende lwee paragraíen
presenleren we de achl crllerla dle mln oí meer oLjeclleí op hun slede¦ljkheld
Leoordee¦d kunnen worden.
Rulmle¦ljk loelslngskader
:o8 wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:on :o8
Opetot|ono||seten von |et beqt|p steJe|||k|e|J
ín deze paragraaí Lespreken we een aanla¦ lnlerprelalles van hel ¦asllge
Legrlp slede¦ljkheld. DaarLlj moel ook nog worden opgemerkl dal de lnler-
nallona¦e dlscussle Lemoel¦ljkl wordl doordal hel woord slede¦ljkheld nlel
Leslaal ln hel Enge¦s (hel wordl soms onlerechl verlaa¦d a¦s utbon|tv dal hoí-
íe¦ljkheld Lelekenl), hel Lesle maar ook enlgszlns onLevredlgende compro-
mls ls hel woord utbon|sn.
ín de welenschappe¦ljke ¦lleraluur Leslaan er slgnlílcanle verschl¦¦en ln de
Lenaderlngswljze - aíhanke¦ljk van de dlsclp¦lne (Cowan :oo¸). Slede¦ljkheld
oí utbon|sn heeíl ln de sledenLouwkunde en archllecluur voora¦ Lelrekklng
op oLjeclgerlchle e¦emenlen, zoa¦s malerlaa¦geLrulk, dlchlheld, íuncllemen-
glng en Louwhoogle. Daarnaasl heeíl slede¦ljkheld le maken mel de
geLrulksíunclle van de rulmle, zoa¦s de aanwezlgheld van 'voorzlenlngen' a¦s
sloe¦en (vhyle), p¦anlenLakken, íonlelnen, oí - voor wlnke¦geLleden - par-
keerge¦egenheld, voelgangerszones oí ro¦lrappen (Cruen C Smllh,
Koo¦haas).
De geograíle zlel slede¦ljkheld vaak a¦s legenpoo¦ van ¦ande¦ljkheld, dus de
slad a¦s legenpoo¦ van hel ¦ande¦ljke geLled. Dll vakgeLled Lesludeerl de
íunclles dle worden geachl slede¦ljk le zljn, zoa¦s wonen, werken en voor-
zlenlngen, de rulmle¦ljke palronen dle ze op¦everen en de Lelekenls daar-
van (Chrlsla¦¦er, Soja, Sassen, Tay¦or C Knox, Carreau, Kunsl¦er, Àuge). De
p¦ano¦ogle zoekl naar manleren om slede¦ljkheld hel Lesle le ordenen oí lol
sland le Lrengen, zoa¦s L¦ljkl ull deze prlnclpes van de C|ottet o[ t|e New
Utbon|sn (www.newurLanlsm.org). '. nelghLorhoods shou¦d Le dlverse ln
use and popu¦allon, communllles shou¦d Le deslgned íor lhe pedeslrlan and
lransll as we¦¦ as lhe car, cllles and lowns shou¦d Le shaped Ly physlca¦¦y
deílned and unlversa¦¦y accesslL¦e puL¦lc spaces and communlly lnslllullons,
urLan p¦aces shou¦d Le íramed Ly archlleclure and ¦andscape deslgn lhal ce¦e-
Lrale ¦oca¦ hlslory, c¦lmale, eco¦ogy, and Lul¦dlng pracllce.'
Voor de rulmle¦ljke economle heeíl slede¦ljkheld le maken mel de ¦ocus
voor ílnanclë¦e lransaclles, werkge¦egenheld, zake¦ljke dlenslver¦enlng en
evenluee¦ produclle en vaslgoedwaarde mel voorde¦lge agg¦omeralle-eííec-
len (veLer, Hole¦¦lng, À¦onso, Van Oorl, F¦orlda). Ten s¦olle ls slede¦ljkheld
een Le¦angrljk Legrlp ln de soclo¦ogle. Hler gaal hel voora¦ om hoe de slad
door de mens wordl geLrulkl en ervaren. ße¦angrljke conceplen zljn onder
andere openLare rulmle, lnleraclle lussen dlverse groepen, vrljheld door
anonlmllell, cu¦lure¦e lnsle¦¦lngen en Lroedp¦aalsen, hoge varlëlell van po¦l-
lleke en maalschappe¦ljk dlscours en ¦líesly¦e (LeíeLvre, íax veLer, Zukln).
Deze ulleen¦opende Lenaderlngen heLLen een aanla¦ overeenkomslen.
slede¦ljkheld heeíl lels le maken mel dlchlheld van verschl¦¦ende soorlen
mensen, íunclles en geLouwen en ook mel de noodzaak van (hande¦s-, lrans-
porl-, lníormalle)nelwerken.
val slede¦ljkheld Lelekenl voor de delal¦hande¦ en voor de consumenl
moel nog nader worden ullgewerkl. Daarloe maken we een ana¦yllsch
onderscheld lussen de (vasle) íysleke omgevlng en hel (í¦uîde) geLrulk daar-
van. Slede¦ljkheld krljgl dan vorm ln de wlsse¦werklng lussen deze lwee e¦e-
menlen.
:. Fysleke verschljnlngsvorm. LeLouwlngsdlchlheld, íuncllone¦e
dlversllell, omgevlngskwa¦llell, rulmle¦ljk conílguralle
:. íense¦ljk geLrulk. geLrulkslnlensllell, helerogenllell, domelnen en
sne¦heldservarlng
Na hel Leschrljven van de verschl¦¦ende loelslngscrllerla wordl hel moge¦ljk
deze loe le passen op een Lepaa¦d geva¦, zoa¦s een nleuw wlnke¦cenlrum oí
een Leslaande casesludy. Omdal hel een kwa¦llalleve exercllle ls, worden er
geen cljíers gehanleerd maar een drlepunlenschaa¦ (-, o en +). ßlj de Leoor-
de¦lng worden de aandachlspunlen ln de Leschrljvlng van hel crllerlum aíge-
wogen. Hel za¦ voorkomen dal sommlge crllerla e¦kaar over¦appen, zoa¦s
íuncllemenglng en dlversllell van geLrulk en rulmle¦ljk conílguralle en lnlen-
sllell1sne¦heldservarlng. Dll ls op zlch nlel erg, wanl slede¦ljkheld ls en L¦ljíl
een comp¦ex Legrlp mel vee¦ samenhangende e¦emenlen.
lvs|eke kennetken von steJe|||k|e|J
Deze paragraaí Lespreekl de íysleke verschljnlngsvorm van slede¦ljkheld.
Rulmle¦ljke lnde¦lngen heLLen vaak a¦s doe¦ mensen op een Lepaa¦de manler
le ¦elden. Zo Lehoorl de slruclurerende ro¦ van de rulmle (rlvleren, heuve¦s)
vanouds lol de kern van ml¦llalre slralegleën. Tegenwoordlg wordl de rulmle
Lewusl geLrulkl oí lngerlchl om de slromen van mensen ln een ìāLA oí
À¦Lerl Heljn ¦angs Lepaa¦de produclen le ¦elden (Hardwlck :oou, Kooljman
:nnn, Chung el a¦. :oo:). Hel ls de vraag oí dll soorl rulmle¦ljke lnde¦lngen
een grolere oí mlndere male van slede¦ljkheld op¦everl.
ßeLouwlngsdlchlheld ls een kenmerk dal naluur¦ljk een re¦alle heeíl mel
hel Legrlp slede¦ljkheld. De íysleke verschljnlngsvorm van sleden wordl
lmmers gekenmerkl door geLouwen (p¦ekken) en wegen (slromen). Ook de
hoogle en naLljheld van geLouwen en de lnlensllell van slromen Lepa¦en
mede de male van slede¦ljkheld.
Deze koppe¦lng van LeLouwlngsdlchlheld aan slede¦ljkheld zou echler
nlel zo vanze¦ísprekend moelen zljn. De male van dlchlheld hangl lmmers
ook aí van wal er we¦ en nlel wordl meegenomen ln de deílnllle van slede¦ljk-
held. ßovendlen zljn hel schaa¦nlveau en de aíLakenlng van hel onderzochle
geLled zeer Lepa¦end. Zo heeíl de reglo van Los Ànge¦es vo¦gens hel ċ.ĉ.
Census ßureau een hogere dlchlheld dan dle van New York oí San Franclsco,
op sladsnlveau zou hel zeker nlel zo zljn. ín Europees verLand voeren geo-
graíen íe¦¦e dlscussles over deílnllles van slede¦ljke geLleden. À¦s een Lepaa¦-
de deílnllle voor een slad wordl loegepasl op de ßene¦ux, verdwljnen a¦¦e
sleden en dorpen ln va¦¦onlë, lerwlj¦ de meerderheld van Neder¦and dan een
grole slad ¦ljkl le zljn. ín onze sludle kljken we voor de LeLouwlngsdlchlheld
daarom zowe¦ naar hel ¦oka¦e schaa¦nlveau (p¦angeLled) a¦s naar hel reglona-
¦e schaa¦nlveau (een slraa¦ van ongeveer een kl¦omeler rondom hel p¦ange-
Lled), a¦s we ullspraken doen over de male van slede¦ljkheld.
val de delal¦hande¦ Lelreíl, ls de a¦gemene verwachllng dal een hogere
LeLouwlngsdlchlheld een groler draagv¦ak voor wlnke¦voorzlenlngen Lele-
kenl. Dll zou zlch vo¦gens de ¦oglca van Chrlsla¦¦er dan verla¦en ln een grolere
Rulmle¦ljk loelslngskader
::o wì NkLLLN ì N uLcALANb ī::: ::o
moge¦ljkheld 'hoge orde'-íunclles, zoa¦s speclaa¦zaken, aan le lreííen ln
dlchlLeLouwde geLleden.
WootJet|nq von |et ct|tet|un bebouw|nqsJ|c|t|e|J
+ Vo¦geLouwd mel meerdere elages
o CeLled dee¦s LeLouwd, ¦aagLouw
- CeLled he¦emaa¦ open voor projeclvoorsle¦
Een lweede kenmerk van slede¦ljkheld ls dlversllell. Slede¦ljkheld heeíl
name¦ljk nlel a¦¦een le maken mel de male van LeLouwlng, maar ook mel de
íuncllone¦e lnvu¦¦lng daarvan. À¦s vulslrege¦ kan gehanleerd worden. hoe
meer íunclles Llj e¦kaar ln een geLled aanwezlg zljn, hoe hoger de slede¦ljk-
held. Dll koml overeen mel de huldlge dlscussle Llnnen de New Utbon|sn-
Leweglng ln de Verenlgde Slalen dle naar n|xeJ-use Jeve|opnents slreeíl
(ßoh¦ :oo:). Deze Leweglng ls overlgens a¦¦esLeha¦ve 'new', aangezlen de
prlnclpes van mense¦ljke schaa¦, aíwlsse¦lng van geLouwlypen en íunclles a¦
Lep¦ell werden ln T|e Deot| onJ l|[e o[ Cteot Anet|con C|t|es (lacoLs :nó:).
Hler worden wonen, werken en voorzlenlngen ln de naLljheld van e¦kaar
gerea¦lseerd. ¦leísl op ¦oopaísland.
Voor de delal¦hande¦sseclor ls dlversllell van Le¦ang. De aanwezlgheld van
wonlngen Lelekenl dal er polenllë¦e k¦anlen ln de Luurl zljn. Dll ls voora¦
Le¦angrljk voor Run-Lranches mel een slel¦e aíslandsverva¦curve. verk-
íunclles, zoa¦s kanloren, kunnen een verge¦ljkLaar voordee¦ op¦everen, hoe-
we¦ er nog a¦lljd vee¦ mlnder wlnke¦rlllen worden gemaakl vanull de werk-
p¦ek dan de woonp¦ek, zoa¦s ln de vorlge paragraaí a¦ ls geL¦eken. Ook de aan-
wezlgheld van horeca en ¦elsure kan de allracllvllell van een wlnke¦geLled
verhogen. Àndersom ls een eenlonlg wlnke¦geLled (door domlnanlle van
een koopmolleí, Lranche oí van íl¦laa¦Ledrljven) mlnder slede¦ljk (en ln ČĆă-
Scoplng mlnder aanlrekke¦ljk).
WootJet|nq von |et ct|tet|un J|vets|te|t
+ ílxed-use slerk aanwezlg
o Een domlnanle íunclle maar ook andere íunclles aanwezlg
- íonoíuncllonee¦, andere íunclles verLoden
Een onmlsLaar maar moel¦ljk grljpLaar e¦emenl ln de slede¦ljkheldsdlscussle
Lelreíl de suLjeclleve ervarlng van de omgevlngskwa¦llell. Vo¦gens een ull-
geLrelde encuêle van ĄČă ls na 'keuze wlnke¦aanLod' de 'síeer' hel Le¦ang-
rljksle aspecl voor een kernwlnke¦geLled (ĄČă :oou. ¸:). De eslhellek van
groolscha¦lge perlíere delal¦hande¦ genlel ln Leglnse¦ welnlg waarderlng. de
eenheden zljn doorgaans grool en ull¦llalr, ln legensle¦¦lng lol LljvoorLee¦d
íraale warenhulzen (ook ln Leglnse¦ grole dozen) ln de slad.
De lnrlchllng van de rulmle ls kenmerkend voor waardevo¦¦e slede¦ljke
geLleden. zllLanken en ander slraalmeuLl¦alr, Lagagek¦ulzen, spee¦rulmles,
íonlelnen, openLare lol¦ellen, enzovoorl. Ook de kwa¦llell van de rulmle
lussen geLouwen, conllnuîlell en aíwlsse¦lng van geve¦s dragen Llj aan een
posllleí oordee¦. Àndere íacloren, zoa¦s de herkenLaarheld en overzlchle¦ljk-
held van hel geLled (dulde¦ljke roules, randen, knooppunlen en mlj¦pa¦en)
voegen ook loe aan de omgevlngskwa¦llell (Lynch :nóo. uó-u)).
Naasl Lovengenoemde íacloren kan er ook een onderscheld gemaakl wor-
den lussen hlslorlsche organlsch gegroelde geLleden en moderne gep¦ande
geLleden. Slede¦ljke rulmle mag een Leelje romme¦lg en vles zljn. Ook hel
'onverwachle' oí 'verrasslngse¦emenl' kan een ro¦ spe¦en. slede¦ljkheld ls
hler de legenhanger van slerle¦, neljes, Lurger¦ljk.
De perlíere delal¦hande¦ slreeíl soms ook naar een slede¦ljke omgevlngs-
ervarlng (Sorken :nn:, Colldlener :nn), Lowe :ooo, ßorklng :oo:, Tsung
Leong :oo:). Dll e¦emenl wordl doorgaans loegepasl ln de vorm van nepge-
ve¦s ln ma¦¦s, zoa¦s Llj de casesludy van Clle Europe en ln de lnrlchllng van de
open rulmle ln hel ¦líesly¦e cenler Oakway Cenler. Er zljn ze¦ís voorLee¦den
van nepzwervers ln megama¦¦s, en ln een nageLouwde íla¦laanse omgevlng
van een lapans wlnke¦cenlrum zljn Lewakers verk¦eed a¦s íla¦laanse
CaraLlnlerl.
WootJet|nq von |et ct|tet|un onqev|nqskwo||te|t
+ Zeer gewaardeerd, prelllge síeer
o Neulraa¦
- Zeer s¦echl lmago, nare síeer
Een vlerde kenmerk van slede¦ljkheld zljn de LeLouwlngspalronen (verschl¦-
¦ende íunclles lnLegrepen) en de rulmles lussen geLouwen. de rulmle¦ljke
conílguralle. De ¦ocalle van geLouwen ln de rulmle za¦ Llj de Lezoekers van
hel geLled een Lepaa¦d geLrulk sllmu¦eren. À¦s de rulmle een lyplsch puL¦lek
geLrulk Levorderl - dal wl¦ zeggen dlverse maalschappe¦ljke en economlsche
acllvllellen - ls de polenlle voor slede¦ljkheld groler. ve maken dulde¦ljk wal
rulmle¦ljke conílguralle ls door hleronder verschl¦¦ende soorlen wlnke¦ge-
Lleden naasl e¦kaar le ¦eggen (ílguur :ó lol en mel :n). De eersle lwee zljn
meer hlslorlsche wlnke¦geLleden en de andere lwee zljn moderne varlanlen.
WootJet|nq von |et ct|tet|un tu|nte|||ke con[|qutot|e/not[o|oq|e
+ Zeer Levorderend voor lnlens mu¦llíuncllonee¦ geLrulk,
lwee lol drle po¦en
o Neulraa¦
- Zeer onlmoedlgend voor lnlens mu¦llíuncllonee¦ geLrulk,
geen oí le vee¦ po¦en
Rulmle¦ljk loelslngskader
::: wì NkLLLN ì N uLcALANb ī::¸ :::
Fiquur zó. Concenlrlsche íormalle
íneenconcenlrlsche íormalle onlslaanverschl¦¦ende slromen
Lezoekers rondeencenlraa¦ punl, dal ook vaak voor eendee¦
openslaal (ßak :n):). De morío¦ogle ¦aal naasl hel wlnke¦en
vo¦doende rulmle voor andere acllvllellen, de cenlra¦e p¦ek ls
eenopenLare rulmle a¦ dannlel voorzlenvanamenllles. Deze
íormalle Lledl ook zlchl opde geve¦s, ela¦ages oí mensen.
Vo¦gens ßak (:n):. ¸8-u¸) zljnde voorde¦envanzo'nconílgu-
ralle. :) Lekendhelddoor cenlra¦e ¦lgglng, :) charmanl,
¸) voelgangersvrlende¦ljk enu) wlnke¦s op¦oopaísland. De
nade¦enzljn. :) onoverzlchle¦ljkheld:) moel¦ljk le veranderen
(ve¦e monumenlen) aanmoderne elsen.

Fiquur z). Llnealre íormalle
íneen¦lnealre íormalle ls de rulmle¦ljke conílguralle eendul-
dlger. De Lezoeker ¦oopl ¦angs een¦ljnenzlel de wlnke¦s van
de zljkanl ende ullhangrec¦ameLordenvoor zlch. Een¦angdu-
rlg verL¦ljí wordl lndeze conílguralle onlmoedlgddoor hel
geLrek aanrulmle, voora¦ a¦s hel druk ls. Àndere acllvllellen
zljnlndll geLleddanook mlnder aanneme¦ljk. Vo¦gens ßak
(:n):. ¸8-u¸) zljnde voorde¦en. :) parkerenlnzljslralen,
:) spreldlng vanverkeersLe¦asllng (goede doorslromlng)
en¸) ullLreldlng moge¦ljk omdal hel geLledvaak mlnder hls-
lorlschls. De nade¦enzljn. :) geenLrandpunl waardoor hel
geLledsaal enmlnder overzlchle¦ljk ls, :) vaak onlLreken
wlnke¦s lnde¦envanhel ¦lnl, dal dus mlnder overzlchle¦ljk ls.
Fiquur z8. Slandaardopzel voor eenshopplng ma¦¦
índe k¦asslek overdekle perlíere shopplng ma¦¦ worden
enke¦e warenhulzenverLondenmel wlnke¦ga¦erljenende
ma¦¦ ls omrlngddoor parkeerlerrelnen(CruenCSmllh:nóo,
Kooljman:nnn, Hardwlck :oou). Hlerdoor onlslaal eenover-
dekle voelgangerszone dle doorgaans ook rulmle Lledl aan
andere íunclles, zoa¦s horeca (íoodcourl) en¦elsure enopen
rulmles heeíl omle zlllen. De verL¦ljísduur lneenma¦¦ ls
re¦alleí ¦ang ener wordl vee¦ ge¦open. ía¦¦s kunnensoms
onoverzlchle¦ljk zljn, door de verschl¦¦ende wlnke¦ga¦erljen
endoor de hoevee¦heldln- enullgangen, zo heeíl Lljna e¦ke
ma¦¦ eenlníormalleLordnodlg mel eenp¦allegrond(ßorklng
:nn8). ínhel a¦gemeenzljnma¦¦s door hunperlíere ¦lgglng ull-
slekendLerelkLaar vanaí de sne¦weg, maar vee¦ mlnder goed
mel a¦lernalleve vervoerswljzen. Door hunomvang zou er
echler draagv¦ak kunnenonlslaanvoor evenlue¦e openLaar-
vervoerverLlndlngen.
Fiquur zç. Slandaardopzel voor eenslrlpma¦¦
De rulmle¦ljke conílguralle vaneenslrlpma¦¦ ls anders dande
drle vorlge. Hler ls hel nlel aanlrekke¦ljk omvande ene wlnke¦
naar de andere le ¦open. íngrolere slrlpma¦¦s gaal meneerder
lerug naar de aulo omde vo¦gende wlnke¦ le Lezoekendan
ernaarloe le ¦open. Openrulmle ls eenullzonderlng envaak
nlel ullnodlgend(eenongeLrulkl dee¦ vanhel parkeer-
lerreln). ínsommlge geva¦¦enzljnslrlpma¦¦s erg overzlchle¦ljk
door de grole geve¦s, hel Leperkle aanla¦ wlnke¦s ende
hoevee¦heldrulmle ophel parkeerlerreln. Nel zoa¦s ma¦¦s zljn
slrlpma¦¦s gerlchl opde aulo. De ¦lgglng ls vaak mlnder perl-
íeer danLlj de ma¦¦, maar lochle ver voor a¦lernalleve ver-
voersmldde¦en.
Fiquur ¡o. Trekkers enroullng lneenwlnke¦geLled
Naasl de morío¦ogle vande geLouwen¦aal ßak (:n):. uu-u¸)
zlendal de ¦ocalle vanlrekkers (hlerna po¦engenoemd) een
Lehoor¦ljke lnv¦oedkanulloeíenenophel rulmle¦ljke gedrag
vanLezoekers. Deze po¦enkunneneeníuncllone¦e Lelekenls
heLLen(LljvoorLee¦dvoor hel verkeer, delal¦hande¦ oí a¦s
slede¦ljk monumenl) oí cu¦luree¦ (hlslorlschenlnllemlegen-
over modernengroolscha¦lg).
Eenwlnke¦geLledzonder enke¦e poo¦ ls le v¦ak endaarom
zwak. hel heeíl geendulde¦ljke íocus. ßlj eenpoo¦ ls er een
orlënlalle ops¦echls eenpunl, er onlslaal eenradla¦e verhou-
dlng enverkeersslroom. íeerdere po¦encreërenLeweglng.
Zo onlslaal Llj lwee po¦eneen¦lnealr spannlngsve¦d, maar hel
geLledwordl pas echl lnlensleí geLrulkl mel drle po¦en. Nog
meer po¦enLelekenl nlel meer slede¦ljkheld. Llj le vee¦ po¦en
Leslaal eengevaar dal hel geLledonoverzlchle¦ljk wordl en
dus opeengeLledzonder enke¦e poo¦ ¦ljkl.
vlnke¦s
vlnke¦s
Rulmle¦ljk loelslngskader
Tweepo¦lge kern
Ongepoo¦de kern Eenpo¦lge kern
Drlepo¦lge kern
Vee¦po¦lge kern
Poo¦
ínv¦oedssíeer poo¦
vlnke¦s
Parkeerlerreln
vlnke¦s
Parkeerlerreln
::u wì NkLLLN ì N uLcALANb ī::¸ ::u
Mense|||ke kennetken von steJe|||k|e|J
ín deze paragraaí wordl slede¦ljkheld opgeval a¦s mense¦ljke acllvllell, lmp¦l-
clel ls dll de lmpacl van rulmle op hel mense¦ljk gedrag. Slede¦ljkheld heeíl
dus nlel a¦¦een le maken mel LeLouwlngsdlchlheld en íuncllona¦llell. hel
heeíl ook le maken mel hoe de íysleke rulmle door mensen wordl lngevu¦d.
Een dlchlLeLouwd, ullgeslorven Ledrljvenlerreln ls nlel erg slede¦ljk le noe-
men, een megadanceparly ln een wel¦and ls een voorLee¦d van hel creëren
van slede¦ljkheld ln een normaa¦gesproken nlel-íyslek slede¦ljk geLled (íelz
:oo:, Ca¦¦e el a¦. :oou).
Een eersle mense¦ljk kenmerk dal Lljdraagl aan slede¦ljkheld ls de geLrulks-
lnlensllell. De onaíhanke¦ljke varlaLe¦e hler ls hel aanla¦ aanwezlge mensen
en hel gevoe¦ van drukle. Een sladsp¦eln zou mlsschlen de julsle randvoor-
waarden heLLen voor slede¦ljkheld, maar a¦s hel a¦lljd ullgeslorven ls, ls hel
nlel slede¦ljk. Ook lljd ls hlerLlj Le¦angrljk. a¦s een p¦ek s¦echls een uur per
dag druk ls, vlnden wlj dal hel mlnder slede¦ljk ls dan a¦s hel zowe¦ overdag a¦s
ln de avonduren ¦evendlg ls.
Voor de delal¦hande¦ ls de geLrulkslnlensllell van een geLled een Le¦ang-
rljke vesllglngsíaclor, omdal passanlen polenllë¦e k¦anlen zljn. Àndersom
heeíl de delal¦hande¦ ook een zulgende werklng. lljdens wlnke¦lljden wor-
den mensenslromen aangelrokken.
WootJet|nq von |et ct|tet|un qebtu|ks|ntens|te|t
+ P¦ek wordl he¦e elmaa¦ lnlensleí geLrulkl
o Vee¦ geLrulk op Lepaa¦d lljdsllp, welnlg geLrulk op ve¦e lljdsllppen
- Sowleso welnlg acllvllell, verLod op Lepaa¦de geLrulksdoe¦en
Slede¦ljkheld wordl nlel a¦¦een Lepaa¦d door een hoge geLrulkslnlensllell,
hel geLrulk moel ook helerogeen zljn, hel vo¦gende kenmerk van slede¦ljk-
held. Er moelen verschl¦¦ende soorlen geLrulk aanwezlg zljn, zoa¦s elen,
¦ezen, wande¦en, wlnke¦en, pralen, werken, roken en rondhangen. Een
geLled waarln ve¦e soorlen acllvllellen e¦kaar ln de rulmle over¦appen, ls dus
meer slede¦ljk dan een geLled dal monoíuncllonee¦ wordl geLrulkl
(À¦exander :nóó). Een lweede aspecl van helerogenllell Lelreíl de Lezoe-
kers. Een geLled ls meer slede¦ljk a¦s verschl¦¦ende hulshoudlypes, ¦eeílljden,
lnkomslen, op¦eldlngsnlveaus, ¦eeísllj¦en, elnlcllellen en derge¦ljke er
geLrulk van maken.
íel Lelrekklng lol de delal¦hande¦ zegl Ha¦¦sworlh. 'Shopplng has a socla¦
íuncllon, a¦¦owlng peop¦e lo meel olhers whl¦sl on shopplng lrlps away írom
lhe home' (:n88. :¸). Verschl¦¦ende lypen wlnke¦s ¦alen meer oí mlnder a¦ler-
nalleí geLrulk loe, zoa¦s ln de shopplng ma¦¦ (Lowe C vrlg¦ey :ooo). Dll ls
ook dee¦s aíhanke¦ljk van hel wlnke¦molleí. Fun-shoppen wordl vaker mel
andere (¦elsure) acllvllellen gecomLlneerd.
WootJet|nq von |et ct|tet|un |etetoqen|te|t
+ íu¦llíuncllonee¦ geLrulk door dlverse mensen
o íonoíuncllonee¦ door dlverse mensen, mu¦llíuncllonee¦ door een groep
- íonoíuncllonee¦ en homogeen, verLod op Lepaa¦de
geLrulksdoe¦en1groepen
Een derde mense¦ljk kenmerk van slede¦ljkheld heeíl le maken mel ver-
lrouwdheld en domelnvormlng. íensen kunnen zlch 'lhuls' voe¦en ln de
rulmle, maar moelen ook rekenlng houden mel anderen (sense o[ p|oce en
c|v|c spoce). De rulmle ls vaak jurldlsch openLaar, maar hoeíl nlel a¦lljd zo le
zljn (Hajer C Reljndorp :oo:. ::). Hel gaal ons hler om hel ln de praklljk loe-
elgenen van de rulmle. Een geLled waarln meerdere groepen zlch lhuls voe-
¦en, ls meer slede¦ljk dan een waar s¦echls een groep oí nlemand zlch lhuls
voe¦l.
Voor de marklen en wlnke¦cenlra wordl dll gevoe¦ van verlrouwdheld en
een elgen domeln verlaa¦d ln een slandaard voor hel uller¦ljk van de omge-
vlng, dle over de he¦e were¦d ge¦dend ls. Perlíere vesllglngen zoa¦s shopplng
ma¦¦s zlen er dee¦s overa¦ helze¦íde ull, waardoor ze voor de consumenl a¦lljd
een Leelje elgen zljn, waar ook ler were¦d (Reljndorp :oou. :un).
WootJet|nq von ct|tet|un vetttouwJ|e|J en Jone|nvotn|nq
+ Dlverse domelnvormlng aanwezlg en loegeslaan
o Een domlnanl domeln, geen verLod
- Ceen domeln moge¦ljk, verLoden
Hel vlerde kenmerk Lelreíl de mense¦ljke slromen en de sne¦held waarmee
men zlch verp¦aalsl. De slede¦ljke rulmle wordl name¦ljk nauwe¦ljks vanull
sll¦sland ervaren, maar vrljwe¦ a¦lljd ¦opend, ílelsend oí vanull een rljdende
aulo. Hlerdoor ls de slede¦ljke omgevlng doorgaans een mozaîek van voorLlj-
gaande slgna¦en. geve¦s, verkeers¦lchlen, rec¦ameLorden en andere mensen.
Dle slromen en sne¦held spe¦en ook een ro¦ voor de delal¦hande¦. Er Leslaal
name¦ljk een naluur¦ljke re¦alle lussen sne¦held en de lnlensllell van íunclles.
ln voelgangerszones kunnen wlnke¦s vee¦ lníormalle ela¦eren, lerwlj¦ op een
drukke weg een ullhangLord vo¦doende ls, en op de sne¦weg moel worden
vo¦slaan mel een ¦ogo op een paa¦. íel andere woorden, hoe hoger de sne¦-
held van de consumenl, hoe ¦ager hel delal¦nlveau ls dal hlj kan vallen
(Venlurl, ßrown C ízenour :n))), daarom moelen Llj een hoge sne¦held de
rec¦amelekslen en wanden van wlnke¦vesllglngen verder van de weg aí
slaan. Croolscha¦lge perlíere delal¦hande¦ wordl lmmers Lljna a¦lljd op aulo-
sne¦held Lenaderd. 'vlnke¦en' vlndl LljvoorLee¦d p¦aals vanachler hel sluur
Llj de Laanwlnke¦s ln ße¦glë (mel deze¦íde rulmle¦ljke conílguralle a¦s hel
¦lnealre wlnke¦geLled). De ma¦¦ ls wezen¦ljk anders. Lullen de ma¦ Leweegl
men op aulosne¦held, maar Llnnen geLeurl a¦¦es op ¦oopsne¦held.
Rulmle¦ljk loelslngskader
::ó wì NkLLLN ì N uLcALANb ī::) ::ó
WootJet|nq von ct|tet|un sttonen en sne||e|J
+ Verschl¦¦ende sne¦heden en vervoersmldde¦en aanwezlg
o Een sne¦held1vervoersmldde¦ domlnanl
- Ulls¦ullend een sne¦held1vervoersmldde¦, anderen verLoden
Een s¦olopmerklng over slede¦ljkheld. hel Legrlp ls comp¦ex, omslreden en
heeíl een mu¦lldlsclp¦lnalre geschledenls. Hel deLal over zljn lnvu¦¦lng ls nog
sleeds acluee¦ en nlel teso|veJ conc|us|ve|v. soms zle je door de Lronnen hel
Los nlel meer. Voor een Le¦angrljk dee¦ hangl slede¦ljkheld aí van hel elgen
(suLjeclleve) perspeclleí. De K¦erk Leweerl ze¦ís dal de enlge reë¦e lnhoud
van slede¦ljkheld dle ln de huldlge (nelwerk)samen¦evlng nog Leslaal, ls a¦s
een menla¦llellsLegrlp. 'Zoa¦s een slad ln werke¦ljkheld een reeks van sleden
ls dle na e¦kaar, naasl en over e¦kaar heen zljn geLouwd, zo ls slede¦ljkheld
opgelrokken ull ervarlngen, Lee¦den en herlnnerlngen' (:nn8. ::). Toch L¦lj-
ven er ln dll menla¦llellsLegrlp rege¦mallgheden dle sleeds lerugkeren, ln hel
geva¦ van dll onderzoek zljn deze rege¦mallgheden ullgedlsll¦¦eerd lol de achl
Lovengenoemde kenmerken. Deze kenmerken slaan ¦os van een Lepaa¦de
p¦ek. dus nlel ervan ullgaan dal de Àmslerdamse lordaan slede¦ljk ls en
Leldschendam nlel, maar lheorellsch1a¦gemene crllerla onlwerpen en daar-
na loepassen. zo L¦ljí je open voor verasslngen.
5ynthese
Door hel opsle¦¦en van door ons lnzlens de drle Le¦angrljksle lhema's Llj hel
deLal over íegaonlwlkke¦lng - economle, verkeer, slede¦ljkheld -, hopen
we Llj le dragen aan hel rallona¦lseren van de dlscussle. Hel ls nlel vo¦doende
om íegaonlwlkke¦lngen le Leoorde¦en op s¦echls een van deze drle lhe-
ma's. er moel een aígewogen samenhang zljn Llj e¦ke eva¦ualle.
Hel economlsche mode¦ ull de eersle paragraaí geeíl aan waar de druk
koml le ¦lggen Llj nleuwe delal¦hande¦sonlwlkke¦lngen. ín hel mode¦ worden
de consumenlenpreíerenlles meegenomen, door de re¦alles lussen de allrac-
llvllell van een cenlrum en de lransporlkoslen le koppe¦en aan emplrlsche
gegevens. DaarLlj wordl nadrukke¦ljk onderscheld gemaakl naar koopmolle-
ven. Deze voorde¦en van ČĆă-Scoplng len opzlchle van een bĆą oí Scoplng
maken de ullkomslen rea¦lsllscher.
De eííeclen van íegaonlwlkke¦lngen op hel verkeer Lrengen we ln kaarl
mel Lehu¦p van de ullkomslen voor verde¦lng van slandaardconsumenlen
over de poslcodegeLleden van ČĆă-Scoplng. De slandaardconsumenlen
genereren rlllen dle loegewezen worden aan de vervoersmldde¦en op Lasls
van een aíslandenmalrlx. Zo kan veranderlng ln gemldde¦d relsaísland,
mode¦ sp¦ll en relslljd Lerekend worden voor e¦k koopmolleí.
Hel ls Le¦angrljk om ook de Leperklngen van ČĆă-Scoplng le onderken-
nen. De Le¦angrljksle Leperklng ls de nadruk op hel aanLod. ČĆă-Scoplng
L¦ljíl daarmee een potent|emode¦, hel doel geen ullspraak over de werke¦ljke
omzel, ook a¦ ls hel consumenlengedrag nadrukke¦ljker opgenomen. Hel
consumenlengedrag ls de andere Le¦angrljke Leperklng. ßesledlngen en
aíslandgevoe¦lgheld van consumenlen zljn name¦ljk conslanl verondersle¦d.
Een derde meer kwa¦llalleí lhema dal sleeds lerugkeerl ln de dlscussle,
Lelreíl de gevo¦gen voor slede¦ljkheld. Hler Leperkl de dlscussle zlch vaak lol
de negalleve eííeclen voor de hlslorlsche Llnnenslad en lol de kunslmallge
omgevlng van de nleuwe projeclen. DaarLlj wordl over hel hooíd gezlen dal
de nleuwe onlwlkke¦lngen ln essenlle ook een vorm van slede¦ljkheld zljn.
Om deze dlscussle meer evenwlchl le geven, heLLen wlj een loelslngskader
mel achl crllerla onlwlkke¦d dle mln oí meer oLjeclleí Leoordee¦d kunnen
worden. vlj heLLen nlel de prelenlle dal mel hel kader a¦¦e crllerla gedekl
zljn, maar denken we¦ dal hel een represenlalleve reí¦eclle ls van hel Leslaan-
de lnzlchl over dll lhema ln de ¦lleraluur.
Rulmle¦ljk loelslngskader
5tructuur en effecten
tot zo1o

ī:::
siauciuua en errecien ioi zc1c
ín dll hooídsluk verkennen we wal de moge¦ljke eííeclen zljn van de nleuwe
delal¦hande¦sp¦annen lol :o:o. ve Lekljken hoe de delal¦hande¦sslrucluur
zlch ln de naLlje loekomsl za¦ onlwlkke¦en en wal de eííeclen zljn voor de
economle, hel verkeer en de slede¦ljkheld. Hel hooídsluk Leglnl mel een
Leschrljvlng van de Leslaande delal¦hande¦sslrucluur ln lermen van sprel-
dlng, ¦ocalle en opperv¦akle, de Leslaande sllualle ls lmmers de reíerenlle
voor a¦¦e loekomsllge onlwlkke¦lngen.
De NederIandse detaiIhandeIsstructuur
De Leslaande wlnke¦slrucluur van Neder¦and wordl ln de ¦lleraluur Leschre-
ven a¦s íljnmazlg en hlërarchlsch opgeLouwd (zle LljvoorLee¦d ßak :n):,
ßorcherl :nn8, ßull :n88, Canlvoorl :nn¸, Evers :oo¸, Clanollen :oou). ín
hel lweede hooídsluk L¦eek dal ook de delal¦hande¦sregu¦erlng ln Neder¦and
slerk ¦eunl op deze lwee lermen. Naasl íljnmazlgheld en hlërarchle zljn
schaa¦vergrollng, perlíerle en íl¦la¦lserlng vee¦ gehoorde lermen mel Lelrek-
klng lol veranderlngen ln de delal¦hande¦sslrucluur.
ßovengenoemde, vee¦geLrulkle Legrlppen roepen vragen op a¦s. ls
Neder¦and lnderdaad íljnmazlg? ve¦ke wlnke¦s zljn er ln (Llnnen)sleden le
vlnden en we¦ke ln de perlíerle? ín hoeverre Leslaal de íuncllone¦e hlërarchle
(nog)? ín hoeverre zljn schaa¦vergrollng en íl¦la¦lserlng ln Neder¦and door-
gedrongen? HeLLen wlnke¦s van verschl¦¦ende koopmolleven een verschl¦-
¦end spreldlngspalroon? Heeíl hel Neder¦andse Le¦eld íega¦and kunnen
Leleuge¦en?
ín deze paragraaí proLeren we dll soorl vragen le Leanlwoorden. ve
zoeken hel anlwoord sleeds op nallonaa¦ schaa¦nlveau, maar om de delal¦-
hande¦sslrucluur goed le Legrljpen ls hel aí en loe nodlg aí le da¦en naar
reglonaa¦ nlveau.
De tu|nte|||ke spte|J|nq von w|nke|s |n NeJet|onJ
Om een lndruk le krljgen van de delal¦hande¦sslrucluur ln Neder¦and, druk-
ken we de seclor eersl ull ln enke¦e cljíers. Vo¦gens de meesl recenle le¦¦lng
van Localus (aprl¦ :oo¸) heeíl Neder¦and :oó.)o¸ opererende wlnke¦s mel
een lola¦e wlnke¦v¦oeropperv¦akle van :¸.:¸¸.¸¸: vlerkanle meler. Dal koml
neer op ó,¸u wlnke¦s en :.¸u8 v¦oeropperv¦akle per dulzend lnwoners (Llj een
Levo¦klngsomvang van :ó.:n).:¸n mensen). Kljken we naar hel aanla¦ ver-
kooppunlen, dan Leslaal hel huldlge wlnke¦aanLod ull :) procenl Run, u¸
procenl Fun, en ¸o procenl Doe¦. ín lermen van wlnke¦opperv¦akle ls onge-
veer :o procenl Run, ¸o procenl Fun en ¸o procenl Doe¦. Fun heeíl dus de
meesle wlnke¦s, lerwlj¦ Doe¦ over de groolsle wlnke¦s Leschlkl.
Slrucluur eneííeclenlol :o:o ::o
wì NkLLLN ì N uLcALANb Slrucluur eneííeclenlol :o:o ī::¸
concepl íuncllone¦e hlërarchle 'dood en Legraven' (Terhorsl C Van de Ven
:nnn, Terpslra :oo:, Kooljman :ooo), anderen eva¦ueren hel a¦s gunsllg en
nog sleeds acluee¦ (ßorcherl :nn8, Canlvoorl :nn¸).
À¦s Lewljs voor zljn sle¦¦lng ¦aal ßak (:n)ó) zlen dal grolere kernen ln
Neder¦and zowe¦ aLso¦uul a¦s re¦alleí meer wlnke¦s heLLen dan k¦elnere
kernen. Zo ¦oopl hel aanla¦ wlnke¦s per lnwoner ge¦elde¦ljk op van ongeveer
drle per dulzend lnwoners ln k¦elne gemeenlen lol llen per dulzend lnwoners
ln grole gemeenlen. Deze loename wordl vaak a¦s Lewljs van een hlërarchle
gezlen (ßull :n88). Deze¦íde conc¦usle ls enke¦e jaren ge¦eden nogmaa¦s
gelrokken, mel de kanllekenlng dal ln de jaren negenllg de sladsdee¦-, wljk-
en Luurlcenlra marklaandee¦ heLLen ver¦oren aan Llnnensleden en aan
groolscha¦lge perlíere delal¦hande¦ (ßorcherl :nn8. ¸:n).
Kunnen we legenwoordlg nog spreken van een íuncllone¦e hlërarchle?
ín aLso¦ule zln ls er nog we¦ een slerk posllleí verLand lussen gemeenle-
groolle en hel aanla¦ wlnke¦s, maar ln re¦alleve zln ls dal verLand vee¦ mlnder
eenduldlg (zle ílguur ¸¸). ín legensle¦¦lng lol de sllualle van derllg jaar ge¦e-
den ¦oopl de wlnke¦dlchlheld op Llj gemeenlek¦assen lol :o.ooo lnwoners,
en v¦akl ze aí Llj gemeenlen mel :o.ooo lnwoners oí meer. Flguur ¸¸ ¦aal
levens zlen dal de aíge¦open derllg jaar een da¦lng ls le zlen van hel lola¦e
aanla¦ wlnke¦s per lnwoner, mede dankzlj hel onlslaan van groolscha¦lge
delal¦hande¦, zoa¦s lulncenlra en meuLe¦Lou¦evards.
Oí er op Lasls van ílguur ¸¸ nog sleeds gesproken kan worden van een
íuncllone¦e hlërarchle ls lwljíe¦achllg. Hel íell dal anno :oou de verschl¦¦en
lussen k¦elnere en grolere gemeenlen mlnder scherp zljn geworden, duldl op
een aínemende hlërarchle len gunsle van een a¦gemene verv¦akklng.
ín ílguur ¸u L¦ljkl van een re¦alleve íuncllone¦e hlërarchle over a¦¦e gemeen-
len ln Neder¦and ze¦ís geen sprake meer. hel verLand lussen hel aanla¦ ver-
kooppunlen per persoon en de gemeenlegroolle ls s¦echls ln zeer gerlnge
male posllleí. Deze ana¦yse ls pas recenl moge¦ljk, omdal ln hel ver¦eden de
Lenodlgde dala en rekenkrachl nlel LeschlkLaar waren. ve¦¦lchl zljn de
ana¦yses ull de jaren zevenllg dan ook enlgszlns gehandlcapl door de manler
van lnzame¦en en de Leperkle LeschlkLaarheld van gegevens.
De gegevens van ílguur ¸u kunnen nu ook op de kaarl gezel worden. Ull
deze loepasslng (ílguur ¸¸) L¦ljkl dal hel re¦alleve voorzlenlngennlveau per
lnwoner ln Neder¦and re¦alleí hel groolsl ls ln perlíere oí loerlslenreglo's
(Zee¦and, vaddenel¦anden, grensreglo's) en de reglo's mel slerke koop-
krachlgroepen (Cool). De ¦aagsle re¦alleve voorzlenlngnlveaus Levlnden
zlch ln hel mldden van Neder¦and en F¦evo¦and.
Deze ana¦yse maakl dulde¦ljk dal de delal¦hande¦sslrucluur op gemeenle-
¦ljk nlveau veranderd ls slnds de jaren zevenllg. Crolere gemeenlen heLLen
nlel per se meer wlnke¦s per lnwoner, en gemeenlen zljn cua aanla¦ wlnke¦s
dan ook geen concurrenl van e¦kaar. Tegenwoordlg Leslaal er voora¦ b|nnen
gemeenlen concurrenlle lussen wlnke¦geLleden en kan er daar we¦ sprake
zljn van een zekere hlërarchle.
o
:
u
ó
8
:o
::
:oou
:n)u
> :oo ¸o - :oo :o - ¸o :o - :o ¸ - :o : - ¸ : - : o,¸ - : o - o,¸
:n)u
:oou
v
l
n
k
e
¦
s
p
e
r
:
.
o
o
o
l
n
w
o
n
e
r
s
::u
o
:.ooo
:.ooo
¸.ooo
u.ooo
¸.ooo
ó.ooo
).ooo
:oo :oo ¸oo uoo ¸oo óoo )oo 8oo
Àmslerdam
Rollerdam
Den Haag
Ulrechl
Elndhoven
Tl¦Lurg
À¦mere
Zoelermeer
Fiquur ¡z. Àanla¦ wlnke¦s naar gemeenlegroolle. 8ton. locotus (.oo·). C8S (.oo·)
Fiquur ¡¡. Àanla¦ wlnke¦s, per :.ooo lnwoners naar gemeenlegroolle. 8ton. 8ok (:o/·). locotus (.oo¡)
ínwoners x :.ooo
ínwoners x :.ooo À
a
n
l
a
¦
w
l
n
k
e
¦
s

Om echl lels le kunnen zeggen over hel ¦oka¦e nlveau ls hel nodlg om de
delal¦hande¦sslrucluur nlel a¦¦een le Lekljken op gemeenle¦ljk nlveau, maar
ook op hel nlveau van wlnke¦geLleden. De grole meerderheld van wlnke¦s ln
Neder¦and Lehoorl lol een wlnke¦geLled, dal ln hel Localus-Lesland gedeíl-
nleerd wordl a¦s vljí oí meer aaneenges¦olen verkooppunlen. Dal maakl hel
wlnke¦geLled een geschlkle eenheld om vragen le ana¦yseren a¦s. wal ls de
dynamlek van de íuncllone¦e samensle¦¦lng van wlnke¦geLleden? Onlslaan
er wlnke¦geLleden Lullen de Leslaande hlërarchle?
Om een lndruk le krljgen van de íunclle van een Lepaa¦d wlnke¦geLled,
geLrulken we de eerder geînlroduceerde koopmolleven naasl de rulmle¦ljke
slluerlng. ßelde corresponderen mel de hlërarchle. ímmers, a¦s een wlnke¦-
geLled een groler aandee¦ Run-molleven heeíl, kunnen we verwachlen
dal mensen re¦alleí mlnder aísland wl¦¦en aí¦eggen om er le komen en hel
wlnke¦cenlrum dus een ¦agere p¦aals ln de íuncllone¦e hlërarchle heeíl (zle
derde hooídsluk).
Voor hel verdere onderzoek geLrulken we de wlnke¦geLledlnde¦lng van
Localus (:oo¸).
· Centto|e geLleden (n=n:u) zljn zowe¦ de lradlllone¦e Llnnensleden en
hooídwlnke¦slralen a¦s de cenlra van k¦elnere kernen.
· OnJetsteunenJe cenlra (n=:.:o¸) Lelreííen de sladsdee¦-, wljk- en
Luurlcenlra.
· Ovet|qe cenlra (n=:¸)) dulden op groolscha¦lge concenlralles op mlnder
lradlllone¦e ¦ocalles (perlíere en groolscha¦lge delal¦hande¦svoorzlenln-
gen. ĆbČ en cbČ) en enke¦e specla¦e wlnke¦geLleden zoa¦s Schlpho¦ en
ßalavlaslad.
· De calegorle vetspte|Je bew|nke||nq len s¦olle omval a¦¦e (n=:¸.¸8ó)
verkooppunlen Lullen wlnke¦geLleden. Ze ls zo geen echle wlnke¦-
geLledcalegorle maar een reslcalegorle. De lerm 'verspreld' kan
mls¦eldend zljn, hel roepl assoclalles op mel een ¦lgglng Lullen de slad,
maar dll ls ze¦den hel geva¦. S¦echls ¸.¸u: van deze verkooppunlen ¦lggen
Lullen de LeLouwde kom, oílewe¦ ongeveer vljí procenl van de wlnke¦-
voorraad.
Hel aandee¦ recrealleí wlnke¦en, Fun, ls voora¦ le vlnden ln cenlra¦e en mln-
der ln ondersleunende cenlra (ílguur ¸ó), voor Run ls de sllualle precles
omgekeerd. Dll ls coníorm de verwachllng dal men voora¦ wlnke¦l ln de Lln-
nensleden en Loodschappen doel ln de wljk- en Luurlcenlra. ßelde cenlra
heLLen ongeveer helze¦íde aandee¦ doe¦gerlchle molleven (clrca lwlnllg
procenl) en ¦eegsland (achl procenl). ín de overlge wlnke¦geLleden doml-
neerl doe¦gerlchl wlnke¦en a¦s molleí, ook dll ls coníorm de verwachllng en
koml levens overeen mel wal hel ĆbČ1cbČ-Le¦eld voorschrljíl. De íuncllo-
ne¦e hlërarchle, op Lasls van de wlnke¦molleven en hel nlveau van a¦¦e wln-
ke¦geLleden, L¦ljkl dus nog dee¦s le Leslaan. ín lermen van Chrlsla¦¦er. hoge-
re-ordegoederen (Fun) worden meer ln cenlra¦e wlnke¦geLleden aangeLo-
den dan ¦agere-ordegoederen (Run). Doe¦gerlchle aankopen concenlreren
zlch meer Lullen de Leslaande kernen.
wì NkLLLN ì N uLcALANb Slrucluur eneííeclenlol :o:o ī::n
Fiquur ¡ó. Cemldde¦daandee¦ Run, FunenDoe¦ naar lype wlnke¦geLled. 8ton. locotus (.oo·)
Fiquur ¡). Cemldde¦daandee¦ Run, FunenDoe¦ ln'cenlra¦e wlnke¦geLleden'. 8ton. locotus (.oo·)
o
:o
uo
óo
8o
:oo
Run
Fun
Doe¦
Leegsland
Kernverzorgend
cenlrumk¦eln
Kernverzorgend
cenlrumgrool
Hooídwlnke¦geLled ßlnnenslad
o
:o
uo
óo
8o
:oo
Run
Fun
Doe¦
Leegsland
Versprelde Lewlnke¦lng Overlg Ondersleunend Cenlraa¦
Run
Fun
Doe¦
Leegsland
Run
Fun
Doe¦
Leegsland
::8
:¸o wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:¸: :¸o
slrucluur van andere ¦anden ls de Neder¦andse per deílnllle íljnmazlg, puur
omdal hler per vlerkanle kl¦omeler meer wlnke¦s zljn, en de Levo¦klngs-
dlchlheld grool ls (ßo¦l :oo¸). Deze Lenaderlng van hel Legrlp ls echler nlel
Levredlgend, omdal dlchlLevo¦kle geLleden a¦lljd een hogere íljnmazlg-
heldsscore zouden heLLen.
À¦s a¦lernalleí kunnen we kljken naar de verhoudlng lussen mensen en
wlnke¦s. hoe meer wlnke¦s per lnwoner, hoe hoger de íljnmazlgheld. Vo¦gens
hel ínlernallona¦ Councl¦ oí Shopplng Cenlers zljn er ln Europa gemldde¦d
),n wlnke¦s per dulzend lnwoners. Deze¦íde organlsalle le¦de ln Neder¦and
u,n wlnke¦s per :.ooo lnwoners (:ooo). Zo ¦ljkl Neder¦and dus julsl groí-
mazlger dan gemldde¦d. Fljnmazlg zljn ln deze deílnllle voora¦ de zulde¦ljke
¦ldslalen, mel Crleken¦and a¦s kop¦oper mel :¸,¸ wlnke¦s per :.ooo lnwoners.
ín verge¦ljklng mel de Luur¦anden va¦l Neder¦and dan we¦ weer mee.
Dulls¦and heeíl maar ¸,u, Frankrljk ¸,u, en Crool-ßrlllannlë ¸,ó wlnke¦s per
:.ooo lnwoners. À¦¦een ße¦glë ls wlnke¦rljk mel een score van 8,ó (ìcĉc
:oo¸). De Verenlgde Slalen - hel LoegLee¦d van groímazlgheld - scoorl nlel
vee¦ ¦ager dan Neder¦and mel een u,: (ċĉ Census ßureau :nn)). ßovenslaande
aanla¦¦en ¦alen dulde¦ljk hel proL¦eem zlen. een so¦llalr perlíeer wlnke¦cen-
lrum mel vee¦ wlnke¦s ln een reglo mel een ¦age woondlchlheld en geen
andere wlnke¦s, noemen we a¦ gauw groímazlg, lerwlj¦ hel geLled op een
hoger schaa¦nlveau Lesl een hoge score ln hel aanla¦ wlnke¦s per lnwoners
kan heLLen.
Een vee¦ genoemd lweede aspecl dal op íljnmazlgheld zou dulden, ls de
gemldde¦de aísland lussen consumenl en wlnke¦. Ullgaande van ílguur ¸:,
dal de spreldlng van wlnke¦s ¦lel zlen, vermoeden we dal dle aísland re¦alleí
k¦eln ls. Onderzoek van Schwanen (:oou) loonl aan dal Neder¦anders ln ver-
ge¦ljklng mel andere Europese ¦anden vaak naar wlnke¦s ílelsen oí ¦open. Dll
duldl op de naLljheld van de wlnke¦ Llj de consumenl en dus op íljnmazlgheld.
ín onze zoeklochl naar íljnmazlgheld gaan we deze re¦alle lussen verkeer en
de delal¦hande¦sslrucluur nader Lekljken. De ana¦yse ls gemaakl mel Lehu¦p
van csĉ-dala van :oo¸, lenzlj anders verme¦d. Tussen :nn¸ en :oou ls hel aan-
la¦ wlnke¦verp¦aalslngen per persoon per dag aígenomen
:
. Terwlj¦ hel aanla¦
rlllen aínam, ls de gemldde¦de aísland dle voor een wlnke¦ werd aíge¦egd,
julsl geslegen. De ¦angere aísland resu¦leerde nlel ln een ¦angere gemldde¦de
relslljd, dle ls name¦ljk gedaa¦d. Op Lasls hlervan kunnen we conc¦uderen dal
de gemldde¦de sne¦held Llj een wlnke¦verp¦aalslng ls loegenomen.
De csĉ-dala ¦lelen zlen dal de gemldde¦de aísland lol een wlnke¦ ls loe-
genomen, wal erop duldl dal de delal¦hande¦sslrucluur groímazlger ls
geworden. De grolere aíslanden suggereren ook dal de aulo a¦s vervoers-
mldde¦ lerreln heeíl gewonnen. íaar ls dal echl zo? Flguren ¸8 lol en mel u:
geven hlerln meer lnzlchl door de moda¦ sp¦ll over de :nnu-:oo¸ perlode
onder de ¦oep le nemen.
Hel Fun-aandee¦ ln Llnnensleden ls a¦lljd groler dan Run- en Doe¦Leslem-
mlngen (ílguur ¸)). Lljna zevenllg procenl van de verkooppunlen ls Fun.
ßovendlen ge¦dl hoe groler hel wlnke¦geLled, hoe groler hel aandee¦ Fun.
ín de ondersleunende cenlra ls een verge¦ljkLaar Lee¦d le zlen. Crolere
cenlra kunnen zlch dus een hoger percenlage Fun veroor¦oven, de Run en (ln
mlndere male) doe¦gerlchle molleven worden opgevangen ln naLljge¦egen
cenlra. ín k¦elnere kernen - vaak ln ¦ande¦ljke geLleden - ls dll vee¦ mlnder hel
geva¦. Hler moel hel hooídwlnke¦cenlrum een Lreder assorllmenl Lleden,
omdal er mlnder íunclleverde¦lng moge¦ljk ls.
À¦s een ¦aalsle manler om de íuncllone¦e hlërarchle le onldekken, kljken
we naar de spreldlng van omzelgemldde¦den. ßo¦l (:oo¸) ¦aal zlen dal de
gemldde¦de omzel per vlerkanle meler wlnke¦v¦oeropperv¦ak per hooíd van
de Levo¦klng slljgl mel hel Levo¦klngsaanla¦ van de woonp¦aals. K¦elne ge-
meenlen Leha¦en anno :oo: nuo euro omzel per vlerkanle meler, de groolsle
sleden (meer dan :oo.ooo lnwoners) ha¦en ¸.)oo euro per vlerkanle meler.
Dle omzel zou een lndlrecle lndlcalle kunnen zljn van hel voorlLeslaan van
de íuncllone¦e hlërarchle - mel de Ka¦verslraal (vee¦a¦ Leschouwd a¦s lop van
de Neder¦andse hlërarchle) a¦s kop¦oper van Neder¦and ln lermen van huur-
prljzen.
Op Lasls van de drle hlerLoven Lesproken lndlcaloren - hel aanla¦ wlnke¦s
naar gemeenlegroolle, de wlnke¦geLleden en de omzel per vlerkanle meler
- kunnen we hel Leslaan van een íuncllone¦e hlërarchle ln Neder¦and Leves-
llgen noch onlkennen. Er ls geen eenduldlge manler om de hlërarchle le
melen en de verschl¦¦ende meelmelhoden ¦everen legenslrljdlge resu¦lalen
op. Hel ls momenlee¦ ln e¦k geva¦ vee¦ moel¦ljker om hard le maken dal íuncll-
one¦e hlërarchle een ¦eldend prlnclpe moel zljn, dan ln de lljd van
Hoo[Jw|nke|centtun (:n):). Voor welenschappe¦ljk onderzoek heeíl hel
prlnclpe welnlg le Lleden, omdal hel zo moel¦ljk geljkl kan worden. Op Lasls
hlervan kan men ook hel nul van dll prlnclpe voor de rulmle¦ljke p¦annlng
Lelwljíe¦en.
Fijnmaziqheid
ín hel Legln van dll hooídsluk werd, naasl de hlërarchle, íljnmazlgheld ge-
noemd a¦s kenmerk van de Neder¦andse delal¦hande¦sslrucluur. Fljn-
mazlgheld ls nlel meer a¦¦een een Lreed gedeílnleerde slrucluurelgenschap,
maar ook een Legrlp mel een elgen lnlrlnsleke waarde, ln de delal¦hande¦s-
dlscussle wordl ze vaak genoemd a¦s een kwa¦llell dle zonder meer Lehouden
moel L¦ljven. Van een maxlma¦e íljnmazlgheld ls sprake a¦s er op e¦ke slraal-
hoek een wlnke¦ slaal, Llj hel legenovergesle¦de, maxlma¦e groímazlgheld,
zou er s¦echls een grool wlnke¦geLled zljn ln hel mldden van Neder¦and ler
groolle van de gemeenle De¦íl.
Ed ßo¦l schrljíl over Neder¦and. 'Nergens ler were¦d ls er zo'n íljnmazlg
nelwerk van wlnke¦voorzlenlngen onlslaan a¦s ln Neder¦and' (:oo¸. u:).
íaar ln hoeverre ls Neder¦and elgen¦ljk íljnmazlg? Hel concepl ls ze¦den
emplrlsch onderzochl en onderLouwd. ín verge¦ljklng mel de delal¦hande¦s-
Slrucluur eneííeclenlol :o:o
1. Zonder le welenoí deze aíname
voora¦ lnde Run-, Fun- oí Doe¦-
calegorle oplreedl, zljner enke¦e
verk¦arlngenvoor moge¦ljk.
De aíname zou eenaínemende
Le¦angsle¦¦lng voor hel (Fun-)
wlnke¦enlnhel a¦gemeenkunnen
Lelekenen. Ook eíílclënler
lnkopenzou eenoorzaak kunnen
zljn, danzljner lmmers mlnder
rlllennodlg (Run). Oí de aíname
kanduldenopeenloename lnhel
aanla¦ mu¦llpurpose-lrlps, waar-
door de wlnke¦ onderweg wordl
Lezochl (Relnho¦del a¦. :nn)).
Fiquur ¡8. Àanla¦ wlnke¦verp¦aalslngenper persoonper dag per vervoerwljze. 8ton. ąČc (.oo·)
Fiquur ¡ç. Àíge¦egde aíslandper persoonper dag lnkl¦omeler. 8ton. ąČc (.oo·)
wì NkLLLN uLcALANb ī:¸¸ Slrucluur eneííeclenlol :o:o
o,o
o,:
o,:
o,¸
o,u
o,¸
o,ó
o,)
Lopen
Pietsen
bus/tram/metro
autopassagier
autobestuurder
:oo¸ :oo: :oo: :ooo :nnn :nn8 :nn) :nnó :nn¸ :nnu
o,o
o,¸
:,o
:,¸
:,o
:,¸
¸,o
¸,¸
Lopen
Pietsen
bus/tram/metro
autopassagier
autobestuurder
:oo¸ :oo: :oo: :ooo :nnn :nn8 :nn) :nnó :nn¸ :nnu
Fiquur qo. Relsduur per verp¦aalslng lnmlnulen. 8ton. ąČc (.oo·)
Fiquur q1. Relsduur per persoonper dag lnmlnulen. 8ton. ąČc (.oo·)
o
u
8
::

:o
Lopen
Pietsen
bus/tram/metro
autopassagier
autobestuurder
:oo¸ :oo: :oo: :ooo :nnn :nn8 :nn) :nnó :nn¸ :nnu
o
u
8
::

:o
Lopen
Pietsen
bus/tram/metro
autopassagier
autobestuurder
:oo¸ :oo: :oo: :ooo :nnn :nn8 :nn) :nnó :nn¸ :nnu
Lopen
Flelsen
ßus1lram1melro
Àulopassagler
ÀuloLesluurder
Lopen
Flelsen
ßus1lram1melro
Àulopassagler
ÀuloLesluurder
Lopen
Flelsen
ßus1lram1melro
Àulopassagler
ÀuloLesluurder
Lopen
Flelsen
ßus1lram1melro
Àulopassagler
ÀuloLesluurder
:¸:
wì NkLLLN ì N uLcALANb
Vo¦gens de Lerekenlngen nemen wande¦aars en ílelsers (¦angzaam verkeer)
nog a¦lljd hel ¦eeuwendee¦ voor hun rekenlng Llj hel aanla¦ wlnke¦verp¦aal-
slngen per persoon (ílguur ¸8). Daarna vo¦gen de auloLesluurder en de
aulopassagler. Relzlgers mel hel openLaar vervoer resleerl s¦echls een
marglnaa¦ aandee¦. val de aísland Lelreíl, ls hel opva¦¦end dal de k¦elne loe-
name ln kl¦omelers door auloLesluurders, Lljna gecompenseerd wordl door
een aíname van aulopassaglerkl¦omelers (ílguur ¸n).
vande¦aars en ílelsers maken (ln lljd) de korlsle rlllen (ílguur uo) mel een
gemldde¦de van ongeveer llen mlnulen. Relzlgers mel hel openLaar vervoer
maken julsl re¦alleí ¦ange wlnke¦rlllen van rulm :¸ mlnulen. De aulogeLrul-
kers zlllen hler lussenln mel gemldde¦d ongeveer :¸ mlnulen (ílguur uo).
Tussen :nn¸ en :oou zljn deze lljden nauwe¦ljks veranderd, ook ls hel aanla¦
wlnke¦verp¦aalslngen per vervoersmldde¦ ongeveer helze¦íde geL¦even,
hoewe¦ ¦open wal ¦ljkl aí le nemen en aulorlljes ¦ljken loe le nemen. De lolaa¦
gerelsde lljd naar wlnke¦s neeml lels aí (ílguur u:).
ve kunnen conc¦uderen dal de aulo ge¦elde¦ljk lerreln heeíl gewonnen,
maar er zljn geen aanwljzlngen dal er een íundamenle¦e aardverschulvlng ln
hel consumenlengedrag heeíl p¦aalsgevonden. De andere vormen van ver-
voer spe¦en nog sleeds een Le¦angrljke ro¦. Op Lasls hlervan kan de delal¦-
hande¦sslrucluur dus nog sleeds íljnmazlg worden genoemd.
Nel a¦s Llj hel Legrlp hlërarchle kunnen we íljnmazlgheld ook re¦allveren
door nlel a¦¦een le kljken naar hel aanla¦ wlnke¦s, maar ook naar de opperv¦ak-
le ervan. De opperv¦akle ls een Le¦angrljke lndlcalor. hoewe¦ ze e¦k s¦echls
een verkooppunl vormen, ls een Elos-vesllglng van een hee¦ andere orde dan
een ìāLA-vesllglng.
Flguur u: ¦aal zlen dal de re¦alle lussen gemeenlegroolle en wlnke¦v¦oer-
opperv¦ak we¦lswaar aanwezlg ls, maar nlel zo slerk a¦s Llj verkooppunlen.
De aíwljklngen zljn dee¦s le danken aan k¦elnere gemeenlen mel meuLe¦-
Lou¦evards oí andere grole wlnke¦vesllglngen mel een reglona¦e íunclle.
Flguur u¸ geeíl een overzlchl van hel wlnke¦v¦oeropperv¦ak per lnwoner ln
Neder¦and per gemeenle. Deze ílguur verloonl een slerke overeenkomsl
mel de kaarl van de verkooppunlen (ílguur ¸¸). Ook hler ls er geen dulde¦ljk
palroon zlchlLaar - a¦ scoren de Zeeuwse gemeenlen en vaddenel¦anden
nog sleeds hoog en de grensgeLleden Leler dan cenlraa¦ Neder¦and. Een
Le¦angrljk verschl¦ lussen de lwee kaarlen ls dal de grole sleden cua wlnke¦-
opperv¦akle he¦emaa¦ wegva¦¦en ln hel ¦ande¦ljk gemldde¦de. Àmslerdam,
we¦ Leschouwd a¦s de lop van de Neder¦andse wlnke¦hlërarchle, heeíl voor
zljn lnwoners re¦alleí mlnder verkoopopperv¦ak ler Leschlkklng dan
Àa¦smeer, Zoelerwoude, Noordwljk, íulden oí ßeverwljk. Deze p¦aalsen
danken hun posllle aan de aanwezlgheld van enlge grole vesllglngen, zoa¦s
lulncenlrum 'hel Ooslen' ln Àa¦smeer, de ßeverwljkse ßazaar en íaxls
íulden. Deze megaonlwlkke¦lngen heLLen de v¦oeropperv¦aklekaarl van
Neder¦and dus veranderd.
Slrucluur eneííeclenlol :o:o :¸uī:¸¸
Fiquur qz. Craílek lola¦e wlnke¦v¦oeropperv¦akle per lnwoner naar gemeenle.
8ton. Conb|non|tot (.oo·). locotus (.oo·). csĉ (.oo·)
o
:oo
uoo
óooo
8oo
:.ooo
:.:oo
:oo :oo ¸oo uoo ¸oo óoo )oo 8oo
Àmslerdam
Rollerdam
Den Haag
Ulrechl
À¦mere
Zoelermeer
Lelden
Elndhoven
Cronlngen
ínwoners x :.ooo
v
l
n
k
e
¦
v
¦
o
e
r
o
p
p
e
r
v
¦
a
k
x
:
.
o
o
o
m
²
wì NkLLLN ì N uLcALANb
Fiquur q¡. Tola¦e wlnke¦v¦oeropperv¦akle per lnwoner naar gemeenle. 8ton. Conb|non|tot (.oo·).
locotus (.oo·). csĉ (.oo·)
À¦s ¦aalsle nuancerlng van hel Legrlp íljnmazlgheld kunnen we de rulmle¦ljke
spreldlng van de wlnke¦s onderzoeken aan de hand van de koopmolleven.
Omdal de spreldlng moel¦ljk le zlen ls op een nallona¦e schaa¦ zoomen we ln
op drle reglo's mel een elgen verslede¦ljklngspalroon. Rollerdam, Elndhoven
en Cronlngen. De ílguren uu lol en mel uó lonen de verkooppunlen ln deze
geLleden, dle mel een k¦eur zljn gesp¦llsl ln Run, Fun en Doe¦, de groolle van
de punl ls gere¦aleerd aan de groolle van de vesllglng.
ín a¦¦e drle reglo's L¦ljken doe¦gerlchle verkooppunlen zowe¦ hel groolsl le
zljn a¦s hel meesl verspreld le ¦lggen. Er zljn we¦lswaar Doe¦-vesllglngen ln
wlnke¦slralen, maar de meesle, grolere wlnke¦s ¦lggen op een grolere
aísland. Zo zljn er ln a¦¦e drle reglo's grole Doe¦-wlnke¦s gec¦uslerd aan de
rand van LeLouwde geLleden (en vaak aan een sne¦weg). Dll suggereerl dal
dll koopmolleí re¦alleí groímazlg ls. Er ls ook een soorl schaa¦sprong zlchl-
Laar Llj dll koopmolleí. er zljn k¦elne Doe¦-vesllglngen ln lradlllone¦e cenlra,
en hee¦ grole vesllglngen gec¦uslerd aan de rand van de LeLouwde kom.
Run- en Fun-wlnke¦s daarenlegen Levlnden zlch (nog a¦lljd) voorname¦ljk
ln hel cenlrum van sleden en woonkernen. Ook hler ls een verschl¦ waar le
nemen. Fun ¦ljkl zlch le c¦usleren ln cenlra¦e wlnke¦geLleden en ¦angs
wlnke¦slralen. Run ls ook geconcenlreerd ln hooídwlnke¦slralen, maar Run-
wlnke¦s ¦lggen ook verspreld ln de woonwljken.
ín Neder¦and zljn er ook Le¦angrljke reglona¦e verschl¦¦en ln de spreldlng
van de koopmolleven. Elndhoven geeíl voorLee¦dlg hel Lovengeschelsle
palroon weer. Hel cenlrum ls een grool Fun-wlnke¦geLled, mel wal Run
voora¦ ln hel mldden. Doe¦ ls er nauwe¦ljks, s¦echls enke¦e k¦elne vesllglngen.
De slralen Llj de woonwljken verlonen een mlx van Run en Fun en dle wln-
ke¦s zljn Leschelden ln omvang. Elndhoven heeíl we¦ lwee grole Doe¦-
geLleden (Ekkersrljl en Kanaa¦zone). ín voense¦ ls de naoor¦ogse p¦annlngs-
doclrlne voor de delal¦hande¦ zeer zlchlLaar. Fun en Run zljn geconcenlreerd
ln een cenlrum, mel op een ge¦ljke aísland k¦elnere voorname¦ljk Run-neven-
cenlra. De monocenlrlsche provlncleslad Cronlngen heeíl een grole concen-
lralle van wlnke¦s ln de Llnnenslad mel a¦¦e koopmolleven erln verlegen-
woordlgd. Zo ls de slad hel onLelwlslLare hooídcenlrum van de provlncle.
ßullen hel sladscenlrum zljn er mlnder Fun-wlnke¦s le zlen, hel Lee¦d wordl
hler meer door Run Lepaa¦d. Er zljn ook enke¦e Doe¦-concenlralles. íeuLe¦-
Lou¦evard Pelzerweg (wesl), Llj hel lnduslrlelerreln (oosl) en Llj ßene¦ux-
weg (noord). Dll koml ln grole ¦ljnen overeen mel de ana¦yse van wlnke¦-
geLleden ln de vorlge paragraaí. Ten s¦olle kljken we naar de Rollerdamse
reglo. De slede¦ljke slrucluur ls hler comp¦exer, maar loch zljn de Lovenge-
schelsle lendensen aanwezlg. wlnke¦slralen mel Run en Fun en k¦elne Doe¦-
vesllglngen, en grolere Doe¦-c¦uslers aan de rand van de LeLouwde kom (Llj-
voorLee¦d Sladlonweg, A:¸ Llj ßarendrechl, À¦exandrlum).
Van de drle koopmolleven ls Run hel meesl íljnmazlge ln lermen van rulm-
le¦ljke spreldlng, en Doe¦ hel mlnsl. Run ls Lovendlen hel Le¦angrljksle koop-
molleí voor consumenlengedrag, omdal hel hel vaaksl p¦aalsvlndl ln lljd. De
íljnmazlgheld van Run ls dan kenmerkend voor de delal¦hande¦sslrucluur a¦s
ī:¸)
totaIe oppervIakte winkeIs per 1000 inwoners naar gemeente
0 - 1000
1001 - < 1250
1250 - < 1500
1500 - < 1750
>=1750
Slrucluur eneííeclenlol :o:o :¸ó
lol :.ooo m²
:.ooo lol :.:¸o m²
:.:¸o lol :.¸oo m²
:.¸oo lol :.)¸o m²
:.)¸o m² enmeer
íeuLe¦p¦eln Ekkersrljl
vlnke¦cenlrumvoense¦
Krulsslraal
ßlnnenslad
Kanaa¦zone
doeI winkeIs
2 - 500
501 - 1500
1501 - 3000
3001 - 46762
run winkeIs
2 - 500
501 - 1500
1501 - 3000
3001 - 12204
fun winkeIs
2 - 500
501 - 1500
1501 - 3000
3001 - 32974
Winkelgebieden
Wonen en werken: Nieuwe Kaart Nl
Bestaande bebouwing
wì NkLLLN ì N uLcALANb Slrucluur eneííeclenlol :o:o ī:¸n
Fiquur qq. Elndhoven. wlnke¦v¦oeropperv¦akle per koopmolleí per wlnke¦geLled. 8ton. locotus (.oo·)
Run
:-¸oo m²
¸o:-:.¸oo m²
:.¸o:-¸.ooo m²
¸.oo:-::.:ou m²
DoeI
:-¸oo m²
¸o:-:.¸oo m²
:.¸o:-¸.ooo m²
¸.oo:-uó.)ó: m²
Fun
ʉ-ʌʑʑm²
ʌʑʈ-ʈ.ʌʑʑm²
ʈ.ʌʑʈ-ʊ.ʑʑʑm²
ʊ.ʑʑʈ-ʊʉ.ʐʎʋm²
vlnke¦geLled
ßeslaande LeLouwlng
vonenenwerken
(Nleuwe kaarl van
Neder¦and)
:¸8
ßlnnenslad
íeuLe¦Lou¦evard
Pelzerweg
Hoendlep
wì NkLLLN ì N uLcALANb Slrucluur eneííeclenlol :o:o ī:u:
Fiquur q¶. Cronlngen. wlnke¦v¦oeropperv¦akle per koopmolleí per wlnke¦geLled. 8ton. locotus (.oo·)
Run
:-¸oo m²
¸o:-:.¸oo m²
:.¸o:-¸.ooo m²
¸.oo:-::.:ou m²
Fun
ʉ-ʌʑʑm²
ʌʑʈ-ʈ.ʌʑʑm²
ʈ.ʌʑʈ-ʊ.ʑʑʑm²
ʊ.ʑʑʈ-ʊʉ.ʐʎʋm²
DoeI
:-¸oo m²
¸o:-:.¸oo m²
:.¸o:-¸.ooo m²
¸.oo:-uó.)ó: m²
vlnke¦geLled
ßeslaande LeLouwlng
vonenenwerken
(Nleuwe kaarl van
Neder¦and)
:uo
À¦exandrlum
SladlonLou¦evard
Zuldp¦eln
ßlnnenslad
Reljerwaard
Fiquur qó. Rollerdam. wlnke¦v¦oeropperv¦akle per koopmolleí per wlnke¦geLled. 8ton. locotus (.oo·)
wì NkLLLN ì N uLcALANb Slrucluur eneííeclenlol :o:o ī:u¸
Run
:-¸oo m²
¸o:-:.¸oo m²
:.¸o:-¸.ooo m²
¸.oo:-::.:ou m²
vlnke¦geLled
ßeslaande LeLouwlng
vonenenwerken
(Nleuwe kaarl van
Neder¦and)
Fun
ʉ-ʌʑʑm²
ʌʑʈ-ʈ.ʌʑʑm²
ʈ.ʌʑʈ-ʊ.ʑʑʑm²
ʊ.ʑʑʈ-ʊʉ.ʐʎʋm²
DoeI
:-¸oo m²
¸o:-:.¸oo m²
:.¸o:-¸.ooo m²
¸.oo:-uó.)ó: m²
:u:
wì NkLLLN ì N uLcALANb Slrucluur eneííeclenlol :o:o :uuī:u¸
gehee¦. Dle Run-íljnmazlgheld ls echler aan veranderlng onderhevlg. Zoa¦s a¦
eerder ls opgemerkl, ls lussen :nnu en :oo¸ een lendens waarneemLaar naar
grolere relsaíslanden en meer aulogeLrulk, wal op een Leschelden aíname ln
íljnmazlgheld zou dulden. Deze lendens van grolere aíslanden lussen wln-
ke¦s gaal gepaard mel hel sleeds groler worden van lndlvldue¦e vesllglngen,
oílewe¦ schaa¦vergrollng. Hoe en ln we¦ke male deze lrend zlch voordoel en
wal de gevo¦gen zljn voor de delal¦hande¦sslrucluur, ls hel onderwerp van de
vo¦gende paragraaí.
5chaaIverqrotinq
Schaa¦vergrollng kenl lwee vormen. rulmle¦ljke schaa¦vergrollng door
grolere wlnke¦s en Ledrljísmallge schaa¦vergrollng door grolere wlnke¦-
Ledrljven. Deze lwee vormen gaan vaak samen, maar dal hoeíl nlel. Àho¦d
exp¦olleerl ook k¦elnere vesllglngen (À¦Lerl Heljn lo-go), en grole lulncenlra
zljn vaak ln handen van ze¦íslandlg ondernemers. ín deze ana¦yse van de
Neder¦andse delal¦hande¦sslrucluur nemen we de domlnanle markllrend ln
de delal¦hande¦ onder de ¦oep. ín we¦ke male kenmerkl de Neder¦andse
delal¦hande¦sslrucluur zlch door megawlnke¦s en íl¦la¦en?
Ctote w|nke|s
De gemldde¦de opperv¦akle van een wlnke¦ ln Neder¦and ls ::¸ vlerkanle
meler (Localus :oo¸). Een 'grole wlnke¦' heeíl een opperv¦akle van mlnlmaa¦
:.¸oo vlerkanle meler
:
. ín ílguur u) zljn de groolsle wlnke¦s op de kaarl gezel,
ílguur u8 geeíl de lop-vljíllg van groolsle wlnke¦s ln Neder¦and weer. Hel
aanla¦ grole wlnke¦s ls s¦echls lwee procenl van hel lolaa¦, maar dle zljn we¦
veranlwoorde¦ljk voor :8 procenl van de lola¦e wlnke¦v¦oeropperv¦akle.
Crole wlnke¦s zljn dus naar Neder¦andse maalslaven 'echl' grool, de groolsle
wlnke¦ ls u.ooo keer groler dan hel gemldde¦de¹
Crole wlnke¦s zljn overa¦ ln Neder¦and le vlnden, Lljna e¦ke mldde¦grole
slad heeíl er we¦ een oí lwee. ín ílguur u8 va¦l op dal de grole wlnke¦s voora¦
gerlchl zljn op doe¦gerlchle consumenlenlrlps. lulncenlra en meuLe¦Lou¦e-
vards voeren de Lovenloon. Over hel a¦gemeen ¦lggen deze aan de rand van
sleden om cenlraa¦ en LerelkLaar le zljn ln de reglo. S¦echls een Leperkl aan-
la¦ vesllglngen ls echl Lullen de slad le vlnden, zoa¦s voonLou¦evard
Poorlv¦lel ln Zee¦and, ßoer Slaphorsl ln Drenlhe en Tulncenlrum De ßoel ln
Noord-Ho¦¦and. Ook zljn enke¦e vesllglngen (De ßljenkorí en Čob) ln grole
Llnnensleden le vlnden, hlerln ls hel aandee¦ Fun hoger. De schaa¦vergrollng
ln de perlíerle concurreerl dus nlel noodzake¦ljkerwljs mel de Llnnenslad cua
koopmolleí.
Ctote ketens
Neder¦and ls een ¦and vo¦ mel íl¦la¦en. Van de :oó.)o¸ wlnke¦vesllglngen
Lehoren er ¸:.8uo (:n procenl) lol een íl¦laa¦. Hel ls moel¦ljk precles aan le
geven hoe slerk de Ledrljísmallge schaa¦vergrollng ls doorgedrongen ln
Neder¦and. Vo¦gens hel Cenlraa¦ P¦anLureau ls Neder¦and hel meesl 'geíl¦la-
Fiquur q). Spreldlng vangrole wlnke¦s lnNeder¦and. 8ton. locotus (.oo·)
> 1500 - <= 2500
de 50 grootste winkels
> 2500 - <= 5000
> 5000 - <= 10000
> 10000
z. Dll ls de normvo¦gens hel
Neder¦andse cbČ-Le¦eld, envroe-
ger ook vo¦gens dle vanFrankrljk
enDulls¦and.
vlnke¦opperv¦ak
:.¸oo lol :.¸oo m²
:.¸oo lol ¸.ooo m²
¸.ooo lol :o.oo m²
meer dan:o.ooo m²
wì NkLLLN ì N uLcALANb
¦lseerde' ¦and van Europa (Cenlraa¦ P¦anLureau :nnn), maar vo¦gens Coe
(:oou) ¦oopl Zweden nog voor op Neder¦and. Vo¦gens Localus ¦ljkl íl¦la¦lse-
rlng slnds :nnn ze¦ís ¦lchl aí le nemen. Neder¦and le¦l ¸:u íormu¦es dle llen oí
meer vesllglngen heLLen (Localus :oo¸). Hel groolsle dee¦ hlervan rlchl zlch
op Fun-aankopen. À¦Lerl Heljn (Run) ls mel ó)o vesllglngen de groolsle íor-
mu¦e (Localus :oo¸).
ín v¦oeropperv¦ak gemelen ls hel Le¦ang van íl¦la¦lserlng nog vee¦ groler
dan hel aanla¦ vesllglngen doel vermoeden. van de :¸,u ml¦joen vlerkanle
meler wlnke¦v¦oeropperv¦ak ls :¸,¸ ml¦joen ln geLrulk van íl¦la¦en (¸¸ pro-
cenl), waarvan 8,:u ml¦joen vlerkanle meler van de íormu¦es ln de lop-
lwlnllg (laLe¦ 8).
Fl¦la¦lserlng lreedl op ln zowe¦ Run-, Fun- a¦s Doe¦-molleven. Omdal de lop-
vljíllgkelens zo grool ln aanla¦ zljn, kom je ze ln vrljwe¦ ledere grolere slad
we¦ legen. íenlg oplnlërend kranlenarllke¦ gaal over de hlerdoor onlslane
'monolonle' van hel wlnke¦slraalLee¦d ln Neder¦and. Voor de consumenl
Lelekenl íl¦la¦lserlng vaak ook herkennlng en verlrouwen. Ook ge¦dschlelers
van wlnke¦cenlra heLLen een dulde¦ljke voorkeur voor 'vel¦lge Ledrljven'
(¦ees. íl¦la¦en), hel verschljnse¦ van cenlrummanagemenl ln de grolere
sleden za¦ deze lendens we¦¦lchl ln de loekomsl verslerken.
Formu¦es zljn soms onderdee¦ van grolere ho¦dlngs, waarvan de groolsle ln
Neder¦and zljn. Àho¦d (À¦Lerl Heljn, Ca¦¦ C Ca¦¦, Elos), íacínlosh Relal¦
Croup (Kwanlum, Plel K¦erkx, HoogenLosch, Superconíex, ße¦company,
Ha¦íords), Vendex āss (uLăA, Čob, ßljenkorí, Praxls, Formldo, ßrlco, ăoĉ,
Dlxons, DynamLlle, Schaap en Cllroen, C¦audla Slraler, Hunkemö¦¦er),
Laurus (Edah, Konmar, Super de ßoer) en ߦokker Ho¦dlng (ߦokker, ßarl
Smll, Leen ßakker, ínlerloys, íarskramer, Xenos).
Slrucluur eneííeclenlol :o:o
Fiquur q8. íega¦and:oo¸. de groolsle wlnke¦s lnNeder¦and, lnm². 8ton. locotus (.oo·)
TulncenlrumHel Ooslen, Àa¦smeer
ìāLA, ÀmslerdamZuldoosl
íorres, Hu¦sl
ìāLA, Haar¦em
ìāLA, ßreda
ínler Cha¦el, Horsl ÀanDe íaas
voonLou¦evardPoorlv¦lel, Tho¦en
Plel K¦erkx íeuLe¦were¦d, vaa¦wljk
ìāLA, De¦íl
ìāLA, Ulrechl
ínlraluln, ßergenOpZoom
ínlraluln, Lochem
De ßljenkorí, Rollerdam
ìāLA, Henge¦o Ov
ìāLA, ßarendrechl
OsdorpTulncenlrum, Àmslerdam
ßeler íeuLe¦, ßaar¦e-Nassau
De ßoel, Opmeer
TulncenlrumOvervechl, ßeemsler
Coossens wonenCs¦apen, NuenenCa
ìāLA, SonEnßreuge¦
VroomCDreesmann, Ulrechl
ìāLA, Dulven
De ßljenkorí, Àmslerdam
Ekrls woonlhemacenlrum, Veenendaa¦
Ooslerlk, Dlnke¦¦and
Praxls, Àmslerdam
Euroí¦eur Tulncenlrum, Leusden
Praxls CTuln, Elndhoven
ìāLA, Heer¦en
HornLach, Zaanslad
ínlraluln, Dulven
Tapljlcenlrum1íeuLe¦ ßou¦evard, ßesl
HornLachmel Tulncenlrum, Kerkrade
Treí, Ven¦o
ínlraluln, Ter Àar
ínlraluln, À¦me¦o
íorres vonen, Devenler
voonLou¦evardEljerkamp, Zulphen
OLe¦lnk Camplng, vlnlerswljk
VanTl¦ ínlerleur, À¦kmaar
Plel K¦erkx íeuLe¦were¦d, Àmersíoorl
Nljhoí voonwarenhuls, ßaarn
De íeuLe¦konlng, Leerdam
ínlraluln, Veere
íorres vonen, Zaanslad
VroomCDreesmann, Rollerdam
íeuLe¦zaak, Terneuzen
Reedljk vonen, Slrljen
VroomCDreesmann, Àmsle¦veen
o ¸oooo
VroomCDreesmann
Reedljk vonen
íeuLe¦zaak
VroomCDreesmann
íorres vonen
ínlraluln
De íeuLe¦konlng
Nljhoí voonwarenhuls
Plel K¦erkx íeuLe¦were¦d
Van Tl¦ ínlerleur
OLe¦lnk Camplng
voonLou¦evard Eljerkamp
íorres vonen
ínlraluln
ínlraluln
Treí
HornLach mel Tulncenlrum
TapljlcenlrumNeder¦and1íeuLe¦ ßou¦evard ßesl
ínlraluln
HornLach
íkea
Praxls CTuln
Euroí¦eur Tulncenlrum
Praxls
Ooslerlk
Ekrls woonlhemacenlrum
De ßljenkorí
íkea
VroomCDreesmann
íkea
Coossens wonen Cs¦apen
TulncenlrumOvervechl
De ßoel
ßeler íeuLe¦
Osdorp Tulncenlrum
íkea
íkea
De ßljenkorí
ínlraluln
ínlraluln
íkea
íkea
Plel K¦erkx íeuLe¦were¦d
voonLou¦evard Poorlv¦lel
ínler Cha¦el
íkea
íkea
íorres
íkea
TulncenlrumHel Ooslen
ʌʑ.ʑʑʑ
ʊʉ.ʎʑʑ
ʉʐ.ʌʑʑ
ʉʏ.ʌʑʑ
ʉʌ.ʑʑʑ
ʉʊ.ʌʑʑ
ʉʉ.ʑʑʑ
ʉʑ.ʑʑʑ
ʈʏ.ʐʋʌ
ʈʏ.ʌʑʑ
ʈʏ.ʋʑʑ
ʈʎ.ʐʐʌ
ʈʎ.ʈʐʈ
ʈʎ.ʑʑʑ
ʈʍ.ʌʑʑ
ʈʍ.ʑʑʑ
ʈʍ.ʑʑʑ
ʈʌ.ʎʉʋ
ʈʌ.ʈʌʎ
ʈʌ.ʑʑʑ
ʈʌ.ʑʑʑ
ʈʋ.ʏʋʑ
ʈʋ.ʍʑʑ
ʈʋ.ʌʎʍ
ʈʋ.ʉʌʑ
ʈʋ.ʑʑʑ
ʈʊ.ʏʑʑ
ʈʊ.ʌʐʑ
ʈʊ.ʌʏʎ
ʈʊ.ʌʑʑ
ʈʊ.ʉʌʍ
ʈʊ.ʑʌʑ
ʈʊ.ʑʑʑ
ʈʊ.ʑʑʑ
ʈʊ.ʑʑʑ
ʈʉ.ʏʑʋ
ʈʉ.ʍʌʑ
ʈʉ.ʌʉʑ
ʈʉ.ʌʑʑ
ʈʉ.ʑʏʍ
ʈʉ.ʑʑʑ
ʈʉ.ʑʑʑ
ʈʉ.ʑʑʑ
ʈʉ.ʑʑʑ
ʈʈ.ʐʌʎ
ʈʈ.ʎʑʑ
ʈʈ.ʌʌʏ
ʈʈ.ʌʑʑ
ʈʈ.ʋʑʑ
ʈʈ.ʊʌʐ
:uóī:u)
ßlnnenslad
ßlnnenLeLouwde kom
Croolscha¦lge concenlralle
ßedrljíslerreln
ßullenLeLouwde kom
:u8 wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:un :u8
5erviceniveaus en winkeIpotentie
ßlj de Lespreklng van de dlverse delal¦hande¦seííecl-mode¦¦en ln hel
derde hooídsluk kwam a¦ krlllek naar voren op hel Legrlp vetzotq|nqsqeb|eJ.
Dll Legrlp suggereerl een rallone¦e en hlërarchlsche lnde¦lng van wlnke¦-
voorzlenlngen zonder specla¦lsalle en over¦ap. Een Legrlp dal Leler aans¦ull
Llj de werke¦ljkheld, ls setv|ce |eve|s - de male van verzorglng ln een geLled.
Servlce ¦eve¦s worden Lepaa¦d door hel aanla¦ vlerkanle melers aan wlnke¦-
opperv¦akle Llj e¦kaar op le le¦¦en Llnnen de koop|ot|zon van consumenlen op
een Lepaa¦de woonp¦ek. Door deze Lerekenlng le herha¦en voor a¦¦e woon-
p¦ekken ls hel moge¦ljk om de gegevens geograílsch weer le geven. Flguur un
loonl de servlce ¦eve¦s ln Neder¦and. De kaarl ¦aal zlen dal servlce ¦eve¦s ln de
Randslad erg hoog zljn, door een grole dlchlheld van wlnke¦s. Door de hoe-
vee¦held wlnke¦s Leslaal er ook meer concurrenlle om de aanwezlge consu-
menlen.
Om een lndruk le krljgen van de waarschljn¦ljke verde¦lng van consumenlen
over wlnke¦s ls wlnke¦polenlle een Leler Legrlp. ßlj wlnke¦polenlle wordl
name¦ljk ook rekenlng gehouden mel de exlra aanlrekkende werklng van
wlnke¦geLleden (allracllvllellsíacloren) en de gevo¦gen van aísland voor de
consumenl (írlclle) per koopmolleí. ín de ílguren ¸o lol en mel ¸¸ zljn de wln-
ke¦polenlles gemelen ln slandaardconsumenlen weergegeven, naar de drle
koopmolleven en hel lolaa¦ van de drle koopmolleven.
Een verschl¦ lussen de kaarl van servlce ¦eve¦s en wlnke¦polenlles ls dal nlel
a¦¦e geLleden een waarde heLLen. a¦¦een geLleden mel wlnke¦s van hel
Lelreííende koopmolleí worden gemelen. Er kan lmmers nlel over de wln-
ke¦polenlle van een Lepaa¦d geLled gesproken worden a¦s er geen wlnke¦s
zljn. De wlnke¦polenlles komen rede¦ljk overeen mel de aLso¦ule gela¦¦en
van wlnke¦s ln de vorlge paragraaí, en mel de ana¦yse van koopmolleven op
wlnke¦geLlednlveau en de kaarlen van voorzlenlngnlveaus ull de Loven-
slaande ana¦yse van íuncllone¦e hlërarchle. íaar anders dan Llj de vorlge
ana¦yses geeíl de wlnke¦polenlle een meer gedelal¦¦eerd Lee¦d.
¸
De ílguren Levesllgen, dal geLleden mel de mlnsle wlnke¦polenlle ln
hel a¦gemeen hel dunLevo¦klsl zljn. Sleden ¦ljken Lovengemldde¦de wlnke¦-
polenlles le heLLen. Hel onderscheld slad1¦and gaal nlel op voor a¦¦e koop-
molleven. vlnke¦polenlles voor Run en Doe¦ zljn re¦alleí verspreld over
Neder¦and lerwlj¦ Fun zlch meer ln slede¦ljke geLleden concenlreerl. Dll
Lelekenl echler nlel dal de wlnke¦polenlle op¦oopl naarmale de slede¦ljke
dlchlheld loeneeml. Rollerdam-Zuld en Àmslerdam-Oosl heLLen een
¦agere Fun-wlnke¦polenlle dan menlg dorp. Ook À¦mere heeíl een re¦alleí
¦age wlnke¦polenlle, wal overeenkoml mel de eerdere ana¦yses. Voor Run ls
hel Lee¦d hel meesl verspreld. de vrees voor Utbon looJ Desetts ls voora¦s-
nog ongegrond. De ¦aagsle wlnke¦polenlles voor ¦evensmldde¦en zljn ln hel
rlvlerengeLled, Zee¦and en Noord-Neder¦and le vlnden, en nlel ln de sleden.
Dll ¦ljkl een Levesllglng van de 'onlwlnke¦lng' van hel p¦alle¦and (eerder
geconslaleerd door Van Dam :nn¸).
¡. Eenvoudlge Lerekenlngenvan
hel voorzlenlngnlveau (wlnke¦s
per lnwoner) opeenschaa¦nlveau
¦ager dande gemeenle, heLLen
geenLrulkLare lníormalle kunnen
op¦everen, doordal de grenseííec-
lende resu¦lalenheLLenver-
vormd. eenwoonwljk lnhel ene
poslcodegeLledmel nauwe¦ljks
wlnke¦s dal grensl aaneengrool
wlnke¦geLled, za¦ eenhee¦ ¦age
score heLLen, lerwlj¦ eenwljk ln
hel andere geLledeenzeer hoge
score za¦ heLLen. íníelle maken
Lelde groepenlnwoners geLrulk
vanhelze¦íde wlnke¦geLled.
ČĆă-Scoplng houdl hler rekenlng
mee door ook consumenlenLul-
lenhel elgenposlcodegeLledln
de ana¦yse le Lelrekken.
Slrucluur eneííeclenlol :o:o
TabeI 8. Opperv¦akle wlnke¦v¦oer naar íl¦laa¦Ledrljí (groolsle ¸o) . 8ton. locotus .oo·
FormuIe AantaI winkeIs WinkeIvIoer-
oppervIakte (m²)
À¦Lerl Heljn ʍʎʑ ʎʏʑ.ʋʏʐ
Camma ʈʋʐ ʋʉʐ.ʈʍʈ
cʈʑʑʑ ʋʍʐ ʋʑʍ.ʋʌʉ
ínlraluln ʌʋ ʋʑʈ.ʏʌʉ
SuperdeLoer ʊʐʊ ʊʍʋ.ʍʑʐ
Praxls ʈʈʑ ʊʋʊ.ʌʏʋ
Čob warenhuls ʍʑ ʊʈʑ.ʍʐʋ
Edah ʉʏʌ ʉʏʐ.ʍʍʏ
uLăA ʉʎʌ ʉʎʏ.ʏʎʌ
Karwel ʐʎ ʉʋʏ.ʍʈʋ
ߦokker ʌʋʌ ʉʉʍ.ʌʐʍ
ìāLA ʈʉ ʉʉʑ.ʊʋʌ
À¦dl markl ʊʐʎ ʉʈʍ.ʍʌʌ
LeenLakker ʐʉ ʉʑʏ.ʉʈʉ
Kwanlum ʏʍ ʈʐʐ.ʎʈʐ
P¦us ʉʈʎ ʈʍʊ.ʌʊʍ
Kruldval ʌʎʈ ʈʌʏ.ʈʊʈ
Lld¦ ʉʉʑ ʈʌʏ.ʈʉʋ
Croenrljk ʌʉ ʈʋʏ.ʐʊʐ
coA ʈʑʋ ʈʋʏ.ʈʐʋ
Scaplno ʈʏʊ ʈʋʋ.ʊʋʋ
Formldo ʎʐ ʈʊʏ.ʌʏʋ
ßrlslo¦ ʈʉʊ ʈʊʉ.ʍʉʉ
Praxls CTuln ʈʈ ʈʑʎ.ʍʍʊ
Zeeman ʋʋʍ ʈʑʍ.ʑʏʌ
ßoerenLond ʐʐ ʈʑʑ.ʉʌʉ
FormuIe AantaI winkeIs WinkeIvIoer-
oppervIakte (m²)
ßoerenLond ʐʐ ʈʑʑ.ʉʌʉ
Konmar ʋʊ ʈʑʑ.ʉʉʉ
ßljenkorí ʈʊ ʐʏ.ʋʑʑ
Overvechl ʈʋ ʐʊ.ʎʏʊ
Elos ʋʉʉ ʏʎ.ʊʈʉ
ßelerßed ʎʌ ʏʍ.ʎʉʏ
Trendhopper ʋʑ ʏʋ.ʐʐʑ
Spar ʉʏʏ ʏʊ.ʏʉʐ
bA ʌʈʎ ʏʊ.ʍʈʐ
Voge¦e mode ʈʈʎ ʎʏ.ʎʐʏ
Dekamarkl ʏʌ ʎʎ.ʍʋʋ
ve¦koop ʈʈʑ ʎʋ.ʊʑʑ
lumLo ʍʏ ʎʉ.ʋʉʎ
Doe¦and ʐʍ ʎʑ.ʑʏʎ
íu¦llmale ʌʌ ʍʐ.ʉʐʑ
Hennes Cíaurllz ʍʋ ʍʏ.ʏʏʎ
Krlng¦oopcenlrum ʈʉʑ ʍʎ.ʎʉʐ
ínlerloys ʉʋʍ ʍʎ.ʉʍʈ
HornLach ʍ ʍʍʋʉʏ
ínlersporl ʈʈʎ ʍʍʊʌʈ
Carpelrlghl ʍʉ ʍʋʌʌʊ
Coopcodls ʐʌ ʍʋʊʎʏ
Àcllon ʈʊʏ ʍʊʋʉʍ
Schoenenreus ʈʎʎ ʍʉʍʌʐ
Experl ʈʐʐ ʍʑʎʍʊ
:¸ó wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:¸) :¸ó
geva¦¦en verLonden aan Doe¦-, :8 procenl aan Fun- en s¦echls :u procenl aan
Run-projeclen.
Verreweg de meesle p¦annen zljn p¦anmallge wlnke¦¦ocalles. P¦anmallge
wlnke¦¦ocalles zljn wlnke¦geLleden dle Llnnen hel Leslaande Le¦eld zljn onl-
wlkke¦d en ze ¦lggen ln de Llnnenslad, wljkcenlra en Luurlcenlra. De p¦annen
zljn echler lngrljpend genoeg om hel karakler van dle geLleden le doen ver-
anderen, en ook hel soorl geLrulk ervan. Hoe hlslorlsch vlnden we een over-
dekle Llnnenslad?
NleuwLouwp¦annen voor de Llnnensleden van grole sleden zljn er vo¦op,
voor nleuwLouw Llj de Luurlcenlra en de dorpen heeíl hel Le¦eld echler wel-
nlg aandachl. De p¦annen voor zogenaamde perlíere ¦ocalles zljn ln aanla¦ ln
de k¦elne mlnderheld, maar nemen loch nog :n procenl van de wlnke¦v¦oer-
opperv¦akle voor hun rekenlng. Zo va¦l le ¦ezen dal Roermond en Roosendaa¦
Lezlg zljn mel een Faclory Oul¦el Cenler (rąc). Croler nog zljn de p¦annen
voor uu (ullLreldlngen op) ĆbČ-¦ocalles en :: cbČ-¦ocalles. De a¦s cbČ
Leschreven p¦an¦ocalles ¦lggen ln de gemeenles Àmslerdam, Henge¦o,
Nyverda¦, íaaslrlchl, Rollerdam, Terneuzen en Ulrechl. Deze komen ln
grole ¦ljnen, maar loch nlel precles, overeen mel de ln de Vlerde Nola Exlra
(Vlnex) aangewezen slede¦ljke knooppunlen.
Er zljn ook so¦llalre vesllglngen gep¦and, deze maken a¦s Louwprojecl geen
dee¦ ull van p¦annen voor een wlnke¦cenlrum. Van de ó:u p¦annen zljn er ¸u
so¦llalre vesllglngen. ìāLA ls mel aísland de groolsle so¦llalre Louwer, er zljn
p¦annen om nog ¸).óoo vlerkanle meler wlnke¦v¦oeropperv¦ak aan deze íor-
mu¦e loe le voegen. Àndere Lekende grole Louwers zljn onder andere
íakro, Camma, uLăA, íarklkauí en À¦dl. Samen Leslrljken ze a¦¦e koopmo-
lleven.
Renovalleprojeclen zljn nlel opgenomen ln hel :o:o-Lesland, omdal ze geen
wlnke¦v¦oeropperv¦ak aan hel Leslaande areaa¦ loevoegen. ve¦ heLLen ze
een lmpacl op hel uller¦ljk van een geLled. De vraag rljsl ln hoeverre deze
lnveslerlngen aíwljken van de andere wlnke¦p¦annen. Per deílnllle Lelreíl
hel Leslaande wlnke¦geLleden, dus nleuwe ¦ocalles zljn ullges¦olen. Een korl
overzlchl van de 8¸ opgegeven renovalleprojeclen ¦eerl dal lwaa¦í worden
ullgevoerd ln Llnnensleden en hooídwlnke¦geLleden, lwaa¦í ln dorpscenlra
en dal er s¦echls drle groolscha¦lge wlnke¦geLleden oí so¦llalre vesllglngen
zljn. De grole meerderheld (¸:) van de renovalles vlndl p¦aals ln nevencenlra,
wlnke¦slralen oí vormen een onderdee¦ van een groler wlnke¦geLled (de
overlge zljn onLekend oí nlel eenduldlg verme¦d). val hler opva¦l, ls dal
nevencenlra meer worden gerenoveerd lerwlj¦ de nleuwe wlnke¦melers
meer ln hooídwlnke¦geLleden worden gerea¦lseerd.
Hel Čìą-Lesland heLLen we ln lwaa¦í slappen lol een werkLesland voor ons
doe¦ aangepasl. ín hel Čìą-Lesland slaan :.¸n¸ p¦annen. :8¸ p¦annen ln ull-
voerlng, )¸ó concrele p¦annen en ¸¸: g¦oLa¦e p¦annen. Omdal de ¦aalsle cale-
gorle noga¦ onzeker ls, nemen we deze nlel mee (slap :). Hlerdoor va¦l onder
andere hel projecl ĄĂ.c Llj Ce¦derma¦sen aí. ín slap : zljn records van lype
lenovot|e verwljderd omdal deze geen melrage loevoegen. Records waar-
van hel wlnke¦melrage onLekend ls en dle ook nlel gevonden kunnen wor-
den ln hel conlro¦eLesland PropĄĂ:oo¸ (Leval p¦annen lol en mel ju¦l :oou),
zljn ln slap ¸ verwljderd. Helze¦íde ge¦dl voor projeclen waarvan geen posl-
code van de ¦ocalle gevonden kan worden (de gemeenle ls we¦ a¦lljd Lekend
en navraag ¦everde vaak nog we¦ concrele ¦oka¦lserlng op). ín slap u zljn
records mel een op¦everlngsdalum ¦aler dan : januarl :o:o verwljderd.
Records mel een op¦everlngsdalum voor : aprl¦ :oo¸ zljn ln slap ¸ verwljderd.
Deze keuze ls gemaakl om aans¦ulllng le krljgen lussen de Localus-¦everlng
van aprl¦ :oo¸ en de wlnke¦p¦annen. ín slap ó zljn p¦annen verwljderd mel een
opperv¦akle van mlnder dan :.ooo vlerkanle meler (Lrulo opperv¦akle),
omdal de ¦ljsl waarschljn¦ljk onvo¦¦edlg ls en sowleso welnlg lmpacl zou heL-
Len. Vervo¦gens ls geconlro¦eerd voor een aanla¦ dulde¦ljke duLLe¦le¦¦lngen
(slap )). ín slap 8 zljn proL¦emen omlrenl de calegorleën lenovot|e en
U|tbte|J|nq en Hetontw|kke||nq aangepakl.
u
ín slap n zljn a¦¦e p¦annen van hel
lype U|tbte|J|nq groler dan ::.ooo vlerkanle meler lndlvlduee¦ geconlro-
¦eerd, s¦echls enke¦e aanpasslngen zljn gep¦eegd. Deze¦íde mlnulleuze ana-
¦yse onderglngen de projeclen van hel lype N|euwbouw (slap :o). Op Lasls
hlervan zljn lwee aanpasslngen gedaan. Slap :: kenl voor zover ze nlel
Lekend zljn, koopmolleven loe aan de p¦annen (Run, Fun, Doe¦)
¸
. Vervo¦gens
(slap ::) zljn de Lrulowlnke¦melrages naar nello wlnke¦v¦oeropperv¦aklen
omgerekend.
ó
Vo¦gens hel opgeschoonde Lesland ¦lggen er momenlee¦ ó:u wlnke¦p¦an-
nen ln hel verschlel voor :o:o. De oorspronke¦ljke :.¸n¸ p¦annen varleerden
van zeer concreel lol zeer vaag, maar van de ó:u geconlro¦eerde en gese¦ec-
leerde projeclen ls hel aanneme¦ljk dal zlj zu¦¦en doorgaan. ín laLe¦ n slaal
een íragmenl van hel resu¦laal van onze Lewerklngen op hel Čìą-Lesland.
De lola¦e wlnke¦opperv¦akle ln Neder¦and ls momenlee¦ ongeveer :8 ml¦joen
vlerkanle meler, lnc¦usleí ¦eegslaande panden. Hel lola¦e wlnke¦opperv¦ak
van de ó:u nleuwe p¦annen Ledraagl ongeveer drle ml¦joen vlerkanle meler
- een loevoeglng aan hel Leslaande areaa¦ van rulm llen procenl. À¦s a¦¦een
rekenlng wordl gehouden mel opererende wlnke¦panden ls dll ze¦ís een loe-
name van lwaa¦í procenl.
Hel groolsle p¦an ls Noorderhe¦¦lng ln Rollerdam, een nleuw le Louwen
ĆbČ-wlnke¦cenlrum voor de auloLranche dal ¸).óoo vlerkanle meler wlnke¦-
v¦oeropperv¦ak omval. Een van de k¦elnsle p¦annen ls de verLouwlng van een
kerk lol supermarkl van ¸¸o vlerkanle meler wlnke¦v¦oeropperv¦ak ln een
nood¦ljdend wljkwlnke¦cenlrum ln Den Haag. De meerderheld van de p¦an-
nen heeíl een mlx van Run, Fun en Doe¦ (¸ó) p¦annen). ín hel lolaa¦ van de
ó:u p¦annen ls de geschalle wlnke¦v¦oeropperv¦akle ln u8 procenl van de
¶. Voor de ón8 p¦annenls gekeken
lnhoeverre zlj a¦ eendulde¦ljk
koopmolleí heLLen. Er L¦ljken:¸:
wlnke¦p¦annenle zljnwaarvan
rede¦ljkerwljs kanwordenaan-
genomendal zlj zo goeda¦s gehee¦
lol Run, Funoí Doe¦ Lehoren.
HlerLlj ls gekekennaar wlnke¦-
geLledhooídlype, wlnke¦geLled-
lype, wlnke¦melrage, lrekker,
elgenaar enLljzonderheden. Hel
gros vande p¦annen(¸ó)) ls een
mlx vanRun, FunenDoe¦. Voor
deze p¦annendlenenaannames le
wordengemaakl. ve zljna¦s vo¦gl
le werk gegaan. Per wlnke¦ge-
Lledlype vanLocalus (:¸ lypen) ls
de ¦ande¦ljke procenlue¦e verde-
¦lng vande wlnke¦v¦oeropperv¦ak-
le over Run, FunenDoe¦ ullgere-
kend. Àande ¸ó) Čìą-records ls de
julsle wlnke¦geLledlyperlng van
Localus gekoppe¦d.
ó. À¦s omrekeníaclor ls gekozen
voor o.nvoor groolscha¦lge voor-
zlenlngen(ĆbČ, cbČ, Doe¦) eno.)
voor groolscha¦lge enspecla¦e
wlnke¦cenlra, overeenkomsllg de
huldlge sČą1čČą-verhoudln-
gen. De ¦ande¦ljke verde¦lng per
wlnke¦geLledlype over Run, Fun
enDoe¦ ls vervo¦gens loegepasl
ophel nello wlnke¦melrage vande
¸ó) (Čìą-)records.
q. Hel Čìą-Leslandkenl naasl
Renovalle (verwljderdlnslap:)
nog lwee proL¦emallsche lypen
wlnke¦p¦annena¦s hel gaal omde
loename vanwlnke¦opperv¦ak.
Renovalle enUllLreldlng en
Heronlwlkke¦lng. Àande ko¦om
'ßljzonderheden' lnhel Čìą-
Leslandkunje soms zlenwal er
daadwerke¦ljk wordl loegevoegd
aanmelrages. PropĄĂ:oo¸
geLrulkl ook de lermen
Heronlwlkke¦lng enRenovalle en
UllLreldlng, maar he¦aas verslaal
PropĄĂ:oo¸ er soms lels anders
onder danČìą engeLrulkl hel de
lermennlel consecuenl. ßelde
Lronnengevengeenexacle deíl-
nllles vandeze lermen. ínslap8
wordendeze p¦annena¦s vo¦gl
Lehande¦d. À¦¦e p¦annenzljnver-
ge¦ekenmel PropĄĂ:oo¸ ende
ko¦omßljzonderhedenls a¦lljd
Lesludeerd. OpLasls hlervanzljn
vande p¦annenvanhel lype
Renovalle enUllLreldlng k¦elner
dan¸.ooo vlerkanle meler a¦¦e
wlnke¦melrages geha¦veerd. Van
p¦annenvandll lype groler dan
¸.ooo vlerkanle meler zljn, aíhan-
ke¦ljk vande verme¦de Lljzonder-
heden, soms wlnke¦melrages
geha¦veerd. P¦annenvanlype
Heronlwlkke¦lng dle k¦elner zljn
dan¸.ooo vlerkanle meler zljnln
melrage geha¦veerdlndlener lnde
ko¦omßljzonderhedenwordl
gerepl over renovalle enullLrel-
dlng. Voor p¦annengroler dan
¸.ooo vlerkanle meler kwamdll
mlnder vaak voor, maar ls de ha¦ve-
rlng (consecuenl) Llj verme¦dlng
vanrenovalle enullLreldlng ook
loegepasl.
Slrucluur eneííeclenlol :o:o

:¸8 wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:¸n :¸8
ín ílguur ¸u lol en mel ¸) slaan de wlnke¦p¦annen lol :o:o weergegeven voor
de reglo's Elndhoven, Cronlngen en Rollerdam, en voor Neder¦and a¦s
gehee¦. Kenmerkend ls dal ln a¦¦e geLleden de overgrole meerderheld van de
p¦annen Llnnen, oí hoogull aan de dlrecle randen van de LeLouwde kom van
Leslaande kernen zljn ge¦oka¦lseerd. Fun-projeclen zljn voora¦ gep¦and ln
grolere cenlra van sleden, Run-p¦annen zljn meer verspreld ln hel Leslaande
LeLouwde geLled en overwegend Doe¦-p¦annen Levlnden zlch aan randen
van kernen, en een enke¦e keer daarLullen. De p¦annen Levlnden zlch dus
voora¦ Llnnen Leslaande slede¦ljke slrucluren, coníorm hel heersende p¦an-
nlngsreglme van de wlnke¦hlërarchle en hel ĆbČ1cbČ-Le¦eld.
Fconon|sc|e e[[ecten
Hel deLal over de economlsche eííeclen van nleuwe wlnke¦melers ¦lgl (po¦l-
llek) gevoe¦lg. De verschl¦¦ende parlljen heLLen legenslrljdlge Le¦angen,
wal de schalllngen over de eííeclen van de p¦annen noga¦ kan Leînv¦oeden.
Ze¦ís de hoevee¦held opperv¦aklemelers dle kan worden loegevoegd, varl-
eerl noga¦ eens. Dll heeíl voora¦ le maken mel de hardheld van de p¦annen en
de lljdshorlzon.
De door ons Lerekende ullLreldlng van llen procenl len opzlchle van hel
huldlge areaa¦ wlnke¦v¦oeropperv¦ak ln vljí jaar, ¦ljkl op hel eersle gezlchl
mlsschlen Leschelden. Dle loename ls echler Lehoor¦ljk grool, gezlen de
gerlnge Levo¦klngsgroel lol :o:o, hel ¦age consumenlenverlrouwen en een
¦eegsland van clrca zeven procenl Legln :oo¸. De loename van drle ml¦joen
vlerkanle meler lol :o:o kan worden genuanceerd. ín de aíge¦open :¸ jaar ls
de wlnke¦voorraad gegroeld mel clrca uoo.ooo vlerkanle meler per jaar, een
loename van lwee ml¦joen ln vljí jaar kan dan a¦s 'normaa¦' worden gely-
peerd. De loename ln de aíge¦open vljí jaar (¸,ó ml¦joen lussen :oo: en :oo¸)
ls ze¦ís groler dan de huldlge p¦anvoorraad lol :o:o. íaar de slrljd om de con-
sumenl wordl a¦¦een nog maar heíllger door de gep¦ande exlra drle ml¦joen
vlerkanle meler, en mlsschlen ls de slrljd van de vorlge ¸,ó ml¦joen vlerkanle
meler nog nlel Les¦echl. Hel Lee¦d zou er voora¦ voor ze¦íslandlg wlnke¦lers
somLer kunnen ullzlen, wanneer zlj geen verweer heLLen legen enerzljds de
lnlernallona¦e kelens dle meer lncasserlngsvermogen heLLen ln prljzenoor-
¦ogen en anderzljds de verkoop vla hel lnlernel dle hun omzelvo¦ume moge-
¦ljk ver¦agen. Hel ls dus zeer Legrljpe¦ljk dal hel mldden- en k¦elnLedrljí
(ăās) Lezorgd ls over de eííeclen van de ve¦e p¦annen (ăās :oou). De hoge-
re servlcenlveaus dle onlslaan door de groolscha¦lge lnveslerlngen, Leleke-
nen dal de concurrenlle mel de aanwezlge delal¦¦lslen loeneeml.
De s¦achloííers van de slrljd ¦alen ¦ege panden achler. Leegsland wordl a¦s
een proL¦eem Leschouwd a¦s hel een krlllsche grens Lerelkl van ongeveer
vljí procenl van de wlnke¦panden. ín onze ana¦yse heLLen we geen verLand
kunnen conslaleren lussen hel soorl cenlrum (Llnnenslad, groolscha¦lge
concenlralle) en hel percenlage ¦eegsland. de percenlages ¦lggen overa¦
rond hel ¦ande¦ljk gemldde¦de. Ook na hel ln kaarl Lrengen van ¦eegslands-
percenlages ln gemeenles, ls er geen dulde¦ljk rulmle¦ljk palroon le vlnden.
TabeI ç. Fragmenl p¦annenvoor wlnke¦vaslgoedlol :o:o. 8ton. Čìą (.oo·). bewetk|nq ĈĆs
Fase Naam WinkeIvIoer-
oppervIakte (m²)
Gemeente WinkeIqebiedstype
Concreel p¦an Noorderhe¦¦lng ʌʎʍʑʑ Rollerdam ĆbČ-ÀuloLou¦evard
Concreel p¦an Àdo DenHaag sladlon ʋʐʑʑʑ DenHaag Hlslorlschwlnke¦geLled
ínullvoerlng Sladsharl ʋʐʑʑʑ À¦mere Hlslorlschwlnke¦geLled
Concreel p¦an Symphony ʋʐʑʑʑ Àmslerdam vlnke¦s CKanloren
Concreel p¦an voonma¦¦ ʊʎʏʑʑ Zwo¦¦e ĆbČ-voonLou¦evard
Concreel p¦an Runshopplng Cenlre
Ooslpoorl
ʊʍʑʑʑ Roosendaa¦ ĆbČ-Overlg1ComLlnalle
Concreel p¦an Cruculus ßou¦evard ʊʈʌʑʑ Haar¦emmermeer ĆbČ-voonLou¦evard
Concreel p¦an voonwlnke¦cenlrum ʊʈʌʑʑ S¦ledrechl ĆbČ-voonLou¦evard
Concreel p¦an Zulderschans ʊʈʌʑʑ Dongeradee¦ ĆbČ-Overlg1ComLlnalle
ínullvoerlng ParksladLlmLurg sladlon ʊʑʍʑʑ Kerkrade ĆbČ-Overlg1ComLlnalle
ínullvoerlng À¦mere harl ʊʑʈʑʑ À¦mere Hlslorlschwlnke¦geLled
Concreel p¦an Kana¦enel¦and ʉʎʑʑʑ Ulrechl ĆbČ-voonLou¦evard
ínullvoerlng va¦¦, lhe ʉʎʑʑʑ Ulrechl cbČ-Localle
Concreel p¦an vlnke¦cenlrumaanAʎʊ ʉʍʍʑʑ Roermond P¦anmallg wlnke¦cenlrum
Concreel p¦an Leldsche Rljn, velerlng-Zuld ʉʌʉʑʑ Ulrechl cbČ-Localle
Concreel p¦an Overvechl ʉʋʌʑʑ Ulrechl P¦anmallg wlnke¦cenlrum
Concreel p¦an Ecoíerlum ʉʋʊʑʑ He¦¦endoorn cbČ-Localle
Concreel p¦an Leekslerhoul ʉʊʋʑʑ Leek ĆbČ-Overlg1ComLlnalle
Concreel p¦an VossenLerg ʉʊʋʑʑ Tl¦Lurg ĆbČ-Overlg1ComLlnalle
ínullvoerlng P¦elnveslermaal relal¦ park ʉʉʌʑʑ Henge¦o cbČ-Localle
Concreel p¦an voonCßouw lhemacenlrum ʉʉʌʑʑ Àmslerdam ĆbČ-voonLou¦evard
ínullvoerlng ìāLA ʉʑʎʑʑ Haar¦em So¦llalre ondernemlng
Concreel p¦an íakro ʈʐʏʑʑ Dordrechl So¦llalre ondernemlng
Concreel p¦an ílnl ìāLA ʈʏʐʑʑ Àmersíoorl So¦llalre ondernemlng
Concreel p¦an íkea Voorslerpoorl ʈʏʑʑʑ Zwo¦¦e So¦llalre ondernemlng
Concreel p¦an ÀaLe-lerreln ʈʏʑʑʑ Tl¦Lurg ĆbČ-Overlg1ComLlnalle
Concreel p¦an Àrena ßou¦evardíase ʉ ʈʏʑʑʑ Àmslerdam cbČ-Localle
Concreel p¦an KoolmeerP¦aza ʈʏʑʑʑ À¦kmaar ĆbČ-Overlg1ComLlnalle
ínullvoerlng vl¦he¦mlnapler ʈʎʏʌʑ Rollerdam Hlslorlschwlnke¦geLled
ínullvoerlng Spulmarkl ʈʎʌʑʑ DenHaag Hlslorlschwlnke¦geLled
ínullvoerlng íakro ʈʎʈʑʑ Vlanen So¦llalre ondernemlng
Concreel p¦an Oude kern1íaasLou¦evard ʈʎʈʑʑ Hee¦ ĆbČ-Overlg1ComLlnalle
Concreel p¦an Vm¦. vel¦lng ߦoem¦usl ʈʎʈʑʑ Àa¦smeer ĆbČ-Overlg1ComLlnalle
ínullvoerlng vagenweg woonLou¦evard ʈʍʉʑʑ Purmerend ĆbČ-voonLou¦evard
ínullvoerlng De vler meren ʈʍʈʑʑ Haar¦emmermeer P¦anmallg wlnke¦cenlrum
Concreel p¦an Nleuwe passage, de ʈʌʐʍʑ vaddlnxveen P¦anmallg wlnke¦cenlrum
Concreel p¦an Pleler Vreedep¦eln ʈʌʍʏʑ Tl¦Lurg Hlslorlschwlnke¦geLled
ínullvoerlng De Veranda ʈʌʊʑʑ Rollerdam cbČ-Localle
Concreel p¦an Crole ßeer1Slallonsslr.1
Elnslelnslr.
ʈʌʊʑʑ Veenendaa¦ ĆbČ-voonLou¦evard
Slrucluur eneííeclenlol :o:o

:óo wì NkLLLN ì N uLcALANb :óo wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:ó: :óo Hooídslukllle¦ ī:ó: :óo
Fiquur ¶q. Elndhoven. gep¦ande wlnke¦v¦oeropperv¦akle voor :o:o per koopmolleí naar wlnke¦geLled
8ton. Čìą (.oo·). bewetk|nq ĈĆs
Plazza
íeerrljk
Àdmlranl
íarklkauí
Europa¦aan
Tramslraal
Den ßlnnen
vljkcenlrum
Venloseí¦al e.o.
:) seplemLerp¦eln
Phl¦lps
¦lchlloren
Cenlrump¦eln Sllphoul
NlmLus Lelsure Cenler
Faml¦y Enlerlalnmenl Cenler
voense¦
Run
:-¸oo m²
¸o:-:.¸oo m²
:.¸o:-¸.ooo m²
¸.oo:-::.:ou m²
ßeLouwdgeLled
(pel¦jaar ʉʑʑʉ)
vonenenwerken
(Nleuwe kaarl van
Neder¦and)
Fun
ʉ-ʌʑʑm²
ʌʑʈ-ʈ.ʌʑʑm²
ʈ.ʌʑʈ-ʊ.ʑʑʑm²
ʊ.ʑʑʈ-ʊʉ.ʐʎʋm²
DoeI
:-¸oo m²
¸o:-:.¸oo m²
:.¸o:-¸.ooo m²
¸.oo:-uó.)ó: m²
Slrucluur eneííeclenlol :o:o

:ó: wì NkLLLN ì N uLcALANb :ó: wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:ó¸ :ó: Hooídslukllle¦ ī:ó¸ :ó:
Fiquur ¶¶. Cronlngen. gep¦ande wlnke¦v¦oeropperv¦akle voor :o:o per koopmolleí naar wlnke¦geLled
8ton. Čìą (.oo·). bewetk|nq ĈĆs
Komp¦an
Hereweg
Vosho¦en
Cenlrump¦an
íarlenshoek
Rondje Haren
Deslgn house
Relldlephaven
Flkkerslerreln
EuroLorg sladlon
Overwlnnlngsp¦eln
íarllnl zlekenhuls
íerwedeslraal1Vechlslraal
Run
:-¸oo
¸o:-:.¸oo
:.¸o:-¸.ooo
¸.oo:-::.:ou
Nleuwe kaarl van
Neder¦and
ßeLouwdgeLled
(pel¦jaar ʉʑʑʉ)
Fun
ʉ-ʌʑʑ
ʌʑʈ-ʈ.ʌʑʑ
ʈ.ʌʑʈ-ʊ.ʑʑʑ
ʊ.ʑʑʈ-ʊʉ.ʐʎʋ
DoeI
:-¸oo
¸o:-:.¸oo
:.¸o:-¸.ooo
¸.oo:-uó.)ó:
Komp¦an
Hereweg
Vosho¦en
Cenlrump¦an
íarlenshoek
Rondje Haren
Deslgn house
Relldlephaven
Flkkerslerreln
EuroLorg sladlon
Overwlnnlngsp¦eln
íarllnl zlekenhuls
íerwedeslraal1Vechlslraal
Run
:-¸oo m²
¸o:-:.¸oo m²
:.¸o:-¸.ooo m²
¸.oo:-::.:ou m²
Fun
ʉ-ʌʑʑm²
ʌʑʈ-ʈ.ʌʑʑm²
ʈ.ʌʑʈ-ʊ.ʑʑʑm²
ʊ.ʑʑʈ-ʊʉ.ʐʎʋm²
DoeI
:-¸oo m²
¸o:-:.¸oo m²
:.¸o:-¸.ooo m²
¸.oo:-uó.)ó: m²
ßeLouwdgeLled
(pel¦jaar ʉʑʑʉ)
vonenenwerken
(Nleuwe kaarl van
Neder¦and)
Slrucluur eneííeclenlol :o:o

:óu wì NkLLLN ì N uLcALANb :óu wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:ó¸ :óu Hooídslukllle¦ ī:ó¸ :óu
Fiquur ¶ó. Rollerdam. gep¦ande wlnke¦v¦oeropperv¦akle voor :o:o per koopmolleí naar wlnke¦geLled
8ton. Čìą (.oo·). bewetk|nq ĈĆs
De Punl
Porl¦and
ConlraLas
Krulskade Schlevesle
lungerhans
De veranda
Dorresleln
íonlevldeo
V¦lelp¦eln
Splnhulspad
Prlnsen¦and
Hessep¦aals
Slallonsp¦eln
vlnke¦cenlrum
De Rollerdam
Luslhoíslraal
Hl¦¦egersLerg
De grole ¦ljn
Va¦erlusslraal
De Crlmpenhoí
Noorderhe¦¦lng
vl¦he¦mlnapler
íchlus¦ocalle
Sloep1ßreesloep
Praxls en Camma
De Nleuwe werí
NoorderLou¦evard
De Vo¦ger¦anden
Vlerhavensslraal
íalhenesserp¦eln
Land van Le¦oíle
Hoog Zesllenhoven
HornLach lulncenlrum
Cenlrump¦an Overschle
Zuldkade (kop van zuld)
ßas vd Heljden
Trlange¦-lerreln Fransenslraal
Voorma¦lg À¦exandrlum
Dorpsdljk1hel nleuwe wlnke¦cenlrum
lacoLsp¦aals
Run
:-¸oo m²
¸o:-:.¸oo m²
:.¸o:-¸.ooo m²
¸.oo:-::.:ou m²
ßeLouwdgeLled
(pel¦jaar ʉʑʑʉ)
vonenenwerken
(Nleuwe kaarl van
Neder¦and)
Fun
ʉ-ʌʑʑm²
ʌʑʈ-ʈ.ʌʑʑm²
ʈ.ʌʑʈ-ʊ.ʑʑʑm²
ʊ.ʑʑʈ-ʊʉ.ʐʎʋm²
DoeI
:-¸oo m²
¸o:-:.¸oo m²
:.¸o:-¸.ooo m²
¸.oo:-uó.)ó: m²
Slrucluur eneííeclenlol :o:o

:óó wì NkLLLN ì N uLcALANb :óó wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:ó) :óó
À¦s ¦aalsle conlro¦e ls er een verge¦ljklng gemaakl lussen wlnke¦polenlle en
¦eegsland, mel de verwachllng dal geLleden mel een ¦agere wlnke¦polenlle
hogere ¦eegslandsnlveaus zouden verlonen. Dll L¦eek ook nlel hel geva¦ le
zljn. Ceconc¦udeerd mag worden dal ¦eegsland, nel a¦s de Legrlppen íljnma-
zlgheld en hlërarchle, geLrekklg le deílnlëren en moel¦ljk meelLaar ls a¦s een
lndlcalor van vlla¦llell. Een Leler concepl hlervoor ls wlnke¦polenlle.
ín de ílguren ¸8 lol en mel ó: slaan de ullkomslen van ČĆă-Scoplng len aan-
zlen van de veranderende wlnke¦polenlle, voor respeclleve¦ljk de Run-, de
Fun- en de Doe¦-p¦annen. De percenlages ln de ¦egenda geven de procenlue-
¦e veranderlng weer van hel aanla¦ slandaardconsumenlen (onze lndlcalor
van wlnke¦polenlle) per koopmolleí ln een poslcodegeLled. HlerLlj gaan we
ull van de veranderende allraclle van poslcodes voor Lewlnke¦lng, de empl-
rlsch waargenomen aíslandverva¦íunclles voor Run-, Fun- en Doe¦-voorzle-
nlngen, en we houden rekenlng mel de Levo¦klngsdlchlheld en de Lerelk-
Laarheld ln :o:o.
Opva¦¦end aan de vler ílguren ls een grole male van íragmenlalle. Posl-
codes dle door hel rea¦lseren van een wlnke¦p¦an een slerke procenlue¦e loe-
name kennen ln wlnke¦polenlle, grenzen vaak aan poslcodes dle daardoor
een procenlue¦e aíname ¦alen zlen. Omdal er ó:u nleuwe p¦annen lege¦ljker-
lljd een ullwerklng heLLen, zljn eííeclen van Llj e¦kaar ge¦egen p¦annen nlel
lndlvlduee¦ le onderschelden. De meesle posllleve dynamlek concenlreerl
zlch ln Leslaande slede¦ljke geLleden. Negalleve dynamlek lreedl voora¦ op
ln poslcodes ln perlíere reglo's en ln LullengeLleden rond grolere slede¦ljke
concenlralles. vlnke¦s ln een poslcodegeLled mel ge¦ljkL¦ljvend wlnke¦are-
aa¦ maar mel een aínemende Levo¦klng (oí een loenemend areaa¦ maar een
mlnder dan evenredlg loenemende Levo¦klng) zlen zlch lol :o:o ook gecon-
íronleerd mel een concurrenllevers¦echlerlng. val we¦ dulde¦ljk naar voren
koml ls dal, overeenkomsllg de verwachllngen geLaseerd op de aíslandver-
va¦íunclles, Run-p¦annen een k¦elnere relkwljdle heLLen dan Fun- en Doe¦-
p¦annen. Naasl de relkwljdle verschl¦l ook de lmpacl van de Run-, Fun- en
Doe¦-aanLodveranderlngen op om¦lggende wlnke¦geLleden. Kenne¦ljk ls de
aísland lol Run vee¦ Le¦angrljker dan de allracllvllell, lerwlj¦ dll voor de
andere molleven mlnder ge¦dl.
Opva¦¦end Llj de Run-kaarl (ílguur ¸n) ls dal er re¦alleí vee¦ k¦anlenver¦les
le zlen ls ln Noord-Neder¦and en hel mldden van hel Croene Harl. Hel wes-
le¦ljke dee¦ van hel Croene Harl (Llj de gouden ¦lnk YpenLurg) wlnl echler
polenlle. Rollerdam en Den Haag verlonen ook ve¦e geLleden mel ver¦les ln
de wljken, vermoede¦ljk door nleuwe onlwlkke¦lngen ln hel cenlrum.
Ongeveer helze¦íde verLand ls le merken Llj Elndhoven, maar hler spee¦l hel
perlíere NlmLus-projecl een Le¦angrljke ro¦.
)
Cronlngen wordl voora¦
gelroííen door hel EuroLorg-projecl Llj de rljksweg len ooslen van de slad.
De a¦gemene lndruk ls dal Llnnensleden Run-lerreln wlnnen len kosle van
wljken, en dal ĆbČ-¦ocalles Llj sleden wlnnen len opzlchle van hel ¦ande¦ljke
geLled, voora¦ a¦s ze aan de sne¦weg ¦lggen.
Fiquur ¶). íega¦and:o:o. wlnke¦v¦oeropperv¦akle vande groolsle gep¦ande projeclen
voor Neder¦andln:o:o. 8ton. Čìą (.oo·). bewetk|nq ĈĆs
). Dll projecl wordl mlsschlen
aígeL¦azen, a¦s gevo¦g vaníorse
krlllek opde moge¦ljke gevo¦gen
voor de Leslaande delal¦hande¦
(Elndhovens DagL¦ad:¸-:o-:oo¸).
Slrucluur eneííeclenlol :o:o
Run
:.¸o:-¸.ooo
¸.oo:-::.:ou
Fun
ʈ.ʌʑʈ-ʊ.ʑʑʑ
ʊ.ʑʑʈ-ʊʉ.ʐʎʋ
DoeI
:.¸o:-¸.ooo
¸.oo:-uó.)ó:
:ó8 wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:ón :ó8 Hooídslukllle¦ ī:ón :ó8
Fiquur ¶8. vlnke¦polenlle na vo¦loollng gep¦ande projeclen:o:o voor a¦¦e koopmolleven
samen(opLasls vanu-dlgll-poslcode). 8ton. ĈĆs-bewetk|nq ČĆă-Scop|nq
De Fun-kaarl (ílguur óo) ¦aal helze¦íde soorl onlwlkke¦lngen zlen.
Rollerdam-cenlrum proílleerl len opzlchle van de wljken, en hler ls hel con-
lrasl dulde¦ljker. Voora¦ Rollerdam-Zuld ¦ljkl slerk le ¦ljden onder de onlwlk-
ke¦lngen ln hel cenlrum. Hel geLled len ooslen van Den Haag ls weer ln
opkomsl (Pljnacker, Nooldorp). ín Elndhoven daa¦l de Fun-wlnke¦polenlle ln
hel cenlrum enlgszlns, dll ls waarschljn¦ljk loe le schrljven aan de komsl van
de grole projeclen aan de weslkanl. Ook de slad Cronlngen ¦aal een da¦lng
van wlnke¦polenlle zlen, en een slljglng ln de wljken. deconcenlralle dus.
Opva¦¦end ln de provlncle ls hel grole ver¦les ln Hoogezand en Sappemeer. ín
hel a¦gemeen zlen we, ln legensle¦¦lng lol Run, een ver¦les ln ve¦e cenlra en
een opkomsl ln de Lullenwljken mel een goede sne¦wegverLlndlng. À¦mere
daarenlegen ¦aal een merkwaardlge concenlralle zlen. vee¦ exlra polenlle ln
de Llnnenslad len kosle van a¦¦es daaromheen.
De Doe¦-kaarl (ílguur ó:) kaarl ¦aal voora¦ vee¦ ver¦les zlen. De meesl
dramallsche da¦lng ls ln hel noorden van hel Croene Harl en ln Drenlhe en
Overljsse¦ (hel geLled om Zwo¦¦e). Noord-Neder¦and ¦aal ook í¦lnk ver¦les
zlen maar Leval ook ve¦e projeclen, wal een versp¦lnlerde lndruk geeíl. ín
Cronlngen zlen we een concenlralle aan de sladsrand len kosle van hel cen-
lrum en van hel ¦ande¦ljke geLled. ín Elndhoven Leslaal er een grole loevoe-
glng len weslen van de slad maar de eííeclen ¦ljken verspreld le zljn. Dll ge¦dl
ook ln hel geLled rond Rollerdam, waar enke¦e projeclen ¦elden lol een a¦ge-
mene da¦lng.
De kaarlen ¦alen ¦ocalles en reglo's zlen, maar kunnen geen anlwoord geven
op de verschulvlngen ln lype wlnke¦geLleden. vanneer we de eííeclen naar
wlnke¦geLleden aggregeren, dan zlen we we¦ dege¦ljk verschl¦¦en. Reeds
opgemerkl ls dal de slede¦ljke geLleden Leler ¦ljken le presleren dan hel Lul-
lengeLled. TaLe¦ :o nuanceerl dll Lee¦d.
Slrucluur eneííeclenlol :o:o
-:oo %
-:o%

-o
-:o%
:oo %
íeer dan¸o.ooo%
Nlel vanloepasslng
:): wì NkLLLN ì N uLcALANb wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:)¸ :):
Tradlllone¦e Llnnensleden en hooídwlnke¦geLleden Loeken we¦lswaar a¦¦e-
Lel wlnsl, maar de wlnke¦polenlles van nleuwe perlíere wlnke¦geLleden
groelen vee¦ harder. Opva¦¦end ls dal Llj Llnnensleden de wlnsl meer ls loe le
schrljven aan Doe¦- en Run-koopmolleven. De wlnsl van de nleuwe perlíere
cenlra ls voora¦ le verk¦aren door een ¦agere Leglnwaarde voor allracllvllell,
dle dee¦s wordl veroorzaakl door hel eenzljdlge aanLod van LljvoorLee¦d
meuLe¦Lou¦evards. De druk van de groel ln deze geLleden koml voora¦ op de
nevencenlra van sleden en de k¦elnere kernen le slaan. Dll ls ln overeenslem-
mlng mel de kaarlLee¦den. Hel ls ln dll verLand merkwaardlg dal julsl Luurl-
cenlra een slljglng ln Fun- en Doe¦-wlnke¦polenlles ¦alen zlen. Oí dll vo¦-
doende za¦ zljn om hel llj le keren van decennla¦ang verva¦, ls onwaarschljn-
¦ljk, gezlen hel negalleve lolaa¦ en de proL¦emallsche posllle van deze neven-
cenlra ln hel a¦gemeen.
TaLe¦ :: geeíl de aLso¦ule veranderlng ln wlnke¦polenlle weer om een
lndruk le geven van de omvang van de veranderlng. Nel a¦s Llj de vorlge
laLe¦¦en ls hel nlel moge¦ljk om een eenduldlg oordee¦ le geven over 'de posl-
lle van de Llnnenslad' Llj de p¦annen voor :o:o, sommlge Llnnensleden zu¦-
¦en voorullgaan, lerwlj¦ andere hel moel¦ljk zu¦¦en krljgen door de andere
projeclen. Per sa¦do ls de posllle re¦alleí gunsllg. Ook hel zorgenklnd van de
delal¦hande¦sslrucluur - hel Luurlwlnke¦cenlrum - gaal per sa¦do een Leelje
voorull. íaar de groolsle slljger ln aLso¦uul zln ls hel sladsdee¦cenlrum. Ook
ls le zlen dal de k¦elnere kernen hel nog sleeds moel¦ljk zu¦¦en heLLen ln :o:o.
Verkeerseffecten
Ull de economlsche ana¦yse koml naar voren dal er door de ó:u p¦annen ver-
anderlngen oplreden ln de wlnke¦polenlles. Dll heeíl dlrecle consecuenlles
voor de verkeersslromen, wanl consumenlen zu¦¦en andere wlnke¦Leslem-
mlngen klezen dan voorheen. Hleronder worden de Le¦angrljksle eííeclen
hlervan op hel verkeer gepresenleerd. Vooraí moel opgemerkl worden dal
de eííeclen re¦alleí k¦eln zljn. Dll heeíl lwee oorzaken. Ten eersle worden
er enke¦ wlnke¦s loegevoegd, moge¦ljke s¦ulllng van wlnke¦s ls nlel mee-
genomen. Ten lweede worden Leslaande waarden van :oo¸ per u-posllle-
poslcode voor hee¦ Neder¦and a¦s ullgangssllualle geLrulkl. De ullLreldlngen
zljn ln verhoudlng lol hel reeds Leslaande areaa¦ Leperkl, waardoor ook de
gemldde¦de eííeclen op nallonaa¦ nlveau k¦eln zljn. ßelde Leperklngen druk-
ken de gemldde¦de veranderlng. Daarom zu¦¦en we voora¦ de rlchllng van de
veranderlngen Leschrljven ln p¦aals van over aLso¦ule aanla¦en spreken.
ín laLe¦ :: worden de eííeclen van de wlnke¦p¦annen verge¦eken mel een
conlro¦esllualle (Lasls) waarln deze¦íde demograílsche onlwlkke¦lng wordl
verondersle¦d, maar geen exlra wlnke¦melers worden loegevoegd. Hlerull
L¦ljkl dal de wlnke¦p¦annen ¦elden lol een loename van de gemldde¦de
aísland van de wlnke¦verp¦aalslngen van o,¸n procenl lol :,on procenl. ßlj de
gemldde¦de vee¦ korlere Run-verp¦aalslngen ls de re¦alleve loename hel
groolsl. ßlj Doe¦ ls de aLso¦ule loename hel slerksl. ßlj hel Fun-wlnke¦en ls de
Fiquur ó1. vlnke¦polenlle na vo¦loollng gep¦ande projeclen:o:o voor hel koopmolleí Doe¦
(opLasls vanu-dlgll-poslcode). 8ton. ĈĆs-bewetk|nq ČĆă-Scop|nq
Slrucluur eneííeclenlol :o:o
-:oo %
-:o%

-o
-:o%
:oo %
íeer dan¸o.ooo%
Nlel vanloepasslng
:)u wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:)¸ :)u
TabeI 11. Cemldde¦de aLso¦ule veranderlng vanwlnke¦polenllee¦ (lnslandaardconsumen-
len) naar wlnke¦geLled, verdee¦dnaar wlnnaars enver¦lezers. 8ton. ČĆă-Scop|nq
Neqatieve effecten Run Fun DoeI TotaaI
ßlnnenslad -ʈ.ʈʍʊ -ʍ.ʊʌʏ -ʈ.ʏʉʏ -ʉ.ʉʌʋ
Hooídwlnke¦geLled -ʎʐʎ -ʉ.ʌʉʈ -ʈ.ʈʋʊ -ʈ.ʈʐʍ
Kernverzorgendgrool -ʋʊʑ -ʏʋʉ -ʍʊʏ -ʌʋʋ
Kernverzorgendk¦eln -ʈʐʐ -ʈʎʏ -ʉʉʏ -ʈʏʏ
Sladsdee¦cenlrum -ʈ.ʑʋʈ -ʈ.ʉʌʍ -ʈ.ʉʉʐ -ʈ.ʑʐʍ
vljkcenlrumgrool -ʏʋʈ -ʋʉʊ -ʍʐʈ -ʎʈʍ
vljkcenlrumk¦eln -ʍʍʑ -ʈʎʊ -ʊʉʋ -ʋʍʍ
ßuurlcenlrum -ʋʌʎ -ʐʌ -ʈʐʋ -ʊʈʎ
Croolscha¦lg oí speclaa¦ -ʌʍʉ -ʊʐʏ -ʈʋʊʏ -ʎʑʈ
Verspreld -ʈʎʌ -ʐʋ -ʉʑʑ -ʈʊʋ
Positieve effecten Run Fun DoeI TotaaI
ßlnnenslad ʋ.ʉʈʉ ʎ.ʏʎʉ ʌ.ʏʈʍ ʋ.ʐʎʍ
Hooídwlnke¦geLled ʈ.ʎʈʏ ʋ.ʑʉʊ ʉ.ʍʎʉ ʉ.ʈʑʋ
Kernverzorgendgrool ʏʐʌ ʈ.ʎʐʊ ʈ.ʑʍʈ ʈ.ʑʈʉ
Kernverzorgendk¦eln ʎʉʊ ʌʐʉ ʌʊʐ ʍʑʋ
Sladsdee¦cenlrum ʊ.ʈʊʎ ʐ.ʏʐʊ ʍ.ʉʉʑ ʌ.ʊʌʋ
vljkcenlrumgrool ʉ.ʎʏʐ ʈ.ʌʐʏ ʉ.ʈʈʊ ʉ.ʈʊʌ
vljkcenlrumk¦eln ʉ.ʋʏʈ ʈ.ʏʎʊ ʉ.ʍʑʎ ʉ.ʊʋʍ
ßuurlcenlrum ʈ.ʎʉʈ ʎʏʐ ʉ.ʑʍʍ ʈ.ʋʐʍ
Croolscha¦lg oí speclaa¦ ʉ.ʈʈʋ ʉ.ʏʍʍ ʌ.ʑʉʐ ʉ.ʎʌʈ
Verspreld ʉ.ʊʐʋ ʉ.ʋʐʑ ʊ.ʏʍʈ ʉ.ʌʏʎ
TabeI 1o. Cemldde¦de procenlue¦e veranderlng vanwlnke¦polenllee¦ (lnslandaardconsu-
menlen) naar wlnke¦geLled, verdee¦dnaar wlnnaars enver¦lezers. 8ton. ČĆă-Scop|nq
Neqatieve effecten Run Fun DoeI TotaaI
ßlnnenslad -ʍ,ʐʊ -ʎ,ʐʋ -ʎ,ʐʋ -ʎ,ʏ
Hooídwlnke¦geLled -ʍ,ʊʐ -ʍ,ʐʐ -ʍ,ʍʉ -ʍ,ʊʏ
Kernverzorgendgrool -ʋ,ʋʍ -ʎ,ʊ -ʍ -ʋ,ʏʐ
Kernverzorgendk¦eln -ʋ,ʎʐ -ʎ,ʎʐ -ʍ,ʈ -ʋ,ʌʎ
Sladsdee¦cenlrum -ʐ,ʉʐ -ʈʈ -ʈʑ,ʐʎ -ʐ,ʏʌ
vljkcenlrumgrool -ʎ,ʏʈ -ʈʑ,ʑʌ -ʐ,ʌʌ -ʏ,ʉʎ
vljkcenlrumk¦eln -ʏ,ʈʋ -ʐ,ʌʍ -ʏ,ʍ -ʎ,ʏʐ
ßuurlcenlrum -ʐ,ʑʐ -ʈʑ,ʎʏ -ʐ,ʈʌ -ʏ,ʐʈ
Croolscha¦lg oí speclaa¦ -ʐ,ʉʏ -ʐ,ʎʈ -ʎ,ʉʌ -ʎ,ʍʋ
Verspreld -ʎ,ʎʋ -ʐ,ʉʋ -ʎ,ʌʉ -ʎ,ʈʌ
Positieve effecten Run Fun DoeI TotaaI
ßlnnenslad ʉʊ ʉʑ,ʌʎ ʉʏ,ʉ ʈʏ,ʏʏ
Hooídwlnke¦geLled ʉʑ,ʑʏ ʋʉ,ʋʌ ʉʊ,ʈʋ ʈʎ,ʍʎ
Kernverzorgendgrool ʎ ʈʐ,ʈʐ ʈʑ,ʋʈ ʏ,ʋʎ
Kernverzorgendk¦eln ʈʈ,ʏʎ ʊʎ,ʑʊ ʈʌ,ʎʊ ʈʉ,ʑʌ
Sladsdee¦cenlrum ʈʐ,ʎʊ ʍʍ,ʉʌ ʌʏ,ʑʎ ʊʌ
vljkcenlrumgrool ʊʍ,ʍʐ ʌʌ,ʈʉ ʊʉ,ʋ ʉʐ,ʎʍ
vljkcenlrumk¦eln ʊʈ,ʉ ʈʉʊ,ʍʊ ʌʋ,ʏʍ ʊʋ,ʐʎ
ßuurlcenlrum ʉʐ,ʎʈ ʉʉʍ,ʊʈ ʐʎ,ʌʎ ʊʐ,ʋʎ
Croolscha¦lg oí speclaa¦ ʈʑʌ,ʋʎ ʎʌ,ʐʎ ʉʏ ʌʍ,ʉʌ
Verspreld ʉʈʋ,ʐʏ ʌʈʈ,ʑʎ ʈʎʉ,ʉʐ ʈʏʌ,ʏʈ
Slrucluur eneííeclenlol :o:o

:)ó wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:)) :)ó
gemldde¦de aísland hel groolsl, maar ls de loename k¦elner. Hoe moelen
deze gegevens worden geînlerpreleerd?
Ull de ana¦yse van hel a¦ dan nlel íljnmazlge Neder¦and, ls de gemldde¦de
aísland en de vervoerswljze aan de orde gesle¦d. Hlerull L¦ljkl dal vo¦gens
een aulonome onlwlkke¦lng hel wlnke¦verkeer jaar¦ljks ongeveer mel een
procenl loeneeml. Dll gegeven re¦allveerl de Lovenslaande laLe¦ dal een
perlode Lelreíl van nlel een, maar vljí jaar. De eííeclen zljn dus nlel schok-
kend grool verge¦eken mel de aulonome onlwlkke¦lng.

ín laLe¦ :¸ worden de eííeclen van de wlnke¦p¦annen op de moda¦ sp¦ll verge-
¦eken mel de conlro¦esllualle (Lasls). Hler ge¦dl deze¦íde nuancerlng a¦s voor
de lola¦e aíge¦egde aísland. de veranderlng ls nlel omvangrljk le noemen.
Ull de verge¦ljklng L¦ljkl we¦ dal mel de rea¦lsalle van de huldlge voorraad
p¦annen hel aulogeLrulk loeneeml, len kosle van hel ¦angzaam verkeer en
hel openLaar vervoer. De aíname van ¦open en ílelsen doel zlch Llj a¦¦e koop-
molleven voor, lerwlj¦ hel openLaar vervoer a¦¦een Llj hel Fun-molleí lerreln
ver¦lesl. Door de grolere allracllewaarden van de poslcodegeLleden mel
wlnke¦p¦annen, worden de aíslanden per verp¦aalslng groler en daarmee
wordl hel ¦angzaam verkeer mlnder aanlrekke¦ljk. Dll Lelekenl echler nlel
dal er mlnder kl¦omelers worden gereden mel deze vervoerswljzen.
ínlegendee¦. de a¦gemene loename ln moLl¦llell zorgl voor een slljglng ln a¦¦e
vler vervoerswljzen. Opmerke¦ljk ls dal hel Run-koopmolleí een Lehoor¦ljke
lnv¦oed ¦ljkl le heLLen op hel ¦angzaam verkeer. de procenlue¦e slljglng ln
aíge¦egde aísland ls Lljna zo hoog a¦s Llj aulogeLrulkers. Ceconc¦udeerd kan
worden dal degene dle nog voor dll vervoersmldde¦ klesl, ln hel a¦gemeen
grolere aíslanden aí¦egl ln :o:o.
Effecten op stedeIijkheid
ín hel vorlge hooídsluk heLLen we crllerla Lenoemd om de slede¦ljkheld van
wlnke¦geLleden ull le drukken. de íysleke kenmerken (dlchlheld, dlversllell,
omgevlngskwa¦llell en rulmle¦ljke conílguralle) en de geLrulkskenmerken
(geLrulkslnlensllell, helerogenllell, domelnvormlng en sne¦held). ve kun-
nen mel deze crllerla ook nleuwe projeclen Leoorde¦en.
Nel a¦s Llj de economlsche eííeclen hel geva¦ was, zu¦¦en de eííeclen op
slede¦ljkheld per ¦ocalle verschl¦¦en. À¦s gevo¦g van de ó:u p¦annen zu¦¦en er
zeker wlnke¦s aígeLroken oí herLeslemd worden, maar hel slaal nlel vasl
we¦ke wlnke¦s oí wlnke¦geLleden zu¦¦en verdwljnen. ín ons onderzoek wor-
den er sowleso geen wlnke¦s van de voorraad aígelrokken, waardoor we nlel
goed kunnen lnschallen wal er ln de 'gelroííen' wlnke¦geLleden geLeurl.
íoge¦ljk vo¦gl s¦ulllng en worden de panden overgenomen door wlnke¦lers
ln andere koopmolleven oí krljgen ze een verwanle íunclle (horeca, dlensl-
ver¦enlng), ln andere geva¦¦en kunnen de panden worden herLeslemd en
verLouwd voor wonlngen oí andere doe¦elnden.
8
Er kunnen ze¦ís hee¦ crea-
lleve lnlllalleven onlslaan a¦s gevo¦g van deze herschlkklng. Voor¦oplg kljken
we nlel naar p¦ekken dle onder druk komen le slaan, maar naar de p¦ekken
waar de p¦annen zlch voordoen en naar hun dlrecle omgevlng.
TabeI 1z. Cemldde¦de aíslandnaar koopmolleí voor Laslsjaar en:o:o (lnkl¦omelers).
8ton. csĉ. ČĆă-Scop|nq
Run Fun DoeI TotaaI
sAĉìĉ ɹ,ɻɿ ɿ,ɽɿ ɾ,ɼɻ ɼ,ʁɹ
ʉʑʈʑ ʉ,ʌʈ ʏ,ʎʈ ʎ,ʌʐ ʌ,ʑʍ
Verschl¦ +ʈ,ʑʐ% +ʑ,ʊʐ% +ʑ,ʍʏ% +ʑ,ʍʐ%
TabeI 1¡. Àandee¦ vervoermldde¦envoor Laslsjaar en:o:o naar koopmolleí. 8ton. csĉ.
ČĆă-Scop|nq
Run Fun DoeI TotaaI
Autobestuurder ßasls ʋʋ,ʐʉ% ʊʍ,ʊʍ% ʌʍ,ʊʎ% ʋʍ,ʉʈ%
ʉʑʈʑ ʋʌ,ʑʋ% ʊʍ,ʋʍ% ʌʍ,ʊʐ% ʋʍ,ʊʑ%
Verschl¦ ʑ,ʈʉ% ʑ,ʈʑ% ʑ,ʑʉ% ʑ,ʑʐ%
Autopassaqier ßasls ʈʐ,ʍʋ% ʉʈ,ʉʏ% ʉʏ,ʈʐ% ʉʉ,ʈʐ%
ʉʑʈʑ ʈʐ,ʍʐ% ʉʈ,ʊʌ% ʉʏ,ʉʎ% ʉʉ,ʉʌ%
Verschl¦ ʑ,ʑʌ% ʑ,ʑʎ% ʑ,ʑʏ% ʑ,ʑʍ%
Lanqzaam verkeer ßasls ʊʋ,ʑʐ% ʉʌ,ʊʏ% ʈʋ,ʈʋ% ʉʎ,ʈʏ%
ʉʑʈʑ ʊʊ,ʐʈ% ʉʌ,ʊʈ% ʈʋ,ʑʉ% ʉʎ,ʑʊ%
Verschl¦ -ʑ,ʈʏ% -ʑ,ʑʎ% -ʑ,ʈʉ% -ʑ,ʈʌ%
Openbaar vervoer ßasls ʈ,ʊʌ% ʈʍ,ʐʏ% ʈ,ʊʑ% ʋ,ʋʉ%
ʉʑʈʑ ʈ,ʊʍ% ʈʍ,ʏʎ% ʈ,ʊʉ% ʋ,ʋʈ%
Verschl¦ ʑ,ʑʈ% -ʑ,ʈʈ% ʑ,ʑʉ% -ʑ,ʑʈ%
8. Hel oude cenlrumvan
OLerhausenheeíl LljvoorLee¦d
hel wlnke¦aanLodaangepasl naar
¦aagwaardlgere Lranches (down-
gradlng) na de komsl vanCenlrO.
Dorpenrondomíanchesler
proLeerdenjulsl de kwa¦llell le
verhogen, lnaíwachllng vande
komsl vanhel TraííordCenlre
(Evers :oou).
Slrucluur eneííeclenlol :o:o

:)8 wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:)n :)8
hel Leslaande werkende puL¦lek mlkl). Domelnvormlng za¦ Llj overdekle
gep¦ande wlnke¦cenlra mlsschlen verLoden worden. Àangenomen mag
worden dal deze cenlra oog heLLen voor vel¦lgheld. ze worden goed Le¦lchl
en er ls Level¦lglng oí er zljn camera's aanwezlg. En er ls een samenhangend
uller¦ljk. ge¦ljk malerlaa¦geLrulk en herkenLare k¦euren. val verkeer en
sne¦held Lelreíl len s¦olle, Leslaal er een lnleressanle re¦alle lussen de ver-
voermldde¦keuze en een hlslorlsche en een moderne kern. de eersle worden
meer op de ílels en le voel Lezochl en de lweede mel de aulo en hel openLaar
vervoer (ĄČă :oou. :8).
ConcIusies
Dll hooídsluk heeíl de onlwlkke¦lng van de Neder¦andse delal¦hande¦sslruc-
luur lol :o:o onderzochl. Vee¦ gehoorde Legrlppen a¦s rulmle¦ljke spreldlng,
hlërarchle, íljnmazlgheld, schaa¦vergrollng vormden daarLlj de ¦eldraad.
val de rulmle¦ljke spreldlng van wlnke¦s ln Neder¦and Lelreíl, ls hel dulde-
¦ljk dal wlnke¦s overa¦ le vlnden zljn, en dal er een dulde¦ljke c¦uslerlng ls ln de
slede¦ljke geLleden. Deze waarnemlng werd onderLouwd door de gemeen-
legroolle aí le zellen legen hel aanla¦ wlnke¦s. de re¦alle ls ¦lnealr.
val kunnen we hlerull conc¦uderen over hlërarchle en íljnmazlgheld? De
ana¦yses ¦lelen zlen dal er ln de grolere sleden ln re¦alleve lermen geen exlra
voorzlenlngen zljn, maar we¦ dal de samensle¦¦lng van de voorzlenlngen
anders ls. a¦¦een voor Fun ¦eek lels van hlërarchle le Leslaan. De íljnmazlg-
held van Neder¦and ls nlel groler dan dle ln andere ¦anden a¦s er rekenlng
wordl gehouden mel Levo¦klngsdlchlheld - Zuld-Europese ¦anden L¦ljken
hel meesl íljnmazlg le zljn. De Neder¦andse slede¦ljke slrucluur ¦ljkl echler Llj
le dragen aan hel qevoe| van een íljnmazlg voorzlenlngennlveau. De wlnke¦-
cenlra zljn cenlraa¦ ln de wljk oí Luurl gevesllgd, waardoor ze voor vee¦ men-
sen dlchlLlj zljn. ßovendlen heLLen de ana¦yses ¦alen zlen dal Run hel meesl
íljnmazlg ls.
Voor schaa¦vergrollng kunnen we conslaleren dal er reeds een grole male
van íl¦la¦lserlng ls opgelreden ln de Neder¦andse delal¦hande¦sslrucluur.
S¦echls een gerlng aanla¦ grole Ledrljven en íormu¦es Lezellen een grool
dee¦ van hel v¦oeropperv¦ak. ín rulmle¦ljke zln zljn kelens en grole Ledrljven
over a¦¦e lypen (wlnke¦)geLleden verspreld. ßlnnen de he¦e seclor ls er een
slreven naar grolere wlnke¦s waar le nemen. Dll ge¦dl zowe¦ voor lndlvldue¦e
wlnke¦s a¦s voor wlnke¦geLleden.
À¦s ČĆă-Scoplng wordl loegepasl op de huldlge Neder¦andse delal¦han-
de¦sslrucluur koml naar voren dal er (nog) geen sprake ls van Utbon looJ
Desetts, de proL¦emen ln ¦ande¦ljke geLleden worden we¦ lnlenslever. Crole
sleden heLLen nog a¦lljd een re¦alleí hoge wlnke¦polenlle, wal de eerderge-
noemde hogere omzel per vlerkanle meler zou verk¦aren.
Deze conslalerlngen over de delal¦hande¦sslrucluur zljn van loepasslng op
de huldlge sllualle. Op dll momenl ls er een vee¦voud aan p¦annen om wlnke¦s
en wlnke¦cenlra le vernleuwen, ull le Lrelden oí nleuw le rea¦lseren, lussen
nu en :o:o komen er ml¦joenen wlnke¦melers Llj. val ls hel gevo¦g voor de
Lovengeschelsle delal¦hande¦sslrucluur?
De meesle p¦annen worden gerea¦lseerd ln Leslaande cenlra, waardoor de
dlchlheld za¦ loenemen. Croolscha¦lge wlnke¦s ln de perlíerle dragen mlnder
Llj aan de Lrulo dlchlheld van een geLled, door hun Leperkle Louwhoogle en
de grole hoevee¦held parkeerp¦aalsen voora¦ op hel maalve¦d. Dlchlheld ls
dus we¦ lnleressanl om slede¦ljkheld le melen - hoe hoger de dlchlheld, hoe
groler de slede¦ljkheld - maar nlel om een he¦e onlwlkke¦lng goed mee le
Leoorde¦en.
S¦echls enke¦e projeclen rlchlen zlch voorname¦ljk op een koopmolleí,
de meesle projeclen rlchlen zlch op íuncllone¦e dlversllell. Van de lwlnllg
groolsle projeclen zljn er :¸ nadrukke¦ljk gemengd van opzel. Naasl de ver-
schl¦¦ende koopmolleven worden ook verwanle íunclles (¦elsure, horeca) en
ze¦ís ander geLrulk (wonen, werken) opgenomen ln de p¦annen. ßovendlen
wordl wlnke¦en gezlen a¦s een vllaa¦ onderdee¦ van een íuncllonee¦ dlverse
Luurl. ín dll opzlchl ¦ljkl slede¦ljkheld loe le nemen ln :o:o.
Over omgevlngskwa¦llell kunnen we geen veranlwoorde ullspraken doen,
omdal dle nlel vo¦doende ls gedocumenleerd ln de voor ons LeschlkLare
Leslanden, lníormalle over lnveslerlngen ln de omgevlng onlLreekl Lljvoor-
Lee¦d. Om loch lels le kunnen zeggen over de omgevlngskwa¦llell nemen we
de aanwezlgheld van horeca, wonen en ¦elsure a¦s lndlcalor (dle overlgens
we¦ mel hel vorlge crllerlum over¦apl). ín dal geva¦ zljn de meesle p¦annen
gerlchl op hel ha¦en van omgevlngskwa¦llell, elgen¦ljk a¦¦een dle van de
¸u so¦llalre Louwers nlel. De werke¦ljke kwa¦llell dle gehaa¦d wordl, hangl
naluur¦ljk slerk aí van de ullvoerlng van hel Lelreííende projecl. Dalze¦íde
ge¦dl voor de rulmle¦ljke conílguralle. Dal vee¦ p¦annen ln Llnnensleden
worden gerea¦lseerd en s¦echls negen procenl a¦s ĆbČ oí cbČ worden aange-
duld, geeíl echler a¦ aan dal er aans¦ulllng mel de Leslaande Louw wordl
gezochl.
Over hel verwachle geLrulk kunnen we s¦echls hee¦ voorzlchllge ullspraken
doen. ve nemen aan dal de wlnke¦Lehoeíle ge¦ljk L¦ljíl, dus dal mensen nlel
meer oí mlnder gaan wlnke¦en. Onder dle voorwaarde mogen we conc¦ude-
ren dal de lola¦e geLrulkslnlensllell Llj verdere schaa¦vergrollng aíneeml, en
dal dle zlch concenlreerl op speclíleke p¦ekken. À¦s gevo¦g van de p¦annen za¦
de Leslaande lnlensllell zlch waarschljn¦ljk verp¦aalsen naar geLleden mel
een loegenomen wlnke¦polenlle. Ull ílguur ¸8-ó: va¦l aí le ¦ezen dal de
sladsdee¦cenlra, wanneer ze hun wlnke¦apparaal nlel ullLrelden, procenlu-
ee¦ de meesle slandaardconsumenlen ver¦lezen. Dll zou Lelekenen dal de
geLrulkslnlensllell daar ook aíneeml. Op vee¦ Ledrljvenlerrelnen en wlnke¦-
geLleden Lullen de LeLouwde kom wordl hel julsl drukker, doordal er nleuw
puL¦lek naarloe wordl gelrokken, voora¦ a¦s er vee¦ Run ln hel programma ls.
Lokaa¦ kan de lnlensllell dus loenemen. vanneer hel Lezoek over de dag
wordl gespreld door ¦angere openlngslljden, kan de lnlensllell per uur julsl
vermlnderen.
De helerogenllell hangl slerk aí van hel p¦an. nleuwe Llnnenslede¦ljke
wlnke¦cenlra ln grole sleden zu¦¦en een gevarleerder puL¦lek lrekken dan dle
ln k¦elnere sleden (oí sladsde¦en zoa¦s Symphony ln Àmslerdam dle voora¦ op
Slrucluur eneííeclenlol :o:o
:8o wì NkLLLN ì N uLcALANb :8o
De sllualle ln :o:o ls geschal aan de hand van de ve¦e p¦annen dle re¦alleí con-
creel oí a¦ ln ullvoerlng zljn. Naar onze schalllng gaal hel om ongeveer drle
ml¦joen vlerkanle meler wlnke¦v¦oeropperv¦akle, een loevoeglng van onge-
veer llen procenl aan de huldlge wlnke¦voorraad. Om grlp le krljgen op de
moge¦ljke gevo¦gen hlervan, ls hel handlg om de vragen dle aan hel Legln van
de lweede paragraaí gesle¦d zljn, le Leanlwoorden.
De eersle vraag - oí de Le¦eldsveranderlng a¦ zlchlLaar ls - kan onlkennend
worden Leanlwoord. Hel elnde van hel ĆbČ1cbČ-Le¦eld ls a¦ ln :ooo mel
een kaLlnelsslandpunl aan de orde, maar er zljn welnlg p¦annen dle hel oude
Le¦eld rege¦rechl legenspreken. Dee¦s heeíl dll mel een pljp¦ljn-eííecl le
maken. hel kan jaren duren voordal een p¦an vo¦doende ullgewerkl ls en hel
gerea¦lseerd gaal worden. Hel ¦ljkl erop dal onlwlkke¦aars de grenzen van
hel oude Le¦eld opzoeken, LljvoorLee¦d voorzlchllg ullLrelden op meuLe¦-
Lou¦evards ln p¦aals van anllclperen op een nleuw ¦lLera¦er Le¦eld. Er zljn uu
p¦annen op ĆbČ-¦ocalles, dle zouden evenluee¦ aangepasl kunnen worden
om naasl doe¦gerlchle kopers ook Fun- en Run-shoppers aan le lrekken (ver-
ge¦ljk de casesludy van Oakway Cenler ln hel lweede hooídsluk).
De lweede vraag - L¦ljven de Leslaande kenmerken van de delal¦hande¦s-
slrucluur overelnd - moel ln de¦en Leanlwoord worden, wanl zoa¦s de eersle
paragraaí dulde¦ljk heeíl ¦alen zlen, ls de delal¦hande¦sslrucluur le vee¦zljdlg
om ln een Legrlp le vallen.
De ana¦yse van de koopmolleí-samensle¦¦lng en ¦ocalle van de p¦annen
suggereerl dal wlnke¦geLleden zlch ln loenemende male aan hel specla¦lse-
ren zljn. Doe¦ heeíl nog sleeds een nelglng de rand van hel LeLouwde geLled
op le zoeken, Fun de grolere kernen en Run zoekl Llnnen woongeLleden.
Dle specla¦lsalle zou gelypeerd kunnen worden a¦s een verdere rallona¦lsalle
van de delal¦hande¦sslrucluur. Deze ullkomsl ls mlsschlen welnlg verrassend,
maar we¦ ln slrljd mel de Cenlra¦e-P¦aalslheorle dle rulmle¦ljke specla¦lsalle
nlel loeslaal.
val de íuncllone¦e hlërarchle Lelreíl, heeíl de economlsche lmpacl-
ana¦yse mel ČĆă-Scoplng ¦alen zlen dal er sprake ls van een voorlzelllng
van de a¦ lnges¦agen lrend waarLlj cenlra van hogere orde (Llnnensleden en
hooídwlnke¦cenlra) en groolscha¦lge delal¦hande¦s¦ocalles lerreln wlnnen
op de sladsdee¦cenlra, Luurlcenlra en dorpskernen. Een consecuenlle hler-
van ls dal sommlge Leslaande wlnke¦geLleden de slrljd zu¦¦en ver¦lezen van
de grole nleuwkomers. Hlerdoor za¦ naar verwachllng de íljnmazlgheld wal
aínemen. men za¦ ln :o:o gemldde¦d ¦anger moelen relzen om een wlnke¦-
geLled le Lerelken, dal ln hel a¦gemeen groler za¦ zljn. Deze conc¦usle koml
overeen mel de verkeersana¦yse, dle voor a¦¦e molleven een loename ln
aíge¦egde kl¦omelers voorspe¦l ln :o:o, voora¦ wal Run Lelreíl, een lrend
dle len mlnsle llen jaar a¦ aan de gang ls.
De derde vraag - oí er ln :o:o a¦ sprake ls van íega¦and - kan zonder meer
onlkennend worden Leanlwoord. De ĆbČ-¦ocalles zljn we¦lswaar meer ln
Leweglng dan voorheen, maar de overgrole meerderheld van de p¦annen ls
re¦alleí Leschelden ln omvang len opzlchle van de grole wlnke¦lypes dle we
ln hel Lullen¦and slgna¦eren. Cezlen de ve¦e p¦annen voor hlslorlsche cenlra
¦ljken de p¦annen lol :o:o voora¦ Ledoe¦d a¦s lndlvldue¦e poglngen om de
Leslaande hooídslrucluur van sleden le verslerken mel exlra voorraad. De
krlllek dal nleuwe wlnke¦melers sowleso een lmpacl zu¦¦en heLLen op hel
Leslaande wlnke¦aanLod, L¦ljíl echler van krachl. íel ČĆă-Scoplng ls deze
lmpacl gemelen en hel resu¦lerende Lee¦d ls zeer versp¦lnlerd. de ó:u wln-
ke¦p¦annen zljn verspreld over Neder¦and en de eííeclen zljn voora¦ ¦okaa¦,
de aangrenzende poslcodegeLleden verlonen ln hel a¦gemeen de hoogsle
vermlnderlng ln wlnke¦polenlle. De eííeclen op slede¦ljkheld en verkeer zljn
eveneens Leschelden, a¦ zlen we we¦ Levesllglngen van aulonome lrends,
zoa¦s loenemen van hel auloverkeer, aíname van ¦angzaam verkeer, en hel
loenemen van slede¦ljkheld aan de sladsranden en op Ledrljvenlerrelnen en
meuLe¦Lou¦evards. ßerlchlen over een a¦gemene verschulvlng van de wln-
ke¦voorzlenlng naar de perlíerle ¦ljken geLaseerd op ¦osslaande lncldenlen,
ze verlegenwoordlgen nlel hel huldlge programma, dal vee¦ Lehoudender ls.
Hel gros van deze p¦annen ls echler opgesle¦d lljdens hel vorlge p¦annlngs-
reglme, dal 'echle' íegaonlwlkke¦lngen zoa¦s de V¦aamse ßoomsesleenweg
oí hel Franse Clle Europe nog aíreml. íaar ook hel huldlge reglme ¦aal
delal¦hande¦ nlel he¦emaa¦ vrlj. De vraag ls dan ook wal er na dle perlode nog
kan geLeuren.
ín hel vo¦gende hooídsluk kljken we daarom naar de eííeclen van hypolhe-
llsche íegaonlwlkke¦lngen ln de perlode :o:o-:o:o. val geLeurl er a¦s
Neder¦and vo¦ raakl mel hypermarches a¦s Eng¦os ln Frankrljk oí índu Park ln
Dulls¦and? val geLeurl er a¦s echle íegama¦¦s op de krulslng van sne¦wegen
verrljzen, oí julsl ln de Llnnensleden?
ī:8: Slrucluur eneííeclenlol :o:o

Toekomstverkenninq
(zo1o-zozo)
ī:8¸
ioexomsiveaxenni no (zc1cğzczc)
De loekomsl van de delal¦hande¦sslrucluur na :o:o ls hoogsl onzeker. De
herzlene Nola Rulmle en de provlnclë¦e p¦annen sle¦¦en nog sleeds een
reslrlclleí delal¦hande¦sLe¦eld voor, maar gezlen de mondla¦lserlng en veran-
derende rulmle¦ljke slralegleën van delal¦¦lslen ls hel ook moge¦ljk dal lussen
nu en :o:o hel reslrlclleve Le¦eld za¦ worden ¦osge¦alen. ín dal geva¦ zu¦¦en
delal¦hande¦aars de kans grljpen om succesvo¦¦e Lullen¦andse íormu¦es le
lnlroduceren ln Neder¦and.
ín dll hooídsluk worden de ullerslen van de moge¦ljke onlwlkke¦lngen ver-
kend, waarLlj de nadruk ¦lgl op de economlsche, de verkeers- en de slede¦ljke
eííeclen. Hlervoor onlwerpen we zes varlanlen, dle de LandLreedle lonen
van de moge¦ljke delal¦hande¦sonlwlkke¦lngen lol :o:o. Ze zljn geen loe-
komslvootspe|||nq, maar een verkennlng van de moge¦ljkheden, dle ons
lnzlchl geeíl ln de Le¦angrljksle mechanlsmen en gevo¦gen van veranderln-
gen van de delal¦hande¦sslrucluur.
De varlaLe¦en ln de onlwerpvarlanlen zljn geLaseerd op lníormalle ull de
Lullen¦andse casesludy's, de praklljk en ull lnlervlews mel experls. Door
deze lníormalle Leschlkken we over voorLee¦den en onlwlkke¦lngsrlchlln-
gen dle we voor de varlanlen lol ln hel exlreme kunnen doorlrekken.
ve¦lswaar wordl hel rea¦llellsgeha¦le van de lndlvldue¦e varlanlen hlerdoor
gedee¦le¦ljk mlnder, maar zo'n werkwljze maakl hel makke¦ljker om de eííec-
len le melen en een oorzaak-gevo¦gre¦alle aan le wljzen.
De eersle paragraaí van dll hooídsluk Leval een Leschrljvlng en veranlwoor-
dlng van de keuzes dle gemaakl zljn ln de programmerlng van de varlanlen.
De lweede paragraaí geeíl een lnhoude¦ljke Leschrljvlng van e¦ke varlanl en
gaal ln op de economlsche eííeclen vo¦gens ČĆă-Scoplng, de eííeclen op hel
verkeer en dle op slede¦ljkheld.
NeqaIand proqramma
ín deze paragraaí Leschrljven we de slruclurerende mode¦e¦emenlen dle
re¦evanl zljn voor hel opsle¦¦en van de zes onlwerpvarlanlen. HlerLlj maken
we een onderscheld lussen de varlaLe¦en dle we conslanl houden en de varla-
Le¦en waarvoor we de waarden aanpassen om een Lepaa¦d loekomslLee¦d op
le roepen.
Voor een zo goed moge¦ljk lnzlchl ln de eííeclen worden de vo¦gende
íacloren conslanl gehouden. de lljdshorlzon (:o:o-:o:o), de lola¦e hoevee¦-
held verkoopv¦oeropperv¦ak dle wordl loegevoegd Llnnen Neder¦and a¦s
gehee¦ (:,¸ ml¦joen vlerkanle meler), hel aanla¦ parkeerp¦aalsen en hel (hul-
dlge) consumenlengedrag.
:8u Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)
:8ó wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:8) :8ó
De varlaLe¦en dle we zu¦¦en veranderen per varlanl, zljn. de ¦ocalle van de
projeclen, de hoevee¦held loegevoegde wlnke¦opperv¦akle per ¦ocalle (varl-
erend van ¸o.ooo lol :¸o.ooo vlerkanle meler) en de verde¦lng hlervan over
koopmolleven ln lermen van Run-, Fun- en Doe¦-wlnke¦lrlps. À¦ deze varla-
Le¦en worden hleronder ullvoerlger Leschreven.
T||Js|ot|zon
De eersle conslanle íaclor ls de lljdshorlzon. Voor a¦¦e zes onlwerpvarlanlen
nemen we :o:o a¦s verlrekpunl. Tegen dle lljd zu¦¦en name¦ljk de huldlge
p¦annen, dle onlworpen zljn ln hel ĆbČ1cbČ-lljdperk (Leschreven en door-
gerekend mel ČĆă-Scoplng ln hel vorlge hooídsluk), zljn grolendee¦s
gerea¦lseerd. De p¦annen dle vanaí :o:o zu¦¦en worden gemaakl, verla¦en we
ln een Louwprogramma dal zlch ln een ¦lLera¦er p¦annlngsreglme onlwlkke¦l.
ve noemen :o:o een pseudo-nu¦punl, omdal de sllualle ln de loekomsl
¦lgl en dus nu nog nlel exacl gekend ls. Vanaí hel pseudo-nu¦punl kljken we
llen jaar voorull, waardoor de lljdshorlzon voor de onlwerpvarlanlen op :o:o
koml le ¦lggen. Nel a¦s Llj hel eva¦ueren van de huldlge p¦annen ln hel vorlge
hooídsluk maken we geLrulk van Levo¦klngsprognoses voor :o:o. Hlermee
Lepa¦en we de wlnke¦Lehoeíle per hooíd van de dan geprognosllceerde
Levo¦klng.
8ouwptoqtonno
Hel lola¦e wlnke¦opperv¦ak dal wordl loegevoegd, ls conslanl ln a¦¦e zes varl-
anlen. :,¸ ml¦joen vlerkanle meler. Dll aanla¦ ls geen voorspe¦¦lng, maar een
aanname dle ls geLaseerd op ullspraken van deskundlgen ln Neder¦and. Hel
ăās en usb schallen dal de markl een opnamecapacllell heeíl van :¸o.ooo
vlerkanle meler per jaar (lnlervlew íannlng en S¦ulskes :oou). Voor de perl-
ode van llen jaar (:o:o-:o:o) zou dal neerkomen op een lolaa¦ v¦oeropper-
v¦ak van :,¸ ml¦joen vlerkanle meler, oílewe¦ een loevoeglng van groíweg vljí
procenl van de opperv¦akle dle ln :o:o aanwezlg ls. Ook de dlrecleur van
Relal¦ ínnovallon Neder¦and (ĈìĄ) geeíl aan dal hlj kansen zlel voor een ull-
Lreldlng van deze omvang. (lnlervlew De ßruln :oo¸).
:
ßlj dll gela¦ van :,¸ ml¦joen zljn kanllekenlngen le p¦aalsen. Zo vlndl een
geînlervlewde van ìĄc Vaslgoed de geschalle opnamecapacllell wal over-
lrokken. Vo¦gens hem zu¦¦en de meesle lnveslerlngen nlel Lullen de huldlge
LeLouwde kom p¦aalsvlnden, maar erLlnnen - waar de capacllell aan vler-
kanle melers gemldde¦d aanzlen¦ljk ¦ager ls. De Llnnenslad za¦ de zogenaam-
de sunk costs
:
L¦ljven verdedlgen, door kwa¦llellslmpu¦sen aan de Leslaande
voorraad le geven ln p¦aals van le lnvesleren ln nleuwe vlerkanle melers
e¦ders. Kemperman C Tlmmermans (:oo¸) slgna¦eren ln vee¦ delal¦hande¦s-
marklen verzadlglng, waardoor de groel zou kunnen slagneren. De auleurs
verwachlen mlnder verschulvlng, en julsl conso¦ldalle van hel Leslaande
(lnerlle).
Naasl deze kanllekenlngen ls ook de lnv¦oed van hel lnlernel een onvoor-
spe¦Lare íaclor. Op dll momenl ls de omzel van delal¦hande¦ vla lnlernel
s¦echls lwee procenl van hel lolaa¦. ínlernel ls echler slerk ln opkomsl. on
¦lne wlnke¦en groelde ln :oou mel ¸¸ procenl, lerwlj¦ de omzel van de regu-
¦lere delal¦hande¦ mel :,: procenl aínam (íarkellng TrlLune :oo¸). À¦s de
door sommlgen voorspe¦de lnlernelrevo¦ulle doorzel, Lelekenl dle een dem-
plng op hel maxlmaa¦ haa¦Lare programma, wanl vasle en vlrlue¦e wlnke¦s
pullen lmmers ull deze¦íde consumenlenLesledlngen.
ßlj hel onlwerpen van de varlanlen ¦alen we lnlernel echler Lullen
Leschouwlng. Hel ls name¦ljk nlel Lekend wal de rulmle¦ljke consecuenlles
van hel on ¦lne wlnke¦en zu¦¦en zljn. Er Leslaal geen eenduldlge ¦lleraluur
over de moge¦ljke veranderlngen ln hel aanla¦ wlnke¦melers, de hoevee¦held
verkeer en hel aanLod a¦s gevo¦g van lnlernelwlnke¦en.
Hel Louwprogramma verondersle¦l verder dal er vo¦doende parkeerp¦ek-
ken zljn Llj wlnke¦geLleden. De gehanleerde norm voor parkeerrulmle Llj
een nleuwe perlíere onlwlkke¦lng (varlanlen u, ¸ en ó) ls ge¦ljkgesle¦d aan hel
lola¦e Lrulo wlnke¦v¦oeropperv¦akle ln hel programma. Voor de varlanlen ln
hel Leslaande slede¦ljk geLled (varlanlen :, :, en ¸) ls de norm aangepasl om
rekenlng le houden mel parkeervoorzlenlngen ln de Luurl en a¦lernalleve
vervoerswljzen. ßlj varlanl : ls ook rekenlng gehouden mel de moge¦ljkheld
om ondergronds parkeervoorzlenlngen le rea¦lseren.
ín de onlwerpvarlanlen ls hel schaa¦nlveau van u-dlgll-poslcodegeLleden
ln Neder¦and hel ullgangspunl om hel lola¦e Louwprogramma ln le verde¦en.
Voor hel verge¦ljken van lngrepen ln de varlanlen geven ana¦yses op dll
schaa¦nlveau vo¦doende delal¦ (zle derde hooídsluk).
ConsunentenqeJtoq
De ¦aalsle conslanle íaclor ln onze varlanlen ls hel gedrag van consumenlen.
Ten eersle nemen we aan dal LlmLurgers nel zo gevoe¦lg zljn voor relslljd en
allracllvllell a¦s Frlezen oí Randslede¦lngen. Dll s¦ull rede¦ljk aan Llj de empl-
rle. reglona¦e verschl¦¦en L¦eken ook ln hel Onderzoek Verp¦aalslngsgedrag
(ąČc) nlel slgnlílcanl. Een lweede aanname ls dal consumenlengedrag wal
lransporlkoslen en allracllvllell Lelreíl ln :o:o helze¦íde ls a¦s ln de aíge¦o-
pen llen jaar. Dll ls mlsschlen nlel rea¦lsllsch, maar ČĆă-Scoplng sleunl nu
eenmaa¦ op emplrlsche gegevens en voor loekomsllg consumenlengedrag
zljn dle nlel Lekend. ve¦ Leslaal de moge¦ljkheld - LljvoorLee¦d ln een loe-
komsllge sludle - deze aannames ln ČĆă-Scoplng aan le passen.
Onvonq
Naasl Lovengenoemde conslanle íacloren hanleren we een drlela¦ varlaLe-
¦en dle per varlanl verschl¦¦en. De eersle Lelreíl de omvang van de megawln-
ke¦voorzlenlngen. Hoe 'íega' worden de loevoeglngen? De lola¦e omvang
ls conslanl op :,¸ ml¦joen vlerkanle meler maar de omvang per ¦ocalle mag
veranderen. ve kunnen dan klezen lussen een k¦eln aanla¦ projeclen mel een
grole opperv¦akle oí een groler aanla¦ projeclen mel een k¦elnere opperv¦ak-
le. Hlerdoor ls hel moge¦ljk om een verge¦ljklng le maken lussen de eííeclen
van grole geconcenlreerde projeclen en k¦elnere versprelde projeclen.
De omvang van de projeclen wordl aíge¦eld van de verschljnlngsvormen dle
ln de Lullen¦andse casesludy's voorkwamen, maar we maken dle exlremer
1. De vlsle vanĈìĄ gaal ull van
lwee conceplenvoor c¦uslerlng,
'Tolaa¦concepl' en'íegaslore
cenlrum'. ínhel Tolaa¦concepl zljn
meerdere íunclles gecomLlneerd
en¦lgl er eenaccenl opde ver-
L¦ljísduur1Le¦evlng. De
íegaslore ls íuncllone¦er, en
comLlneerl we¦ verschl¦¦ende
wlnke¦íormu¦es dle e¦kaar versler-
ken. ßelde conceplenheLLenhun
elgenprogramma- enomgevlngs-
elsen. Hlj schal de nog onLenulle
rulmle opllenlolaa¦conceplenen
vljíllenmegasloreíormu¦es ln
Neder¦and, a¦s lenmlnsle aaneen
aanla¦ slrlkle elsenwordl vo¦daan.
z. Sunk costs. groolscha¦lge lnves-
lerlngskoslenlnvaslgoeden
grondwaarde, dle we¦lswaar zljn
aígeschreven('gezonken'), maar
Llj verhulzlng ¦eldenlol eenenor-
me nleuwe lnveslerlng.
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)
:88 wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:8n :88
om de eííeclen Leler zlchlLaar le maken. Zo zljn onze shopplng ma¦¦s aan de
grole kanl (:¸o.ooo vlerkanle meler) en de slrlp ma¦¦s wal k¦elner (¸o.ooo
vlerkanle meler).
locot|e
Een essenllë¦e varlaLe¦e ln de varlanlen ls de ¦ocalle van de nleuwe wlnke¦-
v¦oeropperv¦aklen. ín hel lweede hooídsluk heLLen we geconslaleerd dal
de ¦ocalle Lepa¦end ls voor delal¦hande¦sslralegleën. ße¦angrljke aandachls-
punlen zljn de naLljheld van consumenlen, LerelkLaarheld (lníraslrucluur),
grondprljs en de reeds aanwezlge concurrenlle.
ín de varlanlen wordl onderscheld gemaakl lussen Leslaande en nleuwe
¦ocalles. ín de eersle drle varlanlen worden wlnke¦melers loegevoegd ln
Leslaande slede¦ljke ¦ocalles. hel cenlrum (Downlown ía¦¦), de woonp¦aals
(vljkcenlrum ĎĂ) en de meuLe¦Lou¦evard (ĆbČ-Slrlpma¦¦). De eersle ls
geLaseerd op de casesludy's (Verenlgde Slalen en Dulls¦and), de ¦aalsle
lwee zljn aíkomsllg ull de lnlervlews mel experls. Omdal hel om Leslaande
geLleden gaal, wordl er gekozen voor respeclleve¦ljk de groolsle Llnnensle-
den, wljkcenlra en ĆbČ-¦ocalles. De vo¦gende drle varlanlen Lelreííen onl-
wlkke¦lngen ln de perlíerle. Llj de krulslng van sne¦wegen (íegama¦¦), aan
sne¦wegen Lullen sleden (weldewlnke¦) en a¦s ¦lnlLeLouwlng aan de sne¦-
weg (ßlg ßox ßou¦evard).
De moge¦ljke ¦ocalles van de nleuwe opperv¦aklemelers zljn a¦s vo¦gl
Lepaa¦d. Eersl ls er een kaarl gemaakl mel de Levo¦klngsdlchlheld en de
hooídwegen, op dle kaarl kunnen de voor de markl Lesle ¦ocalles worden
aangewezen (de wenskaarl). De Lullenslede¦ljke ¦ocalles zljn gerangschlkl
naar aanlrekke¦ljkheld van de ¦ocalle. Vervo¦gens ls er een kaarl gemaakl van
geLleden en projeclen dle een megaonlwlkke¦lng we¦¦lchl kunnen legen-
houden (de verLodkaarl), zoa¦s waardevo¦¦e naluurgeLleden (vo¦gens onder
andere de Voge¦- en HaLllalrlchl¦ljnen) en de Leslaande ullLreldlngsp¦annen.
Zo L¦even er enke¦e ¦ocalles over dle a¦s moge¦ljke a¦lernalleven worden
aígewogen ln de varlanlen.
ln|ouJ
De ¦aalsle varlaLe¦e Lelreíl de koopmolleven van consumenlen. Er ls een
grool verschl¦ lussen een nleuw wlnke¦cenlrum mel :¸o.ooo vlerkanle meler
Fun oí deze¦íde hoevee¦held Doe¦. e¦k koopmolleí concurreerl name¦ljk mel
hee¦ andere lypen wlnke¦geLleden en hel lrekl een ander soorl verkeer aan.
Daarnaasl varleerl hel geLrulk van een wlnke¦cenlrum mel hel koopmolleí
en daardoor verschl¦l ook de soorl slede¦ljkheld.
ßlj e¦ke varlanl wordl daarom een verdee¦s¦eule¦ loegepasl voor hel aan-
dee¦ Run, Fun en Doe¦. Deze verdee¦s¦eule¦ ls per varlanl ln hel he¦e ¦and
ge¦ljk. ve¦ worden de aande¦en per varlanl gevarleerd, op Lasls van de kennls
ull de Lullen¦andse casesludy's. Deze heLLen ¦alen zlen dal er slandaarden
zljn ln wlnke¦lype. shopplng ma¦¦s rlchlen zlch slerk op Fun lerwlj¦ hypermar-
ches meer op Run zljn georlënleerd. Door de mlx van koopmolleven varlaLe¦
le maken zljn er andere moge¦ljkheden onlslaan voor de varlanlen ln de
Leslaande geLleden. Zo slmu¦eerl de derde varlanl een sllualle waar meuLe¦-
Lou¦evards verk¦euren, zodal naasl de reeds aanwezlge Doe¦-koopmolleven
andere koopmolleven komen le slaan.
Varianten
ín deze paragraaí Leschrljven we de verschl¦¦ende varlanlen en hun kwanllla-
lleve programma. ßovendlen wordl hel rulmle¦ljk loelslngskader ull hel
derde hooídsluk loegepasl. ve heLLen denkLee¦dlge projeclen gecreëerd
op Lasls van de gegevens ull de vorlge paragraaí. De projeclen zljn Llnnen
een varlanl sleeds helze¦íde. Een projecl ln Àmslerdam ls dus precles ge¦ljk
aan een projecl ln Cronlngen (Llnnen deze¦íde varlanl). ßlj e¦ke varlanl wordl
ullge¦egd hoe de varlaLe¦en en de speclíleke ¦ocalles zljn gekozen. HlerLlj
wordl een koppe¦lng gemaakl mel de voorLee¦den ull de Lullen¦andse case-
sludy's en mel de drljvende krachlen (lweede hooídsluk). De varlanlen zljn,
zoa¦s gezegd, s¦echls Ledoe¦d a¦s een hu¦pmldde¦ om meer lnzlchl le krljgen
ln de moge¦ljke onlwlkke¦lngen en eííeclen. De varlanlLeschrljvlng elndlgl
mel een hypolhese over de verwachle eííeclen, dle voorlv¦oell ull de dlscus-
sle ln de ¦lleraluur en de experllnlervlews.
ßlj de varlanlen komen de economlsche, verkeers- en slede¦ljkheldseííeclen
van de nleuw loegevoegde megavoorzlenlngen. Om een ldee le krljgen van
deze lmpacl wordl ČĆă-Scoplng loegepasl. Economlsch vlnden we hel voor-
a¦ lnleressanl op we¦ke p¦ek en voor wal voor soorl wlnke¦geLled de druk hel
groolsl wordl. Voor de dulde¦ljkheld wordl Llj de wlnke¦geLledana¦yse a¦¦een
de procenlue¦e o[none ln wlnke¦polenlle gepresenleerd. Vervo¦gens worden
de verkeerseííeclen Lerekend, wal een Lee¦d geeíl van de veranderlng ln
moLl¦llell en moda¦ sp¦ll voor e¦ke varlanl. En daarna wordl nagegaan oí de
nleuwe onlwlkke¦lngen a¦s slede¦ljk Leslempe¦d kunnen worden. Na hel loe-
passen van hel rulmle¦ljk loelslngskader vo¦gl aan hel elnd van dll hooídsluk
een reí¦eclle over de julslheld van deze verwachllngen.
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)
:no wì NkLLLN ì N uLcALANb :no ī:n: :no Hooídslukllle¦ ī:n: :no
vAai Ani 1· oowniown mALL
ín deze varlanl (ílguur ó: lol en mel ):) worden nleuwe wlnke¦melers
loegevoegd aan de Llnnensleden van de grolere sleden. Een van de Le¦ang-
rljksle gemeenschappe¦ljke kenmerken van een Downlown ía¦¦ ls de nadruk
op prel. een slerke comLlnalle van Fun-shoppen mel horeca, evenemenlen
en vermaak.
Deze varlanl ls dlrecl geLaseerd op voorLee¦den ull Àmerlka en Dulls¦and.
ín vee¦ Àmerlkaanse sleden keerden de warenhulzen en speclaa¦zaken de
slad de rug loe om zlch le vesllgen ln de suLurLane shopplng ma¦¦s. Deze
¦eeg¦oop van de sleden werd elnd jaren zevenllg en hel Legln jaren lachllg
aangepakl door zogenaamde Downlown ía¦¦s le onlwlkke¦en (Frleden C
Saga¦yn :n8n, RoLerlson :nn)). ín Dulls¦and zljn er verschl¦¦ende lrelnslall-
ons dle een Downlown-ía¦¦-íunclle heLLen gekregen, onder andere
HauplLahnhoí Lelpzlg.
Proqramma
De verde¦lng van koopmolleven dle voor deze varlanl gehanleerd wordl ls.
o procenl Run, 8o procenl Fun en :o procenl Doe¦. Derge¦ljke cenlra zljn
s¦echls haa¦Laar ln sleden mel een grole ullslra¦lng, ln Neder¦and Leperken
we ons daarom lol de llen groolsle sleden, waardoor de omvang van de nleu-
we voorzlenlngen :¸o.ooo vlerkanle meler per sluk wordl.
Effectenhypothese
· Downlown ía¦¦s zljn nlel onomslreden. vlnke¦lers ln de Llnnenslad
zljn vaak Lang dal de ía¦¦s hun k¦anlen zu¦¦en wegnemen. Exemp¦arlsch
hlervoor ls een p¦an voor een wlnke¦cenlrum van ¸o.ooo vlerkanle meler
Llj hel Cenlraa¦ Slallon ln Àmslerdam Legln jaren negenllg, wal de
delal¦¦lslen ln de Llnnenslad Lewoog om samen le werken om de
omgevlngskwa¦llell van hel hooídwlnke¦geLled le verLeleren.
· Downlown ía¦¦s zljn soms mallg LerelkLaar mel de aulo. De ąČ-
aans¦ulllngen zljn echler ullslekend. íen verwachl dan ook dal deze
cenlra exlra aulogeLrulk mlnder zu¦¦en Levorderen dan LljvoorLee¦d
íegama¦¦s.
· Downlown ía¦¦s worden vaak Lekrlllseerd omdal ze de openLare
rulmle prlvallseren. lulsl ln de (Llnnen)slad wordl dll Lelreurd. À¦s ander
nadee¦ van Downlown ía¦¦s wordl genoemd dal hlslorlsche geLouwen
vaak moelen worden ges¦oopl om de nleuwe cenlra le rea¦lseren. Ter
compensalle wordl voor hel nleuwe comp¦ex we¦ eens een hlslorlse-
rende archllecluur loegepasl.
RuimteIijke toets· impact winkeIpotentie
ín deze varlanl (ílguur ó¸) ls Fun domlnanl, waardoor dll hel koopmolleí ls
waar de eííeclen hel meesl zlchlLaar zljn. Vanull de wljde omlrek lrekl de
Downlown ía¦¦ Fun-shoppers aan. Downlown ía¦¦s kunnen hlerdoor de
Llnnensleden van om¦lggende gemeenlen raken, maar de groolsle verdrln-
glngseííeclen lreííen de elgen slad. Een dee¦ van de ondersleunende wlnke¦-
cenlra, zo nlel a¦¦e, za¦ onder druk komen le slaan.
De omvang van de eííeclen hangl slerk aí van de omvang van de wlnke¦-
voorzlenlng rondom de Downlown ía¦¦. ín de door ons gekozen ¦ocalles van
Downlown ía¦¦s ln Neder¦and onlslaan verschl¦¦en door de reeds aanwezlge
dlchlheld van voorzlenlngen. ín Àmslerdam, waar a¦ vee¦ wlnke¦s zljn, relkl
de lnv¦oedsaísland even ver a¦s ln Cronlngen, maar de eííeclen zljn mlnder
lngrljpend. ín sommlge u-dlgll-poslcodegeLleden ln Cronlngen lreedl er een
re¦alleí zeer grool ver¦les op van Fun-wlnke¦polenlle (-uo procenl) lerwlj¦ dll
ln Àmslerdam vee¦ ¦ager ¦lgl (rond -:¸ procenl). De hoogsle druk koml le
slaan op Enschede, wal ¦oglsch ls, aangezlen ČĆă-Scoplng geen rekenlng
houdl mel Dullse consumenlen. ín Tl¦Lurg (-u¸ procenl) koml de he¦e reglo
slerk onder druk le slaan door lwee door ons geînlroduceerde Downlown
ía¦¦s. ín hel zulde¦ljke dee¦ van de Randslad, waar ook lwee Downlown
ía¦¦s zljn gesllueerd, ls dll vee¦ mlnder hel geva¦.
De kaarlenreeks geeíl we¦ lnzlchl ln de rulmle¦ljke spreldlng van de ¦uslen
en voora¦ de ¦aslen van de Downlown ía¦¦-varlanl, maar op Lasls hlervan ls
nlel eenduldlg ln le schallen wal de eííeclen zljn voor Leslaande wlnke¦lers.
Van deze eííeclen krljgen we een Leler Lee¦d, wanneer de resu¦lalen worden
geaggregeerd naar lmpacl op hel nlveau van wlnke¦geLledlypen (zle
laLe¦ :u, L¦z. :o¸). Deze laLe¦ houdl a¦¦een rekenlng mel poslcodegeLleden
waar geen programma ls loegevoegd, om de economlsche druk Leler ln
Lee¦d le Lrengen.
De posllleve generalleve eííeclen concenlreren zlch ln dle Llnnensleden
waar door ons ln deze varlanl Downlown ía¦¦s zljn gep¦and. Per sa¦do gaal de
Llnnenslad voorull mel Lljna llen procenl. Omdal we voora¦ geînleresseerd
zljn ln hel ver¦les aan wlnke¦polenlle voor de omrlngende wlnke¦lers geeíl
laLe¦ :u hel gemldde¦de procenlue¦e ver¦les aan wlnke¦polenlle weer ln a¦¦e
¦ocalles dle de Downlown ía¦¦ (dlrecl en verder wegge¦egen) omrlngen,
geaggregeerd naar lypen wlnke¦geLleden. De ¦aalsle ko¦om ln laLe¦ :u geeíl
lníormalle over de lola¦e aLso¦ule veranderlng ln wlnke¦polenlle om een
lndruk le krljgen van de omvang van hel eííecl.
Àan de laLe¦ va¦l len eersle op hoe welnlg Run wordl Leînv¦oed door de
Downlown ía¦¦-varlanl, wal overeenkoml mel de kaarlenana¦yse en hel
lngevoerde programma. Hel Doe¦-segmenl koml slerker onder druk le slaan,
voora¦ ln de Llnnensleden en ln de naLljge¦egen sladsdee¦cenlra. Hel grool-
sle ver¦les ls le vlnden ln de wlnke¦cenlra dle gedomlneerd worden door
wlnke¦aanLod ln hel Fun-segmenl. íel name ln de Llnnensleden, waar
dus ook op enke¦e p¦ekken Downlown ía¦¦s worden loegevoegd ln deze
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)

wì NkLLLN ì N uLcALANb
:n8 wì NkLLLN ì N uLcALANb :n8 wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:nn :n8 Hooídslukllle¦ ī:nn :n8
Fiquur óç. ímpressle Downlownía¦¦ Fiquur )o. ímpressle Downlownía¦¦
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)
:oo wì NkLLLN ì N uLcALANb :oo wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:o: :oo Hooídslukllle¦ ī:o: :oo
varlanl, conslaleren we zowe¦ procenluee¦ a¦s aLso¦uul grole da¦lngen van
wlnke¦polenlle. Hel geLled lrekl loch vee¦ slandaardconsumenlen weg van
de Llnnenslede¦ljke poslcodes dlrecl naasl de Downlown ía¦¦ en ull naLljge-
¦egen Llnnensleden. Hooídwlnke¦geLleden worden re¦alleí hel mlnsl zwaar
gelroííen ln de verschulvlngen ln Fun-polenllee¦, voora¦ omdal hel wlnke¦-
geLleden ln naLurlge gemeenlen Lelreíl en nlel dle ln de slad waar de
Downlown ía¦¦s zljn verschenen.
Na de lwee cenlra¦e wlnke¦geLleden ls hel groolsle ver¦les le vlnden ln
sladsdee¦cenlra en wljkcenlra. ín verLand hlermee ls hel lnleressanl dal hel
re¦alleve ver¦les aan slandaardconsumenlen ln nevencenlra aí¦oopl mel de
groolle van hel Lelreííende cenlrum. Dll koml overeen mel de k¦eur van
deze wlnke¦geLleden - de ana¦yse ln hel vorlge hooídsluk gaí a¦ aan dal de
aanwezlgheld van wlnke¦s ln hel Fun-segmenl lnderdaad aí¦oopl Llj loene-
mende omvang van de cenlra. ßuurlcenlra en k¦elne dorpskernen zljn voor-
name¦ljk Run-cenlra en heLLen dus welnlg ¦asl van de Fun-georlënleerde
Downlown ía¦¦.
TaLe¦ :u ¦aal verder zlen dal Downlown ía¦¦s gemldde¦d genomen nlel
a¦¦een lngrljpend zljn voor nevencenlra, maar ook voor onder andere de
cbČ's, dle Lehoren lol de 'Croolscha¦lge oí Specla¦e' calegorle (zoa¦s de
ÀrenÀ ßou¦evard ln Àmslerdam, À¦exandrlum ln Rollerdam en de
íegaslores ln Den Haag).
Àígaande op de lola¦e percenlages en de aLso¦ule veranderlngen dle ln
laLe¦ :u slaan, heLLen Llnnenslede¦ljke wlnke¦lers dle Lullen hel poslcode-
geLled van de Downlown ía¦¦ gevesllgd zljn, de groolsle omzeldervlng
- gemldde¦d genomen lol zo'n zeven procenl. De Downlown ía¦¦ vorml
dus een aanzlen¦ljke Ledrelglng voor de wlnke¦slrucluur, mel name voor
Lranchegenolen ln de omgevlng. Een Lljkomend punl ls dal de Levo¦klngs-
onlwlkke¦lng ln grole sleden rond :o:o slaLl¦lseerl - de grolere aanla¦¦en
wlnke¦s kunnen dus nlel rekenen op een ge¦ljkop¦opend ¦okaa¦ geLonden
k¦anlenreservolr. Er vlssen enke¦e nleuwe grole henge¦aars ln een nlel groler
wordende vljver. De angsl van Leslaande wlnke¦lers dle werd genoemd ln de
eííeclenhypolhese, ls dus gegrond.
RuimteIijke toets· impact verkeer
Door de lnlroduclle van de Downlown ía¦¦ wljzlgl de aanlrekklngskrachl
van poslcodegeLleden, wal lol veranderlngen ¦eldl ln wlnke¦Leslemmlngen
en daarmee ln de moLl¦llell. íel de verkeersmodu¦e Llnnen ČĆă-Scoplng
worden de veranderde Leslemmlngskeuzes doorverlaa¦d naar veranderln-
gen ln de gemldde¦de aísland per verp¦aalslng, Lerekend per koopmolleí
(zle laLe¦ :¸) en per veranderlng ln de vervoerwljzekeuze.
Ull laLe¦ :¸ L¦ljkl dal door de komsl van de Downlown ía¦¦ de aíslanden
loenemen voor a¦¦e koopmolleven, ze¦ís voor Run, lerwlj¦ er geen Run-
wlnke¦s worden loegevoegd. De Downlown ía¦¦ verhoogl L¦ljkLaar ook de
allracllewaarde van Leslaande Run- wlnke¦s. De groolsle veranderlng ln
aísland ls voor Fun, voor Fun-shoppen ls men kenne¦ljk Lereld om verder le
Fiquur )1. ímpressle Downlownía¦¦
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)

:o: wì NkLLLN ì N uLcALANb :o: ī:o¸ :o: Hooídslukllle¦ ī:o¸ :o:
relzen naar de Downlown ía¦¦. Fun-shoppen omval echler s¦echls :o pro-
cenl van hel lola¦e wlnke¦verkeer, waardoor de lola¦e groel ln gemldde¦de
wlnke¦verp¦aalslng op 's¦echls' :,:ó procenl koml, oílewe¦ óo meler meer dan
ln :o:o.
De gevo¦gen van Downlown ía¦¦ voor de gekozen vervoerwljze zljn
samengeval ln laLe¦ :ó. Ull de ana¦yse L¦ljkl dal hel geLrulk van hel openLaar
vervoer re¦alleí slerk loeneeml. Hel aandee¦ ln de verp¦aalslngen neeml loe
mel o,u procenlpunl, ln de aíge¦egde aísland ze¦ís mel o,n8 procenlpunl.
íel name op de ¦angere aíslanden doel hel openLaar vervoer hel goed. Deze
loename ¦eldl lol een slljglng van de aíge¦egde openLaarvervoerkl¦omelers
van :u,¸ procenl. Omdal hel Downlown-ía¦¦-programma grolendee¦s
Leslaal ull Fun-wlnke¦s, ls hler hel eííecl hel slerksle.
Hel grolere aandee¦ van hel openLaar vervoer gaal len kosle van de aulo en
hel ¦angzaam verkeer. Hel aandee¦ van de auloLesluurder ln de verp¦aalsln-
gen daa¦l o,:¸ procenl, en hel Fun-shoppen-dee¦ daarvan daa¦l mel een pro-
cenl. Hel aandee¦ van de auloLesluurder ln de verp¦aalslngskl¦omelers daa¦l
dulde¦ljk slerker. Hel daa¦l ze¦ís zo slerk dal hel de loename van de gemldde¦-
de wlnke¦aísland rulm compenseerl.
ßlj de aulopassagler ls dal eííecl mlnder slerk. De aíname ln de moda¦ sp¦ll
ls vee¦ gerlnger, en kan de loename van de gemldde¦de verp¦aalslngsaísland
nlel compenseren. De aíge¦egde aísland a¦s aulopassagler neeml loe mel
o,u8 procenl. Cegeven de da¦lng Llj de auloLesluurder Lelekenl dal een sllj-
glng van hel gemldde¦d aanla¦ lnzlllenden per aulo.
Langzaam verkeer ver¦lesl marklaandee¦ op de korle aísland. Een dee¦ van
hel wlnke¦end puL¦lek wlnke¦l nlel meer ln de Luurl, maar wordl aangelrok-
ken door de wal verder weg ge¦egen Downlown ía¦¦. Een dee¦ slapl over op
hel openLaar vervoer, een ander dee¦ ílelsl de nu wal grolere aísland. Per
sa¦do neeml de per ílels aíge¦egde aísland loe mel een procenl.
íel een lerugL¦lk op de hypolhese zljn de verkeerseííeclen van de
Downlown ía¦¦ coníorm de verwachllngen. Hel openLaarvervoergeLrulk
wordl verhoogd en ondanks de gemldde¦d grole verp¦aalslngsaísland neeml
hel aulogeLrulk aí.
RuimteIijke toets· impact stedeIijkheid
8ebouw|nqsJ|c|t|e|J (+)
De LeLouwlngsdlchlheld van de Downlown ía¦¦ ls groler dan van de LeLou-
wlng dle hlj vervangl. Door de moderne Louwlechnleken, zoa¦s de lnnovalle
van ro¦lrappen, zljn wlnke¦s LljvoorLee¦d vee¦ vaker geslape¦d dan vroeger.
De dlchlheld wordl ook vergrool doordal de wlnke¦s aan de Llnnenslralen
eíílclënl en compacl aaneengeregen worden. Korlom, de Downlown ía¦¦ ls
compacler dan zljn oudere omgevlng, en dle ¦aalsle Lehoorde ook a¦ lol de
hoogsle dlchlheld van hel ¦and.
TabeI 1q. Cemldde¦dprocenluee¦ ver¦les aanwlnke¦polenllee¦ naar wlnke¦geLledlype
(Downlownía¦¦)
Run Fun DoeI TotaaI AbsoIuut
ßlnnenslad -ʈ,ʑʑ -ʈʌ,ʑʐ -ʊ,ʐʈ -ʎ,ʈʎ -ʉʈʏʏ
Hooídwlnke¦geLled ʑ,ʑʑ -ʏ,ʋʐ -ʈ,ʐʑ -ʊ,ʉʋ -ʌʋʎ
Kernverzorgendgrool -ʈ,ʑʑ -ʈʑ,ʊʋ -ʉ,ʈʑ -ʉ,ʌʏ -ʉʍʐ
Kernverzorgendk¦eln -ʈ,ʑʑ -ʈʑ,ʉʏ -ʉ,ʈʌ -ʈ,ʎʏ -ʌʌ
Sladsdee¦cenlrum -ʈ,ʑʋ -ʈʎ,ʋʊ -ʋ,ʋʈ -ʋ,ʌʊ -ʌʏʐ
vljkcenlrumgrool -ʈ,ʑʑ -ʈʋ,ʎʉ -ʊ,ʍʏ -ʉ,ʎʈ -ʈʐʋ
vljkcenlrumk¦eln -ʈ,ʑʍ -ʈʋ,ʏʈ -ʊ,ʍʑ -ʉ,ʋʉ -ʈʑʋ
ßuurlcenlrum -ʈ,ʑʑ -ʈʊ,ʉʋ -ʊ,ʊʏ -ʈ,ʎʋ -ʊʋ
Croolscha¦lg oí speclaa¦ -ʈ,ʑʑ -ʈʉ,ʏʍ -ʊ,ʉʍ -ʊ,ʋʑ -ʊʊʊ
Verspreld -ʈ,ʑʋ -ʈʈ,ʌʎ -ʉ,ʏʑ -ʊ,ʉʊ -ʌʍ
TabeI 1¶. Cemldde¦de aíslandper verp¦aalslng (Downlownía¦¦)
Run Fun DoeI TotaaI
Downlownía¦¦ ʉ,ʌʈkm ʏ,ʐʍkm ʎ,ʌʐkm ʌ,ʈʑkm
ÀLso¦ule veranderlng ʑ,ʑʑʈkm ʑ,ʉʏkm ʑ,ʑʈkm ʑ,ʑʍkm
Re¦alleve veranderlng ʑ,ʑʊ% ʊ,ʉʉ% ʑ,ʈʌ% ʈ,ʈʍ%
TabeI 1ó. Veranderlng lnvervoermldde¦keuze naar koopmolleí (Downlownía¦¦)
Run Fun DoeI TotaaI
Autobestuurder Àandee¦ verp¦aalslngen ʑ,ʑʑ% -ʈ,ʑʈ% -ʑ,ʈʉ% -ʑ,ʉʊ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland -ʑ,ʑʈ% -ʈ,ʍʍ% -ʑ,ʉʑ% -ʑ,ʎʏ%
Àíge¦egde aísland ʑ,ʑʈ% -ʈ,ʑʌ% -ʑ,ʉʈ% -ʑ,ʊʍ%
Autopassaqier Àandee¦ verp¦aalslngen ʑ,ʑʑ% -ʑ,ʉʉ% ʑ,ʑʎ% -ʑ,ʑʉ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland ʑ,ʑʑ% -ʑ,ʌʎ% ʑ,ʑʊ% -ʑ,ʈʐ%
Àíge¦egde aísland ʑ,ʑʊ% ʈ,ʈʊ% ʑ,ʉʋ% ʑ,ʋʏ%
Lanqzaamverkeer Àandee¦ verp¦aalslngen ʑ,ʑʑ% -ʑ,ʎʉ% -ʑ,ʑʉ% -ʑ,ʈʌ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland ʑ,ʑʈ% -ʑ,ʈʌ% ʑ,ʑʋ% -ʑ,ʑʈ%
Àíge¦egde aísland ʑ,ʋʑ% ʉ,ʑʌ% ʑ,ʎʉ% ʈ,ʑʊ%
Openbaar vervoer Àandee¦ verp¦aalslngen ʑ,ʑʑ% ʈ,ʐʌ% ʑ,ʑʍ% ʑ,ʋʑ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland ʑ,ʑʈ% ʉ,ʊʏ% ʑ,ʈʊ% ʑ,ʐʏ%
Àíge¦egde aísland ʑ,ʑʏ% ʈʍ,ʐʋ% ʌ,ʊʌ% ʈʋ,ʋʏ%
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o) wì NkLLLN ì N uLcALANb
:ou wì NkLLLN ì N uLcALANb :ouī:o¸ :ou Hooídslukllle¦ ī:o¸ :ou
lunct|one|e J|vets|te|t (-)
De voorLee¦den ln Llnnen- en Lullen¦and ¦alen zlen dal íuncllone¦e dlversl-
lell geen kernaspecl hoeíl le zljn van de Downlown ía¦¦. De wlnke¦s ln de
ma¦¦ ze¦í voegen voorname¦ljk Fun loe ln een geLled dal a¦ Fun-shopplng had.
De dlversllell ln wlnke¦s neeml dus eerder aí, voora¦ doordal ma¦¦s ln de rege¦
worden gedomlneerd door íl¦la¦en. Slarlers van experlmenle¦e íormu¦es
maken er welnlg kans. vonen ln de Downlown ía¦¦ koml ln hel Lullen¦and
nlel oí nauwe¦ljks voor (hel geLouw zou zlch er op zlch we¦ voor ¦enen). À¦s
er aan íuncllone¦e dlversllell wordl gedachl wordl er over hel a¦gemeen
gekozen voor grole commerclë¦e íunclles dle de grole personenslromen
makke¦ljker verdragen, zoa¦s Lloscopen, lhealers en caslno's.
Onqev|nqskwo||te|t (+)
Àíhanke¦ljk van hel lnveslerlngsnlveau en hel onlwerp draagl de Downlown
ía¦¦ slerk Llj aan de síeer van de Llnnenslad. VoorLee¦den zljn onder andere
de Àmerlkaanse Downlown ía¦¦s en HauplLahnhoí Lelpzlg. ßlnnensleden
heLLen a¦ een slerke wlsse¦lng ln kwa¦llell en de Neder¦andse sleden zljn -
ondanks hel ĆbČ1cbČ-Le¦eld - nlel per se Leler dan andere Europese sleden
wal omgevlngskwa¦llell Lelreíl. Voor sommlge auleurs ls hel geLrek aan
aulhenllcllell hel grole manco van de ma¦¦s. Hoewe¦ er soms ln hlslorlserende
sllj¦ wordl geLouwd en er a¦¦er¦el decoralleve e¦emenlen worden loegepasl,
kan de vormgevlng voor sommlge slede¦lngen a¦s kunslmallg, groolscha¦lg
en lnduslrlee¦ overkomen. Op een aanla¦ punlen wordl meer aandachl
Lesleed aan hel verL¦ljí, zoa¦s Llj de íoodcourl oí Lrasserles.
Mot[o|oq|e (+)
De Downlown ía¦¦ heeíl hel ln zlch om de lrekker le worden van een slad en
hope¦ljk proílleerl de aanwezlge slede¦ljke slrucluur daar ook van. ínlern
rlchl men de Downlown ía¦¦ ln mel Leproeíde conceplen, LljvoorLee¦d mel
grole lrekkers, ga¦erljen en goede lníraslrucluur. De ¦ocalle zorgl voor een
goede doorslromlng naar hel kernwlnke¦apparaal, vaak vanaí hel lrelnslallon
en verder. ín de meesle geva¦¦en proLeren Downlown ía¦¦s een slede¦ljk
rulmle¦ljk palroon le hanleren dal pasl Llj de Lelreííende slad.
Cebtu|ks|ntens|te|t (+)
De moge¦ljke en íelle¦ljke Lezoekersaanla¦¦en voor dll soorl wlnke¦cenlra zljn
enorm. Hel geLrulk ls zeer lnlensleí, gedurende grole de¦en van de dag en
week, hel gehe¦e jaar door. Soms worden er ze¦ís ullzonderlngen gemaakl
voor wlnke¦s¦ulllngslljden vanwege de Lljzondere íunclle oí ¦lgglng van de
Downlown ía¦¦. De aanwezlgheld van andere dan wlnke¦íunclles lrekl ook
Lezoekers Lullen de wlnke¦lljden, en a¦s de ma¦¦ dee¦ ullmaakl van de open-
Lare weg (zoa¦s Llj Hoog Calharljne ln Ulrechl) L¦ljíl hel ln prlnclpe :u uur per
dag loeganke¦ljk.
Hetetoqen|te|t (o)
Varlalle ln hel geLrulk van de Downlown ía¦¦ ls mede aíhanke¦ljk van hel
projecl en de aanwezlge male van íuncllemenglng. ßlj LljvoorLee¦d een
lrelnslallon wordl de ía¦¦ ook een verkeers- en onlmoellngsp¦ek, zo zu¦¦en
er ook vee¦ andere soorlen mensen komen dan a¦s hel a¦¦een een overdekl
wlnke¦cenlrum zou zljn. Er kan ook gereí¦ecleerd worden over de re¦alle lus-
sen de ma¦¦ en zljn omgevlng. De Llnnenslad wordl van oudsher helerogeen
geLrulkl, maar de helerogenllell slaal door haar elgen succes onder druk. Hel
gevaar Leslaal dal de loevoeglng van le vee¦ Fun-shoppen en ¦elsure de Lln-
nenslad le welnlg gevarleerd maakl. Een loevoeglng van :¸o.ooo vlerkanle
meler overwegend Fun kan dal nlel verhe¦pen. íen gaal nog meer mono-
íuncllonee¦ wlnke¦en dan ln de Llnnenslad. Hel ls hlerdoor moge¦ljk dal de
Llnnenslad zlch op andere íunclles kan rlchlen, maar hel vermlnderl we¦ de
slede¦ljkheld van de Downlown ía¦¦ op dll punl.
Done|nvotn|nq (o)
Domelnvormlng ls ln Llnnensleden aan de orde van de dag. Hangerlge slraal-
jongeren nemen hel verLaa¦ op legen de voorLljschlelende koopjesjager.
íeesla¦ ln gemoede¦ljke síeer, a¦ ls er ook we¦ sprake van over¦asl. De Lln-
nenslad ls hel podlum van ledereen. De Downlown ía¦¦ ls dal nlel, er gaal
een zekere Les¦olenheld van ull. Dal kan Lelekenen, dal hel wlnke¦ende
puL¦lek zlch door de se¦eclleve ulls¦ulllng vel¦lger en meer lhuls voe¦l, waar-
door ze zlch evenluee¦ kan onlp¦oolen ln de LeschlkLare rulmle. Se¦eclleve
domelnvormlng dus.
Sne||e|Jsetvot|nq (-)
De Downlown ía¦¦ ls voor a¦¦e vervoerssoorlen LerelkLaar. Door de re¦alleí
hoge congeslle zljn er nlel vee¦ verschl¦¦en ln sne¦held, ledereen Lenaderl hel
cenlrum mel maxlmaa¦ :¸ kl¦omeler per uur. De verkeerssoorlen zljn slerker
geschelden dan ln de Llnnenslad. Dal ls nlel noodzake¦ljk een s¦echle kwa¦l-
lell, maar hel maakl de ma¦¦ we¦ mlnder slede¦ljk. De Lezoeker ¦oopl onmls-
kenLaar ln een grool comp¦ex en nlel ln een lradlllonee¦ wlnke¦geLled, er zljn
geen ílelspaden, duLLe¦ geparkeerde Lesle¦Lusjes oí voorLljrazende Lrom-
mers aanwezlg.
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o) wì NkLLLN ì N uLcALANb
:oó wì NkLLLN ì N uLcALANb :oó ī:o) :oó Hooídslukllle¦ ī:o) :oó
vAai Ani z· wi i xceniaum xL
De lweede varlanl (ílguur ): lol en mel 8:) Leschrljíl een sllualle waarln nlel
de Llnnenslad maar de sladsdee¦cenlra de meesle nleuwe wlnke¦melers krlj-
gen. Deze cenlra heLLen a¦s voordee¦ - len opzlchle van de Llnnenslad (en
dus de vorlge varlanl) - dal ze ln hel a¦gemeen Leler LerelkLaar zljn mel de
aulo. ín deze varlanl worden wljkcenlra ullgeLreld oí overdekl, waardoor
ook de proL¦emen rond de vaak versnlpperde elgendomssllualle ln Llnnen-
sleden nlel spe¦en. De oorspronke¦ljke íunclle om de ¦oka¦e Levo¦klng le ver-
zorgen, wordl ln deze varlanl vervangen door de amLllle om een reglonaa¦
puL¦lek le lrekken. Zo verschulíl hel koopmolleí van deze cenlra van voorna-
me¦ljk Run- naar meer Fun-shoppen.
Proqramma
De verde¦lng ln koopmolleven dle voor deze varlanl gehanleerd wordl ls. :o
procenl Run, óo procenl Fun en ¸o procenl Doe¦. Voor de ¦ocalles heLLen we
de ¸o groolsle Leslaande wlnke¦geLleden gekozen ln de calegorle 'wljkwln-
ke¦cenlrum grool' en 'sladsdee¦cenlrum'.
Effectenhypothese
· Deze nleuwe wlnke¦cenlra proílleren van een gunsllge ¦lgglng len
opzlchle van polenllë¦e k¦anlen. De gevo¦gen van de nleuwe cenlra
kunnen voora¦ lngrljpend zljn voor de delal¦hande¦ ln de lradlllone¦e
Llnnensleden. Ook wordl hel proces van sanerlng van Luurlcenlra
hlerdoor versne¦d.
· De cenlra zljn rede¦ljk mel hel openLaar vervoer en de ílels le Lerelken.
De verkeersdruk za¦ waarschljn¦ljk op hel slralennel van de sleden
komen le ¦lggen, maar za¦ hel rljkswegennel welnlg exlra Le¦aslen.
· Dll soorl cenlra Lelekenl vaak een ver¦les van puur openLare rulmle
maar ¦everl we¦ meer vlla¦llell op voor de wljk, wal over hel a¦gemeen
posllleí wordl opgeval door Lewoners. De moge¦ljkheld om a¦s hel
regenl overdekl le kunnen wlnke¦en, wordl Lljzonder gewaardeerd.
RuimteIijke toets· impact winkeIpotentie
Flguur )¸ en laLe¦ :) (zle L¦z. ::n) ¦alen zlen dal Llj een vljkcenlrum ĎĂ de
eííeclen ln meer koopmolleven zljn le zlen dan Llj de Downlown ía¦¦. Dll
koml door hel meer gesprelde programma van hel vljkcenlrum. Hel eersle
wal opva¦l ln ílguur )8 ls dal de grolere spreldlng van projeclen dan ln Varlanl
: mel evenvee¦ programma een vee¦ versprelder palroon ¦aal zlen. Lljna over-
a¦ ln Neder¦and ls er we¦ wal ver¦les ln wlnke¦polenlle le conslaleren. Ull
laLe¦ :) L¦ljkl dal de omvang van de negalleve eííeclen Leperkler ls.
Percenlages Loven de :o procenl komen vrljwe¦ nlel voor, lerwlj¦ dll ln
Varlanl : (voor Fun-segmenlen) we¦ hel geva¦ was. Hel ls opva¦¦end dal Fun
lwee keer zovee¦ programma heeíl a¦s Doe¦ maar ullelnde¦ljk lol drle maa¦
zovee¦ lngrljpender ls. Dll eííecl wordl voora¦ veroorzaakl doordal de allrac-
llewaarde van de re¦alleí k¦elne sladsdee¦- en wljkcenlra groler ls geworden.
Zoa¦s gesle¦d ln de hypolhesen, heLLen Llnnenslede¦ljke wlnke¦lers ln re¦a-
lleve en aLso¦ule lermen de meesle ¦asl van de wlnke¦loevoeglngen ln de
naLljge¦egen sladsdee¦- en wljkcenlra. íaar ln verge¦ljklng mel Varlanl :
ondervlnden voora¦ ook de (grole en k¦elne) wljkcenlra ze¦í een aanzlen¦ljke
vers¦echlerlng van hun concurrenlleposllle. Hlermee ¦ljkl de lweede hypo-
lhese van herslruclurerlng (sanerlng) voora¦ opge¦d le doen voor wljkcenlra.
ßuurlcenlra ¦alen daarenlegen geen (aLso¦ule oí re¦alleve) grole achlerull-
gang zlen. ín hel a¦gemeen kunnen we sle¦¦en dal een íragmenlalle van hel
programma over meerdere ¦ocalles ln meerdere lypen geLleden, ¦okaa¦ lol
mlnder grole wlnsl en ver¦les ¦eldl. Desa¦nlellemln ls voora¦ hel eííecl op Lln-
nenslede¦ljke wlnke¦geLleden ln Varlanl : zeer aanzlen¦ljk, doordal hel Fun-
programma een dlrecle concurrenl vorml. Varlanl : heeíl mlnder gevo¦gen
voor de om¦lggende reglo, mensen L¦ljken voora¦ ull de elgen kern le komen.
RuimteIijke toets· impact verkeer
Deze varlanl heeíl een mlnder grole lmpacl op de moLl¦llell dan de vorlge
(laLe¦ :8). ßlj Run- en Fun-shoppen ls een Leschelden loename le zlen van de
gemldde¦de aísland, Llj Doe¦grlchl wlnke¦en ze¦ís een aíname. Door derge¦lj-
ke wlnke¦s loe le voegen ln de Luurl van woonp¦aalsen, hoeíl men mlnder
naar een verdere (perlíere) Leslemmlng le relzen.
Ook de wljzlglngen ln de vervoermldde¦keuze zljn Leperkl (laLe¦ :n). ßlj
hel Fun-shoppen wordl de posllle van hel openLaar vervoer zwakker. Een
aíname van hel aandee¦ mel o,) procenlpunl ¦eldl lol een k¦elne u procenl
mlnder relzlgerskl¦omelers ln hel openLaar vervoer. Kl¦omelers van hel aulo-
verkeer (auloLesluurder en aulopassagler) en ¦angzaam verkeer nemen mel
o,¸ lol o,u procenl loe.
val de hypolhese Lelreíl, kan er geen ullspraak gedaan worden over ¦oka-
¦e omslandlgheden (congeslle). De verwachllng dal deze varlanl goed
LerelkLaar ls mel openLaar vervoer en de ílels, koml nlel he¦emaa¦ ull de verí.
Hel openLaar vervoer ¦everl ln. vljkcenlra heLLen we¦lswaar een aans¦ul-
llng op hel openLaar vervoer, maar dal ls nlel vo¦doende om de posllle van hel
openLaar vervoer le verslerken. À¦¦een Llnnensleden zljn vanull a¦¦e rlchlln-
gen echl goed per openLaar vervoer LerelkLaar, en onlmoedlgen door de
parkeersllualle hel aulogeLrulk. Daardoor kunnen de wljkcenlra nlel nel a¦s
de Downlown ía¦¦ hel geLrulk van hel openLaar vervoer Levorderen.
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o) wì NkLLLN ì N uLcALANb
::u wì NkLLLN ì N uLcALANb ::u wì NkLLLN ì N uLcALANb ī::¸ ::u Hooídslukllle¦ ī::¸ ::u
Fiquur )ç. ímpressle vljkcenlrumĎĂ Fiquur 8o. ímpressle vljkcenlrumĎĂ
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)
::ó wì NkLLLN ì N uLcALANb ::ó wì NkLLLN ì N uLcALANb ī::) ::ó Hooídslukllle¦ ī::) ::ó
Fiquur 81. ímpressle vljkcenlrumĎĂ Fiquur 8z. ímpressle vljkcenlrumĎĂ
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)
::8 wì NkLLLN ì N uLcALANb ::8ī::n ::8 Hooídslukllle¦ ī::n ::8
RuimteIijke toets· impact stedeIijkheid
8ebouw|nqsJ|c|t|e|J (o)
ín de lljd dal de meesle wljkwlnke¦cenlra zljn geLouwd, was er nog welnlg
aandachl voor dlchlheld. De archllecluur was voora¦ lngesle¦d op de mense-
¦ljke maal, waardoor hel nu vaak moge¦ljk ls om (vervangende) schaa¦vergro-
llng loe le passen. ßeslaande wlnke¦s kunnen worden samengevoegd. Dll
¦everl een voor de ¦ocalle re¦alleí lnlensleve verdlchllng op. De omgevlng ls
lmmers vaak een woonwljk mel een gemldde¦de dlchlheld. Hel wlnke¦cen-
lrum verhoogl dus de dlchlheld van de omgevlng.
lunct|one|e J|vets|te|t (o)
vljkcenlra zljn er lradlllonee¦ op gerlchl om de wljkLewoners le voorzlen ln
hun dage¦ljkse Lehoeíle. Hoewe¦ er ln de orlglne¦e opzel vaak ook andere
voorzlenlngen waren, zoa¦s een k¦elne LlL¦lolheek, enke¦e Lanken en een
poslkanloor, zljn dle nu s¦echls Llj ullzonderlng aanwezlg. De poslkanloren
en LlL¦lolheken zljn gecenlra¦lseerd, Lanken s¦ullen hun La¦les len gunsle van
vlrlue¦e ¦okellen. De dlversllell ln hel aanLod ls daardoor ¦aag, ln de cenlra
doel men voora¦ Loodschappen.
ve¦¦lchl dal de nleuwe wlnke¦lmpu¦s meer mensen naar hel wlnke¦cen-
lrum Lrengl, waardoor hel voor andere voorzlenlngen weer rendaLe¦ wordl
om zlch er ook le vesllgen, we¦¦lchl gekoppe¦d aan hel Fun-programma, zoa¦s
lhemacaíes, dlsco's oí gokha¦¦en.
Onqev|nqskwo||te|t (o)
De omgevlngskwa¦llell van vljkcenlrum ĎĂ ls vo¦¦edlg aíhanke¦ljk van de
manler waarop hel cenlrum wordl ullgevoerd. vlnke¦cenlra kunnen een
lmpu¦s geven aan de omgevlng en zo achlerullgang van de Luurl voorkomen,
maar dal sle¦l we¦ elsen aan de kwa¦llell van hel wlnke¦cenlrum. À¦s dal ze¦í
ver¦oederl en welnlg wordl geLrulkl, wordl hel eerder een sleen des aan-
slools.
ín prlnclpe kan er lels mools onlslaan, voora¦ a¦s men de amLllle wl¦ waar-
maken om mensen ull de reglo le lrekken. Overkapplng ls ln leder geva¦ een
p¦uspunl. De Lereldheld om ln de omgevlng le lnvesleren za¦ Llj prlvale parllj-
en nlel speclacu¦alr grool zljn, maar ls we¦ moge¦ljk (zle de casesludy Oakway
Cenler).
Mot[o|oq|e (o)
De morío¦ogle van de meesle wljkwlnke¦cenlra was voora¦ gerlchl op de
mense¦ljke maal en voelgangers. Hel nleuwe projecl za¦ groolscha¦lger zljn,
maar een grool dee¦ van de palronen L¦ljíl Lehouden. ín hel cenlrum worden
po¦en, grole lrekkers, geînlroduceerd. Derge¦ljke po¦en zljn Le¦angrljk a¦s hel
vljkcenlrum ĎĂ echl mensen vanull een wljdere omgevlng wl¦ aanlrekken.
Dll ls ook le zlen ln de a¦ dan nlel gerenoveerde groolscha¦lge voorLee¦den,
ín de ßogaard (Rljswljk), vlnke¦cenlrum voense¦ (Elndhoven) en ook
TabeI 1). Cemldde¦dprocenluee¦ ver¦les aanwlnke¦polenllee¦ naar wlnke¦geLled(vljkcenlrumĎĂ)
Run Fun DoeI TotaaI AbsoIuut
ßlnnenslad -ʉ,ʐʊ -ʐ,ʌʌ -ʊ,ʊʑ -ʌ,ʐʎ -ʉ.ʎʊʈ
Hooídwlnke¦geLled -ʊ,ʍʑ -ʏ,ʈʐ -ʉ,ʏʋ -ʋ,ʉʈ -ʐʋʑ
Kernverzorgendgrool -ʉ,ʏʋ -ʏ,ʉʏ -ʉ,ʍʑ -ʊ,ʑʊ -ʊʈʐ
Kernverzorgendk¦eln -ʉ,ʊʈ -ʎ,ʉʌ -ʉ,ʉʉ -ʈ,ʐʍ -ʍʏ
Sladsdee¦cenlrum -ʉ,ʎʋ -ʐ,ʎʐ -ʊ,ʊʏ -ʊ,ʏʌ -ʋʌʎ
vljkcenlrumgrool -ʊ,ʋʊ -ʈʈ,ʏʎ -ʊ,ʏʋ -ʋ,ʈʈ -ʊʉʑ
vljkcenlrumk¦eln -ʊ,ʌʊ -ʈʑ,ʈʋ -ʊ,ʊʐ -ʊ,ʌʈ -ʈʏʐ
ßuurlcenlrum -ʊ,ʎʋ -ʐ,ʐʌ -ʊ,ʋʑ -ʊ,ʍʌ -ʐʎ
Croolscha¦lg oí speclaa¦ -ʊ,ʊʉ -ʐ,ʑʎ -ʉ,ʐʍ -ʊ,ʊʋ -ʊʌʍ
Verspreld -ʊ,ʐʍ -ʏ,ʎʐ -ʉ,ʎʏ -ʊ,ʋʈ -ʍʍ
TabeI 18. Cemldde¦de aíslandper verp¦aalslng (vljkcenlrumĎĂ)
Run Fun DoeI TotaaI
vljkcenlrumĎĂ ʉ,ʌʈkm ʏ,ʎʑkm ʎ,ʌʎkm ʌ,ʑʌkm
ÀLso¦ule veranderlng ʑ,ʑʈkm ʑ,ʑʊkm -ʑ,ʑʈkm ʑ,ʑʈkm
Re¦alleve veranderlng ʑ,ʉʈ% ʑ,ʉʐ% -ʑ,ʑʐ% ʑ,ʈʉ%
TabeI 1ç. Veranderlng lnvervoermldde¦keuze naar koopmolleí (vljkcenlrumĎĂ)
Run Fun DoeI TotaaI
Autobestuurder Àandee¦ verp¦aalslngen ʑ,ʑʌ% ʑ,ʋʉ% ʑ,ʑʑ% ʑ,ʈʈ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland ʑ,ʑʈ% ʑ,ʋʍ% ʑ,ʑʑ% ʑ,ʈʌ%
Àíge¦egde aísland ʑ,ʉʉ% ʈ,ʋʊ% -ʑ,ʑʐ% ʑ,ʋʈ%
Autopassaqier Àandee¦ verp¦aalslngen ʑ,ʑʈ% ʑ,ʈʌ% -ʑ,ʑʉ% ʑ,ʑʊ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland -ʑ,ʑʈ% ʑ,ʉʈ% -ʑ,ʑʈ% ʑ,ʑʍ%
Àíge¦egde aísland ʑ,ʈʎ% ʈ,ʑʉ% -ʑ,ʈʈ% ʑ,ʊʊ%
Lanqzaamverkeer Àandee¦ verp¦aalslngen ʑ,ʑʑ% ʑ,ʑʍ% ʑ,ʑʉ% -ʑ,ʑʈ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland -ʑ,ʑʈ% ʑ,ʑʏ% ʑ,ʑʉ% ʑ,ʑʋ%
Àíge¦egde aísland -ʑ,ʈʊ% ʑ,ʏʎ% ʑ,ʈʌ% ʑ,ʋʍ%
Openbaar vervoer Àandee¦ verp¦aalslngen -ʑ,ʑʍ% -ʑ,ʍʊ% ʑ,ʑʑ% -ʑ,ʈʊ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland ʑ,ʑʑ% -ʑ,ʎʋ% -ʑ,ʑʈ% -ʑ,ʉʌ%
Àíge¦egde aísland ʑ,ʉʉ% -ʊ,ʏʎ% -ʑ,ʋʋ% -ʊ,ʉʈ%
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)

wì NkLLLN ì N uLcALANb
::o wì NkLLLN ì N uLcALANb ::o uLcALANb ī::: ::o Hooídslukllle¦ ī::: ::o
Zuldp¦eln (Rollerdam). De wljk ls oorspronke¦ljk rond hel wlnke¦cenlrum
geLouwd, overeenkomsllg de heersende p¦annlngsdoclrlne.
Cebtu|ks|ntens|te|t (+)
ín vljkcenlrum ĎĂ zljn nog a¦lljd vee¦ Run-Lranches verlegenwoordlgd,
waardoor verwachl mag worden dal mensen er onder andere de grole
'weekendLoodschappen' komen doen. íel andere woorden. hel wljkcen-
lrum kenl enke¦e drukke pleken (vrljdagavond en zalerdag) en meerdere rus-
llge da¦en. Door de loevoeglng van Fun zu¦¦en de pleken waarschljn¦ljk loe-
nemen, maar hel cenlrum za¦ nooll de lnlensllell van een Downlown ía¦¦
Lerelken. Overlgens kan de loegenomen lnlensllell lol proL¦emen ¦elden mel
de omgevlng. De rusllge woonwljken heLLen lmmers een hee¦ ander rllme
en zlllen nlel le wachlen op grole verkeersslromen. Hoewe¦ de wljkwlnke¦
dlchlLlj ls en ílelsen voor de hand ¦lgl, pakken mensen ln vee¦ geva¦¦en loch de
aulo. Hel ls dan maar de vraag oí de omgevlng van wljkwlnke¦cenlra hler ook
op Lerekend zljn.
Hetetoqen|te|t (-)
vljkwlnke¦cenlra proLeerden a¦lljd a¦ k¦anlen van Lullen aan zlch le Llnden
door ze recrealleí le ¦alen wlnke¦en, maar mel welnlg succes. Er wordl loch
mel name íuncllonee¦ gewlnke¦d, en dan voora¦ door de wljkLewoners. Hoe
helerogeen hel puL¦lek ls, hangl dan slerk aí van de Levo¦klngssamensle¦¦lng
ln de omgevlng. À¦s hel wlnke¦cenlrum cenlraa¦ ln de wljk ¦lgl, verLlndl hel
waarschljn¦ljk verschl¦¦ende soorlen Luurlen, maar dal wl¦ nlel per se zeggen
dal er ook sprake ls van helerogenllell. Hel geLrulk ls welnlg helerogeen,
wanl hel enlge wal de mensen daar doen ls wlnke¦en. Pas a¦s er werke¦ljk
íuncllemenglng p¦aalsvlndl, koml daar veranderlng ln, en vljkcenlrum ĎĂ
¦eenl zlch daar nlel echl goed voor.
Done|nvotn|nq (+)
ín hel vljkcenlrum ĎĂ onlslaal sne¦ domelnvormlng, door de ¦lgglng ln de
Luurl maken mensen zlch hel cenlrum sne¦ elgen. De male van domelnvor-
mlng ls voora¦ aíhanke¦ljk van de lnrlchllng van hel vljkcenlrum ĎĂ. Er kan
gekozen worden voor geen oí nauwe¦ljks open rulmle, oí julsl voor hee¦ vee¦
en zo puL¦lek geLrulk aanmoedlgen. ín leder geva¦ ls de loeganke¦ljkheld van
hel projecl grool voor a¦¦e vervoerwljzen. Hangjongeren kunnen zlch deze
p¦ek sne¦ elgen maken en ook andere, zeer verschl¦¦ende groepen kunnen
hun weg vlnden ln dll soorl comp¦exen a¦s er nlel aclleí legenwlnd koml ln de
vorm van Level¦lglngsagenlen.
Sne||e|Jsetvot|nq (o)
De nadruk ¦lgl op hel accommoderen van de aulo, hoewe¦ dal oíílclee¦ de
ílels moel zljn gezlen de ¦lgglng van hel cenlrum. OpenLaarvervoers-
verLlndlngen zljn reeds aanwezlg, maar vaak mel nlel vee¦ meer dan een
Lus, dle ook nog eens de he¦e woonwljk rondrljdl op zoek naar passaglers.
De aíwlkke¦lng van a¦ hel verkeer ls ge¦ljkv¦oers, waardoor ílelsen en aulo's
e¦kaar vaak moelen krulsen. ín de woonwljken wordl 'Duurzaam Vel¦lg' loe-
gepasl, voora¦ Lekend van de ve¦e drempe¦s en rolondes dle worden aange-
¦egd. Hel Le¦eld ls erop gerlchl de sne¦held ull hel verkeer le ha¦en en hel rus-
llg en overzlchle¦ljk aí le voeren.
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)
::: wì NkLLLN ì N uLcALANb ::: ī::¸ ::: Hooídslukllle¦ ī::¸ :::
vAai Ani z· rov-siai rmALL
ín deze varlanl (ílguur 8¸ lol en mel n:) worden de huldlge ĆbČ-¦ocalles, de
meuLe¦Lou¦evards, heronlwlkke¦d lol 'echle' wlnke¦cenlra mel een LljLeho-
rende omvang en verde¦lng van koopmolleven. ĆbČ-¦ocalles ¦lggen vaak
gunsllg len opzlchle van lníraslrucluur en k¦anlen (vaak op een lnva¦sweg van
een slad). De versp¦lnlerde elgendomssllualle ln hel geLled maakl hel moel-
¦ljk om er nleuwe lnveslerlngen le rea¦lseren. Toch zljn er moge¦ljkheden
voor Park íanagemenl a¦s de zlllende parlljen hun concurrenlleposllle wl¦-
¦en verslerken oí hel geLled upgraden naar een ¦líesly¦e cenler zoa¦s ln de
Oakway Cenler-casesludy. Coníorm hel ĆbČ-Le¦eld mochlen s¦echls hande-
¦aren ln grole goederen, zoa¦s auloshowrooms, meuLe¦zaken en lulncenlra,
zlch op deze ¦ocalles vesllgen. ín deze varlanl Leslaan derge¦ljke LrancheLe-
perklngen nlel en wordl een sca¦a aan andere wlnke¦íunclles loegevoegd.
voora¦ ¦evensmldde¦en (groolscha¦lge supermarklen), Lruln- en wllgoed,
e¦eklronlca, hoLLyarllke¦en, en evenluee¦ k¦edlng en mode.
Proqramma
De verde¦lng ln koopmolleven dle voor deze varlanl gehanleerd wordl ls. ¸o
procenl Run, óo procenl Fun en :o procenl Doe¦. Er wordl zo welnlg Doe¦
loegevoegd omdal wordl verwachl dal vee¦ van de huldlge meuLe¦zaken
(Doe¦) van koopmolleí zu¦¦en veranderen. À¦s ullLreldlngs¦ocalles heLLen
we de vljíllg groolsle wlnke¦geLleden ln de calegorle 'groolscha¦lge concen-
lralle' ln Neder¦and gekozen.
Effectenhypothese
· Cezlen de verde¦lng van koopmolleven en de ¦lgglng len opzlchle van
Leslaande wlnke¦cenlra ls koopkrachlaív¦oellng voora¦ le merken ln
Luurl- en wljkcenlra ln de dlrecle omgevlng, maar ook ln de Llnnenslad.
À¦s de lrend zlch doorzel, ls hel denkLaar dal de Llnnenslad a¦¦een
[|oqs||p-stotes overhoudl, en de echle verkoop e¦ders p¦aalsvlndl.
· De ĆbČ-¦ocalles zljn over hel a¦gemeen goed onls¦olen voor hel verkeer.
ve¦ wordl een exlra druk verwachl op de om¦lggende hooídwegen.
Voorzlenlngen voor a¦lernalleven voor de aulo zljn moge¦ljk, maar nlel
waarschljn¦ljk.
· val slede¦ljkheld Lelreíl, heLLen de Leslaande ĆbČ-geLleden een
Leduldend ander karakler dan de Llnnenslad. Ze zljn we¦lswaar
groolscha¦lg en gerlchl op hel onlvangen van grole groepen mensen,
maar hel uller¦ljk ls vaak vee¦ moderner (de meesle zljn lmmers onlslaan
na de Les¦lsslng ln :n8¸ om hel ĆbČ-Le¦eld le verrulmen).
RuimteIijke toets· impact winkeIpotentie
Hel aandee¦ Doe¦ ls ln de ĆbČ-Slrlpma¦¦s Lljna le verwaar¦ozen, waardoor
ook de veranderlng ln wlnke¦polenlle voor dll koopmolleí verwaar¦oosLaar
ls. De andere lwee calegorleën verlonen we¦ re¦alleí grole veranderlngen ln
wlnke¦polenlle (zle ílguur 8ó lol en mel 8n). val Run Lelreíl L¦ljíl de ĆbČ-
Slrlpma¦¦ Llj Hu¦sl de meesl lngrljpende mel een lmpacl van lels Loven de ¸¸
procenl. Àssen, Uden en Roermond heLLen ook Lelrekke¦ljk vee¦ ¦asl van hel
loegenomen aanLod van wlnke¦s ln Run-segmenlen. vederom ls er een ver-
schl¦ lussen grolere en k¦elnere gemeenlen le conslaleren. Cronlngen ls vee¦
mlnder gevoe¦lg voor zljn ĆbČ-Slrlpma¦¦ dan hel naLlj ge¦egen Àssen. Hel
eííecl van de ĆbČ-Slrlpma¦¦ mel een Run-karakler Llj Elndhoven relkl nau-
we¦ljks lol ln de slad, en L¦ljíl Leperkl lol hel aangrenzende poslcodegeLled.
Hel verschl¦ mel Fun ls grool. Hler (L)¦ljken verspreld over hee¦ Neder¦and
slerke eííeclen le zljn van de ĆbČ-Slrlpma¦¦s.
¸
Van Den He¦der lol Heer¦en ls
er ¦okaa¦ vee¦ ver¦les aan wlnke¦polenlle le conslaleren, ln sommlge geva¦¦en
lol Loven de ¸o procenl. Opva¦¦end genoeg ¦ljken de meesl gelroííen geLle-
den ln de kaarlenreeks nlel de Llnnensleden le zljn, maar hel ¦ande¦ljk geLled.
Om dll exacl le ana¦yseren kljken we naar de wlnke¦geLledslype-ana¦yse ln
laLe¦ :o (L¦z. :¸¸).
Hel ĆbČ-Slrlpma¦¦-programma wordl a¦¦een aan Leslaande meuLe¦Lou¦e-
vards loegevoegd, s¦echls ln dle calegorle, 'groolscha¦lg oí speclaa¦', Leslaan
gemldde¦d genomen posllleve expansle-eííeclen van de ĆbČ-Slrlpma¦¦. Ull
laLe¦ :o L¦ljkl dal de ver¦lezers ln deze calegorle ook rede¦ljk hard gelroííen
worden, door de naLljheld. íaar hel zljn de k¦elne wljkcenlra en de Luurl-
cenlra dle re¦alleí hel meesl le ¦ljden heLLen ln de hypolhesen. Dll ge¦dl
zowe¦ voor de Run- a¦s de Fun-segmenlen van wlnke¦geLleden. Ook ln aLso-
¦ule lermen ls hel eííecl ln deze lypen geLleden aanzlen¦ljk groler dan dle ln
Varlanl : en Varlanl :. De groolsle aLso¦ule eííeclen zljn we¦lswaar gecon-
cenlreerd ln Llnnensleden en hooídwlnke¦geLleden, maar zlj heLLen a¦ een
aanzlen¦ljke omvang, waardoor de re¦alleve aíname van wlnke¦polenllee¦
daar gerlnger ls dan ln Varlanl : en zeker ln Varlanl :.
Ull laLe¦ :o L¦ljkl dal de hooíd- en de nevencenlra re¦alleí gezlen ln ge¦ljke
male worden Leînv¦oed door de ln deze varlanl weggezelle wlnke¦cenlra,
maar dal hel eííecl op cenlra van k¦elnere omvang (voora¦ Luurlcenlra) lngrlj-
pender ls. Een moge¦ljk gevo¦g van de loegenomen concurrenlle ln de k¦elne-
re nevencenlra ls dal er een opscha¦lng p¦aalsvlndl, waardoor de k¦elnsle zu¦-
¦en verdwljnen op enke¦e Run-vermaakwlnke¦s na. Terwlj¦ vo¦gens de kaar-
lenreeks hel ¦ande¦ljke geLled hel meesl ¦ljkl gelroííen, L¦ljkl dll vo¦gens de
wlnke¦geLledana¦yse gemldde¦d genomen nlel le k¦oppen. van a¦¦e wlnke¦-
geLleden ln Neder¦and zljn dorpscenlra hel mlnsl gevoe¦lg voor ĆbČ-
Slrlpma¦¦s. val dll Lelreíl, k¦opl de hypolhese rede¦ljk goed.
¡. Hler heeíl de dlrecle ¦lgglng aan
eensne¦weg zeker eenro¦
gespee¦d. Daarnaasl Lelekenl de
grolere mlx a¦s gevo¦g vande pro-
grammallsche verk¦eurlng, dal de
aanlrekklngskrachl slerker wordl
doordal de enlroplewaarde van
hel poslcodegeLledhoger koml le
¦lggen.
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o) wì NkLLLN ì N uLcALANb
:¸o wì NkLLLN ì N uLcALANb :¸o wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:¸: :¸o Hooídslukllle¦ ī:¸: :¸o
Fiquur ç1. ímpressle ĆbČ-Slrlpma¦¦ Fiquur ço. ímpressle ĆbČ-Slrlpma¦¦
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)

:¸: wì NkLLLN ì N uLcALANb wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:¸¸ :¸: Hooídslukllle¦ ī:¸¸ :¸:
RuimteIijke toets· impact verkeer
De ĆbČ-Slrlpma¦¦ ¦eldl lol ¦angere gemldde¦de verp¦aalslngsaíslanden
- ¦anger dan Llj vljkcenlrum ĎĂ, maar mlnder dan Llj Downlown ía¦¦
(laLe¦ ::). Hoewe¦ voora¦ Fun-programma ls loegevoegd, ls ook Llj hel Run-
shoppen de gemldde¦de aísland suLslanllee¦ loegenomen. Hel Run-shoppen
reageerl derha¦ve vrlj slerk op de ĆbČ-Slrlpma¦¦. De (gerlnge) slljglng Llj
Doe¦gerlchl wlnke¦en ls le verk¦aren door hel gerlnge programma (llen
procenl).
val de vervoermldde¦keuze Lelreíl, ls de ĆbČ-Slrlpma¦¦ aulovrlende¦ljker
dan de Downlown ía¦¦ en vljkcenlrum ĎĂ (laLe¦ ::). Hler vlndl een aíname
p¦aals van hel ¦angzame verkeer en van hel openLaar vervoer, len gunsle van
hel aulogeLrulk (zowe¦ Lesluurder a¦s passagler). Deze lendens was a¦ aan-
wezlg Llj vljkcenlrum ĎĂ, maar hel percenlage van de verp¦aalslngen door
auloLesluurders ¦lgl rulm lwee keer zo hoog a¦s Llj de vorlge varlanl. À¦s we
naar de veranderlng ln de lola¦e aíge¦egde aísland kljken, ls hel loegenomen
aulogeLrulk nog zlchlLaarder. kl¦omelers gemaakl door zowe¦ auloLesluur-
ders a¦s aulopassaglers nemen mel rulm een procenl loe. Langzaam verkeer
¦aal een lnleressanle onlwlkke¦lng zlen. ondanks een aíname ln hel aandee¦
verp¦aalslngen en aíge¦egde aísland, ls hel lolaa¦ aanla¦ kl¦omelers ¦lchl posl-
lleí door de grolere aíslanden dle per ílels voor Run-shoppen worden aíge-
¦egd. Dalze¦íde kan nlel gezegd worden over hel openLaar vervoer. hler ls
de da¦lng ln gereden kl¦omelers Lljna zo hoog a¦s Llj de vorlge varlanl.
val de hypolhese Lelreíl kan er welnlg over hel verkeer gezegd worden,
doordal de ¦oka¦e omslandlgheden slerk zu¦¦en verschl¦¦en. Hel ls echler
opva¦¦end hoevee¦ meer kl¦omelers worden gereden Llj deze varlanl, len
opzlchle van de andere 'goede ¦ocalle' vljkcenlrum ĎĂ. De verwachle loena-
me van aulogeLrulk en aulokl¦omelrage koml we¦ ull de mode¦Lerekenlng.
RuimteIijke toets· impact stedeIijkheid
8ebouw|nqsJ|c|t|e|J (o)
De dlchlheld van een ĆbČ-¦ocalle, oílewe¦ meuLe¦Lou¦evard, ls ln hel a¦ge-
meen ¦aag, ln verge¦ljklng mel andere wlnke¦geLleden. Sommlge lradlllone¦e
ĆbČ's heLLen a¦ een aardlge dlchlheld, zoa¦s Kana¦enel¦and ln Ulrechl, daar
slaan de geLouwen vaak dlrecl aan de rool¦ljn, wal een Les¦olen slraalproíle¦
op¦everl.
Hel loegevoegde programma kan posllleí worden lngezel om hel geLled
le verdlchlen, LljvoorLee¦d mel rege¦s voor hel oploppen van kanloren, hel
slape¦en van wlnke¦v¦oeren, hel concenlreren van parkeren ln een geLouw
en hel comLlneren van wlnke¦s ln verzame¦geLouwen.
Fiquur çz. ímpressle ĆbČ-Slrlpma¦¦
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)

:¸u wì NkLLLN ì N uLcALANb :¸uī:¸¸ :¸u Hooídslukllle¦ ī:¸¸ :¸u
lunct|one|e J|vets|te|t (+)
ín Leglnse¦ ¦ljkl hel ĆbČ-Slrlpma¦¦-geLled zeer monoíuncllonee¦ le zljn. er
zljn geen wonlngen en hel wlnke¦geLled ls vaak nlel gecomLlneerd mel een
ander werkgeLled (Ledrljvenlerreln). Toch zljn hler kanllekenlngen Llj le
p¦aalsen. de loevoeglng van andere koopmolleven (Run en Fun) aan een
geLled dal werd gedomlneerd door Doe¦, maakl de omgevlng ln e¦k geva¦
meer dlvers dan voorheen. Voora¦ a¦s exlra voorzlenlngen worden gerea¦l-
seerd len Lehoeve van Fun (¦elsure). Daarnaasl zu¦¦en de wlnke¦geLouwen
door de exlra LeLouwlng dlchler Llj de andere íunclles ln de Luurl (wonen,
werken) komen le ¦lggen.
Onqev|nqskwo||te|t (o)
De omgevlng van ĆbČ's heeíl vaak een s¦echl lmago. welnlg aanlrekke¦ljke
omgevlng, romme¦zone, L¦okklge Louw. De meuLe¦ha¦¦en zljn erop gerlchl
mensen Llnnen le houden en nlel erLullen. Helze¦íde zlen we overlgens Llj
de warenhulzen. de ßljenkorí ln menlge slad communlceerl a¦¦een mel de
Lullenwere¦d door de ela¦ages.
Sommlge meuLe¦Lou¦evards heLLen echler onldekl dal omgevlng erloe
doel, voora¦ a¦s ze meer mensen wl¦¦en aanlrekken dle ln hel geLled moelen
kunnen recreëren. De loevoeglng van een ander soorl wlnke¦s (Fun) kan
erloe ¦elden, dal er meer aandachl wordl Lesleed aan de geve¦, zoa¦s ln
Elndhoven aan de LlmLurg¦aan ls geLeurd. Vaak hangl dll aí van de omgevlng
van de ĆbČ-¦ocalle. soms ls de ma¦¦ gesllueerd op een wal ouder Ledrljven-
lerreln, zoa¦s Kana¦enel¦and ln Ulrechl en de Kanaa¦zone ln Elndhoven. Deze
omgevlngen zljn door hun maal en schaa¦ aanlrekke¦ljk om le herslruclure-
ren. Een andere vorm ls hel meer moderne Ledrljvenlerreln, zoa¦s Ekkersrljl
ln Elndhoven, dal groolscha¦lger en rulmer ls opgezel. De geLouwen slaan er
geîso¦eerd le mldden van grole v¦akken asía¦l en gras. Hler ls hel ¦asllger om
omgevlngskwa¦llell le rea¦lseren dal rechl doel aan hel Fun-programma.
Mot[o|oq|e (-)
Sommlge ĆbČ-¦ocalles heLLen een paar slerke lrekkers, maar vaak ls er spra-
ke van een he¦e serle van ge¦ljksoorllge wlnke¦s. Hlerdoor zljn er welnlg slro-
men dle krlskras door hel geLled Lewegen en ls hel voor de Lezoeker moel-
¦ljk om zlch le orlënleren. Voelgangersverkeer ls ze¦dzaam, Leha¦ve van de
parkeerp¦ek naar de voordeur van de wlnke¦. Een lels s¦lmmere opzel van de
parkeerp¦aalsen kan erloe Lljdragen, dal er meer herkenLaarheld ln de
hooídslrucluur koml, en dal Lezoekers van de ene wlnke¦ naar de andere wl¦-
¦en ¦open. ín hel a¦gemeen nodlgl de slrucluur van de geLleden zoa¦s dle nu ls
zeker nlel ull lol slede¦ljk geLrulk.
Cebtu|ks|ntens|te|t (o)
Àíhanke¦ljk van de soorl wlnke¦s za¦ er sprake zljn van pleken en da¦en ln hel
geLrulk. Hel wordl nooll erg druk op hel lerreln. De grole wlnke¦s heLLen
hun elgen geLrulkslnlensllell, mede door hel personee¦, en ze houden hun
k¦anlen ¦anger vasl, waardoor er LljvoorLee¦d draagv¦ak koml voor horeca-
TabeI zo. Cemldde¦dprocenluee¦ ver¦les aanwlnke¦polenllee¦ naar wlnke¦geLled(ĆbČ-Slrlpma¦¦)
Run Fun DoeI TotaaI AbsoIuut
ßlnnenslad -ʌ,ʊʋ -ʏ,ʑʍ -ʈ,ʎʊ -ʌ,ʋʉ -ʉ.ʌʊʈ
Hooídwlnke¦geLled -ʎ,ʋʏ -ʐ,ʋʐ -ʈ,ʎʈ -ʌ,ʌʊ -ʈ.ʉʋʐ
Kernverzorgendgrool -ʋ,ʈʊ -ʏ,ʑʊ -ʈ,ʋʋ -ʊ,ʉʈ -ʊʌʎ
Kernverzorgendk¦eln -ʌ,ʎʍ -ʐ,ʏʏ -ʈ,ʎʏ -ʊ,ʌʏ -ʈʉʎ
Sladsdee¦cenlrum -ʋ,ʌʈ -ʏ,ʊʈ -ʈ,ʍʎ -ʋ,ʋʋ -ʌʍʑ
vljkcenlrumgrool -ʍ,ʈʊ -ʈʑ,ʑʋ -ʈ,ʏʑ -ʌ,ʉʑ -ʋʋʌ
vljkcenlrumk¦eln -ʎ,ʉʎ -ʈʑ,ʈʋ -ʈ,ʏʍ -ʌ,ʐʌ -ʊʑʈ
ßuurlcenlrum -ʐ,ʈʌ -ʈʈ,ʊʍ -ʉ,ʈʎ -ʎ,ʌʐ -ʉʉʏ
Croolscha¦lg oí speclaa¦ -ʏ,ʊʋ -ʈʑ,ʈʋ -ʈ,ʎʏ -ʋ,ʈʐ -ʋʑʉ
Verspreld -ʏ,ʎʊ -ʈʑ,ʉʋ -ʈ,ʏʐ -ʌ,ʑʑ -ʐʐ
TabeI z1. Cemldde¦de aíslandper verp¦aalslng (ĆbČ-Slrlpma¦¦)
Run Fun DoeI TotaaI
ĆbČ-Slrlpma¦¦ ʉ,ʌʌkm ʏ,ʎʋkm ʎ,ʍʑkm ʌ,ʑʏkm
ÀLso¦ule veranderlng ʑ,ʑʌkm ʑ,ʑʍkm ʑ,ʑʉkm ʑ,ʑʋkm
Re¦alleve veranderlng ʈ,ʏʋ% ʑ,ʎʊ% ʑ,ʉʋ% ʑ,ʏʐ%
TabeI zz. Veranderlng vervoermldde¦keuze naar koopmolleí (ĆbČ-Slrlpma¦¦)
Run Fun DoeI TotaaI
Autobestuurder Àandee¦ verp¦aalslngen ʑ,ʉʐ% ʑ,ʍʋ% ʑ,ʑʊ% ʑ,ʉʐ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland ʑ,ʈʊ% ʑ,ʌʐ% ʑ,ʑʈ% ʑ,ʉʌ%
Àíge¦egde aísland ʈ,ʏʏ% ʉ,ʉʎ% ʑ,ʉʏ% ʈ,ʊʑ%
Autopassaqier Àandee¦ verp¦aalslngen ʑ,ʑʏ% ʑ,ʉʎ% ʑ,ʑʊ% ʑ,ʈʈ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland ʑ,ʑʈ% ʑ,ʉʍ% ʑ,ʑʑ% ʑ,ʑʎ%
Àíge¦egde aísland ʈ,ʎʉ% ʈ,ʎʑ% ʑ,ʉʎ% ʈ,ʑʍ%
Lanqzaamverkeer Àandee¦ verp¦aalslngen -ʑ,ʑʈ% -ʑ,ʊʉ% -ʑ,ʑʍ% -ʑ,ʉʏ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland -ʑ,ʑʉ% -ʑ,ʑʏ% -ʑ,ʑʈ% -ʑ,ʑʌ%
Àíge¦egde aísland ʑ,ʍʉ% ʑ,ʈʎ% ʑ,ʈʍ% ʑ,ʊʏ%
Openbaar vervoer Àandee¦ verp¦aalslngen -ʑ,ʊʍ% -ʑ,ʌʐ% ʑ,ʑʑ% -ʑ,ʈʉ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland -ʑ,ʈʉ% -ʑ,ʎʎ% -ʑ,ʑʈ% -ʑ,ʉʎ%
Àíge¦egde aísland ʑ,ʎʐ% -ʊ,ʌʎ% ʑ,ʑʊ% -ʉ,ʏʍ%
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)

wì NkLLLN ì N uLcALANb
:¸ó wì NkLLLN ì N uLcALANb :¸óī:¸) :¸ó Hooídslukllle¦ ī:¸) :¸ó
acllvllellen. À¦s dll Lullen de wlnke¦ wordl gerea¦lseerd, kan dll erloe Lljdra-
gen dal mensen ¦anger ln hel geLled verL¦ljven en hel ullelnde¦ljk ook op
andere momenlen van de dag gaan Lezoeken. Daarnaasl ls hel nlel ondenk-
Laar dal, ln hel kader van de Le¦evenlseconomle, andere acllvllellen worden
opgeslarl, een keukenwlnke¦ geeíl ook kookcursussen en een Loekwlnke¦
rege¦l ¦ezlngen. Een megaLloscoop oí een megadlsco zou ook een rede¦ljke
aanwlnsl ln hel geLled zljn, dle andere openlngslljden kennen.
Hetetoqen|te|t (+)
De ĆbČ-Slrlpma¦¦ ls ln onze onlwerpvarlanl gevarleerder dan dle nu ln de
praklljk ls. Op dll momenl Leslaal hel aanLod ull een hee¦ speclílek segmenl.
woonlnrlchllng, lulngereedschap, Louwmarkl. ín de varlanl komen daar
nleuwe voorzlenlngen Llj, wal de helerogenllell van hel geLrulk kan verho-
gen. Ook íunclles voor andere wlnke¦molleven (Loodschappen doen, wlnke-
¦en) en ¦elsure zljn moge¦ljk. ín prlnclpe zou hel geLled re¦alleí ¦aagdrempe¦lg
zljn. ledereen kan er mel e¦k Ludgel lerechl. Door de LerelkLaarheld za¦ hel
slraalLee¦d gedomlneerd worden door aulo's. Hel ls nog maar de vraag oí de
aandachl van omgevlngskwa¦llell vo¦doende zou zljn om meer mensen, dle
normaa¦gesproken de Llnnenslad Lezoeken, naar hel geLled le ¦okken. ín
leder geva¦ zu¦¦en mensen van aangrenzende woonwljken hun weg vlnden
naar de íega-supermarklen ln deze ĆbČ-Slrlpma¦¦.
Done|nvotn|nq (-)
Hel ls nlel hee¦ waarschljn¦ljk dal mensen ln dll geLled hun domeln wl¦¦en
vesllgen. ßovendlen ls de aísland lol wonlngen daar ook nel le grool voor,
waardoor hel loch een íuncllone¦e, aíslande¦ljke rulmle L¦ljíl. Er ls we¦ hore-
ca, maar dle ls gerlchl op korle Lezoeken, er ls we¦ recrealle, maar dle ls voor
de klnderen van shoppende lweeverdleners. De ĆbČ-Slrlpma¦¦ ls geen open-
Lare rulmle, maar er ls welnlg conlro¦e. íedereen mag er komen en ronddwa-
¦en. íaar oí lemand dal za¦ wl¦¦en doen hangl aí van de omgevlngskwa¦llell.
Sne||e|Jsetvot|nq (o)
De ĆbČ-Slrlpma¦¦ Lledl een conllnue slede¦ljke ervarlng voor e¦ke sne¦held.
ßlj een grool succes van hel concepl, oílewe¦ wanneer hel grole aanla¦¦en
Lezoekers lrekl, za¦ hel geLled worden aanges¦olen op hel openLaar ver-
voer. De aard van de produclen ls echler nlel zo geschlkl om mel hel open-
Laar vervoer le vervoeren, en hel geLled ls vaak le ver om ernaarloe le ílelsen
oí le ¦open. ßovendlen ls de ¦ocalle erg goed LerelkLaar per aulo, meesla¦
dlrecl vanull de hooídlnva¦swegen van de slad. Hel eersle orlënlallepunl za¦
een v¦ag mel projeclnaam en ¦ogo zljn en een grool Lord mel de ¦ljsl van wln-
ke¦s.
vAai Ani a· meoAmALL
ín deze varlanl (ílguur n¸ lol en mel :o:) worden groolscha¦lge, gep¦ande out-
o[-town wlnke¦cenlra gerea¦lseerd Llj krulslngen van sne¦wegen. de
íegama¦¦s. À¦ eerder ls naar voren gekomen dal ¦ocalle ln Le¦angrljke male
Lepa¦end ls voor hel we¦ oí nlel s¦agen van een wlnke¦cenlrum. Àmerlkaanse
ma¦¦-onlwlkke¦aars noemen de krulslng van sne¦wegen t|e qo|Jen ||nk
(Farre¦¦ :oou), wanl de ¦ocalle ls ullslekend LerelkLaar mel de aulo. De ma¦¦
moel ook een vo¦doende grool verzorglngsgeLled heLLen. Om rendaLe¦ le
zljn moel een ma¦¦ van uo.ooo-:oo.ooo vlerkanle meler ongeveer :¸o.ooo-
¸oo.ooo mensen heLLen Llnnen een slraa¦ van :o-:ó kl¦omeler (À¦exander C
íuh¦eLach :nn:) íaar zoa¦s we gezlen heLLen (LljvoorLee¦d ln de
Àmerlkaanse casesludy's) zljn onlwlkke¦aars zeker Lereld om í¦lnk onder
deze grens le Louwen. ín een ma¦¦ slaal recrealleí wlnke¦en voorop, en de
lnrlchllng van de ma¦¦ proLeerl mensen zo ¦ang moge¦ljk ln hel geLouw le
houden. OnmlsLare e¦emenlen zljn aangename seml-openLare rulmles, ¦el-
sure acllvllellen en horeca. Hoewe¦ de ma¦¦ de lndruk wekl dal a¦¦es er le krlj-
gen ls, wordl hel assorllmenl Lewusl Leperkl gehouden. Levensmldde¦en en
vo¦umlneuze produclen worden vaak ullges¦olen.
u
Proqramma
De verde¦lng ln koopmolleven dle voor deze varlanl gehanleerd wordl ls.
o procenl Run, 8o procenl Fun en :o procenl Doe¦ (deze¦íde verde¦lng a¦s Llj
de Downlown ía¦¦). val de ¦ocalles Lelreíl, heLLen we :¸ vee¦Le¦ovende
go¦den ¦lnks ullgekozen dle rede¦ljk over Neder¦and verspreld ¦lggen.
Effectenhypothese
· De koopmolleven van íegama¦¦s zljn verge¦ljkLaar mel de hooíd-
wlnke¦slraal van een grole slad. De eííeclen zu¦¦en dan ook voora¦ le
merken zljn door delal¦¦lslen ln de Llnnenslad dle zljn gerlchl op Fun-
shoppen. Verwachl wordl dal Luurlcenlra welnlg concurrenlle zu¦¦en
ondervlnden.
· De exlra verkeersdruk van íegama¦¦s za¦ voora¦ le merken zljn op de
rljkswegen. Er Leslaal een kans dal wlnke¦s ln de Llnnensleden mlnder
Lezochl zu¦¦en worden, waardoor de congeslle daar moge¦ljk aíneeml.·
· De ma¦¦ ls een soorl lransp¦anlalle van de Llnnenslad naar de perlíerle.
een vel¦lge, schone omgevlng dle een soorl surrogaal ls van de openLare
rulmle. Op de ¦ange lermljn zou dll schade¦ljk kunnen zljn voor de socla¦e
samenhang dle de slad Lledl.
q. Hel ls nlel de Ledoe¦lng dal men
lneenma¦¦ Loodschappendoel,
wanl dal doel aíLreuk aanhel
recrealleve karakler vande omge-
vlng. De nelglng vanconsumenlen
Llj hel aankopenvangrole goede-
renls omdlrecl na de aankoopde
ma¦¦ le ver¦alenenhulswaarls le
gaan.
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o) wì NkLLLN ì N uLcALANb
:uu wì NkLLLN ì N uLcALANb :uu wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:u¸ :uu Hooídslukllle¦ ī:u¸ :uu
Fiquur 1o1. ímpressle íegama¦¦ Fiquur 1oo. ímpressle íegama¦¦
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)

:uó wì NkLLLN ì N uLcALANb :uó wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:u) :uó Hooídslukllle¦ ī:u) :uó
RuimteIijke toets· impact winkeIpotentie
De economlsche gevo¦gen van íegama¦¦s zljn erg omslreden en ¦elden dlk-
wlj¦s lol po¦llleke weersland van Luurgemeenles ull vrees voor 'Àmerlkaanse
loeslanden'.
Nel a¦s Llj de Downlown ía¦¦ ls hel programma van de íegama¦¦ Lljna ull-
s¦ullend gerlchl op Fun. De ČĆă-Scoplng-Lerekenlngen ¦alen voora¦ ln dll
koopmolleí eííeclen zlen. ve¦ zljn er wal Lelreíl de ¦ocalle enke¦e verschl¦-
¦en lussen de rulmle¦ljke ullwerklng van hel Doe¦- en Run-programma
(ílguur nó lol en mel nn).
Door de verde¦lng van Fun-georlënleerde wlnke¦cenlra heeíl de
íegama¦¦-varlanl aanzlen¦ljke gevo¦gen. Drachlen en voora¦ enke¦e k¦elnere
dorpen rondom de Noord-Neder¦andse ma¦¦ ervaren hel groolsle ver¦les van
slandaardconsumenlen, en daarmee wlnke¦polenlle (-ó¸ procenl) ln hel ¦and,
gevo¦gd door Leslaande wlnke¦kernen rond de íegama¦¦ Hoogeveen. ín
deze varlanl L¦ljven grolere Llnnensleden re¦alleí gevrljwaard van excessleve
negalleve eííeclen. De Llnnenslad van Àmslerdam ¦ljdl 's¦echls' een ver¦les
van rond de :o procenl lerwlj¦ er lwee íegama¦¦s ln de dlrecle omgevlng van
Àmslerdam zljn gep¦and.
Hel ls ook lnleressanl naar de relkwljdle van de lmpacl le kljken. De relk-
wljdle ls ln hel a¦gemeen groler dan ln de vorlge drle varlanlen, waarLlj de
polenllë¦e k¦anlen re¦alleí dlchl Llj hel wlnke¦cenlrum woonden. íen kan
zlch ondanks de grolere gemldde¦de relkwljdle aívragen oí LljvoorLee¦d de
ma¦¦ ln Noord-Neder¦and ooll rendaLe¦ zou zljn. De slad Cronlngen ¦lgl
name¦ljk nlel echl Llnnen hel Lerelk. de ma¦¦ moel '¦even' van slandaardcon-
sumenlen dle op hel (re¦alleí verre) omrlngende p¦alle¦and wonen.
De enlge posllleve eííeclen voor wlnke¦polenlle zljn vanze¦ísprekend
weer le vlnden ln de :¸ poslcodegeLleden waar de íegama¦¦s gep¦aalsl wor-
den. Vanwege de slads-perlíere ¦ocalles aan sne¦wegkrulslngen Lelreíl dll
voora¦ de calegorle 'versprelde cenlra' en ln enke¦e geva¦¦en 'k¦elne verzor-
gende cenlra' en 'wljkcenlra'
¸
. ín laLe¦ :¸ L¦ljven deze poslcodegeLleden Lul-
len Leschouwlng.
ín deze varlanl ondervlndl de Llnnenslad gemldde¦d hel groolsle negalleve
eííecl ln aLso¦ule lermen (laLe¦ :¸). Dll koml overeen mel de verwachllngen
van de hypolhese. Llnnensleden zljn nel a¦s íegama¦¦s gespecla¦lseerd ln
Fun en slrljden derha¦ve om de aandachl van de Fun-shopper (dle zljn ge¦d
maar een keer kan Lesleden). Ook koml ull de laLe¦ naar voren dal Luurlcen-
lra lnderdaad welnlg eííecl ondervlnden van de dlvergerende Lranchemlx.
De hoevee¦held Fun-gere¦aleerde wlnke¦polenlle gaal ln deze cenlra we¦ls-
waar re¦alleí aanzlen¦ljk achlerull, maar Fun-wlnke¦s vormen s¦echls een
Leschelden onderdee¦ van hun lnhoud (zle de ¦aalsle ko¦om ln laLe¦ :¸ mel
aLso¦ule eííeclen).
Fiquur 1oz. ímpressle íegama¦¦
¶. Ànders danlnde vorlge varlan-
lenzljnde ¦ocalles vaníegama¦¦s
gekozenopLasls vangeograílsche
kenmerken, name¦ljk de krulslng
vansne¦wegenLullende slad.
Omdal zu¦ke geLledenre¦alleí
welnlg adressenheLLen, zljnde u-
dlgll-poslcodegeLledenlnhel
a¦gemeengrool. Er ls daaromeen
kans dal andere wlnke¦geLleden
dande nleuw gevesllgde
íegama¦¦ wordenmeegenomen
lnhel loekennenvanwlnke¦me-
lers. Omdal hel s¦echls om:¸ posl-
codes gaal, ls dll eííecl over a¦¦e
geaggregeerde wlnke¦cenlrumly-
penechler gerlng.
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)
:u8 wì NkLLLN ì N uLcALANb :u8 ī:un :u8 Hooídslukllle¦ ī:un :u8
RuimteIijke toets· impact verkeer
ßlj de íegama¦¦ ls de groolsle lola¦e veranderlng le zlen ln de gemldde¦de
aísland van een wlnke¦verp¦aalslng (laLe¦ :u). Dle ls ze¦ís groler dan Llj de
Downlown ía¦¦, dle precles helze¦íde programma heeíl. Nel zoa¦s Llj de
eersle varlanl ls dll voora¦ loe le schrljven aan hel koopmolleí Fun.
De vervoermldde¦keuze Llj de íegama¦¦ slaal ln schrl¦ conlrasl mel dle van
de Downlown ía¦¦ (laLe¦ :¸). De aulo (zowe¦ Lesluurder a¦s passagler) wlnl
van hel ¦angzame verkeer en hel openLaar vervoer, Llj de Downlown ía¦¦
vond een re¦alleve verschulvlng p¦aals len gunsle van hel openLaar vervoer.
À¦s we kljken naar de lola¦e aíge¦egde aísland per vervoerswljze, ls hel con-
lrasl nog groler. De loename ln gereden kl¦omelers ls ze¦ís meer dan lwee
keer zo hoog a¦s Llj de vorlge 'aulovrlende¦ljke' varlanl, de ĆbČ-Slrlpma¦¦.
Ook ls de da¦lng van hel aanla¦ kl¦omelers mel hel openLaar vervoer mel rulm
vler procenl de groolsle lol nu loe. ßlj hel Fun-shoppen ls de loename van de
aíge¦egde aísland per auloLesluurder mel ),: procenl groler dan per aulopas-
sagler (ó,ó procenl). Voor hel lola¦e wlnke¦verkeer ls de loename hel groolsl
Llj aulopassaglers (:,u procenl versus :,: procenl). Dal koml door de k¦elnere
ro¦ van aulopassagler Llj Run- en Doe¦-shoppen. Voora¦ Llj hel Fun-shoppen
ls de aulo een Le¦angrljke vervoerwljze, waardoor een loename hler slerk
doorwerkl ln hel lola¦e wlnke¦verkeer per aulo.
val de hypolhese Lelreíl, komen de verwachllngen ln grole ¦ljnen overeen
mel de ana¦yse. íel hel LeschlkLare mode¦ kan geen ullspraak gedaan wor-
den over de eííeclen op congeslle, maar dal de reeds aanwezlge congeslle
loeneeml op de rljkswegen waar de íegama¦¦s geLouwd worden ls, gezlen
de loename van aíslanden en moda¦ sp¦ll, onvermljde¦ljk.
RuimteIijke toets· impact stedeIijkheid
8ebouw|nqsJ|c|t|e|J (o)
Hel lnlerleur van de íegama¦¦ mag slede¦ljk ¦ljken, door de meerdere verdle-
plngen en Louwe¦emenlen dle reíereren aan dlchlLeLouwde hlslorlsche Lln-
nensleden, hel projecl ls a¦s gehee¦ rede¦ljk exlensleí. Àan de Lullenkanl ls
voora¦ le zlen hoe de massa van wlnke¦v¦oeropperv¦ak overschaduwd wordl
door de massa van hel parkeerprogramma. Hel comp¦ex ls een ¦osse mono¦lel
ln de rulmle, dal zlch aan gangLare deílnllles van dlchlheld onllrekl, een
kalhedraa¦ ln de woeslljn.
lunct|one|e J|vets|te|t (-)
Hoewe¦ de íegama¦¦ naasl de wlnke¦s Leschlkl over voorzlenlngen, zoa¦s
lol¦ellen, garderoLe, klnderopvang, lnlernallona¦e íaslíoodkelens, Llosco-
pen en ljsLanen, L¦ljíl de íuncllone¦e dlversllell ¦aag. À¦¦es ls gerlchl op hel
hooíddoe¦. Fun-shoppen. Hler heLLen we hel over de slandaardop¦osslng.
een íegama¦¦ kan naluur¦ljk ln de praklljk meer íuncllone¦e dlversllell Le-
vallen. De omgevlng van de íegama¦¦ ls ¦eeg, a¦lhans ¦eeg van slede¦ljke
TabeI z¡. Cemldde¦de procenlue¦e veranderlng vanwlnke¦polenllee¦ naar wlnke¦geLled(íegama¦¦)
Run Fun DoeI TotaaI AbsoIuut
ßlnnenslad ʑ,ʑʑ -ʈʈ,ʑʍ -ʉ,ʉʐ -ʌ,ʉʋ -ʉ.ʋʉʍ
Hooídwlnke¦geLled -ʈ,ʈʋ -ʈʈ,ʐʊ -ʉ,ʐʈ -ʋ,ʎʉ -ʐʌʌ
Kernverzorgendgrool -ʈ,ʑʑ -ʈʊ,ʈʊ -ʉ,ʏʈ -ʊ,ʊʑ -ʊʌʐ
Kernverzorgendk¦eln -ʈ,ʑʏ -ʈʈ,ʐʋ -ʉ,ʏʈ -ʉ,ʈʊ -ʎʈ
Sladsdee¦cenlrum ʑ,ʑʑ -ʐ,ʍʏ -ʈ,ʏʉ -ʉ,ʊʐ -ʊʉʍ
vljkcenlrumgrool -ʈ,ʑʑ -ʈʑ,ʋʍ -ʉ,ʉʉ -ʈ,ʎʉ -ʈʉʈ
vljkcenlrumk¦eln -ʈ,ʈʑ -ʈʊ,ʉʉ -ʊ,ʑʍ -ʈ,ʏʉ -ʏʈ
ßuurlcenlrum -ʈ,ʑʑ -ʈʉ,ʊʉ -ʉ,ʏʌ -ʈ,ʍʈ -ʊʈ
Croolscha¦lg oí speclaa¦ -ʈ,ʑʑ -ʈʉ,ʊʈ -ʉ,ʎʏ -ʊ,ʑʋ -ʉʍʍ
Verspreld -ʈ,ʎʋ -ʈʊ,ʋʉ -ʊ,ʑʉ -ʊ,ʍʎ -ʋʋ
TabeI zq. Cemldde¦de aíslandper verp¦aalslng (íegama¦¦)
Run Fun DoeI TotaaI
íegama¦¦ ʉ,ʌʈkm ʐ,ʑʊkm ʎ,ʍʈkm ʌ,ʈʉkm
ÀLso¦ule veranderlng ʑ,ʑʈkm ʑ,ʊʌkm ʑ,ʑʊkm ʑ,ʑʏkm
Re¦alleve veranderlng ʑ,ʉʈ% ʋ,ʑʈ% ʑ,ʋʈ% ʈ,ʍʊ%
TabeI z¶. Veranderlng vervoermldde¦keuze naar koopmolleí (íegama¦¦)
Run Fun DoeI TotaaI
Autobestuurder Àandee¦ verp¦aalslngen ʑ,ʑʑ% ʑ,ʐʐ% ʑ,ʑʋ% ʑ,ʉʈ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland ʑ,ʑʑ% ʈ,ʈʍ% ʑ,ʑʋ% ʑ,ʉʎ%
Àíge¦egde aísland ʑ,ʑʊ% ʎ,ʑʎ% ʑ,ʌʑ% ʉ,ʑʏ%
Autopassaqier Àandee¦ verp¦aalslngen ʑ,ʑʑ% ʑ,ʍʉ% ʑ,ʑʊ% ʑ,ʈʊ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland ʑ,ʑʑ% ʑ,ʎʑ% ʑ,ʑʈ% ʑ,ʉʋ%
Àíge¦egde aísland ʑ,ʑʊ% ʍ,ʍʑ% ʑ,ʋʌ% ʉ,ʊʏ%
Lanqzaamverkeer Àandee¦ verp¦aalslngen ʑ,ʑʑ% -ʑ,ʎʌ% -ʑ,ʑʎ% -ʑ,ʈʎ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland ʑ,ʑʑ% -ʑ,ʉʎ% -ʑ,ʑʉ% -ʑ,ʑʏ%
Àíge¦egde aísland ʑ,ʑʎ% ʈ,ʐʐ% ʑ,ʑʐ% ʑ,ʏʊ%
Openbaar vervoer Àandee¦ verp¦aalslngen ʑ,ʑʑ% -ʑ,ʏʍ% -ʑ,ʑʈ% -ʑ,ʈʎ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland ʑ,ʑʑ% -ʈ,ʌʐ% -ʑ,ʑʉ% -ʑ,ʋʊ%
Àíge¦egde aísland ʑ,ʑʉ% -ʌ,ʉʑ% -ʑ,ʌʎ% -ʋ,ʊʑ%
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)

wì NkLLLN ì N uLcALANb
:¸o wì NkLLLN ì N uLcALANb :¸oī:¸: :¸o Hooídslukllle¦ ī:¸: :¸o
íunclles. De casesludy Caleway ía¦¦ ¦eerl echler dal een íegama¦¦ de aan-
¦eldlng kan zljn voor verdere verslede¦ljklng. À¦s dll geLeurl, za¦ deze score
hoger komen le ¦lggen.
Onqev|nqskwo||te|t (+)
De íegama¦¦-íormu¦e ls Legrljpe¦ljk en overzlchle¦ljk. de omgevlng ls
Ledoe¦d om er prelllg le kunnen wlnke¦en. Omgevlngskwa¦llell Lelekenl
hler meer dan eslhellek. ßlj de íegama¦¦ gaal hel voora¦ om k¦lmaal en com-
íorl. íen kan rege¦mallg pauzeren op schone Lanken naasl Lrulsende íonlel-
nen. De p¦anlen zlen er verzorgd en gezond ull, en hel ls er a¦lljd mool weer.
Vul¦nlsLakken worden rege¦mallg ge¦eegd en er ls geen kauwgom en zwerí-
vul¦ op de wande¦paden, zoa¦s ln 'echle' sleden we¦ hel geva¦ ls, ook onlLre-
ken 'slorende' e¦emenlen zoa¦s hangjongeren en zwervers.
Mot[o|oq|e (+)
ín de íegama¦¦ worden orlënlalle, lrekkers en roullng opllmaa¦ georganl-
seerd vo¦gens de prlnclpes van Vlclor Cruen. vlnke¦ga¦erljen Levlnden zlch
lussen warenhulzen en íood courls zljn cenlraa¦ ge¦egen. De p¦allegrond ls
een ullsnede van dal dee¦ van de Llnnenslad waar de meesle mensen zljn, a¦
hel andere ls er nlel. Een paar passen Lullen de geLaande paden en men slaal
erLullen. Zoa¦s menlg voelgangersslraal ln Leslaande wlnke¦geLleden,
¦open mensen ¦lnealr ¦angs wlnke¦ela¦ages, maar door hel alrlum ln hel mld-
den van de íegama¦¦ worden doorkljkjes gecreëerd naar de andere elages.
Cebtu|ks|ntens|te|t (o)
Door de we¦overwogen rulmle¦ljke conílguralle van een íegama¦¦ zljn er
vee¦ slromen mensen le verwachlen ln de wlnke¦ga¦erljen en warenhulzen.
Rulmles rondom ro¦lrappen kunnen druk zljn en de íoodcourls ze¦ís Lrul-
send. Dll ls ln schrl¦ conlrasl mel de rulmle daar dlrecl Lullen, waar hel ullge-
slrekle parkeerlerreln vaak een onoverzlchle¦ljke en ver¦alen lndruk geeíl.
Voora¦ 's avonds en 's nachls ls de lnlensllell erg ¦aag. dan ls hel he¦e wlnke¦-
cenlrum name¦ljk ges¦olen en hel geLled ullgeslorven.
Hetetoqen|te|t (-)
íegama¦¦s proLeren een exc¦usleve ullslra¦lng le creëren, dle nog we¦ loe-
ganke¦ljk ls voor moda¦e lnkomensgroepen. De ma¦¦s worden vaak onaan-
lrekke¦ljk gemaakl voor mensen dle nlel ln hel (suLurLane) proíle¦ passen.
Sommlge Levo¦klngsgroepen worden soms Lewusl geweerd, zoa¦s jonge-
ren. val hel soorl geLrulk Lelreíl kan men ln een íegama¦¦ naasl Fun-shop-
pen andere ¦elsure-acllvllellen Ledrljven, aíhanke¦ljk van de voorzlenlngen,
sommlge Leschlkken over k¦lmmuren, sklLanen, Lloscopen, enzovoorl. ín de
Verenlgde Slalen zljn er puL¦leke voorzlenlngen aanwezlg, zoa¦s een open-
Lare LlL¦lolheek en poslkanloor, omdal er geen sprake (meer) ls van een
sladscenlrum.
Done|nvotn|nq (o)
ía¦¦s zljn een vruchlLare Lodem voor domelnen. de ma¦¦ vorml vaak de enlge
p¦ek ln de omgevlng waar een soorl van seml-openLare rulmle Leslaal. ín
deze overdekle, aíges¦olen, Leperkle rulmle kunnen sne¦ domelnen onl-
slaan. Dll wordl nlel a¦lljd op prljs gesle¦d. Hel ls er nlel voor nlels verLoden
voor jongeren om samen le scho¦en. De geconlro¦eerde omgevlng maakl de
ma¦¦ weer een vel¦lg domeln voor groepen dle de aans¦ulllng op de moderne
slraalcu¦luur van de grole slad mlssen. Zo maken ¸¸-p¦ussers geLrulk van
ma¦¦s a¦s onlmoellngsp¦aals (voora¦ ln de vroegere uren), zljn er specla¦e acll-
vllellen voor klnderen en worden er dans¦essen gegeven. Tegen de ouderen
ge¦dl ln sommlge wlnke¦cenlra ook a¦ een samenscho¦lngsverLod, maar ln
andere ma¦¦s worden zlj julsl aangemoedlgd op dle manler geLrulk le maken
van de omgevlng.
Sne||e|Jsetvot|nq (+)
De ma¦¦ ls een lransíormalor van sne¦held. Vanaí de sne¦weg wordl de aulo-
moLl¦lsl op hoogsl eííeclleve wljze ln ¦ulle¦e seconden gelransíormeerd ln
een voelganger. Hel asía¦l¦andschap ls gerlchl op de aulomoLl¦lsl, Lledl orl-
enlalle en overzlchl mel he¦dere conceplen. De schaa¦ van hel geLouw en de
male van delal¦¦erlng s¦ullen aan Llj de voorLljrazende slroom. De Lullenkanl
van de ma¦¦ Lehoeíl geen veríljnde delal¦s le heLLen, daar ls nlemand ln geîn-
leresseerd, maar de Llnnenkanl we¦. Hler ls a¦¦es op voelgangerssne¦held
gerlchl, mel vee¦ aandachl voor k¦elne delal¦s.
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)

wì NkLLLN ì N uLcALANb
:¸: wì NkLLLN ì N uLcALANb :¸: ī:¸¸ :¸: Hooídslukllle¦ ī:¸¸ :¸:
vAai Ani s· wei oewi nxeL
ßlj deze varlanl (ílguur :o¸ lol en mel :::) worden wlnke¦s gerea¦lseerd nel
Lullen de slad oí ze¦ís lussen sleden ¦angs de hooídwegen. Om opllmaa¦
geLrulk le maken van goedkope grondprljzen en de slroom aulopassanlen,
gaan enke¦e - ln hel Legln voora¦ Lullen¦andse - delal¦¦lslen so¦llalre wlnke¦s
¦angs de (sne¦)wegen Louwen. De wlnke¦s ¦ljken op de Franse hypermarches
en lrekken andere 'grole dozen' aan mel aanLod ln meuLe¦s, k¦edlng, e¦ek-
lronlca en derge¦ljke - supetstotes oí coteqotv k|||ets genoemd (zle de Àmerl-
kaanse casesludy's). Een verzame¦lng van superslores wordl ln Àmerlka aan-
geduld a¦s een 'power cenler' en ln Frankrljk a¦s een 'cenlre commercla¦e',
hoewe¦ deze ¦aalsle lerm ook voor shopplng ma¦¦s wordl geLrulkl. De cenlra
groelen organlsch en heLLen vaak een chaollsch uller¦ljk.
Proqramma
De koopmolleven zljn ln deze varlanl a¦s vo¦gl verdee¦d. ¸o procenl Run,
o procenl Fun en ¸o procenl Doe¦. ve heLLen ¸o vrlje ¦ocalles gekozen ¦angs
sne¦wegen, dle ln de Luurl ¦lggen van sleden, en Llj voorkeur lussen lwee sle-
den ln.
Effectenhypothese
· Cezlen de verde¦lng van de koopmolleven ls de koopkrachlaív¦oellng
voora¦ le merken ln Luurl- en wljkcenlra ln de naLlj ge¦egen sleden en
dorpen.
· Door de weldewlnke¦s neeml hel wlnke¦en mel de aulo loe en koml er
exlra druk le ¦lggen op de om¦lggende hooídwegen.
· val slede¦ljkheld Lelreíl, heLLen deze cenlra een Leduldend ander
karakler dan de Llnnenslad. ze zljn groolscha¦lg en vaak archlleclonlsch
nlel ullgewerkl. Hel ull¦llalre karakler maakl ze vaak nlel aanlrekke¦ljk
om er le verL¦ljven en de comp¦exen ullLrelden mel wonlngen ls dan ook
ondenkLaar.
RuimteIijke toets· impact winkeIpotentie
Voor de wlnke¦polenlle van hel Fun-koopmolleí zljn geen speclacu¦alre
onlwlkke¦lngen merkLaar - nel a¦s Llj de andere varlanlen waarln een van de
koopmolleven (nagenoeg) onlLreekl ln hel programma. À¦¦e waargenomen
veranderlngen zljn s¦echls hel gevo¦g van veranderende Levo¦klngs- en lníra-
slrucluuronlwlkke¦lngen lol :o:o, waar ČĆă-Scoplng rekenlng mee houdl.
Doordal de overlge lwee molleven ge¦ljk verdee¦d zljn, wordl een ana¦yse
van de respeclleve lmpacl moge¦ljk.
Hel groolsle verschl¦ dal de lwee kaarlen (ílguur :o) en :on) ¦aal zlen, ls dal
de eííeclen voor Doe¦-georlënleerde wlnke¦lers vee¦ dlííuser (verder ver-
spreld) zljn dan voor Run-georlënleerde wlnke¦lers. Dll ls ln overeenslem-
mlng mel wal men zou verwachlen op Lasls van de slel¦ere aísland-verva¦-
íunclle van Run. Ook ls de waargenomen lmpacl vee¦ groler Lullen de sleden
dan daarLlnnen. ín de kaarlLee¦den ¦ljken Llnnensleden ze¦ís mln oí meer
onaangelasl le zljn. Dll ls een gevo¦g van zowe¦ de verde¦lng ln koopmolleven
van de weldewlnke¦ (nlel-Llnnenslede¦ljk aanLod) a¦s de relslljd lussen de
nleuwe weldewlnke¦cenlra en de Llnnensleden. De kaarl mel de eííeclen
voor Run-georlënleerde wlnke¦íormu¦es voorspe¦l enorm vee¦ lmpacl op de
¦ocalles dlrecl naasl hel projecl. Daar kan hel ver¦les aan slandaardconsumen-
len we¦ op¦open lol )o procenl. ßlj de Doe¦-georlënleerde wlnke¦íormu¦es ls
dll vee¦ mlnder hel geva¦, mel een maxlmum van :o procenl.
De kaarlen ¦alen nog enke¦e andere opva¦¦ende zaken zlen. De weldewln-
ke¦ aan de zuldkanl van de slad Cronlngen heeíl vo¦gens hel kaarlLee¦d meer
gevo¦gen voor hel zulde¦ljker ge¦egen Haren dan voor de slad ze¦í. ín
Elndhoven ls hel eííecl van de weldewlnke¦ nlel le merken Llj Doe¦-georlën-
leerde wlnke¦s, maar we¦ Llj dle gespecla¦lseerd ln Run-goederen. Dll ls voor-
a¦ merkLaar ln hel naLljge¦egen He¦mond. Helze¦íde palroon van de onge-
naakLare Llnnenslad en de naLljge¦egen k¦elnere kern a¦s s¦achloííer, ls waar-
neemLaar naLlj Rollerdam (slad en ßarendrechl).
Ull laLe¦ :ó (L¦z. :ó¸) ls aí le ¦ezen dal hel groolsle ver¦les aan wlnke¦polen-
lle oplreedl ln de nevencenlra (Luurl- en wljkcenlra). Dll koml overeen mel
de gesle¦de lmpacl-hypolhese. Naarmale de cenlra¦e en ondersleunende
wlnke¦geLleden groler zljn, heLLen ze mlnder ¦asl van de re¦alleve en aLso¦u-
le druk. Dll koml overeen mel hel íell dal grolere nevencenlra mlnder Fun-
georlënleerde en meer Run-georlënleerde wlnke¦s herLergen en daardoor
meer concurrenlle ondervlnden van naLljge¦egen weldewlnke¦s zonder Fun,
maar mel Run-programma's. ín hel a¦gemeen ¦eldl de grolere spreldlng van
weldewlnke¦s ¦oglscherwljs lol ¦agere ¦oka¦e lmpaclcljíers dan dle ln de
íegama¦¦s ln de vorlge varlanl. Opva¦¦end ls dal ondanks de onderverlegen-
woordlglng van Run-wlnke¦s ln Llnnensleden (Llnnensleden Levallen voora¦
Fun-wlnke¦s) ook hler een aanzlen¦ljk negalleí eííecl op Run-wlnke¦s waar-
neemLaar ls.
RuimteIijke toets· impact verkeer
val de moLl¦llell Lelreíl ¦aal de veldewlnke¦ de groolsle procenlue¦e loe-
name van gemldde¦de aísland voor een koopmolleí (Run) zlen, hel lola¦e
aanla¦ exlra kl¦omelers va¦l echler weer mee (laLe¦ :)). Opva¦¦end ls dal Run
en Doe¦ helze¦íde programma heLLen ln lermen van vlerkanle melers, maar
dal a¦¦een Run een wezen¦ljk verschl¦ maakl ln moLl¦llell. De verk¦arlng hler-
voor ls dal hel Doe¦-molleí a¦ perlíeer was en dal hel mlnder Lezoekers per
vlerkanle meler lrekl dan Run.
De vervoermldde¦keuze per verp¦aalslng ¦aal een dulde¦ljke verschulvlng
zlen naar de aulo (laLe¦ :8). Hel loevoegde programma voor Run-shoppen
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)

wì NkLLLN ì N uLcALANb
:óo wì NkLLLN ì N uLcALANb :óo wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:ó: :óo Hooídslukllle¦ ī:ó: :óo
Fiquur 111. ímpressle veldewlnke¦ Fiquur 11o. ímpressle veldewlnke¦
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)

:ó: wì NkLLLN ì N uLcALANb wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:ó¸ :ó: Hooídslukllle¦ ī:ó¸ :ó:
¦ljkl wederom de groolsle Loosdoener le zljn. À¦s naar de veranderlng ln
aíge¦egde aísland wordl gekeken va¦¦en echler andere zaken op. Doordal hel
aanla¦ exlra verp¦aalslngen van auloLesluurders nauwe¦ljks slljgl en de lolaa¦
aíge¦egde aísland van auloLesluurder we¦, kunnen we conc¦uderen dal car-
poo¦en voora¦ p¦aalsvlndl op ¦angere aíslanden oí dal er meer aulopassaglers
ln de aulo zlllen dan voorheen. Opva¦¦end ls dal mel de komsl van de ¸o wel-
dewlnke¦s er nlel mlnder maar neet kl¦omelers worden aíge¦egd mel ¦ang-
zaam verkeer. Dll ¦lgl nlel aan hel aanla¦ verp¦aalslngen (dal we¦ daa¦l) maar
aan hel íell dal de ílelslochlen naar de weldewlnke¦ dle we¦ ondernomen
worden, ln hel a¦gemeen vee¦ ¦anger zljn. Ten s¦olle zljn er geen exlra kl¦ome-
lers mel hel openLaar vervoer gemaakl. de grolere verp¦aalslngsaíslanden
worden ln deze varlanl he¦emaa¦ gecompenseerd door hel ¦agere aandee¦ van
hel openLaar vervoer ln de vervoerwljzekeuze.
val de hypolhese Lelreíl Levesllgen de mode¦Lerekenlngen de verschul-
vlng naar aulogeLrulk.
RuimteIijke toets· impact stedeIijkheid
8ebouw|nqsJ|c|t|e|J (-)
veldewlnke¦s heLLen een eenvoudlge vorm op een rulme p¦allegrond. À¦¦e
wlnke¦melers slaan op hel maalve¦d. De wlnke¦s zljn gerangschlkl rond een
grool gemeenschappe¦ljk parkeerlerreln dal ook op hel maalve¦d slaal. De
dlchlheld van hel projecl ls dus zonder meer ¦aag.
lunct|one|e J|vets|te|t (-)
Over de íunclle van de weldewlnke¦ hoeven we ons geen enke¦e l¦¦usle le
maken. Hler gaal hel a¦¦een om sne¦ en eíílclënl goederen lns¦aan. ínleraclle
mel andere íunclles zou a¦¦een maar slorend zljn en vlndl ln hel a¦gemeen dan
ook nlel p¦aals. Toch zljn er voorLee¦den waar íuncllemenglng ¦angzamer-
hand we¦ geLeurl, zoa¦s ln de Franse casesludy Eng¦os, maar dan a¦lljd Llnnen
hel kader van commerclee¦ geLrulk. UllLreldlng van wlnke¦molleven (naasl
Run) koml hel meesl voor.
Onqev|nqskwo||te|t (+)
De archllecluur van de wlnke¦s ls vaak eenvoudlg en soLer, maar dll s¦ull
omgevlngskwa¦llell nlel Llj voorLaal ull. lulsl een slrak lngerlchl lerreln, dal
slrenge íuncllone¦e rege¦s vo¦gl, kan kwa¦llell heLLen. de rangschlkklng van
de wlnke¦s ls LljvoorLee¦d meesla¦ he¦der en overzlchle¦ljk. Omdal de meesle
Lezoekers loch mel de aulo komen, ls hel lerreln erop gerlchl de overslap van
aulo naar wlnke¦wagen sne¦ en vel¦lg le ¦alen ver¦open. Zo s¦ull de omge-
vlngskwa¦llell van hel geLled aan Llj hel geLrulk daarvan, íraale geve¦s zljn
nlel noodzake¦ljk.
Mot[o|oq|e (-)
Hel weldewlnke¦geLled vorml een poo¦ (lrekker) ln een nlemands¦and lussen
sleden ln. De mensen wl¦¦en een parkeerp¦ek ¦leísl zo dlchl moge¦ljk Llj de
Fiquur 11z. ímpressle veldewlnke¦
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)
:óu wì NkLLLN ì N uLcALANb :óu ī:ó¸ :óu Hooídslukllle¦ ī:ó¸ :óu
wlnke¦. En na aí¦oop zu¦¦en ze zo sne¦ moge¦ljk verlrekken. De kans op een
sponlane onlmoellng oí geze¦¦lg verL¦ljí ls door de lnrlchllng Lljna nlhl¦. Dle ls
morío¦oglsch armoedlg en daardoor mlnder slede¦ljk, maar we¦ eíílclënl.
Cebtu|ks|ntens|te|t (+)
veldewlnke¦s lrekken grole vo¦umes mensen en aulo's ull de aangrenzende
sleden, doordal de openlngslljden vaak rulmer zljn dan e¦ders en door hel
omvangrljke Run-programma. ßlj de kassa kan hel drukker zljn dan op hel
Leldsep¦eln ln Àmslerdam. íaar 's nachls ls de rulmle nel zo ver¦alen a¦s een
gemldde¦d Ledrljvenlerreln. Dll naluur¦ljk ln legensle¦¦lng lol de aangren-
zende lníraslrucluur dle ln prlnclpe :u uur per dag ln geLrulk L¦ljíl.
Hetetoqen|te|t (-)
Er zljn Lullen hel wlnke¦en welnlg andere acllvllellen le ondernemen Llj de
weldewlnke¦. De aard van hel wlnke¦en ls ook vrlj monoíuncllonee¦. Hel gaal
om Loodschappen doen, Lela¦en en wegwezen. Kansen voor andere Le¦eve-
nlssen zu¦¦en nlel gauw worden gecreëerd. Ook de samensle¦¦lng van de wln-
ke¦ende Levo¦klng ls homogeen. Hel zljn voora¦ werkende mensen en
gezlnsmanagers, en ln leder geva¦ aulomoLl¦lslen dle Loodschappen komen
doen, ouderen en jongeren zljn er vee¦ mlnder le zlen.
Done|nvotn|nq (o)
Domelnvormlng Llj een weldewlnke¦ ls zeker nlel vanze¦ísprekend, maar we¦
moge¦ljk. Hel geLled wordl gedomlneerd door 'auloshoppers'. VerL¦ljí
wordl nlel aangemoedlgd, waardoor de mensen ln de openLare rulmle a¦¦een
maar onderweg zljn. Een weldewlnke¦ ls nlel Ledoe¦d om mensen zlch 'lhuls'
le ¦alen voe¦en. Ze¦ís Ledrljvenlerrelnen heLLen meer kans op domelnvor-
mlng, omdal daar de medewerkers hun pand nog we¦ eens ver¦alen voor een
wande¦lngelje. Daarvoor ls Llj de gangLare weldewlnke¦s welnlg p¦ek. íaar
loch ls domelnvormlng nlel ullges¦olen. ín de Verenlgde Slalen heeíl va¦-
íarl zljn parkeerlerrelnen opengesle¦d a¦s een soorl kampeerlerreln voor
vakanllewagens. Er ls ze¦ís een anlropo¦oglsche documenlalre gemaakl over
groepen (voora¦ Lejaarden) dle e¦kaar legenkomen en ze¦ís ¦angere lljd ver-
L¦ljven op va¦-íarl-parkeerlerrelnen.
Sne||e|Jsetvot|nq (o)
De weldewlnke¦ mag deze¦íde sne¦heldsmellngen a¦s de íegama¦¦ heLLen
(een aLruple schake¦ lussen sne¦wegsne¦held lol ¦oopsne¦held) maar de erva-
rlng ls lolaa¦ anders. De doorslroomsne¦held ls erg hoog op hel weldewlnke¦-
lerreln. ledereen ¦ljkl haasl le heLLen. Rusllg produclen Lekljken en verge¦lj-
ken, oí op een Lankje zlllen ls nlel de Ledoe¦lng van de Lezoekers. Ze wl¦¦en
sne¦ lnzame¦en en sne¦ weer weg. Hel openLaar vervoer koml er meesla¦
nlel, en de ¦lgglng en loegangswegen zljn ln de rege¦ zeer onlmoedlgend
voor ¦angzaam verkeer.
TabeI zó. Cemldde¦de procenlue¦e veranderlng vanwlnke¦polenllee¦ naar wlnke¦geLled(veldewlnke¦)
Run Fun DoeI TotaaI AbsoIuut
ßlnnenslad -ʍ,ʐʌ ʑ,ʑʑ -ʊ,ʉʎ -ʉ,ʌʍ -ʏʑʋ
Hooídwlnke¦geLled -ʎ,ʐʌ -ʉ,ʑʑ -ʊ,ʑʉ -ʊ,ʏʊ -ʋʈʉ
Kernverzorgendgrool -ʏ,ʑʊ -ʈ,ʑʑ -ʊ,ʊʌ -ʋ,ʌʍ -ʊʍʉ
Kernverzorgendk¦eln -ʎ,ʈʍ -ʍ,ʑʑ -ʉ,ʏʉ -ʋ,ʉʎ -ʎʐ
Sladsdee¦cenlrum -ʌ,ʎʋ ʑ,ʑʑ -ʊ,ʈʏ -ʊ,ʌʐ -ʊʋʈ
vljkcenlrumgrool -ʎ,ʉʐ ʑ,ʑʑ -ʊ,ʊʍ -ʌ,ʉʌ -ʊʊʍ
vljkcenlrumk¦eln -ʏ,ʈʈ ʑ,ʑʑ -ʊ,ʍʋ -ʍ,ʑʌ -ʉʎʎ
ßuurlcenlrum -ʏ,ʑʍ ʑ,ʑʑ -ʊ,ʎʏ -ʍ,ʍʑ -ʈʏʑ
Croolscha¦lg oí speclaa¦ -ʏ,ʋʋ -ʊ,ʑʑ -ʊ,ʋʈ -ʊ,ʏʐ -ʋʑʊ
Verspreld -ʐ,ʎʑ -ʈʏ,ʎʌ -ʊ,ʉʋ -ʌ,ʑʍ -ʏʋ
TabeI z). Cemldde¦de aíslandper verp¦aalslng (veldewlnke¦)
Run Fun DoeI TotaaI
íegama¦¦ ʉ,ʍʈkm ʏ,ʍʏkm ʎ,ʍʌkm ʌ,ʈʉkm
ÀLso¦ule veranderlng ʑ,ʈʈkm ʑ,ʑʑkm ʑ,ʑʎkm ʑ,ʑʏkm
Re¦alleve veranderlng ʋ,ʉʋ% -ʑ,ʑʌ% ʑ,ʏʎ% ʈ,ʌʈ%
TabeI z8. Veranderlng vervoermldde¦keuze naar koopmolleí (veldewlnke¦)
Run Fun DoeI TotaaI
Autobestuurder Àandee¦ verp¦aalslngen ʑ,ʊʋ% ʑ,ʑʑ% ʑ,ʑʎ% ʑ,ʉʑ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland ʑ,ʋʈ% ʑ,ʑʑ% ʑ,ʑʏ% ʑ,ʉʋ%
Àíge¦egde aísland ʋ,ʎʏ% ʑ,ʑʑ% ʈ,ʑʉ% ʈ,ʐʉ%
Autopassaqier Àandee¦ verp¦aalslngen ʑ,ʑʐ% ʑ,ʑʑ% ʑ,ʑʌ% ʑ,ʑʍ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland ʑ,ʑʏ% ʑ,ʑʑ% ʑ,ʑʑ% -ʑ,ʑʉ%
Àíge¦egde aísland ʋ,ʋʊ% ʑ,ʑʑ% ʑ,ʏʏ% ʈ,ʊʏ%
Lanqzaamverkeer Àandee¦ verp¦aalslngen -ʑ,ʑʈ% ʑ,ʑʑ% -ʑ,ʈʈ% -ʑ,ʉʌ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland -ʑ,ʑʌ% ʑ,ʑʑ% -ʑ,ʑʋ% -ʑ,ʈʉ%
Àíge¦egde aísland ʑ,ʐʑ% ʑ,ʑʑ% ʑ,ʉʐ% ʑ,ʊʏ%
Openbaar vervoer Àandee¦ verp¦aalslngen -ʑ,ʋʈ% ʑ,ʑʑ% -ʑ,ʑʈ% -ʑ,ʑʈ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland -ʑ,ʋʋ% ʑ,ʑʑ% -ʑ,ʑʊ% -ʑ,ʈʈ%
Àíge¦egde aísland ʑ,ʐʈ% ʑ,ʑʑ% -ʑ,ʋʉ% ʑ,ʑʑ%
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)

wì NkLLLN ì N uLcALANb
:óó wì NkLLLN ì N uLcALANb :óó ī:ó) :óó Hooídslukllle¦ ī:ó) :óó
vAai Ani o· si o sox souLevAao
ín deze varlanl (ílguur ::¸ lol en mel :::) worden wlnke¦s gerea¦lseerd ¦angs
hooídassen. De meesl ulleen¦opende ondernemers onlwlkke¦en dozen ln
a¦¦er¦el soorlen en malen, om maxlmaa¦ geLrulk le maken van de LeschlkLare
rulmle, de goedkope grondprljzen en de LerelkLaarheld. Ze komen aí op de
vervoersslromen en maken geLrulk van de gralls rec¦ame dle zlchl¦ocalles
Lleden. Llnlen Lehoren lradlllonee¦ lol de aanlrekke¦ljke vesllglngsml¦leus ln
sladsrandzones, waar ln de overgang naar hel ¦ande¦ljke geLled vee¦ varlalle
le Leha¦en ls. Hel onlslaan van ¦lnlen ls een Lljna naluur¦ljk proces, zoa¦s we
Llj de ßoomsesleenweg ln ße¦glë heLLen gezlen. De ene wlnke¦ koml naasl
de andere le slaan.
De versp¦lnlerde elgendomssllualle maakl hel moel¦ljk om nleuwe lnvesle-
rlngen ln hel geLled le rea¦lseren. Ondanks hel íell dal de cenlra zeer orga-
nlsch zljn onlslaan, heLLen ze door de verLlndende lníraslrucluur een over-
zlchle¦ljke conílguralle. a¦¦es slaal op een ¦ljn. De plonlers van deze geLleden
zljn ln hel a¦gemeen de wlnke¦s gespecla¦lseerd ln Doe¦-koopmolleven, zoa¦s
meuLe¦zaken en lulncenlra. Supermarken vo¦gen echler sne¦. Ze¦ís wlnke¦s
dle a¦lljd werden geassocleerd mel de Llnnenslad, verschljnen hler, denk
aan spee¦goedwlnke¦s en juwe¦lers. Er ls geen dulde¦ljk accenl op een koop-
molleí, a¦¦es ls er le vlnden.
Proqramma
De verde¦lng ln koopmolleven dle voor deze varlanl gehanleerd wordl ls.
uo procenl Run, :o procenl Fun en uo procenl Doe¦. Er zljn llen ¦ocalles ge-
kozen ¦angs sne¦wegen, verspreld over vljí aaneenges¦olen u-dlgll-poslode-
geLleden naLlj sleden (lndlen moge¦ljk een geLled waar a¦ een onlwlkke¦lng
gep¦and ls oí waar een verLod op rusl, zoa¦s een naluurgeLled).
Effectenhypothese·
· Cezlen de omvang van deze onlwlkke¦lng ls de koopkrachlaív¦oellng
zeer grool. Comp¦ele Llnnensleden komen onder druk le slaan en
k¦elnere kernen ln de omgevlng moelen hun Llnnensleden dee¦s
opgeven.
· De ¦lnlen zljn opllmaa¦ onls¦olen voor hel auloverkeer. De Lrede
venlwegen kunnen worden geLrulkl door zowe¦ loe¦everende
vrachlwagens a¦s de Lezoekers. Op de knooppunlen za¦ exlra druk
worden ullgeoeíend, omdal daar ¦okaa¦ wlnke¦verkeer en lnler¦okaa¦1
doorgaand verkeer samenkomen. Hel ls vrljwe¦ onmoge¦ljk om deze
delal¦hande¦svorm le verenlgen mel openLaar vervoer en ílelsverkeer.
· val slede¦ljkheld Lelreíl vormen de ¦lnlen een Le¦angrljke opgave voor
de rulmle¦ljke ordenlng. Hel ls zeer moel¦ljk om geLleden lussen sleden
open le houden, en samenhang ln hel geLled le creëren. ßovendlen
wordl 'wlnke¦en' ervaren op een andere sne¦held. dal van de aulo. De
helerogenllell van hel geLled kan echler Lljdragen aan hel onlslaan van
nleuwe íunclles en Lljzondere p¦ekken.
RuimteIijke toets· impact winkeIpotentie
Deze varlanl verloonl enke¦e overeenkomslen mel de veldewlnke¦, wanl
hel programma wordl erg perlíeer aange¦egd en hel aandee¦ ln Run- en Doe¦-
georlënleerde wlnke¦melers ls ge¦ljk. De ßlg ßox ßou¦evard heeíl echler ook
nog :o procenl Fun-georlënleerde wlnke¦s, dle de veldewlnke¦ nlel heeíl.
Ook de rulmle¦ljke spreldlng van de ßlg ßox ßou¦evard ls anders (ílguur ::ó
lol en mel ::n).
Opva¦¦end ls hel k¦elne verschl¦ lussen de lmpacl op Doe¦- en Fun-delal¦¦ls-
len (Llj de veldewlnke¦ was hel verschl¦ nog grool door hel onlLreken van
een Fun-programma). ßlj hel Run-koopmolleí zlen we deze¦íde soorl eííec-
len lerug a¦s Llj de vorlge varlanl, maar de eííeclen zljn voor sommlgen wln-
ke¦lypegeLleden lnlenser. Hel ls dulde¦ljk dal hel ver¦les aan wlnke¦polenlle
aanzlen¦ljk kan zljn Llj Run. Ondanks dal hel gehe¦e programma op s¦echls
vljí sne¦wegcorrldors wordl weggezel, zljn de ullslra¦lngseííeclen dlchler-
Llj le vlnden dan Llj de andere varlanlen. De ßlg ßox ßou¦evard aLsorLeerl
vee¦ dynamlek ze¦í en ln zljn dlrecle (slede¦ljke en LeLouwde) omgevlng.
Dll ls voora¦ waarneemLaar Llj de ßou¦evards Llj YpenLurg en ln Noord-
Ho¦¦and.
val opva¦l Llj de wlnke¦geLledsana¦yse ln laLe¦ :n (L¦z. :)n), ls dal hel pro-
gramma ls lerechlgekomen ln geLleden dle daarvoor geen ullgesproken wln-
ke¦karakler hadden. Daarnaasl doorkrulsen de¦en van ßlg ßox ßou¦evard
reeds Leslaande Luurlwlnke¦cenlra, waardoor een re¦alleve slljglng van wln-
ke¦polenlle ln dle cenlra onlslaal. Croolsle aLso¦ule ver¦lezer Llj a¦¦e koop-
molleven ls de Llnnenslad, ln re¦alleve lermen ls hel ver¦les aanzlen¦ljk voor
de hooídwlnke¦cenlra en de Leslaande wlnke¦voorzlenlngen ln Luurlcenlra
en ¦ocalles dle verLonden zljn aan versprelde wlnke¦voorzlenlngen (waar de
Lou¦evards ook hooídzake¦ljk verschljnen). ín verge¦ljklng mel de
veldewlnke¦varlanl ls de re¦alleve achlerullgang ln wlnke¦polenlle ln Lln-
nensleden en sladsdee¦cenlra daarenlegen Leperkl. Dll heeíl waarschljn¦ljk
le maken mel hel aLsorpllevermogen van de aan ¦ange ¦lnlen (Lou¦evards)
gevesllgde nleuwe wlnke¦vesllglngen.
RuimteIijke toets· impact verkeer
ßlj de ßlg ßox ßou¦evard ls de slljglng ln de lola¦e gemldde¦de aíge¦egde
aísland mlnder grool dan Llj de vorlge lwee varlanlen Lullen Leslaande
wlnke¦geLleden, en de slljglng ls ge¦ljk aan dle Llj de ĆbČ-Slrlpma¦¦ (laLe¦ ¸o,
L¦z. :)n). Hler ¦ljkl Doe¦ meer eííecl le heLLen, lerwlj¦ hel Fun-programma
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)

wì NkLLLN ì N uLcALANb
:)u wì NkLLLN ì N uLcALANb :)u wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:)¸ :)u Hooídslukllle¦ ī:)¸ :)u
Fiquur 1z1. ímpressle ßlg ßox ßou¦evard Fiquur 1zo. ímpressle ßlg ßox ßou¦evard
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)

:)ó wì NkLLLN ì N uLcALANb wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:)) :)ó Hooídslukllle¦ ī:)) :)ó
Fiquur 1zz. ímpressle ßlg ßox ßou¦evard
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)
groler ls. Run ls echler hel meesl opva¦¦end, mel s¦echls llen procenl van hel
programma en loch een slljglng van rulm lwee procenl gemldde¦de kl¦ome-
lers.
De ßlg ßox ßou¦evard ls Ledoe¦d om le wlnke¦en op aulosne¦held. Hel ls
daarom nlel verwonder¦ljk dal deze verschljnlngsvorm gepaard gaal mel een
verschulvlng ln verp¦aalslngen naar auloLesluurders en (ln mlndere male)
naar aulopassaglers (laLe¦ ¸:). Deze varlanl ls onlmoedlgend voor ¦angzaam
verkeer, maar doordal er grolere aíslanden worden aíge¦egd mel deze ver-
voerswljze, ls er loch een loename ln hel aanla¦ kl¦omelers le zlen. Een derge-
¦ljke lendens ls zeker nlel aanwezlg Llj hel openLaar vervoer, zowe¦ hel aan-
dee¦ verp¦aalslngen a¦s (nog slerker) hel lola¦e aanla¦ aíge¦egde kl¦omelers
neeml procenluee¦ aí.
De mode¦Lerekenlngen Levesllgen grolendee¦s de verwachllngen van
de hypolhese rondom hel aulogeLrulk. Hel aulogeLrulk neeml dulde¦ljk loe.
Toch ls de loename nlel zo scherp a¦s verwachl en ze¦ís k¦elner dan Llj de
vorlge lwee varlanlen. Vo¦gens de ullkomslen ¦ljkl de ßlg ßox ßou¦evard
onverwachl loch enlgszlns geschlkl le zljn om naarloe le ílelsen.
RuimteIijke toets· impact stedeIijkheid
8ebouw|nqsJ|c|t|e|J (-)
De LeLouwlngsdlchlheld van dll wlnke¦geLled ls re¦alleí ¦aag. Een ßlg ßox
ßou¦evard wordl meesla¦ nlel a¦s een projecl aange¦egd, maar Lreldl zlch
pand voor pand ull aan een verkeersader. De rulmle lussen de geLouwen ls
grool, omdal ledereen rekenlng houdl mel zljn elgen Lezoekers, zljn elgen
ops¦ag en ullLreldlngsrulmle en zljn elgen zlchlLaarheld vanaí de hooíd-
lníraslrucluur. Àan de achlerzljde ls er meesla¦ geen verdlchllng omdal deze
LeLouwlng nlel zlchlLaar ls vanaí de weg.
lunct|one|e J|vets|te|t (+)
Hel eenzljdlge uller¦ljk van de ßlg ßox ßou¦evard - grole dozen ¦angs de
weg - doel vermoeden dal ook de acllvllellen er welnlg aíwlsse¦end zljn.
Toch schul¦l er dynamlek ln hel geLled. a¦s een wlnke¦ nlel s¦aagl, kan de
ondernemer hem makke¦ljk lransíormeren. Hel resu¦laal ls dal een ¦lnl van
enlge ¦eeílljd (Llnnen enke¦e decennla) een zeer dlverse íuncllona¦llell kenl,
zoa¦s nu waarneemLaar ls op de ßoomsesleenweg. verkp¦aalsen (aulorepa-
ralle) kunnen worden gekoppe¦d aan de wlnke¦s, dlenslver¦enende Ledrljven
(drukkerljen, schl¦ders, koerlers, gereedschapverhuur, ops¦ag) kunnen er
hun ullva¦sLasls vesllgen, en ze¦ís ¦lchle lnduslrle ls denkLaar. À¦¦emaa¦ íunc-
lles dle vanwege hun omgevlngsover¦asl oí LerelkLaarheldswensen ¦lever
nlel ln de Llnnenslad zlllen, oí dle de Llnnenslad ¦lever nlel wl¦ heLLen (kln-
derLoerderlj, aulos¦operlj). Daarnaasl kunnen er ook meer zachle íunclles
opdulken. Een enke¦ ¦andhuls oí hole¦ pasl ze¦ís prlma ln de helerogene rlj,
nlels ls Llj voorLaal ullges¦olen.
:)8 wì NkLLLN ì N uLcALANb :)8 ī:)n :)8 Hooídslukllle¦ ī:)n :)8
Onqev|nqskwo||te|t (-)
Er ls vee¦ varlalle le zlen op de ßlg ßox ßou¦evard, maar oí dal een omgevlngs-
kwa¦llell ls, ls moel¦ljk le zeggen. Te vee¦ dlversllell doel romme¦lg aan, ls
welnlg verrassend en ze¦ís slorend, zoa¦s ßak (:n):) merkle Llj wlnke¦geLle-
den mel le vee¦ po¦en. De ¦lnlen dle we ln de cases noemden zljn soms erger-
¦ljk ¦ang. ßovendlen voe¦l nlemand zlch veranlwoorde¦ljk voor hel lolaa¦-
Lee¦d. Soms doel een ondernemer moelle om k¦anlen le lrekken mel groen-
voorzlenlngen oí ¦uxe archllecluur, maar dal zljn ullzonderlngen en dle voor-
zlenlngen gaan nlel verder dan hel elgen percee¦. De meesle aandachl gaal
ull naar hel rec¦ameLord. íel s¦echls een paar mldde¦en kan er echler we¦
een lels aanlrekke¦ljkere eenheld van worden gemaakl, LljvoorLee¦d door
rege¦s le sle¦¦en voor de maalverhoudlngen van de geve¦, de p¦aals van de
rec¦ame, oí de rool¦ljn.
Mot[o|oq|e (o)
De ¦lnealre vorm van de ßlg ßox ßou¦evard en hel onlLreken van po¦en vor-
men geen vruchlLare Lodem voor slede¦ljkheld. De ¦lgglng en de romme¦lg-
held van hel geLled Lleden echler we¦ kansen. De ¦lnlen verLlnden vaak a¦
van oudsher sleden mel e¦kaar en soms wordl er ¦angs deze wegen a¦ eeu-
wen¦ang hande¦ gedreven. Àan hel palroon van de ¦lnlen zljn soms ze¦ís nog
de oude radla¦en van de Llnnenslad le herkennen, dle vroeger naar de om¦lg-
gende dorpen ¦lepen. ín Elndhoven dragen de ¦lnlen de namen van de dorpen,
Ce¦dropseweg, Àa¦slerweg, Leenderweg. ín Ulrechl ls de ßurgemeesler
Relgerslraal een voorLee¦d van een ¦lnl. De nleuwe ¦lnlen zljn ln maal en
schaa¦ aangepasl aan de sne¦held en relkwljdle van de aulo, maar vormen
elgen¦ljk een aulhenllek, organlsch gehee¦ mel de slad.
Cebtu|ks|ntens|te|t (-)
De geLrulkslnlensllell ls ¦aag. De ßou¦evard ls geen wlnke¦geLled waar men-
sen van de ene naar de andere wlnke¦ ¦open en er ls ook geen wlnke¦end
puL¦lek. íensen komen hler om gerlchl (enke¦e) aankopen le doen. Door de
vee¦zljdlgheld van hel ¦lnl ls er we¦ a¦lljd wal le doen. De parkeerlerrelnen
zu¦¦en nooll he¦emaa¦ vo¦ zljn, maar loch a¦lljd we¦ ln geLrulk. Sommlge lrek-
kers zu¦¦en loch grole aanla¦¦en Lezoekers naar hel geLled kunnen ¦okken,
waardoor hel auloverkeer we¦ lnlensleí ls. Naasl dal Leslemmlngsverkeer ls
er sowleso a¦ druk doorgaand verkeer op de verLlndlngsweg. Tljdens de splls
kan ook hel wlnke¦geLled ¦asl heLLen van congeslle.
Hetetoqen|te|t (o)
De íunclle kan nlel vee¦ helerogener worden dan dle nu a¦ ls. íensen van
zeer dlvers p¦ulmage onlwlkke¦en acllvllellen ln deze ¦aagdrempe¦lge omge-
vlng. Nergens ln de slad kun je zo dlchl Llj (ln relslljd ulleraard) een Chlnees
reslauranl een lraclor kopen. Voor een Lezoek aan de ßou¦evard ls men we¦
aíhanke¦ljk van een aulo, mensen zonder aulo worden a prlorl ullges¦olen.
TabeI zç. Cemldde¦de procenlue¦e veranderlng vanwlnke¦polenllee¦ naar wlnke¦geLledlype
(ßlg ßox ßou¦evard)
Run Fun DoeI TotaaI AbsoIuut
ßlnnenslad -ʋ,ʍʏ -ʉ,ʉʌ -ʉ,ʋʏ -ʉ,ʌʎ -ʈ.ʈʈʉ
Hooídwlnke¦geLled -ʈʑ,ʑʎ -ʊ,ʋʉ -ʊ,ʊʑ -ʋ,ʍʍ -ʋʏʎ
Kernverzorgendgrool -ʐ,ʑʉ -ʊ,ʊʈ -ʊ,ʈʎ -ʋ,ʐʉ -ʉʏʎ
Kernverzorgendk¦eln -ʏ,ʑʋ -ʉ,ʐʍ -ʉ,ʏʑ -ʋ,ʈʏ -ʎʏ
Sladsdee¦cenlrum -ʋ,ʏʏ -ʉ,ʑʌ -ʉ,ʌʎ -ʊ,ʉʏ -ʊʋʌ
vljkcenlrumgrool -ʎ,ʎʌ -ʊ,ʉʑ -ʊ,ʊʊ -ʌ,ʏʉ -ʊʌʑ
vljkcenlrumk¦eln -ʎ,ʎʈ -ʉ,ʍʑ -ʉ,ʏʈ -ʌ,ʍʌ -ʈʏʎ
ßuurlcenlrum -ʈʈ,ʑʑ -ʉ,ʎʉ -ʉ,ʐʍ -ʏ,ʋʋ -ʈʉʈ
Croolscha¦lg oí speclaa¦ -ʈʑ,ʈʎ -ʊ,ʉʑ -ʊ,ʑʍ -ʋ,ʉʎ -ʊʊʎ
Verspreld -ʈʑ,ʎʈ -ʊ,ʉʑ -ʊ,ʑʍ -ʋ,ʎʋ -ʏʈ
TabeI ¡o. Cemldde¦de aíslandper verp¦aalslng (ßlg ßox ßou¦evard)
Run Fun DoeI TotaaI
íegama¦¦ ʉ,ʌʌkm ʏ,ʎʑkm ʎ,ʍʈkm ʌ,ʑʏkm
ÀLso¦ule veranderlng ʑ,ʑʌkm ʑ,ʑʉkm ʑ,ʑʊkm ʑ,ʑʋkm
Re¦alleve veranderlng ʉ,ʈʑ% ʑ,ʉʍ% ʑ,ʋʍ% ʑ,ʏʐ%
TabeI ¡1. Veranderlng vervoermldde¦keuze naar koopmolleí (ßlg ßox ßou¦evard)
Run Fun DoeI TotaaI
Autobestuurder Àandee¦ verp¦aalslngen ʑ,ʉʈ% ʑ,ʈʏ% ʑ,ʑʊ% ʑ,ʈʍ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland ʑ,ʈʐ% ʑ,ʉʑ% ʑ,ʑʊ% ʑ,ʈʎ%
Àíge¦egde aísland ʉ,ʉʋ% ʑ,ʏʉ% ʑ,ʌʉ% ʈ,ʈʊ%
Autopassaqier Àandee¦ verp¦aalslngen ʑ,ʑʍ% ʑ,ʑʎ% ʑ,ʑʊ% ʑ,ʑʌ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland ʑ,ʑʋ% ʑ,ʑʏ% ʑ,ʑʑ% ʑ,ʑʉ%
Àíge¦egde aísland ʉ,ʑʏ% ʑ,ʍʈ% ʑ,ʋʐ% ʑ,ʏʏ%
Lanqzaamverkeer Àandee¦ verp¦aalslngen -ʑ,ʑʈ% -ʑ,ʑʍ% -ʑ,ʑʍ% -ʑ,ʈʎ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland -ʑ,ʑʉ% -ʑ,ʑʋ% -ʑ,ʑʉ% -ʑ,ʑʎ%
Àíge¦egde aísland ʑ,ʌʏ% -ʑ,ʑʈ% ʑ,ʉʌ% ʑ,ʉʉ%
Openbaar vervoer Àandee¦ verp¦aalslngen -ʑ,ʉʍ% -ʑ,ʈʐ% -ʑ,ʑʈ% -ʑ,ʑʋ%
Àandee¦ aíge¦egde aísland -ʑ,ʉʈ% -ʑ,ʉʌ% -ʑ,ʑʉ% -ʑ,ʈʉ%
Àíge¦egde aísland ʑ,ʋʌ% -ʈ,ʑʎ% -ʑ,ʈʌ% -ʑ,ʏʍ%
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)

wì NkLLLN ì N uLcALANb
:8o wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:8: :8o ī:8:
Done|nvotn|nq (-)
De morío¦ogle ¦aal domelnen Lljna nlel loe. Dll ls ook hel geva¦ ln de
veldewlnke¦-varlanl, maar hler nog vee¦ slerker door de versp¦lnlerlng. Hel
ls nlel verLoden, maar hel zou hee¦ onverwachl zljn a¦s er hler domelnen zu¦-
¦en onlslaan.
Sne||e|Jsetvot|nq (+)
Hel gehee¦ heeíl een ¦lnealr karakler dal ls gerlchl op shoppen mel 8o kl¦o-
meler per uur. Door de grole omvang van hel geLled en de lussenrulmles
lrekken de rec¦ameLorden en geve¦s nel zo ¦angzaam voorLlj a¦s de ullhang-
Lorden en ela¦ages ln een lradlllone¦e wlnke¦slraal op ¦oopsne¦held. Dle sne¦-
held Lledl de enlge reë¦e moge¦ljkheld om de ßlg ßox ßou¦evard mee le
maken, en hel 'wlnke¦cenlrum' presleerl ln dll opzlchl ullslekend. À¦s de
aulomoLl¦lsl eenmaa¦ een wlnke¦ heeíl gekozen, ls hlj ln enke¦e seconden
gelransíormeerd ln een voelganger.
ConcIusies
ín dll hooídsluk heLLen wlj ¦alen zlen wal de moge¦ljke eííeclen zljn van ver-
schl¦¦ende soorlen megaonlwlkke¦lngen, geana¦yseerd aan de hand van hun
lmpacl op de delal¦hande¦sslrucluur, hel verkeer en de slede¦ljke Le¦evlng.
Daarvoor heLLen we Leslaande voorLee¦den ull hel Lullen¦and ln exlreme
male loegepasl op de Neder¦andse conlexl. ín hel onlwerpen van de varlan-
len zljn enke¦e varlaLe¦en conslanl gehouden. De Lepa¦ende varlaLe¦en
waren LljvoorLee¦d hel consumenlengedrag en hel loe le voegen wlnke¦-
melrageaanLod van wlnke¦voorzlenlngen, dle werden verlaa¦d ln program-
ma's. De le varlëren varlaLe¦en hadden Lelrekklng op LljvoorLee¦d ¦ocalle en
Lrancherlng. Hel gepresenleerde rulmle¦ljke loelslngskader van ČĆă-
Scoplng was daarLlj een mu¦ll-dlmenslonaa¦ monllorlngs- en lmpacllnslru-
menl. De moge¦ljke lmpacl van íegaonlwlkke¦lngen kwam hlerdoor exp¦l-
clel naar voren. ín deze ¦aalsle paragraaí reí¦ecleren we op de ullkomslen
voor de economlsche, verkeers- en slede¦ljkheldseííeclen.
le[|ect|e op econon|sc|e e[[ecten
Hel re¦alleve ver¦les aan wlnke¦polenlle dal ull de mode¦varlanlen naar voren
kwam, wordl samengeval ln laLe¦ ¸: samen mel de ullkomslen voor :o:o, de
poslcodegeLleden waarln wlnke¦s loegevoegd worden L¦ljven Lullen
Leschouwlng. ín e¦ke varlanl wordl hel programma ln een ander lype geLled
weggezel. Een korle Leschouwlng van de ullkomslen ¦eerl ook dal de druk ln
lolaa¦ andere geLleden koml le ¦lggen aíhanke¦ljk van de varlanl. geen van de
varlanlen ¦ljkl slerk op e¦kaar.
À¦¦ereersl ls op le merken dal de percenlages ln de varlanl voor :o:o een
Leelje aan de hoge kanl ¦ljken. Reden hlervoor ls dal hel aanla¦ vlerkanle
melers lwee keer zovee¦ ls a¦s Llj de varlanlen voor :o:o.
Àísland ¦ljkl een Le¦angrljke íaclor om le Lepa¦en waar de meesle druk
koml le slaan. De drle perlíere varlanlen (u-ó) heLLen mlnder gevo¦gen voor
de Llnnenslad dan de eersle drle varlanlen, dll ls opmerke¦ljk omdal
íegama¦¦ een dlrecle concurrenl voor de Llnnenslad ls. De druk ln de dorps-
kernen ls hel groolsl ln de ¦aalsle lwee varlanlen. Deze¦íde lendens ls le mer-
ken Llj de Downlown ía¦¦, hler worden voora¦ de elgen Llnnenslad en de
sladsdee¦cenlra aangelasl. De programmamlx dle op de nleuwe ¦ocalles
wordl lngevoerd, heeíl ook grole lnv¦oed op de ullkomslen. ín de varlanlen
waar Fun-georlënleerde wlnke¦voorzlenlngen worden (Llj)gep¦aalsl, heL-
Len de Leslaande concenlralles mel overwegend Fun-wlnke¦s hel meesle
¦asl. Dll zljn de Llnnensleden, hooídwlnke¦cenlra en ln mlnder male slads-
dee¦- en wljkcenlra.
De concurrenlleposllle van wlnke¦lers ln Llnnensleden worden hel meesl
Leînv¦oed door de eersle varlanlen, de druk ¦ljkl aí le nemen naarmale de
varlanl hoger ls. Hoe dlchler Llj de nleuwe vesllglng ge¦egen, hoe groler
de lmpacl ln aLso¦ule en re¦alleve lermen ls. índlen de Lranchemlx van de
nleuwe wlnke¦cenlra wordl overheersl door Run-georlënleerde wlnke¦-
voorzlenlngen, ls de lmpacl hel groolsl voor de naLljge¦egen wlnke¦cenlra
wì NkLLLN ì N uLcALANb :8o Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)

:8: wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:8¸ :8:
dle daar momenlee¦ ln gespecla¦lseerd zljn. wljk- en Luurlcenlra. ín de
varlanlen veldewlnke¦, ĆbČ-Slrlpma¦¦ en ßlx ßox ßou¦evard ls lnderdaad
goed waarneemLaar dal nevencenlra a¦s wljk- en Luurlcenlra re¦alleí grole
k¦appen krljgen. Hel zorgenklnd van de delal¦hande¦sslrucluur, hel Luurl-
cenlrum, vlndl zljn posllle hel meesl Ledrelgd door ĆbČ-Slrlpma¦¦ en ßlg ßox
ßou¦e-vard, lerwlj¦ de a¦¦ergroolsle projeclen Downlown ía¦¦ en íegama¦¦
dll soorl cenlra re¦alleí ongemoeld ¦alen.
Naasl de hlerLoven genoemde a¦gemene conc¦usles over de lmpacl van de
verschl¦¦ende varlanlen, kwamen Llj de ana¦yse nog enke¦e andere lnleres-
sanle Levlndlngen naar voren. Ull de kaarlLee¦den L¦eek dal de relkwljdle
van de eííeclen ln ¦ande¦ljke geLleden aanzlen¦ljk groler kan zljn dan ln slede-
¦ljke geLleden. Om rendaLe¦ le kunnen íunclloneren moel een wlnke¦ ln ¦an-
de¦ljk geLled k¦anlen aanlrekken vanaí een grolere aísland. De eersle drle
varlanlen (Downlown ía¦¦, vljkcenlrum ĎĂ en ĆbČ-Slrlpma¦¦) zljn a¦¦e ln
Leslaande LeLouwde geLleden ge¦oka¦lseerd. Deze varlanlen heLLen een
grool reservolr van polenllë¦e kanlen ln hun dlrecle omgevlng en de relk-
wljdle van de eííeclen ls daarom k¦elner (maar we¦ lnlenslever). ín de eersle
drle varlanlen heeíl de Llnnenslad ook meer le ¦ljden dan ln de drle ¦aalsle,
momenlee¦ Lullenslede¦ljke ¦ocallevarlanlen. ßlnnensleden zljn sowleso
vaak de dupe van re¦alleve achlerullgang (ln aLso¦ule lermen a¦lljd), ze¦ís Llj
de veldewlnke¦-varlanl dle ls opgesle¦d zonder Fun-programma (waarln
Llnnensleden zljn gespecla¦lseerd). Tol s¦ol va¦l op dal ln sommlge varlanlen,
zoa¦s íegama¦¦, nlel de groolsle kernen maar de naLljge¦egen k¦elnere ker-
nen re¦alleí hel meesle achlerullgaan (Cronlngen-Haren, Rollerdam-
ßarendrechl).
le[|ect|e op vetkeetse[[ecten
ßlj de lnlerprelalle van de mode¦resu¦lalen moelen enke¦e kanllekenlngen
worden gep¦aalsl, zoa¦s ook a¦ naar voren kwam ln hel vorlge hooídsluk. Ten
eersle moelen de cljíers g¦oLaa¦ worden opgeval. Hel mode¦ ls en L¦ljíl een
slmu¦alle dle de consecuenlles van een g¦oLaa¦ onlwerp verkenl. Ten lweede
moel de werklng van hel mode¦ nlel ull hel oog ver¦oren worden. Hel lola¦e
aanla¦ verp¦aalslngen per lnwoner wordl conslanl gehouden, er wordl dus
geen veranderlng ln consumenlenpreíerenlles opgenomen, we¦ ln hel aanla¦
consumenlen en wlnke¦melers. Veranderlngen ln consumenlengedrag en
daardoor ln moLl¦llell v¦oelen dus voorl ull een keuze voor een andere
Leslemmlng (per koopmolleí) en vervoerwljze. Ten derde verdwljnen er ln
de ana¦yse nooll wlnke¦s - ook nlel a¦s gevo¦g van hel len opzlchle van de onl-
werpvarlanlen omvangrljke wlnke¦programma voor :o:o - waardoor de
gemldde¦de aíslanden moge¦ljk worden onderschal.
Hlermee rekenlng houdend ls hel lola¦e eííecl van de zes varlanlen re¦alleí
Leschelden, veranderlngen zljn ze¦den hoger dan lwee procenl over een
perlode van llen jaar, wal rulm onder de 'naluur¦ljke' onlwlkke¦lng van onge-
veer een procenl per jaar ¦lgl. Oí hel íega¦and-programma Loven op deze
groel koml le ¦lggen oí dle dee¦s vervangl, kan he¦aas nlel mel hel mode¦
Leanlwoord worden. Daarom worden de resu¦lalen aparl gehouden van
a¦gemene moLl¦llellsonlwlkke¦lng en onder¦lng verge¦eken.
TabeI ¡z. Overzlchl lolaa¦ re¦alleí ver¦les wlnke¦polenlle
zo1o Downtown
NaII
Wijkcentrumčā ąoċ-5tripmaII NeqamaII WeidewinkeI ßiqßox
ßouIevard
ßlnnenslad -ʎ,ʐʋ -ʎ,ʈʎ -ʌ,ʐʎ -ʌ,ʋʉ -ʌ,ʉʋ -ʉ,ʌʍ -ʉ,ʌʎ
Hooídwlnke¦geLled -ʍ,ʍʉ -ʊ,ʉʋ -ʋ,ʉʈ -ʌ,ʌʊ -ʋ,ʎʉ -ʊ,ʏʊ -ʋ,ʍʍ
Kernverzorgend
cenlrumgrool
-ʍ,ʑʑ -ʉ,ʌʏ -ʊ,ʑʊ -ʊ,ʉʈ -ʊ,ʊ -ʋ,ʌʍ -ʋ,ʐʉ
Kernverzorgend
cenlrumk¦eln
-ʍ,ʈʑ -ʈ,ʎʏ -ʈ,ʐʍ -ʊ,ʌʏ -ʉ,ʈʊ -ʋ,ʉʎ -ʋ,ʈʏ
Sladsdee¦cenlrum -ʈʑ,ʐʎ -ʋ,ʌʊ -ʊ,ʏʌ -ʋ,ʋʋ -ʉ,ʊʐ -ʊ,ʌʐ -ʊ,ʉʏ
vljkcenlrumgrool -ʐ,ʌʌ -ʉ,ʎʈ -ʋ,ʈʈ -ʌ,ʉ -ʈ,ʎʉ -ʌ,ʉʌ -ʌ,ʏʉ
vljkcenlrumk¦eln -ʏ,ʍʑ -ʉ,ʋʉ -ʊ,ʌʈ -ʌ,ʐʌ -ʈ,ʏʉ -ʍ,ʑʌ -ʌ,ʍʌ
ßuurlcenlrum -ʐ,ʈʌ -ʈ,ʎʋ -ʊ,ʍʌ -ʎ,ʌʐ -ʈ,ʍʈ -ʍ,ʍ -ʏ,ʋʋ
Croolscha¦lg en
speclaa¦
-ʎ,ʉʌ -ʊ,ʋʑ -ʊ,ʊʋ -ʋ,ʈʐ -ʊ,ʑʋ -ʊ,ʏʐ -ʋ,ʉʎ
Verspreld -ʎ,ʌʉ -ʊ,ʉʊ -ʊ,ʋʈ -ʌ,ʑʑ -ʊ,ʍʎ -ʌ,ʑʍ -ʋ,ʎʋ
TabeI ¡q. Overzlchl veranderlng aíslandper verp¦aalslng naar koopmolleí
Run Fun DoeI TotaaI
ßasls ʉʑʉʑ ʉ,ʌʑkm ʏ,ʍʏkm ʎ,ʌʏkm ʌ,ʑʋkm
Downlownía¦¦ ʑ,ʑʊ% ʊ,ʉʉ% ʑ,ʈʌ% ʈ,ʈʍ%
vljkcenlrumĎĂ ʑ,ʉʈ% ʑ,ʉʐ% -ʑ,ʑʐ% ʑ,ʈʉ%
ĆbČ-Slrlpma¦¦ ʈ,ʏʋ% ʑ,ʎʊ% ʑ,ʉʋ% ʑ,ʏʐ%
íegama¦¦ ʑ,ʉʈ% ʋ,ʑʈ% ʑ,ʋʈ% ʈ,ʍʊ%
veldewlnke¦ ʋ,ʉʋ% -ʑ,ʑʌ% ʑ,ʏʎ% ʈ,ʌʈ%
ßlg ßox ßou¦evard ʉ,ʈʑ% ʑ,ʉʍ% ʑ,ʋʍ% ʑ,ʏʐ%
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)

:8u wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:8¸ :8u
TaLe¦ ¸u geeíl de mode¦resu¦lalen weer voor de lola¦e groel ln kl¦omelers per
verp¦aalslng.
ó
Hel eersle wal opva¦l, ls dal er Lljna overa¦ een loename le zlen
ls, ondanks hel íell dal er geen verkooppunlen verdwljnen (en dus puur rulm-
le¦ljk gezlen, de delal¦hande¦sslrucluur íljnmazlger maakl). Oorzaak hlervan
ls dal de verhoogde allraclles van Lepaa¦de geLleden, consumenlen ver¦el-
den om een ¦angere aísland le overLruggen.
Van a¦¦e varlanlen genereerl de íegama¦¦ de meesle exlra kl¦omelers,
dlrecl gevo¦gd door de veldewlnke¦. val dll Lelreíl, Levesllgl onze kwanll-
lalleve ana¦yse hel a¦gemene Lee¦d over deze wlnke¦lypes a¦s moLl¦llellsop-
wekkers. ínleressanl ls dal hun programma's vee¦ van e¦kaar verschl¦¦en (cua
groolle en lnhoud) maar loch ¦elden lol verge¦ljkLare nello moLl¦llellsscores.
veldewlnke¦ en íegama¦¦ heLLen levens hel a¦¦erhoogsle procenlue¦e
eííecl ln een koopmolleí (rulm vler procenl ln Fun en Run) van a¦¦e varlanlen.
De derde moLl¦llellsveroorzaker ls - ook opva¦¦end gezlen de ¦lgglng - de
Downlown ía¦¦. Kenne¦ljk ls de comLlnalle van een hlslorlsche Llnnenslad
en een sp¦lnlernleuw groolscha¦lg wlnke¦cenlrum vo¦doende om ve¦e exlra
kl¦omelers le genereren. ßlg ßox ßou¦evard en de ĆbČ-Slrlpma¦¦ scoren
ongeveer ge¦ljk. De ¦aalsle ln de rlj ls hel vljkcenlrum ĎĂ. De wens om meer
mensen ull de reglo le lrekken, ¦ljkl hler welnlg eííecl le heLLen op de moLl-
¦llell.
ín laLe¦ ¸¸ slaan de ullkomslen van de veranderlng ln aíge¦egde aísland voor
a¦¦e varlanlen. De groolsle re¦alleve veranderlngen zljn le zlen Llj de aulo-
Lesluurder en hel openLaar vervoer, ¦angzaam verkeer L¦ljíl vrljwe¦ ge¦ljk ln
a¦¦e zes varlanlen. À¦¦een Llj Varlanl : - Downlown ía¦¦ - Leslaal een aíname
ln de ruLrlek auloLesluurder. íega¦and wordl voora¦ meegemaakl vanachler
hel elgen sluur. Deze lendens ls hel slerksl le zlen Llj de íegama¦¦, dle de
hoogsle slljglng ln aulokl¦omelers heeíl (zowe¦ Lesluurder a¦s passagler). De
íegama¦¦ ¦aal ook hel groolsle negalleve percenlage van a¦¦e varlanlen zlen.
-¸,:o procenl ln Fun-openLaar vervoer.
De veldewlnke¦ en de ĆbČ-Slrlpma¦¦ vo¦gen respeclleve¦ljk ln de loename
van de kl¦omelers door auloLesluurders. Daarna vo¦gen ßlg ßox ßou¦evard
en vljkcenlrum ĎĂ mel een gerlngere re¦alleve slljglng ln auloverp¦aalsln-
gen. vljkcenlrum ĎĂ heeíl een opva¦¦end slerke da¦lng ln kl¦omelers mel hel
openLaar vervoer, lerwlj¦ hel aanla¦ kl¦omelers dal mel hel openLaar vervoer
gereden wordl, Llj de veldewlnke¦ ge¦ljk L¦ljíl. Zoa¦s gezegd ¦aal de
Downlown ía¦¦ a¦s enlge varlanl een da¦lng zlen ln de moda¦ sp¦ll van de
auloLesluurder, en een daaraan gepaarde slljglng ln hel openLaarvervoerge-
Lrulk. Deze verschulvlng ls nog slerker aanwezlg a¦s we kljken naar de aíge-
¦egde kl¦omelers per vervoermldde¦. Deze varlanl ¦aal ook hel a¦¦erhoogsle
percenlage zlen. een slljglng van Lljna :) procenl ln de aísland dle mel hel
openLaar vervoer wordl aíge¦egd. Daarnaasl heeíl deze varlanl a¦s enlge een
groel ln ¦angzame verkeerkl¦omelers van rulm een procenl.
TabeI ¡¶. Overzlchl veranderlng aíge¦egde aíslandper vervoerwljze naar koopmolleí
Run Fun DoeI TotaaI
Autobestuurder ßasls ʈ,ʋʐkm ʊ,ʋʏkm ʋ,ʉʏkm ʉ,ʍʈkm
ʈ. Downlownía¦¦ ʑ,ʑʈ% -ʈ,ʑʌ% -ʑ,ʉʈ% -ʑ,ʊʍ%
ʉ. vljkcenlrumĎĂ ʑ,ʉʉ% ʈ,ʋʊ% -ʑ,ʑʐ% ʑ,ʋʈ%
ɺ. ĆbČ Slrlpma¦¦ ʈ,ʏʏ% ʉ,ʉʎ% ʑ,ʉʏ% ʈ,ʊʑ%
ʋ. íegama¦¦ ʑ,ʑʊ% ʎ,ʑʎ% ʑ,ʌʑ% ʉ,ʑʏ%
ʌ. veldewlnke¦ ʋ,ʎʏ% ʑ,ʑʑ% ʈ,ʑʉ% ʈ,ʐʉ%
ʍ. ßlg ßox ßou¦evard ʉ,ʉʋ% ʑ,ʏʉ% ʑ,ʌʉ% ʈ,ʈʊ%
Autopassaqier ßasls ʑ,ʍʈkm ʉ,ʋʍkm ʉ,ʌʌkm ʈ,ʋʏkm
ʈ. Downlownía¦¦ ʑ,ʑʊ% ʈ,ʈʊ% ʑ,ʉʋ% ʑ,ʋʏ%
ʉ. vljkcenlrumĎĂ ʑ,ʈʎ% ʈ,ʑʉ% -ʑ,ʈʈ% ʑ,ʊʊ%
ɺ. ĆbČ Slrlpma¦¦ ʈ,ʎʉ% ʈ,ʎʑ% ʑ,ʉʎ% ʈ,ʑʍ%
ʋ. íegama¦¦ ʑ,ʑʊ% ʍ,ʍʑ% ʑ,ʋʌ% ʉ,ʊʏ%
ʌ. veldewlnke¦ ʋ,ʋʊ% ʑ,ʑʑ% ʑ,ʏʏ% ʈ,ʊʏ%
ʍ. ßlg ßox ßou¦evard ʉ,ʑʏ% ʑ,ʍʈ% ʑ,ʋʐ% ʑ,ʏʏ%
Lanqzaamverkeer ßasls ʑ,ʊʎkm ʈ,ʈʏkm ʑ,ʌʍkm ʑ,ʌʏkm
ʈ. Downlownía¦¦ ʑ,ʋʑ% ʉ,ʑʌ% ʑ,ʎʉ% ʈ,ʑʊ%
ʉ. vljkcenlrumĎĂ -ʑ,ʈʊ% ʑ,ʏʎ% ʑ,ʈʌ% ʑ,ʋʍ%
ɺ. ĆbČ Slrlpma¦¦ ʑ,ʍʉ% ʑ,ʈʎ% ʑ,ʈʍ% ʑ,ʊʏ%
ʋ. íegama¦¦ ʑ,ʑʎ% ʈ,ʐʐ% ʑ,ʑʐ% ʑ,ʏʊ%
ʌ. veldewlnke¦ ʑ,ʐʑ% ʑ,ʑʑ% ʑ,ʉʐ% ʑ,ʊʏ%
ʍ. ßlg ßox ßou¦evard ʑ,ʌʏ% -ʑ,ʑʈ% ʑ,ʉʌ% ʑ,ʉʉ%
Openbaar vervoer ßasls ʑ,ʑʋkm ʈ,ʌʌkm ʑ,ʈʏkm ʑ,ʊʏkm
ʈ. Downlownía¦¦ ʑ,ʑʏ% ʈʍ,ʐʋ% ʌ,ʊʌ% ʈʋ,ʋʏ%
ʉ. vljkcenlrumĎĂ ʑ,ʉʉ% -ʊ,ʏʎ% -ʑ,ʋʋ% -ʊ,ʉʈ%
ɺ. ĆbČ Slrlpma¦¦ ʑ,ʎʐ% -ʊ,ʌʎ% ʑ,ʑʊ% -ʉ,ʏʍ%
ʋ. íegama¦¦ ʑ,ʑʉ% -ʌ,ʉʑ% -ʑ,ʌʎ% -ʋ,ʊʑ%
ʌ. veldewlnke¦ ʑ,ʐʈ% ʑ,ʑʑ% -ʑ,ʋʉ% ʑ,ʑʑ%
ʍ. ßlg ßox ßou¦evard ʑ,ʋʌ% -ʈ,ʑʎ% -ʑ,ʈʌ% -ʑ,ʏʍ%
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)

ó. Omdal hel aanla¦ verp¦aalsln-
genge¦ljk L¦ljíl, ge¦dende percen-
lages ook voor de lola¦e loename
moLl¦llell lnhel wlnke¦verkeer.
:8ó wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:8) :8ó
le[|ect|e op steJe|||k|e|Jse[[ecten
val kunnen we conc¦uderen over de slede¦ljkheld van de nleuwe onlwlkke-
¦lngen? Zljn wlnke¦projeclen ln Leslaande geLleden a¦lljd meer slede¦ljk dan
daarLullen, zoa¦s vaak wordl aangenomen? En hoe scoren projeclen op meer
speclíleke onderde¦en van slede¦ljkheld? Om dll le kunnen onderzoeken
worden de verschl¦¦ende ullkomslen van de zes varlanlen ln een overzlchlsla-
Le¦ gepresenleerd (laLe¦ ¸ó).
Hel eersle wal opva¦l ln de scorelaLe¦, ls dal de varlanlen hee¦ wlsse¦end
scoren op de slede¦ljkheldscrllerla. Hoge, neulra¦e en ¦age scores komen Llj
e¦ke varlanl voor. Er ls Lewusl voor gekozen om de varlanlen geen lolaa¦ rap-
porlcljíer le geven, wanl zoa¦s ln hel derde hooídsluk a¦ naar voren kwam, ls
slede¦ljkheld een vee¦zljdlg Legrlp mel onder¦lng samenhangende e¦emen-
len. Doordal de scores zo wlsse¦en, kan moel¦ljk eenduldlg worden aangege-
ven dal de ene varlanl 'slede¦ljker' ls dan de andere. Dll nuanceerl de a¦geme-
ne dlscussle, waarln 'Lullen de slad' doorgaans wordl Leschouwd a¦s 'nlel
slede¦ljk'.
Nlel a¦¦een naar aan¦eldlng van de scores ln de laLe¦ kunnen we reí¦ecleren
over de slede¦ljkheld van de varlanlen. ve kunnen ook hel onderscheld lus-
sen de íysleke verschljnlngsvorm en hel werke¦ljke geLrulk a¦s ullgangspunl
nemen. Van de zes varlanlen ls cua íyslek Downlown ía¦¦ zonder lwljíe¦ a¦s
de meesl slede¦ljke le Leschouwen, gevo¦gd door zljn perlíere Lroer, de
íegama¦¦. íaar cua geLrulk zljn Lelde wlnke¦lypen overwegend neulraa¦.
mlnpunlen zljn een lrage sne¦heldservarlng Llj de Downlown ía¦¦ en de
homogene c¦lënle¦e ln de íegama¦¦.
Dal de Downlown ía¦¦ nlel a¦s vanze¦ísprekend Loven a¦¦e andere
varlanlen ullslljgl, ls dee¦s le wljlen aan een verwarrlng mel de Llnnenslad.
De LeLouwlngsdlchlheld mag dan nog groler zljn (en verdlenl dus lerechl
een p¦us), ln de meesle geva¦¦en, zoa¦s íuncllone¦e dlversllell, helerogenllell
en domelnvormlng, scoorl hel projecl mlnder slede¦ljk dan zljn naasle om-
gevlng. Hel legenovergesle¦de ls le zlen Llj hel vljkcenlrum ĎĂ en de
velde-wlnke¦. Hler worden neulra¦e en negalleve íysleke scores gecomLl-
neerd mel respeclleve¦ljk goede en neulra¦e scores voor geLrulk. Ze worden
- mede dankzlj hun Run-Lranches - a¦¦eLel druk Lezochl, maar Llj hel
vljkcenlrum ĎĂ gaan de Lezoekers ook de LeschlkLare rulmle c¦almen.
De ßlg ßox ßou¦evard ¦aal hel op vee¦ aspeclen van slede¦ljkheld aíwelen,
maar scoorl slerk op enke¦e crllerla. Hel ¦lnl kan zo'n Leelje e¦ke íunclle her-
Lergen en door hel sne¦¦e verkeer kunnen Lezoekers gemakke¦ljk en sne¦ van
wlnke¦ wlsse¦en. Dal aspecl onlLreekl Llj de andere omslreden varlanl, de
veldewlnke¦. De veldewlnke¦ wordl vaak gezlen a¦s rulmlevers¦lndend,
maar ls lege¦ljkerlljd we¦ hee¦ eíílclënl cua geLrulk. Crole aanla¦¦en Lezoe-
kers worden overzlchle¦ljk ¦angs de wlnke¦s ge¦eld ln een zeer gespecla¦lseer-
de omgevlng. íeer dan de ßlg ßox ßou¦evard Lledl de veldewlnke¦ kansen
om de omgevlng op le waarderen. ßlj de Llnnenslede¦ljke varlanlen ls dle
moge¦ljke opwaarderlng aíhanke¦ljk van de Leslaande slede¦ljke slrucluur.
ßlj de íegama¦¦ en veldewlnke¦, dle vaak gepaard gaan mel nleuwe, gecon-
cenlreerde lnveslerlngen, ls de omgevlngskwa¦llell gemakke¦ljker le Leheer-
sen.
TabeI ¡ó. Overzlchl eííeclenopslede¦ljkheld
DowntownNaII Wijkcentrumčā ąoċ-5tripmaII NeqamaII WeidewinkeI ßiqßox
ßouIevard
ßeLouwlngsdlchlheld + ʑ ʑ ʑ - -
Funcllone¦e dlversllell - ʑ + - - +
Omgevlngskwa¦llell + ʑ ʑ + + -
Rulmle¦ljke conílguralle + ʑ + + - ʑ
ínlensllell + + ʑ ʑ + -
Helerogenllell ʑ - + - - ʑ
Domelnvormlng ʑ + - ʑ ʑ -
Sne¦heldservarlng - ʑ ʑ + ʑ +
Toekomslverkennlng (:o:o-:o:o)

:88 wì NkLLLN ì N uLcALANb
De eííeclen van nleuwe wlnke¦onlwlkke¦lngen op slede¦ljkheld zljn nlel zon-
der meer om le zellen ln rekenmode¦¦en. Slede¦ljkheld ls een meer kwa¦lla-
lleí crllerlum en verelsl een andere Lenaderlng. Kwa¦llalleve oorde¦en zljn
Lovendlen vaak suLjeclleí. Om dll proL¦eem op le ¦ossen heLLen we vler
suLcrllerla gekozen om de slede¦ljkheld le Leoorde¦en, vler crllerla dle de
íysleke rulmle Leschrljven (LeLouwlngsdlchlheld, íuncllone¦e dlversllell,
omgevlngskwa¦llell en rulmle¦ljke conílguralle) en vler crllerla dle hel ge-
Lrulk van de rulmle Leschrljven (lnlensllell, helerogenllell, domelnvormlng
en sne¦heldservarlng). Deze crllerla ¦alen zlch eenvoudlger lnlersuLjeclleí
Leoorde¦en dan hel conlalnerLegrlp slede¦ljkheld, waardoor een genuan-
ceerder oordee¦ kan worden geve¦d op hel nlveau van slede¦ljkheld. Zo zagen
we ln dll hooídsluk, dal de meer omslreden varlanlen, de ßlg ßox ßou¦evard
en de veldewlnke¦, lnderdaad mlnder slede¦ljk scoorden dan andere, maar
op sommlge crllerla julsl meer. Dll geeíl aan¦eldlng om ln de praklljk meer
over de kwa¦llellen van delal¦hande¦svormen le onderhande¦en.
ConcIusies
ī:n:
concLusi es
Hoe kan de Neder¦andse delal¦hande¦sslrucluur ln de loekomsl veranderen
en wal zljn daarvan de rulmle¦ljke eííeclen? Dal ls de cenlra¦e vraag dle we
aan hel Legln van deze sludle sle¦den. ín dll ¦aalsle hooídsluk Lehande¦en we
de Le¦angrljksle ullkomslen van hel onderzoek, waarLlj we eersl lngaan op
de drljvende krachlen achler de delal¦hande¦sonlwlkke¦lngen en op de huldl-
ge wlnke¦slrucluur. Vervo¦gens Lespreken we de eííeclen dle veranderlngen
ln de delal¦hande¦sonlwlkke¦lng kunnen heLLen op de economle, hel verkeer
en de slede¦ljkheld. Daarna koml aan Lod hoe de Neder¦andse delal¦hande¦s-
slrucluur er vo¦gens ons onderzoek ln :o:o en :o:o zou kunnen ullzlen. ve
Les¦ullen de conc¦usle mel een aanla¦ Le¦eldsaanLeve¦lngen.
Drijvende krachten
De onlwlkke¦lng en slrucluur van de delal¦hande¦ worden ln Le¦angrljke male
gesluurd door drle drljvende krachlen. ¦ocalleslralegleën, marklregu¦erlng
en de rulmle¦ljke ordenlng. Delal¦hande¦sonlwlkke¦lng wordl ln de eersle
p¦aals Lepaa¦d door de ¦ocalleslralegleën van de delal¦¦lslen ze¦í. Zo zoeken
zlj een ¦ocalle dle gunsllg ge¦egen en (mel de aulo) goed LerelkLaar ls voor de
consumenlen en ¦everanclers. Ook c¦usleren mel andere wlnke¦s ls een
eííeclleve slralegle om LljvoorLee¦d Lezoekers le lrekken. Een derde slrale-
gle ls schaa¦vergrollng. Voora¦ lnlernallona¦e Ledrljven voeren schaa¦vergro-
llng sleeds verder door, zowe¦ ln de v¦oeropperv¦akle van de wlnke¦s a¦s ln de
Ledrljísvoerlng van de kelens. De groolscha¦lge delal¦hande¦ kenl een eííl-
clënle Ledrljísvoerlng.
De lweede drljvende krachl ls de marklregu¦erlng van overheldswege.
De overheld oeíenl lnv¦oed ull op de delal¦hande¦ omdal de seclor een
Le¦angrljke verzorglngsíunclle heeíl voor de Levo¦klng. De delal¦hande¦ ze¦í
ls ook geLaal Llj de marklregu¦erlng, omdal de rlslco's erdoor gemlnlma¦l-
seerd worden, een onLegrensde marklwerklng zou voor grole onzekerheld
zorgen. Dll verk¦aarl ook waarom gevesllgde wlnke¦lers Lezorgd zljn over
een drelgend 'overaanLod van wlnke¦melers' - overaanLod kondlgl een her-
schlkklng van de delal¦hande¦sslrucluur aan en nlemand weel vooraí wle lol
de ver¦lezers gaal Lehoren. Delal¦hande¦aars geven er dan de voorkeur aan
dal de markl wordl vergrende¦d en verdee¦d door economlsche regu¦erlng,
zoa¦s de wlnke¦s¦ulllngslljden en anllkarle¦welgevlng.
De ¦aalsle ls mlsschlen we¦ de meesl lnv¦oedrljke drljvende krachl achler de
delal¦hande¦sonlwlkke¦lng. rege¦s ln hel kader van de rulmle¦ljke ordenlng.
De Neder¦andse p¦annlng van de vederopLouw nam Chrlsla¦¦er's íuncllone-
¦e hlërarchle a¦s ullgangspunl voor de wense¦ljke voorzlenlngsslrucluur van
delal¦hande¦. Àndere doe¦sle¦¦lng van hel rulmle¦ljk Le¦eld ls de íljnmazlgheld
:no Conc¦usles
:n: wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:n¸ :n:
van de wlnke¦slrucluur, om hel voorzlenlngenaanLod voor de Levo¦klng le
waarLorgen en de moLl¦llell le Leperken. Hel zljn deze p¦annlngsdoclrlne en
hel reslrlclleve perlíere en groolscha¦lge delal¦hande¦sLe¦eld (ĆbČ1cbČ-
Le¦eld, :n)¸-:oou) dle een zware slempe¦ heLLen gedrukl op hel naoor¦ogse
Neder¦andse wlnke¦¦andschap.
Huidiqe situatie
vaar heLLen de drljvende krachlen ln Neder¦and loe ge¦eld? De ¦ocalleslra-
legleën heLLen ln Neder¦and mlnder vasle grond aan de voel gekregen dan ln
hel Lullen¦and, de naoor¦ogse economlsche en rulmle¦ljke rege¦gevlng sle¦-
den aanvanke¦ljk paa¦ en perk aan perlíere wlnke¦¦ocalles, waardoor de
lnv¦oed van de lnlernallona¦e aulonome delal¦hande¦sonlwlkke¦lng ln
Neder¦and Leperkl L¦eeí. Laler werd perlíere delal¦hande¦ we¦ mondjesmaal
loegeslaan.
De Leperkle keuze aan ¦ocalles heeíl een aanla¦ lnlernallona¦e wlnke¦íor-
mu¦es ervan weerhouden zlch ln Neder¦and le vesllgen. De komsl van andere
wlnke¦íormu¦es ls door de rege¦gevlng a¦¦een verlraagd. À¦s Lljeííecl van hel
Leperkle aanla¦ wlnke¦¦ocalles en de daardoor opgelreden schaarsle, zljn de
huurprljzen erg hoog. Voor ze¦íslandlge wlnke¦lers ls hel hlerdoor Lljna
onmoge¦ljk zlch op lop¦ocalles le vesllgen.
Hel ¦ocalleLe¦eld heeíl er ook voor gezorgd dal kwa¦llellen van de slad
Lewaard zljn geL¦even, zoa¦s een re¦alleí grool aandee¦ consumenlen-
Lesledlngen ln de Llnnenslad. Daarnaasl zljn andere rulmle¦ljke doe¦sle¦¦ln-
gen gehaa¦d, waaronder hel re¦alleí hoge ílelsgeLrulk voor hel doen van
Loodschappen.
De Neder¦andse delal¦hande¦sslrucluur ls verregaand ln overeenslemmlng
mel hel naoor¦ogse rulmle¦ljk Le¦eld. ve herkennen ln de huldlge slrucluur
zowe¦ de vooraí Leslemde, p¦anmallge wlnke¦geLleden, a¦s de ¦aler loege-
slane ¦ocalles voor perlíere en groolscha¦lge delal¦hande¦ (ĆbČ en cbČ).
ßlnnen dle slrucluur zljn de Le¦angrljksle doe¦en ull hel delal¦hande¦sLe¦eld,
íuncllone¦e hlërarchle en íljnmazlgheld, echler maar Leperkl lerug le vlnden.
Om dll le Legrljpen ls hel Le¦angrljk onderscheld le maken ln koopmolleven.
Run (dage¦ljkse Loodschappen), Fun (recrealleí wlnke¦en) en Doe¦ (doe¦ge-
rlchle aankopen). De íuncllone¦e hlërarchle Leslaal nlel (meer) voor Run en
Doe¦. grole sleden heLLen re¦alleí geen hoog voorzlenlngnlveau meer, ull-
gedrukl ln hel aanla¦ wlnke¦s per lnwoner. Ze heLLen echler we¦ een hoger
aandee¦ van Fun-shoppen. Ook aan de íljnmazlgheld van Neder¦and kan
gelwljíe¦d worden. De íljnmazlgheld van Neder¦and ls nlel groler dan dle ln
andere ¦anden a¦s er rekenlng wordl gehouden mel Levo¦klngsdlchlheld,
Zuld-Europese ¦anden L¦ljken hel meesl íljnmazlg le zljn. De Neder¦andse
slede¦ljke slrucluur ¦ljkl echler Llj le dragen aan hel qevoe| van een íljnmazlg
voorzlenlngennlveau. De wlnke¦cenlra zljn cenlraa¦ ln de wljk oí Luurl geves-
llgd, waardoor ze voor vee¦ mensen dlchlLlj zljn.
:
Dll ge¦dl hel meesl voor de
Run-wlnke¦s.
De ¦aalsle decennla ls de Neder¦andse delal¦hande¦sslrucluur aan een lnhaa¦-
s¦ag Legonnen. er ls sprake van zowe¦ schaa¦vergrollng a¦s een grole male van
íl¦la¦lserlng. S¦echls een gerlng aanla¦ grole Ledrljven en íormu¦es Lezellen
een grool dee¦ van hel v¦oeropperv¦ak. Sleeds meer Ledrljven onlwlkke¦en
grolere conceplen, de gemldde¦de wlnke¦groolle neeml slnds de jaren vljíllg
loe. Nlel a¦¦een lndlvldue¦e wlnke¦s, maar ook wlnke¦geLleden nemen ln
groolle loe. ín verge¦ljklng mel andere ¦anden slaal de schaa¦vergrollng ln
Neder¦and nog sleeds ln de klnderschoenen, maar daardoor heeíl de delal¦-
hande¦ nog vee¦ moge¦ljkheden om ull le Lrelden en wlnsl le Leha¦en, hel ls
ondenkLaar dal de markl dle kans onLenul ¦aal.
RuimteIijk toetsinqskader
De delal¦hande¦ en delal¦hande¦sonlwlkke¦lngen slaan nlel op zlchze¦í, maar
zljn on¦osmake¦ljk verLonden mel de omgevlng. Veranderlngen ln de delal¦-
hande¦sslrucluur zu¦¦en dan ook gevo¦gen heLLen dle verder relken dan de
delal¦hande¦ ze¦í. Nlel a¦¦een de ¦ocalle van de wlnke¦ heeíl een rulmle¦ljke
lmpacl, wlnke¦s lrekken consumenlen en genereren consumenlenLesledln-
gen, waardoor ook verkeers- en economlsche slromen de rulmle Leînv¦oe-
den. De kwa¦llell van de wlnke¦voorzlenlngen kan dan van grole lnv¦oed zljn
op de kwa¦llell van de omgevlng.
Voor de rulmle¦ljke onlwlkke¦lng van de delal¦hande¦sseclor zljn drle
eííeclen re¦evanl. economlsche, verkeers- en slede¦ljkheldseííeclen. ín deze
sludle heLLen we een rulmle¦ljk loelslngskader onlwlkke¦d ull verschl¦¦ende
ana¦ysemelhodes, om e¦k van de drle eííeclen le eva¦ueren.
De econon|sc|e e[[ecten van veranderlngen ln hel wlnke¦aanLod worden
Lepaa¦d mel ČĆă-Scoplng. Dll mode¦ Lerekenl de (waarschljn¦ljke) koop-
krachlverde¦lng Llj hel Leslaande en Llj nleuw wlnke¦aanLod, ullgedrukl ln
'slandaardconsumenlen' per koopmolleí. De ullkomsl geeíl een lndruk van
hel procenlue¦e omzelver¦les ln hel Leslaande geLled. Hel mode¦ werkl mel
aanlrekke¦ljkheld van wlnke¦geLleden en maakl onderscheld naar Run-, Fun-
en Doe¦-koopmolleí, omdal dle koopmolleven Lelrekke¦ljk geschelden
marklen Ledlenen.
De vetkeetse[[ecten van veranderlngen ln hel wlnke¦aanLod worden
Lepaa¦d mel een ullLreldlng op ČĆă-Scoplng. Hlermee kan Lerekend wor-
den wal hel nello verschl¦ ln aíge¦egde kl¦omelers ls lussen hel Leslaande en
hel nleuwe wlnke¦aanLod, mel ČĆă-Scoplng ls lmmers Lekend hoevee¦ slan-
daardconsumenlen er zljn voor een nleuwe Leslemmlng Llj een Lepaa¦d
koopmolleí. Tevens kan hel verkeersmode¦ Lerekenen oí de consumenl door
de veranderlngen za¦ klezen voor een ander vervoersmldde¦. Hlerdoor ls hel
dus moge¦ljk om LljvoorLee¦d een lndlcalle le geven van de loename ln aulo-
kl¦omelers a¦s de delal¦hande¦sslrucluur veranderl.
De eííeclen van nleuwe wlnke¦onlwlkke¦lngen op steJe|||k|e|J zljn nlel
zonder meer om le zellen ln rekenmode¦¦en. Slede¦ljkheld ls een meer kwa¦l-
lalleí crllerlum en verelsl een andere Lenaderlng. Kwa¦llalleve oorde¦en zljn
1. Voor meer ull¦eg over koop-
mollevenzle hel lweede hooíd-
sluk.
Conc¦usles
:nu wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:n¸ :nu
Lovendlen vaak suLjeclleí. Om dll proL¦eem op le ¦ossen heLLen we achl
suLcrllerla gekozen om de slede¦ljkheld le Leoorde¦en, vler crllerla dle de
íysleke rulmle Leschrljven (LeLouwlngsdlchlheld, íuncllone¦e dlversllell,
omgevlngskwa¦llell en rulmle¦ljke conílguralle) en vler crllerla dle hel
geLrulk van de rulmle Leschrljven (lnlensllell, helerogenllell, domelnvor-
mlng en sne¦heldservarlng). Deze crllerla ¦alen zlch eenvoudlger lnlersuLjec-
lleí Leoorde¦en dan hel conlalnerLegrlp slede¦ljkheld, waardoor een genu-
anceerder oordee¦ kan worden geve¦d op hel nlveau van slede¦ljkheld.
Nabije toekomst
Hel rulmle¦ljk loelslngskader heLLen we eersl loegepasl op de reeks p¦an-
nen voor de naLlje loekomsl. lol :o:o. De ¦andschappe¦ljke sporen van hel
oude delal¦hande¦sLe¦eld worden lol :o:o s¦echls geslaag mlnder. De p¦an-
nen voor delal¦hande¦svaslgoed ln de komende vljí jaar zljn mel name Llnnen
de Leslaande delal¦hande¦sslrucluur le vlnden. Er wordl dus voora¦ geLouwd
ln en aan Leslaande wlnke¦geLleden, mel name ln de Llnnenslad, ln de nleu-
we Vlnex-wljken en op de Leslaande ĆbČ1cbČ-¦ocalles. Ook de omvangrljke
hoevee¦held renovalles van Leslaande wlnke¦geLleden ¦aal zlen dal de oude
wlnke¦slrucluur nog nlel massaa¦ ver¦alen wordl. Er zljn we¦ ullzonderlngen,
maar dal aanla¦ ls gerlng ln verge¦ljklng mel hel Leslaande areaa¦ en de Lul-
len¦andse casesludy's. Door de loevoeglng van wlnke¦s zu¦¦en er k¦appen
gaan va¦¦en, delal¦¦lslen moelen gaan slrljden om de consumenl. Sommlge
kunnen over¦even, andere zu¦¦en sneuve¦en.
De lmpacl van de p¦annen lol :o:o op de delal¦hande¦sslrucluur ls gerlng.
De econon|sc|e e[[ecten zljn zeer verspreld, wlnke¦p¦annen voor hee¦
Neder¦and heLLen op ¦okaa¦ nlveau vee¦ lmpacl, maar veranderen de he¦e
slrucluur nlel eenduldlg. De eííeclen op steJe|||k|e|J en vetkeet zljn even-
eens Leschelden, a¦ zlen we we¦ Levesllglngen van aulonome lrends, zoa¦s
een loename van hel auloverkeer en een aíname van hel ¦angzame verkeer,
en hel loenemen van slede¦ljkheld aan de sladsranden, op Ledrljvenlerrelnen
en op meuLe¦Lou¦evards. ßerlchlen over een a¦gehe¦e verschulvlng van de
wlnke¦voorzlenlng naar de perlíerle ¦ljken geLaseerd op ¦osslaande lnclden-
len, ze verlegenwoordlgen nlel hel huldlge programma, dal vee¦ Lehouden-
der ls.
Verre toekomst
Na de naLlje loekomsl ls de loekomsl lol :o:o verkend. En ook hlervoor zljn
de eííeclen Lerekend mel hel rulmle¦ljk loelslngskader. Omdal voor :o:o
nog geen concrele p¦annen Leslaan, zljn eersl zes loekomslvarlanlen opge-
sle¦d. De varlanlen zljn geLaseerd op Leslaande projeclen ln hel Lullen¦and
dle mln oí meer succesvo¦ zljn, ze zljn daar een verlrouwd onderdee¦ van hel
wlnke¦¦andschap en worden hler geLrulkl om de LandLreedle le verkennen.
Vot|ont :. Downtown Mo||
De Llnnensleden worden hel lonee¦ van grole overdekle wlnke¦cenlra. Op
deze manler Lehouden ze hun aanlrekklngskrachl en verslerken ze hun con-
currenlleposllle len opzlchle van andere vormen van schaa¦vergrollng. De
ma¦¦ Lledl rulmle aan de lradlllone¦e Llnnensladwlnke¦lers, maar herLergl
ook andere ¦elsure-íunclles dle een Lezoek de moelle waard maken voor
Fun-shoppers.
Vot|ont .. W||kcenttun ĎĂ
De groolsle wljkwlnke¦cenlra krljgen een opwaarderlngsrenovalle. De ge-
daleerde archllecluur wordl opgeírlsl en er koml een ullLreldlng ln kwa¦llel-
len dle horen Llj een modern wlnke¦cenlrum. meer Fun en Doe¦ om puL¦lek
van over een grolere aísland aan le lrekken. Op deze manler Lledl hel wln-
ke¦cenlrum garanlles voor de gevesllgde orde, en kan loch een anlwoord
geven op de drang van de markl naar schaa¦vergrollng.
Vot|ont ,. ĆbČ-Stt|pno||
De Leslaande ĆbČ-¦ocalles krljgen de rulmle om le groelen ln a¦¦e koop-
molleven. Naasl de groolscha¦lge voorzlenlngen voor Doe¦, verschljnen ook
voorzlenlngen voor Run- en Fun-wlnke¦en. De goede LerelkLaarheld en
¦lgglng len opzlchle van consumenlen zljn Le¦angrljke concurrenllevoor-
de¦en.
Vot|ont ¡. Meqono||
De íegama¦¦ ls een comLlnalle van enke¦e groolscha¦lge lrekkers en een
grool aanla¦ k¦elnere wlnke¦s op een slraleglsche p¦aals ln hel Neder¦andse
sne¦wegennelwerk. De lnhoud ls gerlchl op recrealleí wlnke¦en. Fun.
Àndere recrealleve íunclles, zoa¦s megaLloscopen, go¦íLanen en derge¦ljke,
kunnen ook een p¦ek vlnden ln de ma¦¦.
Vot|ont ·. We|Jew|nke|
De veldewlnke¦ klesl zljn posllle ln de Le¦angrljke auloslromen ln Neder-
¦and. De veldewlnke¦ ls gerlchl op een sne¦¦e, overzlchle¦ljke aíhande¦lng
van grole gep¦ande lnkopen en ls daar ook goed ln. Run en Doe¦ zljn hler dus
de Le¦angrljksle koopmolleven. Deze delal¦hande¦smachlne weel de comLl-
nalle van lníraslrucluur, ¦ocalle en prljs opllmaa¦ le geLrulken.
Vot|ont ó. 8|q 8ox 8ou|evotJ
Delal¦hande¦s¦lnlen zljn een naluur¦ljke vorm van delal¦hande¦, ze Leslaan a¦
honderden jaren. Doordal hel auloLezll een hoge v¦uchl heeíl genomen,
kunnen de ¦lnlen Lullen de slad ullgroelen lol wlnke¦slralen waar 'mel ::o
kl¦omeler per uur gewlnke¦d kan worden'. De ¦aagdrempe¦lgheld Lledl rulm-
le voor e¦ke nleuwe onlwlkke¦lng.
Conc¦usles
:nó wì NkLLLN ì N uLcALANb ī:n) :nó
Hel gaal ons ook nlel om we¦ke varlanl hel wordl oí zou moelen worden ln
:o:o, maar om de verwachle eííeclen ervan. À¦¦e zes varlanlen zouden ull-
komslen van de markl kunnen zljn, a¦ zljn ze we¦ lol ln hel exlreme doorge-
lrokken om de eííeclen van de verschljnlngsvorm zo dulde¦ljk moge¦ljk naar
voren le ¦alen komen. De werke¦ljkheld za¦ vaak een lussenvorm oí loch een
onverwachle mlx van andere varlanlen zljn.
Fconon|sc|e e[[ecten toekonstvot|onten
De economlsche eííeclen lreííen ln a¦¦e varlanlen voora¦ de Llnnenslad.
vljk- en Luurlcenlra komen ook onder druk le slaan, maar de Llnnensleden
heLLen verreweg hel meesl le ¦ljden. ín de varlanlen waar Fun-georlënleer-
de wlnke¦voorzlenlngen worden (Llj)gep¦aalsl, heLLen de Leslaande con-
cenlralles mel overwegend Fun-wlnke¦s hel meesle ¦asl. Dll zljn de Llnnen-
sleden, hooídwlnke¦cenlra en ln mlnder male sladsdee¦- en wljkcenlra. De
concurrenlleposllle van wlnke¦lers ln Llnnensleden wordl hel meesl Leîn-
v¦oed door de eersle varlanlen. índlen de Lranchemlx van de nleuwe wlnke¦-
cenlra wordl overheersl door Run-georlënleerde wlnke¦voorzlenlngen, ls de
lmpacl hel groolsl voor de naLljge¦egen wlnke¦cenlra dle daar momenlee¦ ln
gespecla¦lseerd zljn. wljk- en Luurlcenlra. ín de varlanlen veldewlnke¦,
ĆbČ-Slrlpma¦¦ en ßlx ßox ßou¦evard ls lnderdaad goed waarneemLaar dal
nevencenlra a¦s wljk- en Luurlcenlra re¦alleí grole k¦appen krljgen. Hel zor-
genklnd van de delal¦hande¦sslrucluur, hel Luurlcenlrum, zlel zljn posllle hel
meesl Ledrelgd door de ĆbČ-Slrlpma¦¦ en de ßlg ßox ßou¦evard, lerwlj¦ de
a¦¦ergroolsle projeclen, Downlown ía¦¦ en íegama¦¦, dll soorl cenlra re¦a-
lleí ongemoeld ¦alen.
Vetkeetse[[ecten toekonstvot|onten
Hel lola¦e eííecl van de zes varlanlen op verkeer ls re¦alleí Leschelden, ver-
anderlngen zljn ze¦den hoger dan lwee procenl over een perlode van llen
jaar, wal rulm onder de 'naluur¦ljke' onlwlkke¦lng van ongeveer een procenl
per jaar ¦lgl. ßljna a¦¦e varlanlen ¦elden lol meer kl¦omelers auloverkeer.
À¦¦een Downlown ía¦¦ ls ln slaal om mensen ull de aulo le krljgen, maar
genereerl ln lolaa¦ we¦ meer aíge¦egde kl¦omelers. De íegama¦¦ genereerl
de meesle exlra kl¦omelers, dlrecl gevo¦gd door de veldewlnke¦. ínleressanl
ls dal de programma's van a¦¦e varlanlen vee¦ van e¦kaar verschl¦¦en (cua
groolle en lnhoud), maar we¦ ¦elden lol verge¦ljkLare nello moLl¦llellsscores.
SteJe|||k|e|Jse[[ecten toekonstvot|onten
Doorgaans wordl 'Lullen de slad' Leschouwd a¦s 'nlel slede¦ljk', maar wan-
neer we melen naar vooraí opgesle¦de, a¦gemeen geaccepleerde crllerla,
moel dll Lee¦d worden genuanceerd. Van de zes varlanlen ls Downlown ía¦¦
zonder lwljíe¦ a¦s hel meesl íyslek slede¦ljk le Leschouwen, gevo¦gd door zljn
perlíere Lroer, de íegama¦¦. íaar cua geLrulk zljn Lelde wlnke¦lypen mln-
der slede¦ljk. mlnpunlen zljn een lrage sne¦heldservarlng Llj de Downlown
ía¦¦ en de homogene c¦lënle¦e ln de íegama¦¦.
Downlown ía¦¦ scoorl slerk slede¦ljk op LeLouwlngsdlchlheld, maar op
íuncllone¦e dlversllell, helerogenllell en domelnvormlng vee¦ mlnder. Hel
legenovergesle¦de ls le zlen Llj hel vljkcenlrum ĎĂ en de veldewlnke¦. Hler
worden neulra¦e en negalleve íysleke scores gecomLlneerd mel respeclleve-
¦ljk goede en neulra¦e scores voor geLrulk.
De ßlg ßox ßou¦evard ¦aal hel op vee¦ aspeclen van slede¦ljkheld aíwelen,
maar scoorl slerk op enke¦e crllerla. Hel ¦lnl kan zo'n Leelje e¦ke íunclle her-
Lergen en door hel sne¦¦e verkeer kunnen Lezoekers gemakke¦ljk en sne¦ van
wlnke¦ wlsse¦en. Dal aspecl onlLreekl Llj de andere omslreden varlanl, de
veldewlnke¦. De veldewlnke¦ wordl vaak gezlen a¦s rulmlevers¦lndend,
maar ls lege¦ljkerlljd we¦ hee¦ eíílclënl cua geLrulk.
ßlj de íegama¦¦ en veldewlnke¦, dle vaak gepaard gaan mel nleuwe,
geconcenlreerde lnveslerlngen, ls de omgevlngskwa¦llell gemakke¦ljker le
Leheersen. ßlj de Llnnenslede¦ljke varlanlen ls dle moge¦ljke opwaarderlng
aíhanke¦ljk van de Leslaande slede¦ljke slrucluur. Dle ¦lgl hel mlnsl vasl Llj de
ĆbČ-Slrlpma¦¦. Deze varlanl heeíl een achlersland ln de meesle crllerla, maar
heeíl ook (onderLenulle) polenlle voor íuncllone¦e dlversllell en heleroge-
nllell van geLrulk.
Lessen voor het beIeid
De Neder¦andse delal¦hande¦sslrucluur ls onlslaan door een wlsse¦werklng
lussen de lnv¦oed van de overheld en de krachlen van de markl. De overheld ls
dus we¦ dege¦ljk ln slaal geweesl om de delal¦hande¦sslrucluur le Leînv¦oe-
den, maar ln de loekomsl wl¦ en za¦ de markl sleeds meer nleuwe delal¦han-
de¦svormen ullproLeren en de grenzen van de spe¦rege¦s opzoeken. De
markl nelgl sleeds meer naar 'íega¦and'. Dal de Leslaande slrucluur wordl
aangelasl, ls dan ook zo goed a¦s zeker en de eííeclen van de nleuwe delal¦-
hande¦svormen dle onlslaan, zljn omvangrljk.
De overheld concenlreerde zlch voora¦ op de delal¦hande¦sslrucluur, maar
kan zlch Leler rlchlen op de eííeclen. Hel Le¦eld moel hlerLlj rekenlng hou-
den mel hel schaa¦nlveau waarop de eííeclen oplreden, en mel de slurlng van
de eííeclen.
De eersle ¦es dle hel Le¦eld kan lrekken, ls dal hel moel aíslemmen op hel
schaa¦nlveau van de eííeclen. Dal zljn nlel per se de grenzen van gemeenles
oí provlncles oí de ln de Nola Rulmle genoemde čcĈ-p¦usreglo's
:
. De con-
sumenl lrekl zlch Llj hel wlnke¦en lmmers welnlg aan van zu¦ke grenzen. ín de
varlanlen Downlown ía¦¦ en íegama¦¦ relken de eííeclen lol ver over de
grenzen van de provlncle. Nlel voor nlels zljn de recenl opgesle¦de delal¦han-
de¦svlsles van ¦agere overheden zo conservalleí, ze proLeren de elgen wln-
ke¦slrucluur le Leschermen legen de aangrenzende reglo.
vanneer hel Le¦eld aísleml op de schaa¦ van de eííeclen, ln p¦aals van op
dle van lradlllone¦e geLledslnde¦lngen, kan er een Leler overwogen oordee¦
geve¦d worden over de delal¦hande¦sonlwlkke¦lng a¦s gehee¦. Nleuwe onl-
wlkke¦lngen worden dan nlel op voorhand aígeschreven. er mag een her-
schlkklng van de delal¦hande¦sslrucluur p¦aalsvlnden, dle Lelere rulmle¦ljke
op¦osslngen kan Lleden en de markl weel le Levorderen.
z. De čcĈ-p¦us ls eenaanvu¦¦lng
opde vel Cemeenschappe¦ljke
Rege¦lngen. Hlerdoor wordende
moge¦ljkhedenvoor verp¦lchlen-
de samenwerklng lussengemeen-
lenvoorlgezel enverrulmd. De
čcĈ-p¦us moel gemeenlenln
slaal sle¦¦enspeclíleke aíslem-
mlngsproL¦emenophel rulmle¦lj-
ke v¦ak eííecllever eneíílclënler
ople pakken. De čcĈ-p¦us Leval
levens eenrege¦lng voor grondLe-
¦eld(Nola Rulmle, p. :¸).
Conc¦usles
:n8 wì NkLLLN ì N uLcALANb
ßijIaqen
De lweede ¦es Lelreíl de slurlng door de overheld. Tol nu loe wordl gesluurd
om de verkeerde redenen. hel Lehouden van de Leslaande delal¦hande¦svor-
men en de LljLehorende rulmle¦ljke slrucluren. Dle delal¦hande¦svormen zljn
echler hel gevo¦g van een Le¦eldskeuze dle meer dan een ha¦ve eeuw ge¦eden
gemaakl ls, ze s¦ullen nlel meer aan Llj de moderne palronen van deze lljd.
De Nola Rulmle heeíl hel ook nog over de oude conceplen, zoa¦s íljnma-
zlgheld en hel lnslandhouden van (een dee¦ van) de íuncllone¦e hlërarchle.
Een wljzlglng ln de Nola sle¦l Lovendlen dal '. nleuwe vesllglngs¦ocalles
voor delal¦hande¦ nlel len kosle mogen gaan van de Leslaande delal¦hande¦s-
slrucluur ln wljkwlnke¦cenlra en Llnnensleden' (Nola Rulmle dee¦ ¸a :oo¸.
n:).
Tege¦ljkerlljd geeíl de Nola echler we¦ aan dal gekozen moel worden voor
dynamlek ln de slede¦ljke onlwlkke¦lng. vaarom Lang zljn voor veranderln-
gen? De nleuwe slrucluur kan Leler zljn dan de Leslaande. Om dal le Leoor-
de¦en zljn meelLare, re¦evanle crllerla nodlg, zoa¦s ze ln dll onderzoek zljn
gepresenleerd. voorzlenlngennlveaus, verkeerseííeclen en slede¦ljkheld.
De oude Le¦eldskaders vo¦doen nlel meer.
ī¸o: ¸oo ßlj¦agen
si i LAoe A
i noeLi no vAn xoormoii even
Hel Localus-Lesland van aprl¦ :oo¸ onderscheldl :¸8 delal¦hande¦sLranches
mel een wlnke¦v¦oeropperv¦ak (čČą) groler dan nu¦. Daarnaasl worden no
Lranches onderschelden waarvan we¦ hel aanla¦ verkooppunlen, maar nlel
hel verkoopv¦oeropperv¦ak wordl Lljgehouden (LljvoorLee¦d Lenzlnepom-
pen, caíes, poslkanloren, ge¦daulomalen), deze worden door ČĆă-Scoplng
nlel geLrulkl. De wlnke¦s van e¦ke Lranche zljn ln Scoplng lngedee¦d ln drle
groollek¦assen naar opk¦lmmend čČą. k¦eln, mldde¦ en grool. ČĆă-Scoplng
geLrulkl de íelle¦ljke waarde van hel čČą.
De Lranches zljn lngedee¦d naar koopmolleí, Run, Fun oí Doe¦ (zle laLe¦).
Hoewe¦ de door ons gehanleerde lnde¦lng door deskundlgen van hel usb en
ăās wordl ondersleund, zljn enke¦e kanllekenlngen op zljn p¦aals. Vaak ls
sprake van een menglng van koopmolleven. ín hel a¦gemeen kan men voor-
sle¦¦en dal een warenhuls de Le¦lchamlng ls van recrealleí wlnke¦en (Fun).
Toch worden warenhulzen, voora¦ door mannen, doe¦gerlchl geLrulkl om
een speclílek producl le kopen (Doe¦). varenhulzen zoa¦s de uLăA kunnen
ze¦ís geLrulkl worden voor de dage¦ljkse Loodschappen (Run). Deze¦íde ver-
vaglng lussen koopmolleven ls waarneemLaar Llj la¦ van andere Lranches, en
wordl soms Lewusl nageslreeíd door de delal¦¦lsl. E¦k onderscheld heeíl
haken en ogen. vanneer we echler hel onderscheld nlel zouden hanleren, ls
hel onmoge¦ljk om lol ana¦yses van de wlnke¦slrucluur le komen.
¸o: wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸o¸ ¸o: ßlj¦agen

TabeI ¡). índe¦lng vanLranches enkoopmolleven
Groep Hoofdbranche ßranche Code
ʑʑ-Leegsland ʑʑ.ʑʑʑ-Leegsland ʑʑ.ʑʑʑ.ʑʑʑ-Leegsland
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʑʑʌ-Dlepvrlesarllke¦en Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʑʈʉ-Croenle1Frull Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʈʈʈ-ßakker Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʈʈʉ-V¦aalen Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʈʉʑ-ßullen¦ands Overlg Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʈʉʊ-Toko Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʈʊʉ-Choco¦a Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʈʊʎ-Koííle1Thee Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʈʋʈ-De¦lcalessen Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʉʍʈ-Kaas Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʉʎʑ-Kampwlnke¦ Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʊʑʐ-ílnlsuper Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʊʎʏ-Nolen Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʊʐʐ-Poe¦ler Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʋʉʊ-Reíorm Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʋʎʈ-S¦agerlj Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʋʎʎ-S¦ljler Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʌʈʐ-Supermarkl Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʌʉʉ-TaLak1Lecluur Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʌʏʏ-Vls Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʍʌʎ-Zoelwaren Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʍʍʍ-Zulve¦ Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʐʈʉ-Zlekenhulswlnke¦ Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʐʉʉ-Slallonswlnke¦ Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʈʑ-Levensmldde¦en ʈʈ.ʑʈʑ.ʐʌʑ-Levensmldde¦enOverlg Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʉʑ-Persoon¦ljke Verzorglng ʈʈ.ʑʉʑ.ʑʉʋ-Àpolheek Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʉʑ-Persoon¦ljke Verzorglng ʈʈ.ʑʉʑ.ʈʌʍ-Droglsl Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʉʑ-Persoon¦ljke Verzorglng ʈʈ.ʑʉʑ.ʊʐʊ-Paríumerle Run
ʈʈ-Dage¦ljks ʈʈ.ʑʉʑ-Persoon¦ljke Verzorglng ʈʈ.ʑʉʑ.ʐʌʑ-Persoon¦ljke Verzorglng Overlg Run
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʊʑ-varenhuls ʉʉ.ʑʊʑ.ʍʈʏ-varenhuls Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʊʑ-varenhuls ʉʉ.ʑʊʑ.ʍʉʈ-ílnlwarenhuls Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʋʑ-K¦edlng Cíode ʉʉ.ʑʋʑ.ʑʌʎ-ßadmode Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʋʑ-K¦edlng Cíode ʉʉ.ʑʋʑ.ʑʎʉ-ßeenmode Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʋʑ-K¦edlng Cíode ʉʉ.ʑʋʑ.ʑʐʊ-ßonl Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʋʑ-K¦edlng Cíode ʉʉ.ʑʋʑ.ʈʈʋ-ßruldsk¦edlng Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʋʑ-K¦edlng Cíode ʉʉ.ʑʋʑ.ʈʊʌ-Damesmode Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʋʑ-K¦edlng Cíode ʉʉ.ʑʋʑ.ʈʊʏ-bou íode Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʋʑ-K¦edlng Cíode ʉʉ.ʑʋʑ.ʉʈʍ-Herenmode Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʋʑ-K¦edlng Cíode ʉʉ.ʑʋʑ.ʉʌʏ-Klndermode Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʋʑ-K¦edlng Cíode ʉʉ.ʑʋʑ.ʊʉʋ-Leermode Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʋʑ-K¦edlng Cíode ʉʉ.ʑʋʑ.ʊʊʑ-Llngerle Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʋʑ-K¦edlng Cíode ʉʉ.ʑʋʑ.ʊʍʑ-íodeaccessolres Fun
Groep Hoofdbranche ßranche Code
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʋʑ-K¦edlng Cíode ʉʉ.ʑʋʑ.ʋʐʌ-Sporlk¦edlng Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʋʑ-K¦edlng Cíode ʉʉ.ʑʋʑ.ʌʋʊ-Texlle¦super Doe¦
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʋʑ-K¦edlng Cíode ʉʉ.ʑʋʑ.ʌʋʍ-íodewarenhuls Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʌʑ-SchoenenCLederwaren ʉʉ.ʑʌʑ.ʊʉʈ-Lederwaren Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʌʑ-SchoenenCLederwaren ʉʉ.ʑʌʑ.ʋʌʊ-Schoenen Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʍʑ-luwe¦ler COpllek ʉʉ.ʑʍʑ.ʉʌʉ-luwe¦ler Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʍʑ-luwe¦ler COpllek ʉʉ.ʑʍʑ.ʌʎʑ-Uurwerken Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʍʑ-luwe¦ler COpllek ʉʉ.ʑʍʑ.ʎʎʑ-Opllek Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʎʑ-Hulshoude¦ljke CLuxe Àrl. ʉʉ.ʑʎʑ.ʉʑʎ-C¦as1Àardewerk Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʎʑ-Hulshoude¦ljke CLuxe Àrl. ʉʉ.ʑʎʑ.ʉʋʑ-Hulshoude¦ljke Àrllke¦en Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʎʑ-Hulshoude¦ljke CLuxe Àrl. ʉʉ.ʑʎʑ.ʉʋʊ-Hulshoud¦lnnen Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʎʑ-Hulshoude¦ljke CLuxe Àrl. ʉʉ.ʑʎʑ.ʉʍʋ-Cadeau-Àrllke¦en Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʎʑ-Hulshoude¦ljke CLuxe Àrl. ʉʉ.ʑʎʑ.ʉʏʏ-Kookwlnke¦ Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʎʑ-Hulshoude¦ljke CLuxe Àrl. ʉʉ.ʑʎʑ.ʊʑʈ-Rolan1Rlelwlnke¦ Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʏʑ-Ànllek CKunsl ʉʉ.ʑʏʑ.ʑʉʈ-Ànllek Fun
ʉʉ-íode CLuxe ʉʉ.ʑʏʑ-Ànllek CKunsl ʉʉ.ʑʏʑ.ʊʈʉ-Kunslhande¦ Fun
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʑʑ-Sporl CSpe¦ ʊʌ.ʈʑʑ.ʈʉʌ-ßullensporl Fun
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʑʑ-Sporl CSpe¦ ʊʌ.ʈʑʑ.ʋʋʋ-Rullersporl Fun
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʑʑ-Sporl CSpe¦ ʊʌ.ʈʑʑ.ʋʏʍ-Spee¦goed Fun
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʑʑ-Sporl CSpe¦ ʊʌ.ʈʑʑ.ʋʏʎ-íode¦Louw Fun
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʑʑ-Sporl CSpe¦ ʊʌ.ʈʑʑ.ʋʐʉ-Sporlzaak Fun
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʑʑ-Sporl CSpe¦ ʊʌ.ʈʑʑ.ʌʐʈ-Henge¦sporl Fun
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʑʑ-Sporl CSpe¦ ʊʌ.ʈʑʑ.ʌʐʎ-V¦legers Fun
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʑʑ-Sporl CSpe¦ ʊʌ.ʈʑʑ.ʍʉʎ-valersporl Fun
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʑʑ-Sporl CSpe¦ ʊʌ.ʈʑʑ.ʐʌʑ-Sporl Speclaa¦zaak Fun
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʈʑ-HoLLy ʊʌ.ʈʈʑ.ʈʍʌ-E¦eklronlca Fun
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʈʑ-HoLLy ʊʌ.ʈʈʑ.ʈʏʐ-Folo1Fl¦m Fun
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʈʑ-HoLLy ʊʌ.ʈʈʑ.ʉʉʎ-Handvaardlgheld Fun
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʈʑ-HoLLy ʊʌ.ʈʈʑ.ʉʉʏ-vo¦1Handwerk Fun
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʈʑ-HoLLy ʊʌ.ʈʈʑ.ʊʍʍ-íunlen1Poslzege¦s Fun
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʈʑ-HoLLy ʊʌ.ʈʈʑ.ʊʎʉ-íuzleklnslrumenlen Fun
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʈʑ-HoLLy ʊʌ.ʈʈʑ.ʊʎʌ-Naalmachlnes Doe¦
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʈʑ-HoLLy ʊʌ.ʈʈʑ.ʌʈʑ-Sloííen Doe¦
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʉʑ-íedla ʊʌ.ʈʉʑ.ʑʐʑ-ßoekhande¦ Fun
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʉʑ-íedla ʊʌ.ʈʉʑ.ʑʐʈ-SlrlpLoeken Fun
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʉʑ-íedla ʊʌ.ʈʉʑ.ʈʉʐ-ßee¦d1Ce¦uld Fun
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʉʑ-íedla ʊʌ.ʈʉʑ.ʈʏʑ-Soílware1Cames Fun
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʉʑ-íedla ʊʌ.ʈʉʑ.ʉʎʍ-Kanloorarllke¦en Doe¦
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʉʑ-íedla ʊʌ.ʈʉʑ.ʋʈʈ-Posler1Kaarl Fun
ʊʌ-Vrlje Tljd ʊʌ.ʈʉʑ-íedla ʊʌ.ʈʉʑ.ʎʌʑ-ßoek CKanloor Fun
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʊʑ-P¦anl CDler ʊʎ.ʈʊʑ.ʑʉʎ-Àcuarlums Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʊʑ-P¦anl CDler ʊʎ.ʈʊʑ.ʑʏʎ-ߦoem1P¦anl Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʊʑ-P¦anl CDler ʊʎ.ʈʊʑ.ʈʋʎ-DlLevo Doe¦
¸ou wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸o¸ ¸ou
Groep Hoofdbranche ßranche Code
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʊʑ-P¦anl CDler ʊʎ.ʈʊʑ.ʌʌʌ-Tulnarllke¦en Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʊʑ-P¦anl CDler ʊʎ.ʈʊʑ.ʌʌʏ-Tulncenlrum Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʊʑ-P¦anl CDler ʊʎ.ʈʊʑ.ʌʌʐ-TulnmeuLe¦en Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʌʑ-ßruln- Cvllgoed ʊʎ.ʈʌʑ.ʈʈʎ-Radlo CTv Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʌʑ-ßruln- Cvllgoed ʊʎ.ʈʌʑ.ʈʊʑ-Compulers Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʌʑ-ßruln- Cvllgoed ʊʎ.ʈʌʑ.ʉʊʈ-Hulshoude¦ljke Onderde¦en Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʌʑ-ßruln- Cvllgoed ʊʎ.ʈʌʑ.ʌʊʎ-Te¦ecom Fun
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʌʑ-ßruln- Cvllgoed ʊʎ.ʈʌʑ.ʍʊʐ-vllgoed Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʌʑ-ßruln- Cvllgoed ʊʎ.ʈʌʑ.ʍʋʉ-E¦eclro Fun
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʍʑ-Àulo CFlels ʊʎ.ʈʍʑ.ʑʊʐ-Àulomalerla¦en Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʍʑ-Àulo CFlels ʊʎ.ʈʍʑ.ʑʋʊ-Car HlFl Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʍʑ-Àulo CFlels ʊʎ.ʈʍʑ.ʈʎʎ-Rljwle¦1ßrommer Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʎʑ-Doe-Hel-Ze¦í ʊʎ.ʈʎʑ.ʑʐʍ-ßouwmarkl Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʎʑ-Doe-Hel-Ze¦í ʊʎ.ʈʎʑ.ʑʐʐ-ßouwmalerla¦ Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʎʑ-Doe-Hel-Ze¦í ʊʎ.ʈʎʑ.ʈʑʉ-Deur1Kozljn Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʎʑ-Doe-Hel-Ze¦í ʊʎ.ʈʎʑ.ʈʑʏ-ßreedpakkel Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʎʑ-Doe-Hel-Ze¦í ʊʎ.ʈʎʑ.ʉʊʎ-Houl Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʎʑ-Doe-Hel-Ze¦í ʊʎ.ʈʎʑ.ʉʋʐ-ílzerwarenCCereedschappen Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʎʑ-Doe-Hel-Ze¦í ʊʎ.ʈʎʑ.ʉʏʑ-Sanllalrmalerlaa¦ Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʎʑ-Doe-Hel-Ze¦í ʊʎ.ʈʎʑ.ʌʎʍ-Verí1ßehang Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʏʑ-vonen ʊʎ.ʈʏʑ.ʑʌʋ-ßaLywoonwlnke¦ Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʏʑ-vonen ʊʎ.ʈʏʑ.ʑʍʍ-S¦aapkamer1ßed Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʏʑ-vonen ʊʎ.ʈʏʑ.ʉʐʈ-Keukens Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʏʑ-vonen ʊʎ.ʈʏʑ.ʊʋʏ-íeuLe¦en Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʏʑ-vonen ʊʎ.ʈʏʑ.ʊʌʑ-voonwarenhuls Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʏʑ-vonen ʊʎ.ʈʏʑ.ʊʏʈ-Ooslerse Tapljlen Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʏʑ-vonen ʊʎ.ʈʏʑ.ʋʋʑ-Keuken1ßadkamer Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʏʑ-vonen ʊʎ.ʈʏʑ.ʋʋʎ-ßadkamers Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʏʑ-vonen ʊʎ.ʈʏʑ.ʌʎʐ-Ver¦lchllng Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʏʑ-vonen ʊʎ.ʈʏʑ.ʍʊʑ-Parkel1Lamlnaal Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʏʑ-vonen ʊʎ.ʈʏʑ.ʍʊʌ-Tege¦s Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʏʑ-vonen ʊʎ.ʈʏʑ.ʍʋʌ-vonlnglnrlchllng Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʏʑ-vonen ʊʎ.ʈʏʑ.ʍʋʏ-vonlnglexlle¦ Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʏʑ-vonen ʊʎ.ʈʏʑ.ʍʌʈ-voondecoralle Doe¦
ʊʎ-ín1OmHuls ʊʎ.ʈʏʑ-vonen ʊʎ.ʈʏʑ.ʍʍʊ-Zonwerlng Doe¦
ʊʏ-Delal¦hOverlg ʊʏ.ʉʑʑ-Delal¦hande¦ Overlg ʊʏ.ʉʑʑ.ʑʑʑ-Delal¦hande¦ Overlg Fun
ʊʏ-Delal¦hOverlg ʊʏ.ʉʑʑ-Delal¦hande¦ Overlg ʊʏ.ʉʑʑ.ʑʑʊ-Tweedehands Dlversen Fun
ʊʏ-Delal¦hOverlg ʊʏ.ʉʑʑ-Delal¦hande¦ Overlg ʊʏ.ʉʑʑ.ʑʈʊ-Tweedehands K¦edlng Fun
ʊʏ-Delal¦hOverlg ʊʏ.ʉʑʑ-Delal¦hande¦ Overlg ʊʏ.ʉʑʑ.ʑʊʊ-Tweedehands ßoeken Fun
ʊʏ-Delal¦hOverlg ʊʏ.ʉʑʑ-Delal¦hande¦ Overlg ʊʏ.ʉʑʑ.ʈʌʊ-Parlljgoed Fun
ʊʏ-Delal¦hOverlg ʊʏ.ʉʑʑ-Delal¦hande¦ Overlg ʊʏ.ʉʑʑ.ʈʌʋ-Legerdump Fun
ʊʏ-Delal¦hOverlg ʊʏ.ʉʑʑ-Delal¦hande¦ Overlg ʊʏ.ʉʑʑ.ʈʎʋ-Feeslarllke¦en Fun
ʊʏ-Delal¦hOverlg ʊʏ.ʉʑʑ-Delal¦hande¦ Overlg ʊʏ.ʉʑʑ.ʉʉʌ-Paramedlsch Doe¦
ʊʏ-Delal¦hOverlg ʊʏ.ʉʑʑ-Delal¦hande¦ Overlg ʊʏ.ʉʑʑ.ʉʉʍ-Hoorloesle¦ Doe¦
ʊʏ-Delal¦hOverlg ʊʏ.ʉʑʑ-Delal¦hande¦ Overlg ʊʏ.ʉʑʑ.ʋʊʊ-New Àge Fun
Groep Hoofdbranche ßranche Code
ʊʏ-Delal¦hOverlg ʊʏ.ʉʑʑ-Delal¦hande¦ Overlg ʊʏ.ʉʑʑ.ʋʌʑ-Smarlshop Fun
ʊʏ-Delal¦hOverlg ʊʏ.ʉʑʑ-Delal¦hande¦ Overlg ʊʏ.ʉʑʑ.ʋʌʈ-Crowshop Fun
ʊʏ-Delal¦hOverlg ʊʏ.ʉʑʑ-Delal¦hande¦ Overlg ʊʏ.ʉʑʑ.ʋʍʏ-Erollca Fun
ʊʏ-Delal¦hOverlg ʊʏ.ʉʑʑ-Delal¦hande¦ Overlg ʊʏ.ʉʑʑ.ʌʑʈ-Sporlprljzen Fun
ʊʏ-Delal¦hOverlg ʊʏ.ʉʑʑ-Delal¦hande¦ Overlg ʊʏ.ʉʑʑ.ʍʑʌ-íuseumwlnke¦ Fun
ʊʏ-Delal¦hOverlg ʊʏ.ʉʑʑ-Delal¦hande¦ Overlg ʊʏ.ʉʑʑ.ʍʈʑ-Souvenlrs Fun
ʊʏ-Delal¦hOverlg ʊʏ.ʉʑʑ-Delal¦hande¦ Overlg ʊʏ.ʉʑʑ.ʐʑʌ-Odd-Shops Fun
ʊʏ-Delal¦hOverlg ʊʏ.ʉʑʑ-Delal¦hande¦ Overlg ʊʏ.ʉʑʑ.ʐʈʑ-Haarden1Kache¦s Doe¦
ʊʏ-Delal¦hOverlg ʊʏ.ʉʑʑ-Delal¦hande¦ Overlg ʊʏ.ʉʑʑ.ʐʉʑ-Naluursleen Doe¦
ʊʏ-Delal¦hOverlg ʊʏ.ʉʑʑ-Delal¦hande¦ Overlg ʊʏ.ʉʑʑ.ʐʌʑ-Non-FoodOverlg Doe¦
ßlj¦agen

¸oó wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸o) ¸oó
si i LAoe s
uei serALen vAn oe wAAaoe vAn vAai AseLen i n vrm-scori no
Deze Llj¦age Lespreekl de Le¦angrljksle varlaLe¦en dle ČĆă-Scoplng mee-
neeml. demograíle, aíslandgevoe¦lgheld, allraclle en vervoermldde¦keuze.
De eííeclen van nleuwe wlnke¦s worden ook mede Lepaa¦d door andere varl-
aLe¦en, zoa¦s conjuncluur, ondernemersslralegleën en consumenlenpreíe-
renlles, maar de mode¦Lerekenlngen ln íega¦and houden a¦¦een rekenlng
mel de LerekenLare en rulmle¦ljke íacloren.
Demoqrafische ontwikkeIinq
Hel ls van Le¦ang om rekenlng le houden mel demograílsche veranderlngen,
omdal ČĆă-Scoplng werkl mel de verde¦lng van slandaardconsumenlen. À¦s
een nleuwe supermarkl wordl gerea¦lseerd ln een geLled mel een sne¦¦e Le-
vo¦klngsgroel, zou - a¦¦e andere íacloren Lullen Leschouwlng ge¦alen - de
lmpacl vee¦ ¦lchler zljn dan ln een geLled mel Levo¦klngsaíname. Voor :o:o
en :o:o ls hel aanla¦ lnwoners per poslcodegeLled daarom verhoogd oí ver-
¦aagd mel de Levo¦klngsonlwlkke¦lng per gemeenle coníorm de ĆĈìăąĉ-
prognose op de ĈĆs-weLslle.
De afstandqevoeIiqheid
De aíslandgevoe¦lgheld Lepaa¦l we¦ke aísland de consumenl Lereld ls le rel-
zen voor wlnke¦s. De relslljd lol een Lepaa¦d wlnke¦geLled ls zeer Lepa¦end
voor de kans dal daar íelle¦ljk gewlnke¦d wordl. Voor Run, Fun en Doe¦ zljn
aíslandgevoe¦lgheldíunclles (s-curves) geschal, dle Leschrljven hoe een ¦an-
gere relslljd doorwerkl ln een k¦elnere kans op een wlnke¦Lezoek. Dle íunc-
lles zljn geschal op Lasls van waargenomen gedrag ln hel onderzoek ver-
p¦aalslngsgedrag (ąČc) voor de jaren :nnn-:oo¸ van hel csĉ. Daarln ls jaar-
¦ljks sleekproeísgewljs aan de Neder¦andse Levo¦klng gevraagd we¦ke ver-
p¦aalslngen ze op een Lepaa¦de dag gemaakl heeíl. Ull dll Lesland zljn de
wlnke¦verp¦aalslngen gese¦ecleerd. Per verp¦aalslng ls Lekend. herkomsl
poslcodegeLled (u-dlgll), Leslemmlng poslcodegeLled (u-dlgll) en geLrulk-
le vervoerwljze.
ín prlnclpe ls ln onze Lerekenlngswljze de koophorlzon onLeperkl grool,
maar ull hel ąČc-Lesland L¦ljkl dal hel aanla¦ lnleraclles voorLlj zekere waar-
den van de relslljd verwaar¦oosLaar ls. Voor Run ls de waarde :¸ mlnulen en
voor Fun en Doe¦ u¸ mlnulen. Deze waarden klezen we a¦s koophorlzonlen.
Om de Lerekenlng LeheersLaar le houden, kappen we de maxlmaa¦ moge¦lj-
ke relslljden aí op de gekozen koophorlzonlen.
ín hel ąČc ls geen onderscheld gemaakl lussen wlnke¦verp¦aalslngen voor de
door ons gedeílnleerde koopmolleven (Run, Fun, Doe¦). Hel onderscheld
lussen 'wlnke¦en' en 'Loodschappen doen' ls zo Leperkl lngevu¦d dal hel nlel
LrulkLaar L¦ljkl. Daarom ls ervoor gekozen om eersl le Lekljken hoe dal
onderscheld onlraíe¦d kan worden ln Run- Fun- en Doe¦-koopmolleven.
Hoewe¦ koopmolleven onlLreken ln hel ąČc, ls vla Localus-gegevens we¦
Lekend oí hel wlnke¦aanLod ln een Lepaa¦d poslcodegeLled overwegend
Run, Fun oí Doe¦ ls. Ull verp¦aalslngen naar deze geLleden kan een lndruk
verkregen worden van hel koopmolleí, waarna de s-curves geschal kunnen
worden.
De aíslandgevoe¦lgheldíunclle voor Run ls geLaseerd op hel aíslandsge-
drag naar wlnke¦geLleden, waarvan meer dan lwee derde van de arLelds-
p¦aalsen Run ls. De aíslandgevoe¦lgheldíunclle voor Fun ls geLaseerd op hel
aíslandsgedrag naar wlnke¦geLleden, waarvan meer dan lwee derde van de
arLeldsp¦aalsen Fun ls. De aíslandgevoe¦lgheldíunclle voor Doe¦ ls geLa-
seerd op hel aíslandsgedrag naar wlnke¦geLleden, waarvan meer dan lwee
derde van de arLeldsp¦aalsen Doe¦ ls.
De vorm van de íunclle ls een ¦og-¦oglsllsche s-curve mel een asymmelrlsch
Lulgpunl.
Y = max 1 (:+exp(a+L¦n(x)))
Deze vo¦doel aan een aanla¦ ¦oglsche elsen (monoloon da¦end) en wordl
vaker geLrulkl ln vervoermode¦¦en, onder meer ln Smarl (Hl¦Lers el a¦. :oou).
De relslljd Llnnen poslcodegeLleden ls ln de relslljdenmalrlx slandaard op
¸,¸ mlnuul gezel. Ook relslljden lussen poslcodegeLleden korler dan ¸,¸
mlnuul, zljn op dle ¸,¸ mlnuul gezel. Voor de re¦alles mel deze relslljden ls
nlel de waarde van de geschalle s-curve geLrulkl, maar de íelle¦ljk waarge-
nomen kans op verp¦aalslng, gezlen hel aanla¦ polenllë¦e lnleraclles.
Attractiviteit bepaIen voor huidiqe situatie
De allraclle geeíl de kwa¦llell aan van een wlnke¦geLled, waardoor mensen
(ondanks aísland) eerder zu¦¦en klezen voor hel ene dan voor hel andere wln-
ke¦geLled. Hel mode¦ heeíl voor e¦ke le Lerekenen sllualle de waarde van de
allraclle nodlg, ln dll geva¦ dus voor de huldlge sllualle (vlerde hooídsluk), de
naLlje loekomsl (:o:o, vlerde hooídsluk) en de verre loekomsl (:o:o, vljíde
hooídsluk). ßlj hel onlwlkke¦en van dll mode¦ ls er een grool aanla¦ varlaLe-
¦en ullgelesl om de allracllvllell van wlnke¦geLleden le verk¦aren.
· verkoopv¦oeropperv¦akle Run
· verkoopv¦oeropperv¦akle Fun
· verkoopv¦oeropperv¦akle Doe¦
· arLeldsp¦aalsen Run
· arLeldsp¦aalsen Fun
· arLeldsp¦aalsen Doe¦
ßlj¦agen

¸o8 wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸on ¸o8
· ¦andsdee¦
· aísland lol slallon
· aanla¦ slallons ln geLled
· aísland lol aís¦ag aulosne¦weg
· enlrople : dlgll
· exlra enlrople : dlgll
· exlra enlrople ¸ dlgll
· lype wlnke¦geLled
ÀrLeldsp¦aalsen L¦eek een Lelere verk¦arlng le Lleden voor de allraclle van
een geLled dan verkoopv¦oeropperv¦akle. Dll koml overeen mel eerder
onderzoek naar rulmle¦ljke lnleracllemode¦¦en (Hl¦Lers el a¦. :oou, Hl¦Lers C
Verroen :nn¸).
Hel aanla¦ werkzame personen ln Run-, Fun- en Doe¦-wlnke¦s ls Lepaa¦d
door een koppe¦lng van Localus-dala mel lndlvldue¦e wlnke¦vesllglngen aan
hel LíSÀ-Lesland mel lndlvldue¦e Ledrljísvesllglngen (lnc¦usleí lníormalle
over werkge¦egenheld). Hel ąČc Les¦oeg de perlode :nnn-:oo¸, gemldde¦d
zeg maar :oo:. Voor hel wlnke¦aanLod ln arLeldsp¦aalsen waren gegevens
voor :ooo en :oou LeschlkLaar. À¦s wlnke¦aanLod voor :oo: ls een gewogen
gemldde¦de gehanleerd van Lelde jaren, waarLlj :ooo voor )o procenl mee-
woog en :oou voor ¸o procenl.
Hel aanla¦ werkzame personen per wlnke¦ (v¦oeropperv¦ak) en de verhou-
dlng ln Lesledlngen van consumenlen verdee¦d over Run, Fun en Doe¦ (en de
hoevee¦held Lesleed per calegorle per consumenl) zljn verder conslanl ver-
ondersle¦d.
Voor hel lype wlnke¦geLleden zljn lwee lnde¦lngen gelesl. Localus en een
elgen aanpasslng van Localus. De Localus-lnde¦lng naar hooídgroepen wln-
ke¦geLleden ls a¦s vo¦gl.
:. Cenlra¦e wlnke¦geLleden. ßlnnenslad, Hooídwlnke¦geLled,
Kernverzorgend cenlrum grool, Kernverzorgend cenlrum k¦eln,
:. Ondersleunende wlnke¦geLleden. Sladsdee¦cenlrum, vljkcenlrum
grool, vljkcenlrum k¦eln, ßuurlcenlrum,
¸. Overlg. Croolscha¦lge concenlralle, Speclaa¦ vlnke¦geLled,
u. Versprelde Lewlnke¦lng. ßeLouwde kom, ßedrljíslerreln en ßullen
LeLouwde kom.
ín deze lnde¦lng zljn k¦elne kernverzorgende cenlra ln deze¦íde calegorle
lngedee¦d a¦s Llnnensleden, lerwlj¦ deze cua samensle¦¦lng, allracllvllell en
aíslandsgedrag meer ¦ljken op Luurl en wljkcenlra. Daarom ls een a¦lernalle-
ve c¦uslerlng gemaakl mel een onderscheld ln.
:. Hooídcenlra. ßlnnenslad, Hooídwlnke¦geLled, Croolscha¦lge
concenlralle, Speclaa¦ vlnke¦geLled (welnlg Run, vee¦ Fun en een ¦ange
gemldde¦de Lezoekersaísland),
:. Nevencenlra. Kernverzorgend cenlrum grool, Sladsdee¦cenlrum
(gemldde¦d Run, gemldde¦d Fun en een korlere gemldde¦de
Lezoekersaísland),
TabeI ¡8
Coëíílclënlen.
Run Fun DoeI
íax ʌ,ʊʏL-ʑʍ ʎ,ʐʈL-ʑʍ ʏ,ʑʏL-ʑʍ
A -ʏ,ʍʈʍʍʍ -ʍ,ʉʋʈʌʌ -ʎ,ʊʊʍʑʑ
s ʊ,ʏʍʍʏʈ ʊ,ʊʈʏʌʌ ʊ,ʏʌʍʑʉ
Vasle proporlle ʈe case ʉ,ʐʎL-ʑʌ ʈ,ʌʌL-ʑʌ ʌ,ʌʐʋʉʉL-ʑʌ
TabeI ¡ç
Percentaqe ČċĄ
Run
Percentaqe ČċĄ
Fun
Percentaqe ČċĄ
DoeI
GemiddeIde
afstand (km)
ßlnnenslad ʈʑ% ʍʍ% ʉʋ% ʌ,ʋʍ
Hooídwlnke¦geLled ʈʎ% ʋʎ% ʊʍ% ʋ,ʉʑ
Kernverzorgendcenlrumgrool ʉʋ% ʉʏ% ʋʏ% ʉ,ʐʐ
Kernverzorgendcenlrumk¦eln ʊʈ% ʈʏ% ʌʈ% ʉ,ʐʌ
ßuurlcenlrum ʌʍ% ʈʑ% ʊʋ% ʉ,ʈʎ
Sladsdee¦cenlrum ʉʎ% ʊʋ% ʊʏ% ʉ,ʊʑ
vljkcenlrumgrool ʋʊ% ʉʈ% ʊʎ% ʉ,ʑʌ
vljkcenlrumk¦eln ʋʏ% ʈʋ% ʊʏ% ʉ,ʈʈ
Croolscha¦lge concenlralle ʍ% ʎ% ʏʍ% ʋ,ʎʑ
Speclaa¦ vlnke¦geLled ʉʎ% ʌʑ% ʉʊ% ʈʉ,ʋʐ
ßeLouwde kom ʊʑ% ʈʉ% ʌʎ% ʉ,ʏʌ
ßedrljíslerreln ʈʈ% ʈʈ% ʎʏ% ʊ,ʐʈ
ßullenLeLouwde kom ʈʌ% ʈʈ% ʎʋ% ʋ,ʈʌ
ßlj¦agen

¸:o wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸:: ¸:o
¸. ßuurl1wljkcenlra. Kernverzorgend cenlrum k¦eln, vljkcenlrum grool,
vljkcenlrum k¦eln, ßuurlcenlrum (vee¦ Run, welnlg Fun en een korle
gemldde¦de Lezoekersaísland),
u. Overlg. ßeLouwde kom, ßedrljíslerreln en ßullen LeLouwde kom (vee¦
doe¦gerlchl en een gemldde¦de Lezoekersaísland).
Hel ullelnde¦ljke mode¦ kwam lol een Ĉ: van o,8o. De a¦lernalleve lnde¦lng ln
lype wlnke¦geLleden deed hel Leler dan de lnde¦lng van Localus.
De enttop|e ls per poslcodegeLled Lepaa¦d door op :-dlgll- (groepen), :-
dlgll- (hooídLranches) en ¸-dlgll-nlveau (Lranches) de varlalle ln hel aanla¦
wlnke¦s over wlnke¦Lranches ull le drukken ln een enlroplemaal. Varlëlell
van wlnke¦goederen ¦ljkl een s¦eule¦woord ln vee¦ ¦lleraluur over wlnke¦-
voorzlenlngen en agg¦omeralle (íejla C ßenjamln :oo:). Onderzoek van
Van Herpen (:oo:) en Slraalhoí (:oo¸) loonl lnderdaad aan dal een gevarl-
eerd aanLod van wlnke¦voorzlenlngen (assorllmenlen) een meer dan gemld-
de¦de aanlrekklngskrachl ulloeíenl op consumenlen. ßrede, gespecla¦lseer-
de assorllmenlen (sels produclen ull eenze¦íde produclcalegorle) zljn
Le¦angrljke allrlLulen van varlëlell. De geconcenlreerde aanwezlgheld van
assorllmenlen ls Le¦angrljk voor eersle lndrukken van wlnke¦ende consu-
menlen, ze schepl en Levesllgl verwachllngen. Hel ¦oonl de moelle om hel
assorllmenl op le zoeken omdal mel een grolere waarschljn¦ljkheld men een
kans van s¦agen heeíl om le vlnden wal men zoekl. De enlroplemaal dle wlj
heLLen loegepasl, meel de male van varlëlell op een hlërarchlsche en addl-
lleve wljze, de exlra varlalle a¦s gevo¦g van de spreldlng over Lranches kan
dus worden Lezlen len opzlchle van (en Llnnen ln) de varlalle over hooíd-
Lranches. Hel ls hlermee moge¦ljk om exacl ull le vlnden op we¦k nlveau van
delal¦¦erlng van wlnke¦Lranches de samensle¦¦lng ervan íunclloneerl a¦s een
allraclleíaclor. Dll L¦ljkl voora¦ voor Fun-shopplng van Le¦ang. ln de hooíd-
Lranches k¦edlng, schoelse¦, cd's en Loeken ls een grolere spreldlng over
Lranches, verLonden aan een grolere allracllvllell van een geLled.
Speclílcalles voor Run-shoppen lonen aan dal deze delal¦¦erlng nlel oí vee¦
mlnder hlervoor ge¦dl.
Er ls verder gelesl voor de re¦alleve LerelkLaarheld van poslcodes per aulo en
per openLaar vervoer (posllleí verLand mel allraclle), de re¦alleve aanwe-
zlgheld van hel aanla¦ '¦elsure en dlenslen-punlen' zoa¦s caíes, reslauranls en
caíelarla's (posllleí verLand mel allraclle) en ¦eegsland van wlnke¦s (posllleí
verLand mel allraclle en daarom nlel opgenomen ln ullelnde¦ljke speclílca-
lle)
:
. Celesl ls ook oí rulmle¦ljke reglmes a¦s hel onderscheld Randslad - nlel-
Randslad, een hlërarchlsche drlede¦lng van wlnke¦geLleden (ln hooídwlnke¦-
cenlra, nevenwlnke¦cenlra en Luurl1wljk1versprelde wlnke¦cenlra) en
comLlnalles van deze lwee lnde¦lngen van lnv¦oed zljn op de allraclles van
Run-, Fun- en Doe¦-wlnke¦verp¦aalslngen. ín de ullelnde¦ljke speclílcalle van
de allracllemode¦¦en L¦eek nlel a¦¦es slmu¦laan mode¦¦eerLaar en zljn ulleln-
de¦ljk de werkzame personen ln Run, Fun en Doe¦, de varlëlell ln wlnke¦aan-
Lod op drle Lranchenlveaus en hel onderscheld ln hooíd- neven- en Luurl-
wlnke¦cenlra opgenomen a¦s voorspe¦¦ers van hel aanla¦ wlnke¦verp¦aalsln-
gen zoa¦s Lekend ull hel Onderzoek Verp¦aalslngsgedrag van hel csĉ.
Zo komen we lol de vo¦gende íormu¦e voor de allraclle.
Àllraclle = (nuo¸.óo:^ap-run+ u)ó¸.¸¸¸^ap-íun + )¸óó.oou^ap-doe¦ +
¸¸8).u::^ap-onLekend + ¸:no::.n^ečČą)^ (:+o.::o8:^ev::+o.::¸¸8:^
ev:¸)^ (:+o.:ó¸¸nó^hooíd+ o.o8non:^neven +o.:¸::u:^Luurlwljk)
Van Lovenslaande íormu¦e ls aí le ¦ezen dal de Run-seclor de meesle Lezoe-
kers (n.uoó) per arLeldsp¦aals lrekl. ßlj Fun ls dal u.)ó¸ en Llj doe¦gerlchl
).¸óó. Àddlllone¦e Lezoekers worden gelrokken door wlnke¦s waarvan hel
lype nlel Lekend1lngedee¦d ls, en len gevo¦ge van de enlroplewaarde. De
addlllone¦e enlrople :: en :¸ en ¦lgglng ln een hooíd-, neven- oí Luurl1wljk-
cenlrum verhogen hel aanla¦ Lezoekers e¦k mel een Lepaa¦d percenlage. Op
Lasls hlervan kan de allraclle gesp¦llsl worden over Run, Fun en Doe¦.
Hel resu¦laal ls de allraclle voor de huldlge sllualle.
Voor Run. nuo¸.óo:^ap-run^(:+o.::o8:^ev::+o.::¸¸8:^ev:¸)^
(:+o.:ó¸¸nó^hooíd+ o.o8non:^neven +o.:¸::u:^Luurlwljk)
Voor Fun. u)ó¸.¸¸¸^ap-íun ^ (:+o.::o8:^ev::+o.::¸¸8:^ev:¸)^
(:+o.:ó¸¸nó^hooíd+ o.o8non:^neven +o.:¸::u:^Luurlwljk)
Voor Doe¦. )¸óó.oou^ap-doe¦ ^ (:+o.::o8:^ev::+o.::¸¸8:^ev:¸)^
(:+o.:ó¸¸nó^hooíd+ o.o8non:^neven +o.:¸::u:^Luurlwljk)
Veranderinqen in de attractieberekenen voor zo1o
ín de loekomsl zu¦¦en de allraclles van de geLleden wljzlgen. ín eersle lnslan-
lle door p¦annen dle nu ln ullvoerlng oí ln de pljp¦ljn zlllen, maar ook door de
demograílsche veranderlng. Voor de perlode na :o:o zljn de ullkomslen van
de varlanlen Lepa¦end voor de veranderlngen. Ullgewerkl moel worden hoe
de nu Lekende p¦annen en de varlanlen doorwerken op de allraclle per posl-
code ln :o:o en :o:o, voor Run, Fun en Doe¦.
De Lerekenlng van de allraclle ln :o:o ls gemaakl ln de vo¦gende slappen.
:. Hel aanla¦ arLeldsp¦aalsen per pcu-geLled ls ln eersle lnslanlle
geLaseerd op de cljíers voor :oou.
:. Ull de ĈĆs-Lewerklng van hel Čìą-Lesland van de huldlge voorraad
p¦annen (vlerde hooídsluk) ls per pcu-geLled hel aanla¦ exlra
v¦oeropperv¦akle Fun, Run en Doe¦ voor de perlode :oou-:o:o aíge¦eld.
¸. Ull hel p¦anLesland ls aíge¦eld oí voor een pcu-geLled hel lype
wlnke¦geLled wljzlgl (lnde¦lng Localus ln :u lypen). Een lype wljzlgl a¦s
dll exp¦lclel ls verme¦d ln hel Localus-Lesland, oí a¦s de omvang ln čČą
1. ßelrouwLare dala voor de
omvang voor parkeervoorzlenln-
genper pcu-geLledL¦ljkennlel
aanwezlg, hlervoor kondus he¦aas
nlel gelesl worden.
ßlj¦agen

¸:: wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸:¸ ¸::
zo slerk loeneeml dal hel om dle reden ln een hogere p¦aals van de
hlërarchle va¦l (LljvoorLee¦d van vljkcenlrum k¦eln naar vljkcenlrum
grool).
Per Localus-wlnke¦geLledlype ls hel gemldde¦de čČą per arLeldsp¦aals (ap)
Lekend.
Op Lasls van hel lype wlnke¦geLled ln :o:o ls hel aanla¦ loegevoegde čČą
Run, Fun en Doe¦ omgezel ln exlra arLeldsp¦aalsen Run, Fun en Doe¦.
De vo¦gende slap ls hel Lepa¦en van de nleuwe enlroplewaarden.
Er ls een mode¦ geschal dal de enlroplewaarden verk¦aarl ull een aanla¦ ken-
merken. Enlrople hangl samen mel de varlëlell van hel aanLod. Dal heeíl
mede le maken mel de mlx van Run, Fun en Doe¦. De wlnke¦geLleden zljn
lngedee¦d ln negen proíle¦en.
:. rċĄ. meer dan lwee derde ap Fun
:. ĈċĄ. meer dan lwee derde ap Run
¸. bąLĂ. meer dan lwee derde ap Fun
u. Funrun. meer dan een derde ap Fun, meer dan een derde ap Run
¸. Fundoe¦. meer dan een derde ap Fun, meer dan een derde ap Doe¦
ó. Rundoe¦. meer dan een derde ap Run, meer dan een derde ap Doe¦
). íun. meer dan een derde ap Fun
8. run. meer dan een derde ap Run
n. doe¦. meer dan een derde ap Fun
ßovendlen ls een lndlcalor 'mlx' aangemaakl.
ílx = ÀLs(%Fun- ¸¸%) + ÀLs(%Run- ¸¸%) + ÀLs(%Doe¦- ¸¸%)
À¦s a¦¦e drle de lypes een ge¦ljk dee¦ heLLen, ls de mlxscore o, a¦s een lype
:oo procenl heeíl, ls de mlxscore :,¸¸.
Hel allracllemode¦ geLrulkl dus de vo¦gende varlaLe¦en.
· aanla¦ arLeldsp¦aalsen
· dummy voor ¦andsdee¦
· dummy voor lype wlnke¦geLled (hooíd, neven, Luurl1wljk)
· dummy voor proíle¦
· mlx
Schalllngsresu¦laal. ???
Per poslcode ls mel dll mode¦ de lnlllë¦e enlrople voor :oo: en :o:o Lere-
kend.
À¦s de enlrople slljgl, ge¦dl.
De ullelnde¦ljke enlrople voor :o:o = gemelen enlrople :oo: + (Lerekende
enlrople :o:o - Lerekende enlrople voor :oo:)
TabeI qo
Locatus zo1o ČċĄ/ap-Run ČċĄ/ap-Fun ČċĄ/ap-DoeI
OnLekend(gemldde¦d) ʉʌ,ʈ ʉʍ,ʐ ʐʎ,ʍ
ßlnnenslad ʈʏ,ʑ ʊʉ,ʏ ʍʉ,ʌ
Hooídwlnke¦geLled ʉʊ,ʈ ʋʑ,ʋ ʎʏ,ʑ
Kernverzorgendcenlrumgrool ʉʈ,ʉ ʋʉ,ʊ ʏʈ,ʐ
Kernverzorgendcenlrumk¦eln ʉʉ,ʐ ʋʊ,ʌ ʏʋ,ʑ
ßuurlcenlrum ʉʑ,ʉ ʊʉ,ʎ ʌʋ,ʎ
Sladsdee¦cenlrum ʉʈ,ʍ ʊʋ,ʏ ʍʐ,ʌ
vljkcenlrumgrool ʈʐ,ʏ ʊʎ,ʎ ʌʋ,ʈ
vljkcenlrumk¦eln ʉʑ,ʈ ʊʏ,ʏ ʌʐ,ʎ
Croolscha¦lge concenlralle ʉʑ,ʏ ʋʉ,ʏ ʈʋʑ,ʏ
Speclaa¦ vlnke¦geLled ʋʐ,ʋ ʊʌ,ʑ ʐʍ,ʋ
ßeLouwde kom ʉʉ,ʉ ʋʊ,ʑ ʏʍ,ʑ
ßedrljíslerreln ʈʏ,ʌ ʋʍ,ʑ ʈʑʉ,ʐ
ßullenLeLouwde kom ʉʈ,ʏ ʋʉ,ʉ ʈʈʌ,ʎ
OnLekend ʉʈ,ʊ ʊʏ,ʏ ʐʈ,ʌ
TabeI q1
eČċĄ eċ1z eċɳɴ
(Conslanl) ʈ.ʏʑʈ ʈ.ʉʉʎ ʑ.ʐʌʊ
ap1ʈʑʑʑ ʑ.ʑʏʌ ʑ.ʑʑʈ ʈʎʈ.ʐʉʋ
Hooíd ʑ.ʈʉʉ ʑ.ʉʌʍ ʑ.ʍʊʋ
Neven ʑ.ʉʍʋ ʑ.ʉʏʑ ʑ.ʋʌʌ
ßuurl ʑ.ʉʍʎ ʑ.ʈʏʑ ʑ.ʉʈʌ
Landsdʈ -ʑ.ʑʈʌ -ʑ.ʑʎʍ ʑ.ʈʉʈ
Landsdʉ -ʑ.ʑʈʍ -ʑ.ʑʈʐ ʑ.ʑʌʋ
Proíle¦=doe¦ -ʑ.ʋʉʉ -ʑ.ʑʎʋ ʑ.ʑʈʋ
Proíle¦=bąLĂ -ʑ.ʎʍʋ -ʑ.ʑʈʑ ʑ.ʊʋʉ
Proíle¦=íun ʑ.ʈʊʐ ʑ.ʈʈʍ ʑ.ʈʊʉ
Proíle¦=íundoe¦ -ʑ.ʎʏʊ -ʑ.ʊʍʋ -ʑ.ʈʉʈ
Proíle¦=rċĄ ʑ.ʑʋʑ ʑ.ʈʊʌ -ʑ.ʑʊʏ
Proíle¦=rundoe¦ -ʑ.ʉʐʈ -ʑ.ʑʌʍ -ʑ.ʑʍʉ
Proíle¦=íunrun ʑ.ʑʊʎ -ʑ.ʑʈʋ -ʑ.ʑʋʏ
Proíle¦=ĈċĄĈċĄ -ʑ.ʑʊʋ -ʑ.ʈʋʌ ʑ.ʑʍʌ
ílx -ʑ.ʎʉʌ -ʑ.ʌʋʐ -ʑ.ʌʉʋ
R kwadraal ʑ.ʍʌʉ ʑ.ʌʏʋ ʑ.ʌʏʉ
ßlj¦agen

¸:u wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸:¸ ¸:u
À¦s de enlrople daa¦l, ge¦dl.
De ullelnde¦ljke enlrople voor :o:o = gemelen enlrople :oo: ^ (Lerekende
enlrople :o:o 1 Lerekende enlrople voor :oo:).
Voor de addlllone¦e enlrople :: en :¸ ge¦dl deze¦íde Lenaderlngswljze.
íel de nleuwe aanla¦¦en arLeldsp¦aalsen, de evenluee¦ aangepasle nleuwe
lypen wlnke¦geLled en de nleuwe enlroplewaarden kan de ramlng voor de
allraclle worden gemaakl. Opnleuw moel de allraclle verdee¦d worden over
Run, Fun en Doe¦. Voor hel groolsle gedee¦le gaal dal op deze¦íde manler a¦s
voor de huldlge sllualle.
De oorspronke¦ljke exlra allraclle ln een poslcode len gevo¦ge van de
enlrople en de arLeldsp¦aalsen onLekend, zljn verdee¦d over Run, Fun en
Doe¦, op Lasls van de lnlllë¦e allraclle ln :oo:. Zo houden wlnke¦s hun allrac-
lle op grond van enlrople, ook a¦s er vee¦ nleuwe wlnke¦s van een andere
soorl Lljkomen. De veranderlng ln de exlra allraclle ln een poslcode len
gevo¦ge van de enlrople ls verdee¦d op Lasls van de lnlllë¦e allraclle voor Run,
Fun en Doe¦ ln :o:o. Nleuwe wlnke¦s de¦en dus we¦ ln een loename oí aíname
van de enlrople. À¦s ln een geLled de enlrople slerk daa¦l, zou dal kunnen ¦el-
den lol een negalleí eííecl op de allraclle. ín dal geva¦ wordl de lnv¦oed van
enlrople op de allraclle op o gesle¦d. Hlermee ls de Lepa¦lng van de allraclle
ln :o:o aígerond.
Veranderinqen in de attractie berekenen voor zozo
Ook voor de zes varlanlen voor :o:o zljn de allraclles voor de koopmolleven
(Run, Fun en Doe¦) geraamd. De Lasls wordl gevormd door de allraclles ln
:o:o. Àddlllonee¦ ls ln e¦ke varlanl :.¸oo.ooo vlerkanle meler čČą loege-
voegd. Deze zljn verdee¦d over Fun, Run en Doe¦, en over een aanla¦ poslco-
degeLleden. Hel Louwprogramma wordl mel een vasle s¦eule¦ omgerekend
naar arLeldsp¦aalsen.
Run. ::,¸ m: čČą1ap
Fun. ¸8,8 m: čČą1ap
Doe¦. n:,¸ m: čČą1ap
Deze arLeldsp¦aalsen zljn loegevoegd aan de ramlng voor :o:o. Vervo¦gens ls
(nel a¦s voor :o:o) nagegaan oí hel lype wlnke¦geLled en hel proíle¦ veran-
derl, en ls de nleuwe mlxscore en de nleuwe enlroplewaarde Lerekend. ßlj
een loename len opzlchle van :oo: wordl weer de aLso¦ule slljglng van de
enlrople len opzlchle van :oo: genomen, Llj een da¦lng weer de re¦alleve
da¦lng.
De lola¦e allraclle van de pcu-geLleden ln :o:o wordl Lepaa¦d en verdee¦d
over de koopmolleven. ßlj dle verde¦lng ls de oorspronke¦ljke exlra allraclle
ln een poslcode len gevo¦ge van de enlrople ln :oo: en de arLeldsp¦aalsen
TabeI qz
Autobestuurder Autopassaqier Openbaar vervoer Lanqzaamverkeer
Run ʋʏ% ʈʐ% ʉ% ʊʈ%
Fun ʊʋ% ʉʊ% ʉʊ% ʉʑ%
Doe¦gerlchl ʌʌ% ʊʋ% ʊ% ʐ%
TabeI q¡
Autobestuurder Autopassaqier Openbaar vervoer Lanqzaamverkeer
Cenlra ʋgrole sleden ʉʊ% ʈʍ% ʋʋ% ʈʎ%
RandsladgoedąČ enLelaa¦d
parkeren
ʊʎ% ʉʈ% ʈʉ% ʊʑ%
RandsladgoedąČ ʋʍ% ʉʊ% ʌ% ʉʍ%
Resl Randslad ʌʑ% ʉʋ% ʉ% ʉʊ%
Resl Neder¦andgoedąČ en
Lelaa¦dparkeren
ʋʑ% ʉʍ% ʈʉ% ʉʉ%
Resl Neder¦andgoedąČ ʌʉ% ʉʋ% ʉ% ʉʉ%
Resl Neder¦and ʌʍ% ʉʌ% ʈ% ʈʐ%
ßlj¦agen

¸:ó wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸:) ¸:ó
onLekend ln :oo:, weer verdee¦d over Run, Fun en Doe¦, op Lasls van de lnlll-
e¦e allraclle ln :oo:. De veranderlng ln de exlra allraclle ln een poslcode len
gevo¦ge van de enlrople, ls verdee¦d op Lasls van de lnlllë¦e allraclle voor
Run, Fun en Doe¦ ln :o:o. Nleuwe wlnke¦s de¦en dus weer ln een loename oí
aíname van de enlrople. À¦s ln een geLled de enlrople slerk daa¦l zou dal kun-
nen ¦elden lol een negalleí eííecl op de allraclle. ín dal geva¦ ls de lnv¦oed van
enlrople op de allraclle weer op o gesle¦d. Dll ¦eldl lol de allraclles voor Fun,
Run en Doe¦ per poslcodegeLled voor e¦ke varlanl.
VervoermiddeIkeuze en verpIaatsinqsafstand per koopmotief
ČĆă-Scoplng ls geînlegreerd mel hel ĉăAĈĊ-vervoersmode¦ (zle Hl¦Lers el
a¦. :oou), dal rekenl mel deze¦íde allraclleíacloren en relslljdenmalrlces
(í¦exlLe¦ door de lljd). De lnlegralle maakl hel moge¦ljk ullspraken le doen
over de keuze van consumenlen lussen aulovervoer, openLaar vervoer oí
¦angzaam vervoer. Daarull vo¦gl dan ook de aísland per vervoermldde¦, even-
luee¦ gesp¦llsl naar wlnke¦geLledlype oí koopmolleí.
De verde¦lng van de aíge¦egde aísland over de vervoerwljzen verschl¦l íors
lussen de verschl¦¦ende lypen wlnke¦en. ??
De verde¦lng over aulovervoer, openLaar vervoer oí ¦angzaam vervoer
geLeurl ln eersle lnslanlle op Lasls van vervoerwljzespeclíleke aíslandver-
va¦íunclles. Deze íunclles zljn voor run, íun en doe¦gerlchl aízonder¦ljk
Lepaa¦d, en doen zo rechl aan de verschl¦¦en ln vervoerwljzekeuze lussen de
verschl¦¦ende lypes wlnke¦en. De vo¦gende íunclles worden geLrulkl voor
re¦alleve aanlrekke¦ljkheld vervoerwljze.
YauloLesl = maxaL 1 (:+exp(aaL+LaL^¦n(relslljdaulo)))
Yaulopass = maxap 1 (:+exp(aap+Lap^¦n(relslljdaulo)))
Yov = maxov 1 (:+exp(aov+Lov^¦n(relslljdov)))
Y¦v = max¦v 1 (:+exp(a¦v+L¦v^¦n(aísland)))
Ylol = YauloLesl +Yaulopass +Yov + Y¦v
% aulo = YauloLesl1Ylol
% aulopass = Yaulopass1Ylol
% ov= Yov1 Ylol
% ¦v= Y¦v1Ylol
De verde¦lng van de aíge¦egde aísland over de vervoerwljzen verschl¦l ook
íors lussen de verschl¦¦ende rulmle¦ljke lypen wlnke¦geLleden. ??
De geLrulkle relslljdenmalrlces voor aulo en openLaar vervoer komen ull
een nallonaa¦ mode¦ mel een vrlj grove zone-lnde¦lng. Daarmee wordl nog
onvo¦doende rechl gedaan aan de ¦oka¦e rulmle¦ljke verschl¦¦en ln openLaar-
vervoerLerelkLaarheld en parkeermoge¦ljkheden. Daarom zljn de ullkom-
slen van de vervoerwljzespeclíleke aíslandverva¦íunclles geljkl aan hel
waargenomen aandee¦ van de vervoerwljzen naar de verschl¦¦ende Lovenge-
noemde rulmle¦ljke lypen LeslemmlngsgeLleden.
Daarmee ls per re¦alle lussen lwee geLleden een verde¦lng over de vler
vervoerwljzen gemaakl. Deze ls vervo¦gens loegepasl op de eerder Lereken-
de Lezoekersslromen.
Door per re¦alle mel de aísland le wegen, ls hel aanla¦ kl¦omelers per ver-
voerwljze Lekend. Hel re¦alleve Le¦ang van Run, Fun en Doe¦ ln de gesom-
meerde allraclles voor hee¦ Neder¦and ls Lerekend op respeclleve¦ljk ¸u,¸
procenl, :n,) procenl, :ó,o procenl voor e¦ke re¦alle.
ßlj¦agen

¸:8 wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸:n ¸:8
Slap :. Leschouw een u-dlgll-poslcodegeLled mel wlnke¦s A: en de verzame-
¦lng van lnwonergeLleden dle A: Llnnen hun koophorlzon heLLen ¦lggen voor
wal Lelreíl hel doen van aankopen Llnnen een koopmolleí. Daarmee wordl
Ledoe¦d dal de relslljd van lnwonergeLled naar hel wlnke¦geLled k¦elner
moel zljn dan de aíkaplljd horende Llj de Leschouwde calegorle. De verza-
me¦lng van lnwonergeLleden Llnnen hel Lerelk van A: ls ln de ílguur le zlen.
¦C:! C.! C,¦.
Slap :. Lepaa¦ per lnwonergeLled van deze verzame¦lng de a¦lernalleve
wlnke¦geLleden Llnnen de aíkaplljd. ín de ílguur ls de ¦ljsl a¦lernalleve
wlnke¦geLleden voor C:.
¦A:! A.! A,! A¡¦.
Slap ¸. Lepaa¦ de ullglíleíraclle, dal wl¦ zeggen wal een enke¦e lnwoner van
C: ln A: ullgeeíl. De ullglíleíraclle van deze persoon van C: ln A: ls.
AA
:
(cot) ^ [
J
(tc:!A:! cot)
Ul(C:!A:) =

Ȏ
|ı¦:!...!¡¦

AA
|
(cot) ^ [
J
(tc:!A|! cot)
AA
:
(cot) ^ [
J
(tc:!A:! cot)
=
Sl
c:
(cot)
Slap u. Lepaa¦ de lndlvldue¦e wlnke¦polenlle. Eersl wordl de ullglíleíraclle
vermenlgvu¦dlgd mel hel aanla¦ lnwoners van hel lnwonergeLled C: om
le komen lol de wlnke¦polenlle van A: voor wal Lelreíl calegorle cot op-
geLrachl door lnwoners van geLled C:. De wlnke¦polenlle wordl daarmee
ullgedrukl ln slandaardconsumenlen.
Slap ¸. Lepaa¦ de lola¦e wlnke¦polenlle. Voor de andere lnwonergeLleden
van de ¦ljsl ¦C:! C.! C,¦ moelen deze¦íde hande¦lngen verrlchl worden.
De lola¦e wlnke¦polenlle van A: wal Lelreíl calegorle cot ls dan.
WP(A:! cot) =
Ȏ
|ı¦:!.!,¦

Ul(C|!A:) ^ A|nw(C:)
mel A|nw(C|) hel aanla¦ lnwoners van poslcodegeLled C:.
si i LAoe c
roamuLes vrm-scori no
ín Llj¦age s werd Leschreven hoe de aíslandverva¦íunclles (s-curves) per
koopmolleí a¦s íunclle van de relslljd Lepaa¦d zljn, evena¦s hoe de allraclle
van een pcu-geLled voor e¦k van deze koopmolleven ls Lepaa¦d. ín deze Llj¦a-
ge wordl ČĆă-Scoplng Leschreven mede aan de hand van de vorlge Lereke-
nlngen.
Om de kerníormu¦es van ČĆă-Scoplng le kunnen lnlerpreleren geven
we eersl de Lelekenls van enke¦e symLo¦en. Een u-dlgll-poslcodegeLled
mel lnwoners noemen we lnwonergeLled en geven we aan mel |nwpc¡. Een
pcu mel wlnke¦s geven we aan mel wpc| . Een calegorle van koopmolleven
(Run, Fun, Doe¦) geven we aan mel cot. Voor een aíslandsverva¦íunclle
geLrulken we [
J
en voor de allraclle van een pcu-geLled hel symLoo¦ A.
De íormu¦e voor hel servlce ¦eve¦ (Sl| (cot)) van een lnwpcu-geLled (|) voor
calegorle (cot) ls
Sl| (cot) = Ȏ
wpc
|
Sl|! wpc
|
(cot)
= Ȏ
wpc
|
Awpc
|
(cot) ^ [
J
(t|! wpc
|
! cot)
mel
t|! wpc
|
Relslljd (Lullen de splls) van lnwonergeLled naar
wlnke¦geLled
Ȏ
wpc
|
Sommalle over a¦¦e wpc| dle wlnke¦s van calegorle cot Levallen
en waarvoor ge¦dl dal t|. wpc
|
k¦elner ls dan de aíkaplljd van de
calegorle
:
Awpc
|
(cot) Àllraclle van wpc| wal Lelreíl calegorle cot
[
J
(t|! wpc
|
! cot) vaarde van aíslandverva¦íunclle voor zekere relslljd en
calegorle cot.
ín ČĆă-Scoplng worden de servlce ¦eve¦s Lepaa¦d len dlensle van de ver-
vo¦gslap. hel Lerekenen van de wlnke¦polenlle van wlnke¦s van een poslco-
degeLled dle lol een zekere calegorle (Run, Fun oí Doe¦) Lehoren ln lermen
van slandaardconsumenlen. Hlervoor moelen enke¦e slappen gemaakl wor-
den.
1. ve hanlerenvoor Runeen
aíkaplljdvan:¸ mlnulenenvoor
FunenDoe¦ eenaíkaplljdvanu¸
mlnulen. Deze aíkaplljdenzljn
gekozenomhel rekenwerk le
Leperken. Dal dll geengrole
Leperklng ls, L¦ljkl we¦ ull hel íell
dal per calegorle mlnlmaa¦ n¸ pro-
cenl vana¦¦e ąČc-verp¦aalslngen
Llnnende aíkaplljdenva¦l.
C. C,
A:
C: A¡
A, A.
ßlj¦agen
¸:o wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸:: ¸:o
si i LAoe o
Li i si vAn oeï nieavi ewoen
ßakker, K.T., P|ot[otn ĆbČ1cbČ
ßruln, H. de, leto|| lnnovot|on NeJet|onJ. N||ketk
Clanollen, H., Lìă 8us|ness c Po||cv leseotc|. Zoetetneet
Cuy, C., CotJ|[[ Un|vets|tv. Depottnent o[ C|tv onJ leq|ono| P|onn|nq. Ctoot-
8t|ttonn|e
Haíkamp, l., W||neqen S|opp|nq Centet. S|opp|nq Centet Monoqenent
Setv|ces ĄČ
Heríerl, C., lnst|tut [ut lonJetkunJe. le|pz|q. Du|ts|onJ
lannelle-va¦en, D., Un|vets|te|t von AnstetJon. locu|te|t Jet Mootsc|opp||-
en CeJtoqswetensc|oppen
Kooljman, D., Ċċ De|[t. [ocu|te|t 8ouwkunJe
Korlh, S., Mclov lnvestnent Conponv. Ookwov Centet. Fuqene. Oteqon.
Veten|qJe Stoten
íannlng, P., Hoo[JbeJt||[sc|op Deto|||onJe|
ícKenney, C., Ttonspottot|on P|onn|nq Fnq|neet. C|tv o[ Spt|nq[|e|J. Oteqon.
Veten|qJe Stoten
Oslerhage, F., lnst|tut [ut lonJes- unJ StoJtentw|ck|unqs[otsc|unq unJ
8ouwesen Jes lonJes NotJt|e|n-West[o|en. DottnunJ. Du|ts|onJ
Paslour, l., 8utqeneestet Fnq|os. ltonkt||k
S¦ulskens, C., ăās-NeJet|onJ
Tamu¦onls, l., Fconon|c Deve|opnent Monoqet. C|tv o[ Spt|nq[|e|J. Oteqon.
Veten|qJe Stoten
Verhelse¦, À., Un|vets|te|t Antwetpen. locu|te|t Toeqeposte Fconon|sc|e
Wetensc|oppen. 8e|q|e
va¦, À. van der, A|o|J VostqoeJ. o[Je||nq Vest|q|nqsp|oots AJv|es
ZandLergen, C, locotus
Li ieaAiuua
À¦exander, À. CR.F. íuh¦eLach(:nn:), S|opp|nq Centet
Monoqenent, Chlcago. ínslllule íor Rea¦ Eslale
íanagemenl.
À¦exander (:nóó), 'À clly ls nol a lree', ln. LeCales CSloul (red.)
(:nnó), T|e C|tv leoJet, Londen. Roul¦edge.
Ànlonldes,C. Cv.F. vanRaalj (:nn8), Consunet be|ov|out.
A Futopeon petspect|ve. Chlchesler. vl¦ey.
Àrenlze, T.À. CH.l.P. Tlmmermans (:oo:), 'Derlvlng períor-
mance lndlcalors írommode¦s oí mu¦llpurpose shopplng
Lehavlor', joutno| o[ leto|||nq onJ Consunet Setv|ces, vo¦. 8,
nr. ó. ¸:¸-¸¸u
ÀrrlLas, L. (:oo:), 'ímporllng lhe FrenchRelal¦ P¦annlng
íode¦ lnlo Spaln', pp. :-:¸ ln. v.í. de long, K.S. La¦enls C
V.D. íamadouh(red.), lnst|tut|ono| Ttonsp|ontot|on,
Dordrechl. K¦uwer.
ÀrrlLas, L. CD. Evers (:oo:). 'Franse loeslandenlnde
Ho¦¦andse po¦der?', loo||||n, vo¦. ¸u, nr. ¸. :o8-::¸.
ßak, L. (:ooo). 'Hel onveranderende consumenlengedrag',
pp. :on-::¸ ln. ßoekema, F., ß. Splerlngs Cl. vande vle¦,
W|nke|s |n Je .:ste Feuw, Nleuwegeln. Àrko Ullgeverlj.
ßak, L. (:n)ó), At|os von Je J|stt|but|eve vetzotq|nq, Àmslerdam.
Neder¦andsche ílddenslandsLank.
ßak, L. (:n):), Hoo[Jw|nke|centtun, À¦penaandenRljn.
Samsom.
ßlnnen¦ands ßesluur (:oou), 'Hoog-Calharljne zel Ulrechl
voor L¦ok', :nokloLer, p. :¸.
ߦolevoge¦, Hans H. (:ooo), 'Slruklurwande¦ lmHande¦ -
Konsecuenzeníür dle Sladl', pp. :o-:nln. 8onnet
StoJteboutoq .ooo, ßonn. Deulsche ßau undCrundslücks-
ÀC undUnlversllal ßonn.
ßoarnel, í. el a¦. (:oo¸), 'Emerglng P¦annlng Cha¦¦enges ln
Regal¦. lhe case oí va¦-íarl', joutno| o[ t|e Anet|con
P|onn|nq Assoc|ot|on, vo¦. ):, nr. u. u¸¸-uu).
ßoekema, F., ß. Splerlngs Cl. vande vle¦ (:ooo), W|nke|s |n Je
.:ste Feuw, Nleuwegeln. Àrko Ullgeverlj.
ßogaerls, í.P., el a¦. (:oou), Ontw|kke||nqen Vetkeet en
Vetvoet :ooo-.o.o, Ptob|eenvetkenn|nq voot Je Noto
Mob|||te|t, Rollerdam. Àdvlesdlensl Verkeer enVervoer
(AČČ).
ßoh¦, C. (:oo:), P|oce Mok|nq, vashlnglonb.c.. UrLanLand
ínslllule.
ßo¦l, E.l. (:oo¸), W|nke|vootz|en|nqen op wootJe qesc|ot.
t|eot|e en ptokt||k, íerge¦Leek. elgenullgave.
ßorcherl, l.C. (:nn¸), 'ßlnnensladoí perlíerle, íunoí run?',
Ceoqto[|e, vo¦. u, nr. :. u-8.
ßorcherl, l.C. (:nn8), 'Spalla¦ dynamlcs oí relal¦ slruclure
andlhe veneraL¦e relal¦ hlerarchy', Ceojoutno|, vo¦. u¸,
nr. u. ¸:)-¸¸ó.
ßorklng, S. (:nn8), T|e losc|not|nq H|stotv o[ S|opp|nq Mo||s,
DenHaag. ăAs CroepsČ.
ßraude¦, F. (:n8:), T|e W|ee|s o[ Connetce. C|v|||zot|on c
Cop|to||sn:·t|Ġ:8t|Centutv, Londen. vl¦¦lamCo¦¦lns.
ßraye, ß. CÀ. de Vrles (:oo¸), 'vaaromslaanwlnke¦s waar ze
slaan?', VostqoeJnotkt, decemLer :oo¸. :¸.
ßreulsle, l. CS. KaLlsch(:nnó), 'SladsreglonLelpzlg -
Koní¦lklíe¦dder Raumenlwlck¦ung', ln[otnot|onen zut
lounentw|ck|unq, Heíl u1¸. :::-:¸o.
ßroeke, À. vanden, í. íarlens Cí. vanCroen(:oo¸),
'íegacomp¦exenlnKaarl. hoevee¦ verkeer lrekl eenìāLA
aan?', VetkeetskunJe, vo¦. ¸u, nr. ¸. :o-:¸.
ßull, l. (:n88), 'Hlërarchle vanvlnke¦cenlra', pp. ó)-8nln.
ßos, C. el a¦. (:n88), Successen en M|s|ukk|nqen |n Je
NeJet|onJse lu|nte|||ke OtJen|nq, Àmslerdam.
Demograílschínsllluul Unlversllell vanÀmslerdam.
ßuurslnk, l. (:nnó), 'De Lelrekke¦ljkheldvande aanlrekke¦ljk-
heldvande Llnnenslada¦s koopcenlrum', pp. ¸¸-u8 ln.
ßoekema, F. Cßuurslnk, l. (red.), Het be|ouJ von Je b|nnen-
stoJ o|s w|nke||ott, Àssen. VanCorcum.
ßuurslnk, l. (:n8¸), De J|enstensectot |n NeJet|onJ, Àssen. Van
Corcum.
Cammen, H. vander CL. de K¦erk (:oo¸), lu|nte|||ke OtJen|nq.
von Ctoc|tenqotJe| tot V|nexw||k, Ulrechl1Ànlwerpen.
Hel Speclrum.
csĉ (:oo¸), 'À¦ lwee jaar ¦ang omzelver¦les delal¦hande¦',
PersLerlchl :u aprl¦.
csĉ (:oou), 'E¦eklronlschwlnke¦enneeml loe', PersLerlchl :
novemLer.
Chrlsla¦¦er, v. (:nóó), Centto| p|oces |n Sout|etn Cetnonv,
|Dulls. :n¸¸|, verlaa¦ddoor Car¦ls¦e v. ßaskln, New lersey.
Prenllce-Ha¦¦, Eng¦ewoodC¦líís.
Chung, Chulhua ludy (red.) (:oo:), HotvotJ Des|qn Sc|oo| Cu|Je
to S|opp|nq, Keu¦en. Taschen.
Llleraluur
¸:: wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸:¸ ¸:: Llleraluur
Clpo¦¦a, C.í. (:n8o), 8e[ote t|e lnJustt|o| levo|ut|on. Futopeon
soc|etv onJ econonv :oooĠ:/oo, Londen. íelhuen.
Coe, Nel¦ í. (:oou), 'The lnlernallona¦lzallon1g¦oLa¦lzallonoí
relal¦lng. lowards aneconomlc-geographlca¦ researchagen-
da', Fnv|tonnent onJ P|onn|nq A, vo¦. ¸ó. :¸):-:¸nu.
Cowan, í. CLlndsay, C. (:nn¸), 'Clly Cenlre Regenerallonln
a Reglona¦ Conlexl. lhe C¦asgow Experlence lnlhe :n8os',
pp. :)¸-::u ln. ßerry, l., ícCrea¦ S. el a¦. (red.), Utbon
leqenetot|on. Ptopettv lnvestnent onJ Deve|opnent,
Londen. LorĄ ĉĆąĄ.
cČĊą (:oou), Tussentoppottoqe Cont|nuVt||eT||JsOnJetzoek,
Àcllvllellenlnaprl¦, mel enjunl :oou, Rapporlnr. cu¸)o,
:¸ novemLer :oou.
Dam, F. van(:nn¸), Meet voot n|nJet. Sc|oo|vetonJet|nq en
bete|kboot|e|J von vootz|en|nqen |n |onJe|||ke qeb|eJen |n
NeJet|onJ, Ulrechl. Ącĉ-sludle :88.
Delal¦hande¦ íagazlne (:ooo), 'Verge¦ljklng delal¦hande¦s-
slrucluur Neder¦and-ße¦glë. ervarlngenmel groolscha¦lge
delal¦hande¦ lnhel Lullen¦and', nr. u. ¸u-¸ó.
Docler, l. CF. Veenema (:oou), lu|nte voot |et M|JJen- en
l|e|nbeJt||[. |et |e[ onte k|ezen. V|s|e von ăās-NeJet|onJ op
Je tu|nte|||k |nt|c|t|nq von NeJet|onJ tot .o.o. ăās-
Neder¦and.
Economlsl (:oou), 'À períecl markel. a survey oí e-commerce',
:¸ mel :oo¸. :-:ó.
Lìă (:nnn), 'Schaa¦vergrollng Lledl delal¦hande¦ ve¦e moge¦ljk-
heden', door. v.V.í. vanRljl-Ve¦lmanCí.l.T. Reljmer,
Samenvalllng vanOnJetnenen |n Je Deto|||onJe| :ooo.
Eng¦and, l. (:ooo), leto|| |npoct ossessnent. o qu|Je to best
ptoct|ce, Londen. Roul¦edge.
Euroslal (:ooo), D|stt|but|ve TtoJes |n Futope, LuxemLourg.
EuropeanCommunllles.
Evers, D. (:oou), 8u||J|nq [ot Consunpt|on. An |nst|tut|ono|
ono|vs|s o[ pet|p|eto| s|opp|nq centet Jeve|opnent |n
Nott|west Futope, ÀcademlschProeíschrlíl, Unlversllell
vanÀmslerdam.
Evers, D. (:oo¸), 'Crole vlnke¦s lneenk¦eln¦and', lu|nte |n
Debot, vo¦. :, nr. ¸. :-n.
Evers, D. CÀ. vanHoorn(:oou) 'OnzekerheldenOnlevreden-
heldlnDelal¦hande¦¦and', ProperlyĄĂ researchcuarler¦y,
vo¦. ¸, nr. u. ó:-óó.
Fa¦udl, À. CÀ. vander Va¦k (:nnu), lu|e onJ OtJet. Dutc|
P|onn|nq Doctt|ne |n t|e Twent|et|Centutv, Dordrechl.
K¦uwer Àcademlc PuL¦lshers.
Farre¦¦, l.l. (:oo¸), One Not|on UnJet CooJs. Mo||s onJ t|e
SeJuct|ons o[ Anet|con S|opp|nq, vashlnglonbc.
Smllhsonlanßooks.
Fealherslone, í. (:nn8), 'The F¦aneur, lhe Clly andVlrlua¦
PuL¦lc Llíe', Utbon StuJ|es, vo¦. ¸¸, nr. ¸1ó. non-n:ó.
Fernle, l. (:nn¸), 'The comlng oí lhe íourlhwave. new íorms oí
relal¦ oul-oí-lowndeve¦opmenl', lntetnot|ono| joutno| o[
leto|| c D|stt|but|on Monoqenent, vo¦. :¸, nr. :. u-::.
Flnanclee¦e DagL¦ad(:nnn), 'Pronk sle¦l slrenge elsenaan
íaLrlekswlnke¦s, ¸o ju¦l.
Frehn, í. (:oo:), 'Transporl ímpacl Àssessmenl íor
íníraslruclure', paper voor de Lċ con[etence on qooJ ptoct|ce
|n |nteqtot|on o[ env|tonnent |nto ttonspott po||cv, ßrusse¦.
EuropeanCommlsslon.
Frleden, ß.l. CSaga¦yn, L.ß. (:n8n), Downtown lnc.. How
Anet|co lebu||Js C|t|es, CamLrldge. ăìĊ Press.
Ca¦¦e, í., el a¦. (:oou), Du|zenJ J|nqen op een Joq. Fen t||Jsbee|J
u|tqeJtukt |n lu|nte, Rollerdam1DenHaag. NÀl Ullgevers1
Rulmle¦ljk P¦anLureau.
Canlvoorl, l.T. (:nn¸), 'Funcllone¦e hlërarchle opnleuw ler
dlscussle. p¦annlngslnslrumenl lochnulllg', SteJebouwen
Vo|ks|u|svest|nq, vo¦. )u, nr. u. ::-:).
Cay¦er, H. (:n8n), 'The Relal¦ Revo¦ullonlnßrllaln', Town onJ
Counttv P|onn|nq, vo¦. ¸8. :))-:8o.
C¦aeser, E.L., l. Ko¦ko CÀ. Salz (:oo:), 'Consumer clly', joutno|
o[ Fconon|c Ceoqtop|v, vo¦. :. :)-¸o.
C¦ennle, P. (:nn8), 'Consumpllon, Consumerlsm, andUrLan
Form. Hlslorlca¦ Perspecllves', Utbon StuJ|es, vo¦. ¸¸,
nr. ¸1ó. n:)-n¸:.
Corler, C., P. NljkampCP. K¦amer (:oo¸), 'The allraclloníorce
oí oul-oí-lownshopplng ma¦¦s. a case sludy onrun-íunshop-
plng lnlhe Nelher¦ands', T||Jsc|t|[t voot Fconon|sc|e en
Soc|o|e Ceoqto[|e, vo¦. nu, nr. :. ::n-::n.
Colldlener, í. (:nn)), T|e T|en|nq o[ Anet|co. Jteons v|s|ons
onJ connetc|o| spoces, ßou¦der. veslvlew Press.
Crlelens, E. (:nnó), 'Shopplngcenlra laslenslede¦ljke kernen
aan', P|ono|oq|sc|N|euws, vo¦. :ó, nr. :. 8:.
Crlmmeau, l.P., el a¦. (:oo¸), De HonJe| |n Je qtote 8e|q|sc|e
SteJen en |un stoJstonJ, ċĂs-ìcLAĊ.
Cruen, V. CL. Smllh(:nóo), S|opp|nq towns ċĉA. t|e p|onn|nq
o[ s|opp|nq centets, New York. VanNoslrandRelnho¦d
Company.
Cuy, C. (:nnu), T|e leto|| Deve|opnent Ptocess, Londen.
Roul¦edge.
Hajer, í. CÀ. Reljndorp(:oo:), Op Zoek Noot N|euwe Pub||eke
Done|n, Rollerdam. NÀl Ullgevers.
Ha¦¦sworlh, À. (:n88), T|e Hunon lnpoct o[ Hvpetnotkets onJ
Supetstotes, À¦dershol. ÀveLury.
Hamers, D. CK. NaLle¦ek (le verschljnen), 8|oe|enJe betnen.
VetsteJe|||k|nq |onqs Je sne|weq, Rollerdam1DenHaag. NÀl
Ullgevers1Rulmle¦ljk P¦anLureau.
Handy, S. (:nn¸), 'À Cyc¦e oí Dependence. ÀulomoLl¦es,
ÀccesslLl¦lly, andlhe Evo¦ullonoí lhe Transporlallonand
Relal¦ Hlerarchles', 8etke|ev P|onn|nq joutno|, vo¦. 8. ::-u¸.
Hardwlck, l. (:oou), Mo|| Moket. V|ctot Ctuen. Atc||tect o[ on
Anet|con Dteon, Phl¦adephla. Unlverslly oí Pennsy¦vanla
Press.
Harlngsma, l. CP. K¦op(:nnó), 'vlnke¦cenlra zljnloe aanhee¦
nleuw concepl', VostqoeJnotkt, seplemLer. ¸¸-¸ó.
Hay, À. (:oo¸), 'The lransporl lmp¦lcallons oí P¦annlng Po¦lcy
Culdance onlhe ¦ocallonoí superslores lnEng¦andand
va¦es. slmu¦allons andcase sludy', joutno| o[ Ttonspott
Ceoqtop|v, vo¦. :¸. :¸-::.
usb (:oou), Dvnon|sc|e w|nke|qeb|eJen, DenHaag.
HooídLedrljíschapDelal¦hande¦.
HelneLerg, H. CÀ. íayr (:nn8), 'Neue Slandorlgemeln-
schaílendes großí¦achlgenElnze¦hande¦s lmpo¦yzenlrlsch
slruklurlerlenRuhrgeLlel' ln. Ceoqtop||sc|e lunJsc|ou,
vo¦. un, nr. )18.
Heríerl, C. CD. Röh¦ (:oo:), 'Lelpzlg - Reglonzwlschenßoom
undLeersland' ln. ßrake, K., l. Dangschal CC. Heríerl
(red.), Subutbon|s|etunq |n Deutsc||onJ. Aktue||e TenJenzen,
Op¦aden. Leske undßudrlch.
Honde¦lnk, P. (:nnó), ':n¸ó-:nnóEenlljdsLee¦dvanuo jaar
Neder¦andse delal¦hande¦', Deto|||onJe| Moqoz|ne,
nr. n. :o-:n.
Honde¦lnk, P. (:nn¸), 'Vank¦elne nerlng lol groolwlnke¦Ledrljí'
ln. Deto|||onJe|. een qesc||eJen|s en btonnenovetz|c|t,
Àmslerdam. ĄLuA.
Hole¦¦lng, H. (:n:n), 'SlaLl¦lly lncompellllon', Fconon|c joutno|,
nr. ¸n. u:-¸).
ínsllluul íldden- enK¦elnLedrljí (:nn¸), 'vlnke¦enlnde loe-
komsl', ìăā lnopdrachl vanSchullema VaslgoedsČ.
ínlernallona¦ Councl¦ oí Shopplng Cenlers (:oo¸) T|e
Deve|opnent o[ S|opp|nq Centtes |n Futope .oo., ìcĉc
Europe.
ínlernallona¦ Councl¦ oí Shopplng Cenlers (:nn8), 'European
Àwards Specla¦ Àward. PromenadenHauplLahnhoí ln
Lelpzlg, Cermany', aprl¦.
lacoLs (:nó:) T|e Deot|onJ l|[e o[ Cteot Anet|con C|t|es, New
York. Vlnlage.
lappe À.v. (:nó¸), De M|JJe|eeuwse stoJ, ßussum. C.À.l. van
Dlshoeck.
lones, K. Cl. Slmmons (:nno), T|e leto|| Fnv|tonnent, Londen.
Roul¦edge.
lones, S. (:nnn), 'vhal shoppers wanl you lo know. consumer
lnslghls íor relal¦ deve¦opmenl', Sonenvott|nq Ptesentot|es
von M¡. N|euwe qtonJ(s)|oqen voot Je wootJet|nq von |et
w|nke|bestonJ, Schullema VaslgoedsČ, okloLer. ¸n-uo.
lürgens, U¦rlch(:nn¸), 'Croßí¦achlger Elnze¦hande¦ lnden
neuenßundes¦anderenundselne Àuswlrkungenauí dle
LeLensíahlgkell der ínnensladle', Pelermanns Ceographl-
sche ílllel¦ungen, vo¦. :¸n, nr. ¸. :¸:-:u:.
lürgens, U¦rlch(:nnu), 'Sa¦epark undSachsenpark.
Croßí¦achlge ElnkauíszenlrenlmRaumLelpzlg-Ha¦¦e',
Ceoqtop||sc|e lunJsc|ou, vo¦. uó, nr. n. ¸:ó-¸:¸.
Kemperman, À. CH. Tlmmermans (:oo¸), lu|nte|||ke |np||co-
t|es von ttenJs |n tecteot|e en vt||et||JsbesteJ|nq, paper ln
opdrachl vanhel projecl Verkennlng vande Rulmle, Den
Haag. Rulmle¦ljk P¦anLureau.
Kenl Counly Councl¦ (:nnn), 'Cross-channe¦ relal¦ spendlng',
ln. ācc Sttoteq|c P|onn|nq lnte|||qence, decemLer.
Klnd, R.P. vander (:oou), leto|| notket|nq, Houlen. Sleníerl
Kroese.
K¦erk, L. de (:nn8), 'Opzoek naar de lnhoudvanslede¦ljkheld',
8|nnen|onJs 8estuut, vo¦. :n, nr. n. ::-:¸.
Ko¦pron(:oo:), De 8|nnenstoJ. lnsttunenten voot o[[ens|e[
be|e|J, lnopdrachl vanhel HooídLedrljíschapDelal¦hande¦
enP¦alíormdelal¦hande¦.n¦, DenHaag, decemLer.
Kooljman, D. (:ooo) 'íLrldldazlone deg¦l eserclzl commercla¦l.
lendenze recenll'1'HyLrldlzallonoí shops, assorlmenls and
consumer-ldenlllles', Utbon|st|co, nr. ::u, Clugno. nn-:o).
Kooljman, D. (:nnn), Moc||ne en t|eotet. ontwetpconcepten von
w|nke|qebouwen, Rollerdam. Ullgeverlj o:o.
Ku¦ke, E. (:oo:), 'Enlwlck¦ungslendenzensuLurLaner Elnze¦-
hande¦s¦andschaílen' ln. ßrake, K., l. Dangschal CCünler
Heríerl (red.), Subutbon|s|etunq |n Deutsc||onJ. Aktue||e
TenJenzen, Op¦aden. Leske undßudrlch.
LamLerl, À. (:n):), T|e nok|nq o[ t|e Dutc||onJscope, Londen.
Semlnar Press.
Lee, í.-L. CR. Ke¦¦ey Pace (:oo¸), 'Spalla¦ dlslrlLullonoí relal¦
sa¦es', joutno| o[ leo| Fstote l|nonce onJ Fconon|cs, vo¦. ¸:,
nr. :. ¸¸-ón.
Leong, S.T. (:oo:), 'CruenUrLanlsm. ma¦¦ as urLanlsm',
pp. ¸8o-¸8nln. Koo¦haas, R. (red.) HotvotJ Des|qn Sc|oo|
Cu|Je to S|opp|nq, Keu¦en. Taschen.
Lowe, í. (:ooo), 'ßrllaln's reglona¦ shopplng cenlres. new
urLaníorms?', Utbon StuJ|es, vo¦. ¸), nr. :. :ó:-:)u.
¸:u wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸:¸ ¸:u
ĊĄą-ínro (:oo¸), 'Landuse andlransporl p¦annlng Saa¦e Park',
www.lnro.lno.n¦1lrans¦and1cases_nonprlo1Saa¦epark.pdí
Tolh, Z.ß. el a¦. (:nno) 'Reglona¦ Shopplng Cenler LlnkedTrlp
DlslrlLullon', ìĊL joutno|, vo¦. óo, nr. ¸. u:-uó.
Underhl¦¦, P. (:oou), Co|| o[ t|e Mo||. T|e Ceoqtop|v o[
S|opp|nq, New York. SlmonCSchusler.
Venlurl, R., D.S. ßrownCS. ízenour (:n))), leotn|nq [tonlos
Veqos - lev|seJ FJ|t|on. T|e lotqotten Svnbo||sno[
Atc||tectuto| lotn, CamLrldge ăA. ăìĊ Press.
Vle¦Lerlh, H. (:nn¸), 'Relal¦ P¦annlng Po¦lcy lnCermany',
pp. )8-:o¸ ln. Davles, R.L. (red.), leto|| P|onn|nq Po||c|es |n
Westetn Futope, Londen. Roul¦edge.
Voogd, H. (:nn¸), locetten von Je P|ono|oq|e, ßussum. Samsom
H.D. Tjeenk vl¦¦lnk.
Vrles, l. de Cv. Zonneve¦d(:oo¸), 'V¦aanderen', SteJebouwen
lu|nte|||ke OtJen|nq, vo¦. 8¸, nr. u. :o-::.
veLer, í. (:n¸8), T|e C|tv, New York. Free Press.
v l¦¦lams, P. CP. HuLLard(:oo:), 'vho ls dlsadvanlaged? Relal¦
change andsocla¦ exc¦uslon', lntetnot|ono| lev|ewo[
D|stt|but|on onJ Consunet leseotc|, vo¦. ::, nr. ¸. :ó)-:8ó.
vo¦¦ralh, U. (:oou), 'íaslerp¦anElnze¦hande¦ Dorlmund',
lounp|onunq, vo¦. ::¸, aprl¦. 8)-no.
vrlg¦ey, N. (:ooo), 'Four mylhs lnSearchoí Foundallon',
pp. :::-:uu ln. lackson, P. el a¦ (red.), Connetc|o| Cu|tutes.
Fconon|es. Ptoct|ces. Spoces, Oxíord. ßerg.
vrlg¦ey, N. Cí. Lowe (:oo:), leoJ|nq leto||. Ceoqtop||co|
Petspect|ve on leto|||nq onJ Consunpt|on Spoces, Londen.
Àrno¦dPuL¦lshers.
vrlg¦ey, N. Cí. Lowe (red.) (:nnó), leto|||nq. consunpt|on onJ
cop|to|. TowotJs t|e newteto|| qeoqtop|v, Har¦ow. Longman.
Zonneve¦d, v. CF. Verwesl (:oo¸), Tussen Jtoonen tetot|ek.
De conceptuo||set|nq von tu|nte |n Je NeJet|onJse p|onn|nq,
Rollerdam1DenHaag. NÀl Ullgevers1Rulmle¦ljk
P¦anLureau.
Zukln, S. (:oou), Po|nt O[ Putc|ose. HowS|opp|nq C|onqeJ
Anet|con Cu|tute, Londen. Roul¦edge.

Lynch, K. (:nóo), T|e lnoqe o[ t|e C|tv, CamLrldge ăA. ăìĊ
Press.
íarkellng.ír (:nnn), 'Caslorama, Le porlal¦ des proíesslonne¦s
du markellng', nr. u:, : junl.
íarsha¦¦, N. CP. vood(:nn¸), Setv|ces onJ spoce. lev ospects
o[ utbon onJ teq|ono| Jeve|opnent, Har¦ow. Longman.
ícNel¦¦, R Cv.H. ícNel¦¦ (:oo¸), T|e Hunon Web. A 8|tJĤs-
Fve V|ewo[ Wot|J H|stotv, New York. vvNorlonCCo ínc.
íejla, L.C. CD. ßenjamln(:oo:), 'vhal do we know aLoul
lhe delermlnanls oí shopplng cenler sa¦es? Spalla¦ vs. non-
spalla¦ íaclors', joutno| o[ leo| Fstote l|tetotute :o(:). ¸-:ó.
íerenne-Schoumaker, ß. (:nn¸), 'Relal¦ P¦annlng Po¦lcy ln
ße¦glum', pp. ¸:-unln. Davles, R.L. (red.), leto|| P|onn|nq
Po||c|es |n Westetn Futope, Londen. Roul¦edge.
íelz, T. (:oo:), Ptet. le|sute en lonJsc|op, Rollerdam. NÀl
Ullgevers.
íeu¦der, ß. de (:oo¸), 'LlnlLeLouwlng. a¦gemeenenße¦glsch',
SteJebouwen lu|nte|||ke OtJen|nq, vo¦. 8¸, nr. u. uo-u¸.
íeu¦en, C. vander (:nnn), 'vlnke¦enlnde De¦lamelropoo¦',
leo| Fstote Moqoz|ne, vo¦. :, nr. ó. :¸-:n.
ílchle¦s, F. (:nnn), Aottse|oot VonJooq, Àarlse¦aar. Hande¦ en
índuslrle Àarlse¦aar.
íle¦¦el, R. (:oo:), W|nke|en |n Wee|Je. woten|u|zen |n West-
Futopo :8óo-.ooo, Zulphen. va¦Lurg Pers.
íl¦es, S. CPaddlson, R. (:nn8), 'UrLanConsumpllon.
ÀnHlslorlographlca¦ Nole', Utbon StuJ|es, vo¦. ¸¸, nr. ¸1ó.
8:¸-8:u.
íl¦¦er, D. Clackson, P. (:nn8), S|opp|nq. p|oce onJ lJent|tv,
Londen. Roul¦edge.
ílnlslerle EZ (:ooo), Meet net M|nJet. noot een n|euwtu|nte-
|||k be|e|J voot Je Jeto|||onJe|, Elndrapporl vande ăbč-
verkgroepĆbČ1cbČ, DenHaag. ílnlslerle van
Economlsche Zaken.
ílnlslerle ČĈąă (:oo:), V||[Je Noto ovet Je lu|nte|||ke
OtJen|nq, DenHaag. ílnlslerle vanVo¦kshulsvesllng,
Rulmle¦ljke Ordenlng eníl¦leuLeheer.
ílnlslerle vanČĈąă, ĂĄČ o LĐ (:oou), Nola Rulmle. Rulmle
voor onlwlkke¦lng, DenHaag.
íoolj, E.C. de (:n)¸), 'vlnke¦s¦ulllngswel lnrevlsle',
pp. ¸¸8-¸¸o ln. DreesmanCVander vo¦k, Dvnon|ek |n Je
D|stt|but|e, Devenler. K¦uwer.
íoussavl, í. Cí. Corman(:nn:), 'À sludy oí pass-Ly lrlps
assoclaledwllhrelal¦ deve¦opmenls', ìĊL joutno|, vo¦. ó:,
nr. ¸. u¸-u).
ĄČă (:oou), Nallonaa¦ wlnke¦markl onderzoek :oou,
Nleuwegeln. Neder¦andse Verenlglng vaníake¦aars en
vaslgoeddeskundlgen.
O'ßrlen, L. CF. Harrls (:nn:), leto|||nq. s|opp|nq. soc|etv. spoce,
Londen. DavldFu¦lonPuL¦lshers.
Pa¦mer, S. (:oo:) 'Oakway owners relnvenl a communlly ¦and-
mark', Fuqene leq|stet-CuotJ, ¸ maarl.
Polz, P. (:oou), 'Slruklurwande¦ lmElnze¦hande¦ europalscher
íelropo¦en', lounp|onunq, vo¦. ::¸, aprl¦. ¸)-ó:.
Ouack, H.-D. CH. vachowlak (:nnn), 'Dle Neue íllle
OLerhausen1CenlrO - Àuswlrkungenelnes UrLan
Enlerlalnmenl Cenlers auí sladllsche Versorgungs- und
Frelzellslrukluren, Vetke|tsqeoqtop||e Heíl ¸¸, Trler.
Ceographlsche Cese¦¦schaíl.
Reljndorp, À. (:oou), StoJsw||k. steJenbouwen Joqe|||ks |even,
NÀl Ullgevers, Rollerdam.
Rel¦¦ey, v.l. (:n:n), 'íelhods íor lhe sludy oí relal¦ re¦allon-
shlps', Un|vets|tv o[ Texos 8u||et|n, nr. :nuu.
Reuller, O., S. ßöh¦er CH. Da¦kmann(:oo:),
'Umwe¦lschonender Elnkauís- undFrelzellverkehr lnHa¦¦e
undLelpzlg - íode¦¦vorhaLendes Umwe¦lLundesamles',
lunJbt|e[ ·.
RoLerlson, K.À. (:nn)), 'Downlownrelal¦ revlla¦lzallon. a
revlew oí Àmerlcandeve¦opmenl slralegles', pp. ¸8¸-uo: ln.
P|onn|nq Petspect|ves, vo¦. ::. ¸8¸-uo:
Schal, P.À. Cl.C. Croenendljk (:n8:), Moc|t en tu|nte. een
qtootw|nke|beJt||[ |n qevec|t net twee qeneenten, Haar¦em.
Romen.
Schwanen, T., í. Dljsl CF. Dle¦eman(:oou), 'Po¦lcles íor
urLaníormandlhelr lmpacl onlrave¦. lhe Nelher¦ands expe-
rlence', Utbon StuJ|es, vo¦. u:, nr. ¸. ¸)n-óo¸.
Sorkln, ílchae¦ ed. (:nn:), Vot|ot|ons on o t|ene potk. t|e new
Anet|con c|tv onJ t|e enJ o[ pub||c spoce, New York. Hl¦¦ and
vang.
Sladl P¦anungsaml Dorlmund(:oou) Mostetp|on F|nze||onJe|,
Sch¦ussLerlchl, Sladl Dorlmund.
Sloul, H. (:oo:), 'New chances lnEugene' 8us|ness joutno| o[
Pott|onJ, :ndecemLer.
Taverne, E. Cí. Vlsser (:oou), SteJebouw. Je qesc||eJen|s von
Je stoJ |n Je NeJet|onJen von :·oo tot |eJen, Àmslerdam.
Ullgeverlj ĉċĄ.
Terhorsl, P. Cl. vande Ven(:nnn), 'Relzende koopkrachl
Ledrelgl verzorglngshlërarchle. de Llnnensladwordl lhe-
mapark', Ceoqto[|e, vo¦. 8, nr. ¸. :ó-:n.
Ter¦ouw, l.C. Cv.l.l. vander Heljde (red.) (:nnn), StoJs-
J|stt|but|e. Je bevoottoJ|nq von b|nnensteJen, Àssen. Van
Corcum.
Terpslra, P. (:oo:), 'Hlërarchle opde he¦¦lng?', loo||||n, vo¦. ¸¸,
nr. 8. uon-u:u.
¸:ó wì NkLLLN ì N uLcALANb ī¸:) ¸:ó Over de auleurs
ovea oe Auieuas
Dov|J Fvets sludeerde Po¦llleke velenschappen ln Porl¦and, Oregon (Reed
Co¦¦ege). Àan de Unlversllell van Àmslerdam vo¦loolde hlj vervo¦gens een
ăA programma ln de Socla¦e velenschappen en daarna ln de P¦ano¦ogle. ín
:oou promoveerde hlj op een onderzoek naar hel groolscha¦lge delal¦han-
de¦svesllglngsLe¦eld en de delal¦hande¦sonlwlkke¦lngen ln Noordwesl-
Europa. Slnds : junl :oo¸ ls hlj ln dlensl a¦s onderzoeker Llj hel Rulmle¦ljk
P¦anLureau.
Anton von Hootn sludeerde SledenLouwkunde aan de Technlsche Unlversl-
lell Elndhoven, mel a¦s specla¦lsalle verkeersrulmle, verkeersmode¦¦en en
onlwerp. ín :ooo was hlj ¦ld van hel ĈĆb-Onlwerpale¦ler 'De gezonde slad'.
Vervo¦gens werkle hlj Llj archlleclenLureau ăČĈbČ aan onderzoeks-
projeclen a¦s Funcllonmlxer, Plg Clly en The Reglonmaker. Slnds :oo:
werkl hlj a¦s rulmle¦ljk onlwerper Llj hel Rulmle¦ljk P¦anLureau.
ltonk von Oott sludeerde Rulmle¦ljke Economle en ßedrljíseconomle aan
de Erasmus Unlversllell Rollerdam, waar hlj vervo¦gens ln :oo: promoveer-
de op een onderzoek naar rulmle¦ljk-economlsche groel en reglona¦e lnnova-
lle ln Neder¦and. Slnds :oo: werkl hlj Llj hel Rulmle¦ljk P¦anLureau.
Daarnaasl ls hlj hoog¦eraar Slede¦ljke Economle en Rulmle¦ljke P¦annlng aan
de Unlversllell Ulrechl. ßlj hel ĈĆs doel hlj onderzoek naar de vesllglngs-
dynamlek van Ledrljvlgheld ln re¦alle lol reglonaa¦-economlsche groel.
¸:8
coLoron
OnJetzoek en teJoct|e
Davld Evers (projecl¦elder)
Ànlon van Hoorn
Frank van Oorl
VPM-Scop|nq noJe|bouw
Frank van Oorl
Slephaan Dec¦erck
Hans Hl¦Lers
ílche¦ Traa
O¦aí Koops (ĊĄą-ìĄĈą)
VetkeetsnoJe|bouw
Hans Hl¦Lers
Pau¦ van de Coeverlng
lootten en p|otteqtonJen
Davld Evers, Slephaan Dec¦erck, Ànlon van
Hoorn, íaarlen Plek, ln samenwerklng mel
Typography ínlerlorlly C Olher Serlous
íallers
ɺb-o[bee|J|nqen
vard Vanslee¦andl, íaarlen Plek
lotoĤs
Davld Evers
vard Vanslee¦andl
F|nJteJoct|e
Nlenke Noorman
Met Jonk oon
Se¦lne ßorklng, ßapllsl ßraye (Localus),
Àhmed Àzzahhaíl en lan Rllsema van Eck
(ĈĆs), Dlon Kooljman
Ontwetp en ptoJuct|e
Typography ínlerlorlly C Olher Serlous
íallers, Den Haag
Dtuk
Veenman Drukkers, Rollerdam
! NÀl Ullgevers, Rollerdam1Rulmle¦ljk
P¦anLureau, Den Haag1:oo¸. À¦¦e rechlen
voorLehouden. Nlels ull deze ullgave mag
worden vervee¦voudlgd, opges¦agen ln een
geaulomallseerd gegevensLesland, oí
openLaar gemaakl, ln enlge vorm oí op
enlge wljze, helzlj e¦eklronlsch, mecha-
nlsch, door íolokopleën, opnamen, oí enlge
andere manler, zonder vooraígaande schrlí-
le¦ljke loeslemmlng van de ullgever. Voor
zover hel maken van kopleën ull deze ullga-
ve ls loegeslaan op grond van arllke¦ :ós
Àuleurswel :n::jo hel ßes¦ull van :o junl
:n)u, SlL. ¸¸:, zoa¦s gewljzlgd Llj ßes¦ull van
:¸ auguslus :n8¸, SlL. u): en arllke¦ :)
Àuleurswel :n::, dlenl men de daarvoor
welle¦ljk verschu¦dlgde vergoedlng le vo¦-
doen aan de Sllchllng Reprorechl (PoslLus
88:, ::8o Ač Àmsle¦veen). Voor hel over-
nemen van gedee¦le(n) ull deze ullgave ln
L¦oem¦ezlngen, readers en andere compl¦a-
llewerken (arllke¦ :ó Àuleurswel :n::)
dlenl men zlch lol de ullgever le wenden.
NÀl Ullgevers ls een lnlernallonaa¦ georl-
enleerde ullgever, gespecla¦lseerd ln hel
onlwlkke¦en, produceren en dlslrlLueren
van Loeken over archllecluur, Lee¦dende
kunsl en verwanle dlsclp¦lnes.
www.nalpuL¦lshers.n¦
ìĉsĄ no ¸óó: u:ó u