Ondernemend Land van Heusden en Altena

Opgesteld in opdracht van: Kamer van Koophandel Midden-Brabant Uitgevoerd door: ETIN Adviseurs i.s.m. Innoflow

‘s-Hertogenbosch, juli 2007

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Voorwoord
Voor u ligt het rapport ‘Ondernemend Land van Heusden en Altena’. Dit rapport is het resultaat van de SWOT-analyse die de Kamer van Koophandel Midden-Brabant in het gebied heeft laten uitvoeren door ETIN Adviseurs en Innoflow. Bij de totstandkoming van het rapport is uiteraard nauw samengewerkt met de ondernemers(verenigingen). Immers, zij zijn het die primair vorm en inhoud geven aan Ondernemend Altena. Centraal in de rapportage staan de door hen aangegeven ontwikkelthema’s. Wij danken de bij de analyse betrokken ondernemers hartelijk voor hun inbreng. Eveneens van groot belang voor Ondernemend Altena is een ondernemende overheid. Gemeenten die zodanige voorwaarden scheppen dat bedrijven zich kunnen vestigen en ontplooien. Wij zijn dan ook erg verheugd over de positieve houding die de Altena-gemeenten op economisch gebied aan de dag leggen. De Kamer van Koophandel Midden-Brabant gelooft in de kracht van regionale samenwerking. De uitkomsten van voorliggende rapportage laten zien dat dit bij uitstek geldt voor het Land van Heusden en Altena. Daarom nodigen wij ondernemers en gemeenten uit om de handen in een te slaan en de ontwikkelthema’s om te zetten in concrete acties, opdat Altena nog ondernemender wordt dan het nu al is. De kamer van koophandel wil u daar graag bij helpen.

J.P. Bikker Voorzitter Kamer van Koophandel Midden-Brabant

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Inhoudsopgave
1. Inleiding ....................................................................................................... 1
1.1 Aanleiding ........................................................................................................................ 1 1.2 Aanpak............................................................................................................................. 2

2.

Economisch profiel Land van Heusden en Altena ................................... 3
2.1 Ligging en oriëntatie ........................................................................................................ 3 2.2 Kerncijfers van de drie gemeenten .................................................................................. 4 2.3 Resumé economisch profiel Land van Heusden en Altena........................................... 10

3.

Ambitie ondernemend Aalburg................................................................ 13
3.1 SWOT – analyse............................................................................................................ 13 3.2 Lokale ontwikkelthema’s................................................................................................ 14 3.3 Bovenlokale ontwikkelthema’s....................................................................................... 18

4.

Ambitie ondernemend Werkendam ......................................................... 20
4.1 SWOT – analyse............................................................................................................ 20 4.2 Lokale ontwikkelthema’s................................................................................................ 22 4.3 Bovenlokale ontwikkelthema’s....................................................................................... 25

5.

Ambitie ondernemend Woudrichem........................................................ 28
5.1 SWOT – analyse............................................................................................................ 28 5.2 (Boven)lokale ontwikkelthema’s .................................................................................... 30

6.

Gezamenlijke ambitie Land van Heusden en Altena.............................. 33
6.1 Rode draad in lokale SWOT-analyses .......................................................................... 33 6.2 Regionale ontwikkelthema’s .......................................................................................... 33

7.

Slotopmerking........................................................................................... 46

Bijlagen
Economisch profiel Land van Heusden en Altena Deelnemers workshops Bronvermelding

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

1. Inleiding
1.1 Aanleiding
Het Land van Heusden en Altena wordt gevormd door drie gemeenten: Aalburg, Werkendam en Woudrichem. De drie gemeenten zijn gelegen in het noorden van Noord-Brabant en worden aan alle zijden begrensd door water. De gemeenten zijn hierdoor sterk op elkaar aangewezen, maar in de praktijk blijkt dat de afstemming niet altijd optimaal is. Om de afstemming en samenwerking op economisch gebied te verbeteren hebben de ondernemersverenigingen BKA en SOVA voorgesteld om een Economisch Platform op te richten. Een dergelijk platform kan de economische ontwikkeling en de samenwerking tussen overheid en bedrijfsleven in het Altenagebied bevorderen. Bovendien hebben de drie gemeenten aangegeven intensief te willen samenwerken. Op economisch vlak wordt dit zichtbaar in gezamenlijk regionaal economisch beleid. De Kamer van Koophandel Midden-Brabant biedt het Land van Heusden en Altena deze SWOTanalyse aan als opstap naar verdere economische samenwerking. De SWOT-analyse geeft ondernemers en gemeenten een handvat bij de bepaling van hun eigen economisch profiel om van daaruit te komen tot bovenlokale afstemming en regionale positionering. Deze rapportage geeft het ontwikkelprogramma (inclusief SWOT-analyse) van de drie afzonderlijke gemeenten weer en geeft ontwikkelthema’s aan die een uitwerking op het niveau van het Land van Heusden en Altena behoeven. Aangezien uitvoering van het programma een gezamenlijk optrekken van bedrijfsleven en overheid vereist is de gemeentelijke overheid ook bij het proces betrokken. Bij de totstandkoming van het ontwikkelprogramma is het perspectief van en de inbreng vanuit het bedrijfsleven leidend geweest, op sommige punten kan de mening van de gemeentelijke overheid afwijken. Het ontwikkelprogramma zoals gepresenteerd in dit rapport is geen eindstation. Het is eerder een goed begin met de belofte voor betrokken partijen om samen aan de slag te gaan met de verdere uitwerking en uitvoering van het ontwikkelprogramma. De ondernemers in Aalburg, Werkendam en Woudrichem hebben ontwikkelthema’s benoemd waaraan ondernemers en gemeente samen kunnen werken om het Land van Heusden en Altena de komende jaren nadrukkelijker op de kaart te zetten. Het zijn thema’s waarvan de ondernemers vinden dat deze opgepakt moeten worden in het, nog op te stellen, regionaal economisch beleid.
Een stukje geschiedenis Het Land van Heusden en het Land van Altena worden sinds de aanleg van de Bergsche Maas in 1904 in één adem genoemd. De Bergsche Maas doorsneed het Land van Heusden, waarvan de zuidelijke “benedendorpen” en ook Heusden zelf zich vervolgens meer op de rest van Brabant zijn gaan oriënteren. Deze vallen dus buiten het Land van Heusden en Altena. De historische grens tussen de vroegere heerlijkheden Heusden en Altena verloopt noordelijk van Veen en Babyloniënbroek en oostelijk van Dussen. Beide gebieden hebben gemeen dat ze voortkwamen uit de middeleeuwse gouw Teisterbant, Kleefs werden, e e vervolgens de 14 resp. 13 eeuw Hollands en pas aan het begin van de negentiende eeuw Brabants. Een opmerkelijk verschil met de rest van Noord-Brabant is dan ook de sterk protestantse inslag van het gebied.
Bron: Wikipedia

1

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

De doelstelling van het onderzoek is:
Het in beeld brengen van de sterke en zwakke punten en kansen en bedreigingen van het Land van Heusden en Altena teneinde: !" Een beeld te krijgen van de (ruimtelijk-)economische situatie per gemeente en van de regio als geheel; !" Een handvat te bieden (middels een ontwikkelprogramma) aan lokale ondernemersverenigingen en gemeenten voor wederzijds overleg en te fungeren als basis voor een op de lokale situatie toegesneden actieplan; !" Een opstap te zijn voor een regionale visie van het bedrijfsleven en gemeenten; waarbij vooral de vraagstukken die een regionale aanpak behoeven aan bod komen; !" Een opstap te zijn voor de eventuele vorming van een Economisch Platform.

Afbakening Land van Heusden en Altena Daar waar in dit document wordt gesproken over Land van Heusden en Altena worden de volgende drie gemeenten tezamen bedoeld: • Gemeente Aalburg; • Gemeente Werkendam; • Gemeente Woudrichem.

1.2 Aanpak
De volgende activiteiten hebben ten grondslag gelegen aan het opstellen van dit ontwikkelprogramma: • Deskresearch naar economische feiten en cijfers; • Verkennende interviews met enkele voorzitters van ondernemersverenigingen en met vertegenwoordigers van de drie gemeenten; • Een schriftelijke enquête onder de voorzitters van ondernemersverenigingen en deelnemers aan de lokale workshops; • Drie lokale workshops (Aalburg, Werkendam en Woudrichem); • Eén regiocarrousel.

2

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

2. Economisch profiel Land van Heusden en Altena
2.1 Ligging en oriëntatie
Het Land van Heusden en Altena wordt gevormd door de drie gemeenten Aalburg, Werkendam en

Woudrichem en is gelegen in het noorden van Noord-Brabant. De regio wordt geheel begrensd door water met de Merwede in het noorden, de Afgedamde Maas en de Heusdensche Maas in het oosten, de Biesbosch in het westen en de Bergsche Maas in het zuiden. Elke gemeente bestaat uit meerdere kernen. Zo wordt de gemeente Aalburg gevormd door Wijk en Aalburg, Veen, Genderen, Eethen, Meeuwen, Drongelen en Babyloniënbroek. De gemeente Werkendam door Werkendam, Sleeuwijk, Hank, Nieuwendijk en Dussen. Tot slot, de gemeente Woudrichem wordt gevormd door de kernen Woudrichem, Almkerk, Giessen / Rijswijk en Andel. Het Land van Heusden en Altena kent een centrale ligging in Nederland tussen de economische kerngebieden Rotterdam/ Drechtsteden en de Brabantse Stedenrij. Binnen een straal van 100 kilometer liggen diverse grote steden als Rotterdam, Den Haag en Amsterdam. Utrecht en de Brabantse steden Breda, ’s-Hertogenbosch, Eindhoven en Tilburg liggen zelfs binnen een straal van 50 kilometer. Figuur 2.1: Ligging Land van Heusden en Altena
Utrecht

Rotterdam

Gorinchem Zaltbommel Werkendam Woudrichem

Dordrecht

Land van Heusden en Altena
Aalburg

Waalwijk

‘s Hertogenbosch

Breda

Tilburg

De omsluiting door het water zorgt voor een natuurlijke grens en maakt dat de drie gemeenten op elkaar zijn aangewezen en beleidsmatige afstemming gewenst is, maar door de centrale ligging en de omvang van het gebied kennen inwoners in de verschillende kernen een andere oriëntatie. Werkendam is sterker georiënteerd naar westen (Randstad), terwijl Aalburg en Woudrichem een sterkere oriëntatie in zuidelijke (Brabantse Stedenrij) richting kennen.

3

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

2.2 Kerncijfers van de drie gemeenten
Onlangs zijn er door SES West-Brabant in samenwerking met de Kamer van Koophandel sociaaleconomische profielen opgesteld van de drie gemeenten Aalburg, Werkendam en Woudrichem. Vergelijking tussen deze sociaal-economische profielen laat een aantal opvallende aspecten zien. In deze paragraaf worden de belangrijkste economische verschillen en overeenkomsten tussen de drie gemeenten nader toegelicht en afgezet tegen Midden-Brabant. Tabel 2.1, pagina 8 en 9, geeft een samenvatting van de belangrijkste aspecten van het sociaaleconomisch profiel van de drie gemeenten en de regio Midden-Brabant. Economische structuur Wanneer gekeken wordt naar de werkgelegenheidstructuur, blijkt dat in alle drie de gemeenten de industrie een belangrijk aandeel in de totale werkgelegenheid heeft. Ook de bouwsector is relatief sterk vertegenwoordigd in de regio; dit geldt met name voor de gemeente Werkendam en in iets mindere mate voor Woudrichem. In dezelfde twee gemeenten is bovendien de transportsector een belangrijke werkgever. De structuur in de gemeente Aalburg wijkt over de gehele lijn het meest af van de overige twee gemeenten; met name de zeer sterke aanwezigheid van de handel & reparatiesector (groot- en detailhandel) springt in het oog (bijna 1/3 van het totale aantal banen). De zorg- en welzijnsector en zakelijke dienstverlening hebben een relatief beperkt werkgelegenheidsaandeel in het Land van Heusden en Altena. Het bedrijfsleven kan in alle drie de gemeenten als kleinschalig getypeerd worden. De werkgelegenheidsfunctie (de mate waarin een gemeente voldoende arbeidsaanbod voor de eigen beroepsbevolking heeft) is relatief laag in de regio, hetgeen een veelvoorkomend fenomeen is voor meer landelijke gemeenten. Dit betekent dat veel mensen buiten de eigen gemeente werken (de regio heeft een gunstige ligging ten opzichte van Gorinchem, Den Bosch, Breda en de Zuidvleugel van de Randstad). Dit komt tot uitdrukking in het negatieve pendelsaldo; de uitgaande pendel is groter dan de inkomende pendel.

4

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Figuur 2.2: Verdeling van de werkgelegenheid in de drie gemeenten in vergelijking met Midden-Brabant en Nederland, 2005 35 Aalburg 30 25 20 % 15 10 5 0 Landbouw Overheid Bouw Vervoer FDV ZDV Handel en reparatie Horeca Industrie Onderwijs ODV Zorg Werkendam Woudrichem Midden-Brabant Nederland

Bron: SES West-Brabant, Vestigingenregister Noord-Brabant * FDV: financiële dienstverlening, ZDV: zakelijke dienstverlening, ODV: overige dienstverlening

5

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Economische ontwikkeling en dynamiek De gemeente Woudrichem lijkt het meeste te lijden hebben gehad onder de periode van ste economische neergang aan het begin van de 21 eeuw; het aantal banen is relatief fors gedaald (-7,5%). Ook de gemeente Aalburg heeft te kampen (gehad) met een redelijke flinke daling van de werkgelegenheid (-4,7%). Zowel in Werkendam als in Midden-Brabant als geheel is de werkgelegenheid over dezelfde periode vrijwel stabiel gebleven. De werkgelegenheid heeft zich tussen 2000 en 2005 zeer divers ontwikkeld in de drie gemeenten. Het is dan ook niet mogelijk om gemeenschappelijke groeisectoren te definiëren. Individuele sectoren die een toename van het aantal arbeidsplaatsen laten zien, zijn onder andere de zorg en zakelijke dienstverlening in Werkendam en horeca, vervoer en overige diensten in Woudrichem. Daarentegen is er in alle gemeenten sprake van een dalende werkgelegenheid in de landbouw en financiële diensten. Figuur 2.3: Ontwikkeling aantal banen drie gemeenten, 2000-2005
50 40 30 20 10
% Aalburg Werkendam Woudrichem Midden-Brabant

0 -10 -20 -30 -40
Landbouw Bouw Vervoer Overheid Handel en reparatie Onderwijs Industrie Horeca Zorg Totaal FDV ZDV ODV

Bron: SES West-Brabant, Vestigingenregister Noord-Brabant

* FDV: financiële dienstverlening, ZDV: zakelijke dienstverlening, ODV: overige dienstverlening

De starterdynamiek in het Land van Heusden en Altena is vergelijkbaar met de referentieregio’s. Er is duidelijk sprake van een dip in de jaren 2002 en 2003 als gevolg van de periode van laagconjunctuur. Vanaf 2003 is herstel ingezet. In de periode 2004 – 2005 komt de ontwikkeling van het aantal starters in de gemeenten Werkendam en Woudrichem ver uit boven MiddenBrabant.

6

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Ruimte voor bedrijven Per 1 januari 2006 beschikt alleen de gemeente Aalburg over voldoende uitgeefbaar aanbod aan bedrijventerreinen (circa 8 ha, waarvan 6 ha terstond). In Werkendam is het aanbod momenteel zeer beperkt (circa 1,5 ha). In de periode 2001-2005 is jaarlijks gemiddeld het grootste oppervlak bedrijventerrein uitgegeven in de gemeente Werkendam (krap 1 ha/jaar). In de gemeente Aalburg ligt dit hier ruim onder (circa 0,3 ha/jaar), terwijl in Woudrichem de laatste uitgifte alweer van 1999 dateert. Het aandeel bedrijventerreinen dat aan herstructurering toe is / verouderd is, is relatief beperkt in Aalburg en Werkendam. In Woudrichem wordt echter ongeveer eenderde van het bedrijventerreinoppervlak als verouderd geclassificeerd door de gemeente. Arbeidsmarkt De beroepsbevolking is in de periode 2000-2005 bovengemiddeld gegroeid in Aalburg en Werkendam. De groei in Woudrichem is vergelijkbaar met die in Midden-Brabant. Ook voor de komende jaren wordt een aanzienlijke groei van de beroepsbevolking verwacht, hetgeen met name geldt voor de gemeente Aalburg. Het opleidingsniveau van de beroepsbevolking is (relatief) laag in het Land van Heusden en Altena. De bruto participatiegraad – de mate waarin de bevolking van 15-64 jaar deelneemt aan het arbeidsproces – is relatief hoog in de gemeente Woudrichem. Qua werkloosheid scoren de gemeenten allemaal goed; het aantal niet-werkende werkzoekenden ligt ruim onder het Midden-Brabants gemiddelde. Ook hier geldt dat de werkloosheid over het algemeen lager is in (meer) landelijke gebieden. Detailhandel en koopstromen Uitgedrukt in termen van winkeloppervlak is het winkelapparaat redelijk op peil in de gemeenten Aalburg en Woudrichem. In Werkendam is het winkelaanbod in relatieve termen beperkt. Desalniettemin heeft Werkendam het grootste winkelaanbod in de regio; met name de branches wonen en levensmiddelen zijn ruim vertegenwoordigd. De gemeenten in het Land van Heusden en Altena hebben te kampen met een sterke koopkrachtafvloeiing naar omringende steden als Oosterhout, Gorinchem en zelfs Den Bosch. Dit geldt met name voor de niet-dagelijkse boodschappen, waarvoor mensen (in toenemende mate) bereid zijn in de auto te stappen. Deze afvloeiing van consumentenbestedingen is het hoogst voor de gemeente Woudrichem. Qua algemeen rapportcijfer scoort Werkendam het hoogst in de regio, met name op de aspecten bereikbaarheid, veiligheid, parkeertarieven en –gelegenheid. Bevolking De bevolking in het Land van Heusden en Altena kenmerkt zich door een relatief sterke vertegenwoordiging van het aantal jongeren (<20 jaar). De groene druk is dan ook (relatief) hoog in alle drie de gemeenten. Het aantal ouderen is daarentegen relatief beperkt. De regio lijkt vooralsnog weinig te merken van de vergrijzing zoals deze doorzet in enkele gebieden in NoordBrabant en met name in de regio’s met een perifere ligging in Nederland. Er is sprake van een ‘gezonde’ bevolkingsgroei in het Land van Heusden en Altena; de gemeente Aalburg is koploper met een bevolkingsgroei van maar liefst 7,7%.

7

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Tabel 2.1: Kerncijfers sociaal-economisch profiel drie gemeenten en de regio Midden-Brabant
Onderwerp Economische structuur en dynamiek • • • • • • • • • • • Belangrijkste werkverschaffers (abs.) Dominante sectoren (relatief) Ondervertegenwoordigd (relatief) Ontwikkeling werkgelegenheid 2000-2005 Afnemende werkgelegenheid in: Groeisectoren Aard bedrijfsleven Gemiddelde bedrijfsgrootte Werkgelegenheidsfunctie Ontwikkeling # starters 2004-2005 Groeisaldo 2004-2005 (absoluut) Groot- en detailhandel, industrie Groot- en detailhandel, landbouw Zorg, industrie Redelijk forse afname (-4,7%) Landbouw, horeca, FDV Onderwijs, bouw Relatief kleinschalig 4,4 69,5 +16% 44 Aalburg

1

Werkendam

Woudrichem

Midden-Brabant Groot- en detailhandel, industrie Industrie, zorg ZDV -1,0% Landbouw, industrie en bouw Zorg, onderwijs en vervoer Relatief grootschalig 8,6 91,3 +16% 303

Industrie, bouw Bouw, vervoer Zorg, ZDV Stabiel (-0,5%) Bouw, landbouw en vervoer Zorg, ZDV Relatief kleinschalig 4,7 63,0 +35% 105

Industrie, vervoer, bouw Vervoer, bouw ZDV Forse afname (-7,5%) Bouw, landbouw en ZDV Vervoer, ODV en horeca Relatief kleinschalig 5,3 67,9 +31% 33

Arbeidsmarkt • • • • •
1

Ontwikkeling beroepsbevolking 2000-2005 Prognose ontwikkeling beroepsbevolking 2005-2010 Opleidingsniveau beroepsbevolking** Bruto participatiegraad (2005) Werkloosheid (gemiddeld 2006)

Bovengemiddeld (+6,3%) Bovengemiddeld (+10,1%) Laag Gemiddeld (71%) Laag (4,4%)

Bovengemiddeld (+5,2%) Gemiddeld (+5,9%) Relatief laag Gemiddeld (70%) Laag (4,1%)

Gemiddeld (+3,7%) Gemiddeld (+5,2%) Laag Relatief hoog (74%) Laag (4,1%)

+2,9% +7,6% X 69% 6,6%

Bron: Sociaal-economisch profielen gemeente Aalburg, Werkendam en Woudrichem (uitgevoerd door Kamer van Koophandel West-Brabant en SES West Brabant) en vestigingsregister Kamer van Koophandel Midden Brabant

8

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Onderwerp Pendelsaldo • • Uitgeefbaar aanbod bedrijventerrein (ha) Werkgelegenheid op bedrijventerreinen (% van totaal) -1.300 7,9 ha 18%

Aalburg -5.500 1,5 ha 42%

Werkendam -1.200 0,0 ha 23%

Woudrichem

Midden-Brabant 177 ha 39%

Bevolking • • • • Ontwikkeling 1997-2006 Sterk vertegenwoordigde leeftijdsgroep Groene druk** Grijze druk** Bovengemiddeld (+7,7%) <20 jr ( >40 jr. zwak vertegenw) Hoog Relatief laag Minder dan gemiddeld (+3,7%) <20 jr (relatief weinig ouderen) Relatief hoog Relatief laag Minder dan gemiddeld (+3,6%) <20 jr (relatief weinig ouderen) Relatief hoog Laag 6,2% 20 < jr < 30 X X

* ZDV: zakelijke dienstverlening; FDV: financiële dienstverlening; ODV: overige dienstverlening
** (Opleidingsniveau beroepsbevolking, groene en grijze druk): cellen in kolom Midden Brabant zijn leeg, aangezien het een vergelijk betreft met Midden Brabant.

9

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

2.3 Resumé economisch profiel Land van Heusden en Altena
In het voorgaande zijn de drie gemeenten met elkaar en met Midden-Brabant vergeleken, maar om het beeld compleet te maken is er ook een economisch profiel opgesteld van het gehele Land van Heusden en Altena, dat wil zeggen van drie gemeenten tezamen. Het complete profiel is opgenomen in de bijlage. De meest opvallende conclusies zijn in deze paragraaf opgenomen. Economische structuur In absolute termen zijn de handel & reparatiesector (groot- en detailhandel), industrie en bouwnijverheid de belangrijkste werkgelegenheidsverschaffers. In vergelijking met de referentieregio’s zijn met name de landbouw, de bouw en de vervoerssector sterk vertegenwoordigd in het Land van Heusden en Altena. Sectoren die relatief gezien minder gewicht in de schaal leggen qua werkgelegenheid zijn de zorg en de zakelijke dienstverlening. Figuur 2.4: Verdeling van de werkgelegenheid naar sector (2005)
25
Land van H&A

20 15

Midden-Brabant Nederland

%
10 5 0 Landbouw Bouw Handel en reparatie Onderwijs Industrie Horeca Overheid Zorg FDV ZDV Vervoer ODV
Bron: SES West-Brabant, Vestigingenregister Noord-Brabant

* FDV: financiële dienstverlening, ZDV: zakelijke dienstverlening, ODV: overige dienstverlening

Economische ontwikkeling en dynamiek Tussen 2000 en 2005 is de werkgelegenheid in het Land van Heusden en Altena met 610 banen, oftewel 3,6%, afgenomen. In Midden-Brabant bleef de afname van de werkgelegenheid over dezelfde periode beperkt tot 1%, terwijl in Nederland als geheel de werkgelegenheid zelfs licht toenam. In dit kader dient vermeld te worden dat vanaf 2001 sprake is geweest van een conjuncturele neergang, waar pas in 2006 een einde aan kwam. Dit heeft uiteraard een negatief effect op de werkgelegenheidsontwikkeling. Wanneer wordt ingezoomd op het Land van Heusden en Altena, blijkt dat het aantal arbeidsplaatsen in de periode 2000-2005 met name fors is afgenomen in de landbouw, de financiële dienstverlening en de bouw. Met name het onderwijs, de zorg en overige diensten hebben zich echter aan deze negatieve trend weten te onttrekken.

10

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

De daling van de agrarische werkgelegenheid is substantieel groter dan de landelijke trend, maar komt overeen met de regionale trend. Figuur 2.5: Ontwikkeling banen naar sector per regio in periode 2000-2005
30 25 20 15 10
% Land van H&A Midden-Brabant Nederland

5 0 -5 -10 -15 -20 -25
Landbouw Bouw Vervoer Overheid Handel en reparatie Onderwijs Industrie Horeca Zorg Totaal FDV ZDV ODV

Bron: SES West-Brabant, Vestigingenregister Noord-Brabant

* FDV: financiële dienstverlening, ZDV: zakelijke dienstverlening, ODV: overige dienstverlening

Ruimte voor bedrijven De totale voorraad bedrijventerreinen in het Land van Heusden en Altena bedraagt circa 197 hectare bruto. In netto termen komt dit neer op 149 hectare. Per 1 januari 2006 is nog zo’n 9 hectare uitgeefbaar aan bedrijventerrein, waarvan 7,5 hectare terstond uitgeefbaar. Het grootste deel van dit aanbod is aanwezig in de gemeente Aalburg. In het Land van Heusden en Altena zitten diverse plannen voor nieuwe bedrijventerreinen in de pijplijn. In de gemeente Aalburg betreft het bedrijventerrein Veen. In Woudrichem komen twee e nieuwe terreinen voor de (lokale) markt beschikbaar, namelijk de 2 Uitbreiding De Rietdijk Oost en De Rietdijk West. In Werkendam gaat het om de terreinen Ippelseweg en Bruine Kilhaven V. Daarnaast bestuderen de gemeenten in het Land van Heusden en Altena gezamenlijk de mogelijkheid om een Regionaal BedrijvenTerrein (RBT) te realiseren aan de zuidzijde van de kern Werkendam. Deze locatie is gekozen vanwege het gewenste compacte en efficiënte ruimtegebruik, de ligging dichtbij de A27, de reeds aanwezige bedrijventerreinen en het mogelijk te openen Steurgat dat aanknopingspunten biedt voor het ontwikkelen van ‘natte’ bedrijvigheid. Dit terrein zal voornamelijk gericht zijn op bedrijven in de zwaardere milieucategorieën en zal ontwikkeld worden in de periode 2010 tot 2020.

11

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Arbeidsmarkt In 2006 waren in het Land van Heusden en Altena gemiddeld zo’n 1.000 personen werkloos (status niet-werkend werkzoekend volgens de definitie van het CWI). Uitgedrukt als percentage van de beroepsbevolking komt dit neer op ruim 4%. Daarmee scoort de regio aanzienlijk beter dan de referentiegebieden. Wanneer de beroepsbevolking gespecificeerd wordt naar opleidingsniveau, blijkt dat deze overwegend lager tot middelbaar opgeleid is. Het aandeel hoger opgeleiden ligt in het Land van Heusden en Altena ruim 4 procentpunt onder het niveau van Midden-Brabant en zelfs 7,5 procentpunt onder het landelijke cijfer. Bevolking Tussen 1997 en 2006 is de bevolking in het Land van Heusden en Altena met ruim 2.300, ofwel 4,5%, toegenomen. Deze groei is iets lager dan in de referentiegebieden Midden-Brabant (+6,2%) en Nederland (+4,9%). Uit de bevolkingspiramide blijkt dat de jongere leeftijdscategorieën relatief sterk vertegenwoordigd zijn in het Land van Heuden & Altena ten opzichte van Midden-Brabant. De leeftijdsgroepen 20-25 jaar en 25-30 jaar zijn daarentegen minder prominent aanwezig in de regio.

12

DEEL I – Drie ondernemende gemeenten

Drie lokale workshops In elke gemeente is een workshop gehouden waarvoor telkens een tiental ondernemers was uitgenodigd. In de eerste helft van de workshop, waarvoor alleen ondernemers waren uitgenodigd, zijn de voorlopige resultaten besproken op basis van deskresearch, verkennende interviews en de schriftelijke enquête. Vervolgens zijn ontwikkelthema’s benoemd en door enkele ondernemers verder uitgewerkt. Voor de tweede helft van de workshop was ook de gemeente (wethouder en ambtenaar EZ) uitgenodigd en zijn de uitgewerkte ontwikkelthema’s aan de gemeente voorgelegd. De resultaten van deze drie workshops liggen ten grondslag aan dit eerste deel.

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

3. Ambitie ondernemend Aalburg
3.1 SWOT – analyse
De SWOT-analyse vat enerzijds de sterktes en zwaktes van de economie in de gemeente Aalburg samen en anderzijds de kansen en bedreigingen die zich (naar verwachting) voordoen. De SWOT is tot stand gekomen met input van ondernemers(verenigingen) en de gemeente, op basis van gesprekken met experts in de regio en deskresearch (economisch profiel en beleidsstukken).
Sterktes Zwaktes

Bereikbaarheid • Centrale ligging (dicht bij Zuidvleugel Randstad • Bereikbaarheid: ontsluiting naar en over A27 en Midden-Brabant) en A2 Economische structuur en dynamiek Opvallend sterke handelsgeest met • Aalburg heeft een relatief beperkte dienovereenkomstig grote handelssector werkgelegenheidsfunctie (aanzienlijk negatief pendelsaldo, door zittende bedrijven Grote landbouw- en bouwsector in vergelijking als pluspunt ervaren) met West-Brabant en Nederland Goed ondernemersklimaat Ruimte voor bedrijvigheid 50 ha. bedrijventerrein (bruto); toch slechts 18% totale werkgelegenheid op bedrijventerreinen Ruimte op bedrijventerrein (maar vnl. niet in handen van gemeente) Arbeidsmarkt en onderwijs Relatief jonge bevolking; grote groep jongeren • Beroepsbevolking is relatief laag opgeleid onder 20 jaar; relatief hoge groene druk en lage • ‘Braindrain’; hoger opgeleiden werken elders grijze druk • Jongeren die uit de regio vertrekken voor Voortgezet onderwijsvoorzieningen: een opleiding elders, komen niet meer terug onderbouw avo, vmbo-bouw, -mvt, -metaal, elektra, -sport en recreatie; (v)mbo landbouw Hoge arbeidsmoraal Lage werkloosheid Woon/leefklimaat en toerisme/recreatie Aantrekkelijke landschappelijke waarden: • Beperkt winkelaanbod buiten hoofdkern openheid, rust Prettig woon- en werkklimaat Voorzieningenniveau Wijk en Aalburg (winkels/markt/onderwijs/bieb/kerken) Centrumontwikkeling recentelijk voortvarend aangepakt (m.n. winkelaanbod) Organisatie en samenwerking Open houding / overleg gemeente-bedrijfsleven • • Samenwerking in de regel vrijblijvend (Nog) geen duidelijk beleid economie en werkgelegenheid

• • • • •

• • • • • •

13

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Kansen

Bedreigingen

Bereikbaarheid Verdere verslechtering van de bereikbaarheid in het algemeen Economische structuur en dynamiek • • • • • Ruimte voor handelsactiviteiten • Werkgelegenheid in landbouw staat onder druk; negatieve gevolgen voor leefbaarheid op Wellness en zorg als groeisector platteland Innovaties in de landbouw / handel Te weinig diversificatie sectoren (met ook meer kennisintensieve bedrijvigheid) • Bouw annex service en onderhoud Ruimte voor bedrijvigheid Lokaal en RBT: − afstemming / samenwerking biedt mogelijkheden voor efficiënter accommoderen bedrijven in regionaal verband − mogelijkheid om concept in één keer goed in de markt te zetten Arbeidsmarkt en onderwijs Zorgen voor voldoende technisch geschoold • Knelpunt onvervulde vacatures personeel: biedt gedegen scholingstrajecten / • Huisvesting buitenlandse werknemers afstemming ROC-bedrijfsleven Woon/leefklimaat en toerisme/recreatie Ontwikkeling (extensieve) recreatie (blauw en • Koopkrachtafvloeiing groen) • Winkelcentra in de regio met dezelfde Groot potentieel aan (dag)recreanten (uit formules Randstad en rest van Noord-Brabant) • Detailhandel kleine kernen onder druk Organisatie en samenwerking Gemeentelijke samenwerking voor meer kritische massa: − Professioneler beleid bedrijventerreinen − Deskundiger ambtenarenapparaat (met als gevolg betere dienstverlening aan bedrijfsleven) − Beter gecoördineerde promotie- en acquisitie-inspanningen • • Op termijn te klein als zelfstandige gemeente Teveel concurrentiestrijd tussen de 3 gemeenten in Land van Heusden en Altena •

• •

3.2 Lokale ontwikkelthema’s
De ondernemers in Aalburg hebben zowel individueel als gezamenlijk ontwikkelthema’s benoemd waaraan zij en de gemeente(n) samen kunnen werken. Het zijn thema’s waarvan de ondernemers vinden dat ze opgenomen dienen te worden in het economisch beleid, om zo extra impulsen te kunnen geven aan de lokale economie en het economisch klimaat.

14

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

De naar voren komende lokale ontwikkelthema’s voor de gemeente Aalburg zijn samen te brengen onder de volgende noemers: 1. 2. 3. 4. Facilitering ondernemers Concentratie winkels en andere voorzieningen Bouw starterswoningen Completer toeristisch/ recreatief aanbod

Ontwikkelthema 1 Facilitering ondernemers De gemeente Aalburg heeft een sterk bedrijfsleven in de sectoren handel, industrie, ambachten en landbouw, dat op gezette tijden om een goede facilitering vraagt, met name van de ruimtebehoefte. De ondernemers voelen zich als regel erg goed thuis in deze omgeving en zij willen, mits hun bedrijf binnen de gemeente goed geaccommodeerd kan worden, in overgrote meerderheid hier blijven. Een van de meest geroemde punten betreft de hoge arbeidsmoraal van de Altenaren. Als meest geprononceerde wens brengen de ondernemers naar voren zeer te hechten aan een meedenkende en meewerkende overheid die bedrijven positief tegemoet treedt bij het oplossen van hun problemen om te bouwen of uit te breiden. Ondernemers zijn zich bewust van de regelgeving waaraan zij en ook de gemeente zich gehouden weten. Zij bepleiten wel dat de gemeente binnen de gestelde wettelijke kaders de geboden vrijheidsgraden benut om tegemoet te komen aan realistische verlangens van ondernemers (voor bijvoorbeeld de verlening van bouw- en milieuvergunningen, daar waar men nu soms (te) veel zekerheden/ extra rapportages vraagt). Een van de grootste knelpunten voor jonge / startende bedrijven is het vinden van een passende, niet te dure huisvesting. Dit probleem wordt geuit op hetzelfde moment dat er ruimte in bedrijfsverzamelgebouwen leeg staat. Voor veel bedrijven in de opstartfase zijn de hier aangeboden ruimten echter te duur. Zij willen zich liever huisvesten in goedkopere ruimten. Wellicht bieden de grondexploitatieregels in bestemmingsplannen onder de nieuwe wet RO met ingang van juli 2008 nieuwe mogelijkheden om het hoofd te bieden aan dit probleem. Ook de mogelijkheid tot het benutten van vrijkomende agrarische bebouwing (VAB’s) voor startende ondernemingen met minder dan 5 werknemers dient serieus onder de loep genomen en zo mogelijk gefaciliteerd te worden. Het gaat dan niet alleen om ambachtelijk-/industriële activiteiten, ook kleine zakelijke dienstverleners zouden hierin een goede huisvesting kunnen vinden. Als de gemeente zich bij de inzet van VAB’s voor bedrijfshuisvesting te zeer beperkt voelt door de provinciale kaders, zou de Kamer van koophandel met valide argumenten vanuit ondernemersoptiek wellicht een katalysatorfunctie op dit punt kunnen vervullen. Een andere vraag is of deregulering meer gaat betekenen met de komst nieuwe wet RO per 2008. Een suggestie is om in een panel met ondernemers en gemeente samen van gedachten te wisselen over dereguleringsmogelijkheden die in concrete gevallen tot oplossing van pijnpunten kunnen leiden. Verder is het gewenst dat de gemeente bij aangelegenheden die op een bedrijventerrein spelen aan een overlegtafel kan komen met een afvaardiging die voor het hele terrein kan spreken.

15

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Als er geen vereniging is, is overleg immers een stuk lastiger: wie spreekt dan namens wie? Desgewenst kan de Kamer van koophandel de niet-georganiseerde ondernemers proberen te mobiliseren in platforms. Een meer overkoepelende organisatie zou richting gemeente een beter platform kunnen bieden bij het betrekken van ondernemerswensen in bestemmingsplannen, bijvoorbeeld ten aanzien van de inrichting / verkaveling van nieuwe bedrijventerreinen, de hoofdontsluiting van nieuwe en bestaande bedrijventerreinen, etc. Men dient hierbij wel in het oog te houden dat de meeste ondernemers opereren vanuit de eigen ambitie/drive, waaruit niet vanzelfsprekend een eensluidende visie is te distilleren. Terwijl het etaleren van een gezamenlijke visie onderling vertrouwen en de wíl tot samenwerken als vertrekpunt heeft.
Samenvatting van gewenste acties ‘Facilitering ondernemers’: • Benutten bandbreedte huisvesting binnen gestelde wettelijke kaders • Inzet VAB’s voor startershuisvesting • Organiseren panels ondernemers - gemeente

Ontwikkelthema 2 Concentratie winkels en andere voorzieningen Tot voor kort dreigde de winkelfunctie van de gemeente als geheel steeds verder uitgehold te worden. En dat doet afbreuk aan de leefbaarheid van elke leefgemeenschap. In de kleinste kernen is het winkelaanbod gaandeweg gemarginaliseerd. Daarnaast heeft de steeds sterker wordende concurrentie van de nabije Brabantse steden Waalwijk en Den Bosch zijn invloed op het winkelapparaat van de hoofdkern Wijk en Aalburg doen gelden. Met de ontwikkeling van een veelomvattend Centrumplan met nieuwe winkels en tal van andere voorzieningen is deze negatieve spiraal echter met succes doorbroken. De overtuiging is dat dit tweede concentratiepunt op winkel- en voorzieningengebied in het Land van Heusden en Altena (na de kern Werkendam) een flinke kwaliteitsimpuls heeft gekregen. De overtuiging is daarnaast dat de gemeente ook daadkrachtig moet blijven optreden om de voorzieningen in het centrum van Wijk en Aalburg vitaal te houden. Te denken valt dan bijvoorbeeld aan het - samen met de ondernemers - ‘sturen’ van de ontwikkelingen. Sturen kan bijvoorbeeld door een verdere diversificatie van het winkelaanbod in de richting van uitbreiding van het aantal zaken in de ‘shopping goods’, d.w.z. minder frequent gekochte goederen met een langere levensduur. Branches die in dit verband worden genoemd zijn ‘kleding en schoeisel’, evenwel niet in het exclusieve segment. Ondernemers hopen dat de parkeer- en bevoorradingsvoorzieningen bij het nieuwe centrum voldoende zullen zijn. Zij stellen voor om met het personeel afspraken te maken over parkeren bij centrumvoorzieningen. Voor de kleinste kernen zal het (winkel)voorzieningenaanbod alleen met maatwerkoplossingen, die van plaats tot plaats zullen verschillen, op bescheiden schaal te handhaven zijn. Men is daarbij sterk afhankelijk van creatieve initiatieven uit de lokale gemeenschap. De gemeente zou in bepaalde gevallen wellicht een (ruimtelijk) faciliterende rol kunnen spelen.

16

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Samenvatting van gewenste acties ‘Concentratie winkels en andere voorzieningen’: • Nieuwe branches in Winkelcentrum Wijk en Aalburg • Aandacht parkeervoorzieningen

Ontwikkelthema 3 Bouw starterswoningen Aalburg heeft een relatief jeugdige bevolking. Dat is samen met de hoge arbeidsmoraal een belangrijke ‘asset’ voor de toekomstige arbeidsbehoefte van bedrijven. Maar dan moeten de jeugdige inwoners die dat wensen wel een zelfstandige huisvesting in de gemeente kunnen vinden. Op de bestaande markt is die wens lang niet altijd te verwezenlijken. Van ondernemerszijde wordt sterk gepleit voor de bouw van voldoende starterswoningen in het goedkope segment om het wegtrekken van jeugdigen (inclusief personen met hogere opleiding) te voorkomen. Figuur 3.1: Starterswoningen

Bron: www.nieuwenhuis-bv.nl

Door ook in de kleinste kernen starterswoningen te realiseren, geeft de gemeente bovendien als belangrijk signaal af dat zij de leefbaarheid van kleine kernen in stand wil houden. Realiteit is echter ook dat bouwers / ontwikkelaars minder gecharmeerd zijn van het bouwen van kleine aantallen woningen in het laagste prijssegment. De gemeente heeft in diverse plannen al het een ander veilig proberen te stellen door quota op te nemen voor starterswoningen; ondernemers bepleiten wel een hoger aandeel dan de huidige 5% norm. Als optie is ook de ombouw van de (te) dure bedrijfsverzamelgebouwaccommodatie tot appartementen geopperd.
Samenvatting van gewenste actie ‘Bouw starterswoningen’: • Goede quotering en spreiding starterswoningen voor behoud vitaliteit

17

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Ontwikkelthema 4 Completer toeristisch / recreatief aanbod Rust en ruimte zijn de meest genoemde kwaliteiten van de gemeente Aalburg en eigenlijk van het hele Land van Heusden en Altena die de basis verschaffen voor de uitbouw van het toeristischrecreatieve product. Breed leeft bij ondernemers en gemeente de overtuiging dat hier nog terreinwinst is te boeken. Om te beginnen zijn de mogelijkheden voor een zekere uitbreiding van de horeca (restaurant- en hotelaanbod) in Aalburg af te tasten. Het gaat hier zowel om een direct belang van heel ondernemend Aalburg, als om uitbouw van de toeristische markt. Door herpositionering / concentratie van sportvoorzieningen (nu gedeeltelijk buitendijks gelegen aan de Afgedamde Maas) kan een beter totaalpakket aan sport- en andere voorzieningen worden geboden. Tevens ontstaan daardoor nieuwe mogelijkheden voor watergebonden activiteiten (watersport: combinatie jachthaven/woningen). In het verlengde daarvan is ook meer aandacht op zijn plaats voor de mogelijkheden die de combinatie van zorg- en wellness-voorzieningen kan bieden (huisvesting voor bepaalde doelgroepen - ouderen bijvoorbeeld - op goede locaties met voorzieningen binnen handbereik). Een up-to-date zwembadvoorziening zou een goede aanvulling hierop betekenen. Bij dit alles overheerst wel de overtuiging dat de komst van welke voorziening dan ook niet serieus mag gaan conflicteren met de in de aanhef genoemde belangrijkste kwaliteiten van het gebied: rust en ruimte. Anderzijds past hierbij de kanttekening dat alleen extensieve vormen van recreatie weinig bijdragen als nieuwe economische dragers.
Samenvatting van gewenste acties ‘Completer toeristisch / recreatief aanbod’: • Uitbouw hotel- en restaurantcapaciteit • Herpositionering / concentratie sportvoorzieningen + zwembad • Aftasten markt voor nieuwe watergebonden activiteiten

3.3 Bovenlokale ontwikkelthema’s
Naast lokale thema’s zijn ook enkele thema’s naar voren gekomen die een aanpak samen met Werkendam en Woudrichem vergen. Deze thema’s zijn benoemd in gesprek met ondernemers in de gemeente Aalburg. Aftasting van de samenwerkingsbereidheid met de rest van het gebied zal meer licht moeten werpen op het draagvlak hiervoor. Ontwikkelthema’s die samenwerking/afstemming vragen met Werkendam en Woudrichem: • Aantrekken zakelijke dienstverleners / kenniswerkers • Afstemming T&R ten einde te komen tot een beter Altena product • Bestuurlijke eenheid Altena Aantrekken zakelijke dienstverleners / kenniswerkers Een veelgehoorde zorg bij ondernemend Aalburg (maar ook daarbuiten) is het ‘braindrain-gevaar’ uit de regio.

18

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Door het ontbreken van voldoende werkgelegenheid voor hoger opgeleiden, vertrekken nogal wat beter opgeleiden uit het gebied, respectievelijk komen er relatief weinig kenniswerkers van elders in het gebied wonen. Voor het behoud van een gezonde economie zal die situatie een andere wending moeten krijgen. Voor de noodzakelijke innovatie van het bestaande bedrijfsleven en vanwege de gewenste diversificatie van de economische structuur in de toekomst is het alleszins wenselijk dat ingezet wordt op een groter potentieel aan zakelijke en financiële dienstverleners. Kijkend naar het hele gebied, heerst de overtuiging dat de kansen om dat met succes te bewerkstelligen het grootst zijn in de omgeving van de A27, al dan niet op het te ontwikkelen regionaal bedrijventerrein (RBT). Ook de bedrijven in Aalburg zullen gaandeweg behoefte krijgen aan meer hoger geschoolden (bijvoorbeeld ICT-ers in de handel en zakelijke dienstverlening, technici in de industrie). En dat geldt uiteraard evenzeer in de andere gemeenten (denk aan de scheepsbouw / maintenance sector in Werkendam en de foodsector in Woudrichem). Meer eigen activiteiten voor kenniswerkers met aantrekkelijke huisvestingsmogelijkheden (woningen, bedrijfsruimten) en dito voorzieningen (ICT/ breedband) verschaffen een bredere basis voor de toekomstige economie en leefbaarheid van de hele regio. Voor de werving van dit type nieuwe bedrijvigheid ligt een bovenlokale inzet – met ondersteuning door bijvoorbeeld de N.V. REWIN - voor de hand. Afstemming T&R ten einde te komen tot een beter Altena product Om tot een betere invulling van het toeristisch-recreatieve product te komen, is afstemming met de beide andere Altena gemeenten gewenst. Sommige ideeën kunnen het best door een (of de) andere gemeente(n) worden opgepakt vanwege hun ’natuurlijke’ voorsprong (ligging / omgeving). Door zaken op elkaar af te stemmen, kunnen doublures worden vermeden en kan de gezamenlijke gebiedspromotie beter ter hand worden genomen. De gemeente geeft aan dat er al een gedachtewisseling met de andere gemeenten loopt om na te gaan of / welke zaken op recreatieniveau in afstemming tussen de drie Altena gemeenten kunnen worden opgepakt. De bevindingen daarvan kunnen van invloed zijn op de lokale uitkomst rond het thema T&R en vice versa. Bestuurlijke eenheid Land van Heusden en Altena De ondernemers ervaren dat de gemeente veel formaliteiten vraagt ingeval van voorgenomen uitbreidingen. Zij zien dit als een hang naar het verkrijgen van extra zekerheden (‘zich indekken’), respectievelijk een gebrek aan daadkracht. Beslissingen laten daardoor ook lang op zich wachten. Dat brengt voor de ondernemers bovendien een extra financiële belasting met zich mee. Vanuit deze perceptie verwachten diverse ondernemers voordelen van het vormen van een bestuurlijke eenheid Land van Heusden en Altena. Zij stellen dat zo de slagkracht en kwaliteit kan worden verhoogd door een grotere efficiëncy (kostenbesparingen door ontdubbelingen), respectievelijk een meer objectieve oordeelsvorming via het consequent hanteren van transparante criteria. Aanvullend wordt hierbij opgemerkt dat ook de kwetsbare en zich omvormende landbouwsector hiervan de voordelen zal ervaren. De gemeente toont zich geen voorstander van samenvoeging van de drie gemeenten, maar opteert voor samenwerking waar mogelijk, onder meer op het gebied van het te voeren economisch beleid. Daarnaast wordt gezocht naar mogelijkheden om via het doorvoeren van ontdubbelingen in het ambtenarenapparaat van de drie gemeenten meer specialistische kennis in het gebied te krijgen / te houden.

19

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

4. Ambitie ondernemend Werkendam
4.1 SWOT – analyse
De SWOT-analyse vat enerzijds de sterktes en zwaktes van de economie in Werkendam samen en anderzijds de kansen en bedreigingen die zich (naar verwachting) voordoen. De SWOT is tot stand gekomen met input van ondernemers(verenigingen) en de gemeente, op basis van gesprekken met experts in de regio en deskresearch (economisch profiel en beleidsstukken).
Sterktes Zwaktes

Bereikbaarheid • • Veel fileproblemen op A27 (Merwedebrug) / Centrale ligging van de gemeente (dicht bij A15 / A16 (Moerdijkbrug) Zuidvleugel Randstad en Brabantse steden Den Bosch en Breda); goed ontsloten door • Bewegwijzering Biesbosch niet optimaal autosnelwegen Bereikbaar over water Economische structuur en dynamiek Bouw en vervoer hebben relatief groot • Werkendam heeft een relatief beperkte aandeel in totale werkgelegenheid. In absolute werkgelegenheidsfunctie termen is industrie belangrijkste • Zeer beperkte bedrijvendynamiek in de werkverschaffer afgelopen vijf jaar, maar trekt vanaf 2004 weer Havens inclusief gelieerde bedrijvigheid aan Ruimte voor bedrijvigheid • Geen uitgeefbare kavels bedrijventerrein meer • Weinig (kantoor)ruimte Arbeidsmarkt en onderwijs • Relatief jonge bevolking; grote groep jongeren onder 20 jaar; relatief hoge groene druk en lage grijze druk Goed arbeidsethos Lage werkloosheid Beroepsbevolking is relatief laag opgeleid Grote aanzuigkracht door werkgelegenheid (Zuidvleugel) Randstad • ‘Braindrain’; hoger opgeleiden werken elders • Dienstverlenende sector is kleinschalig en in omvang beperkt, waardoor werknemers in deze sectoren elders een baan moeten vinden Woon/leefklimaat en toerisme/recreatie • • In termen van m relatief beperkt winkelapparaat. Overnachtingsmogelijkheden blijven beperkt tot 1 (binnenkort 2) hotel(s), 5 Bed & Breakfast mogelijkheden en 3 campings
2

• •

• •

• •

• • • • •

Aantrekkelijke landschappelijke waarden; Nationaal Park de Biesbosch Aantrekkelijke woonomgeving Winkelvoorzieningen scoren goed op bereikbaarheid, veiligheid en parkeren Gevarieerd winkelaanbod in Hoogstraat (kern Werkendam) met aantrekkelijke uitstraling Aandacht voor detailhandelsvoorzieningen kleine kernen in ruimtelijk beleid

20

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Sterktes

Zwaktes

Organisatie en samenwerking • Versnippering organisaties voor bedrijfsleven − Veel ondernemersverenigingen − Koepelorganisatie wordt onvoldoende door individuele ondernemersverenigingen gedragen Ondernemers geven aan dat zij vinden dat het ontbreekt aan een constructieve houding van de gemeente naar het bedrijfsleven
Bedreigingen

Kansen

Bereikbaarheid • Zicht op verbetering A27 traject Lunetten – • Verdere verslechtering van de bereikbaarheid Hooipolder inclusief aanpassing Merwedebrug in het algemeen in periode 2013 - 2018 Economische structuur en dynamiek Zakelijke diensten en zorg zijn groeisectoren • Werkgelegenheid in landbouw staat onder druk; negatieve gevolgen voor leefbaarheid Scheepvaart en havengerelateerde op platteland bedrijvigheid (af- en nieuwbouw, service en onderhoud) • Ondernemers geven aan dat de groeipotenties van de scheepsbouw in het Aansluiten bij speerpuntsectoren ‘Pieken in de 2 gedrang kunnen komen: Delta’ West Brabant en Ideale connectie Midden Brabant (best of both worlds): − Groeiende scheepslengte bij gelijkblijvende kadelengte − Procesindustrie, logistiek en toerisme 3 − Bedreiging voor werkgelegenheid Aansluiting zoeken bij maintenance − Gemeente zou sector sterker tegemoet ontwikkelingen met accent op scheepvaart mogen komen volgens de ondernemers Transformatie van agrarische sector met aandacht voor kwaliteit van landelijk gebied Ruimte voor bedrijvigheid Geplande uitbreiding Bruine Kilhaven V (start • Plannen om ondernemers (detailhandel) mee te laten betalen aan openbare inrichting werkt uitgifte 2008) negatief uit op vestigingsklimaat Ontwikkeling RBT (40 ha.); • Beperkte beschikbare ruimte voor natte en − intergemeentelijke samenwerking biedt aanpalende bedrijvigheid mogelijkheden voor efficiënter accommoderen bedrijven in regionaal verband − mogelijkheid om concept in één keer goed in de markt te zetten: parkmanagement → de lat hoog leggen − Ruimte voor kantoorachtige bedrijvigheid Arbeidsmarkt en onderwijs Zorgen voor voldoende technisch geschoold • personeel; biedt lager opgeleiden een gedegen scholingstraject Relatief fors negatief pendelsaldo

• •

• •

• •

2 3

Midden Brabant zet met de Ideale Connectie in op drie speerpuntsectoren: leisure, logistics en life science Maintenance betreft onderhoud en reparatie kapitaalgoederen. West Brabant zet in op hoogwaardig technisch onderhoud van kapitaalintensieve goederen (met inzet van o.a. BOM, SES en REWIN)

21

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Kansen

Bedreigingen Woon/leefklimaat en toerisme/recreatie

• • • •

Extra ruimte voor rivier (overloopgebieden) • Detailhandel staat onder druk (veel afvloeiing biedt kansen voor waterrecreatie (jachthaven) van koopkracht naar elders, m.n. Gorinchem en Oosterhout) Ligging van gemeente aan Biesbosch kan verder benut worden • (Verdere) afkalving van voorzieningenniveau Groot potentieel aan (dag)recreanten (uit • Woningbouw speelt onvoldoende in op Randstad en rest van Noord-Brabant) behoud jongeren (meer starterswoningen dan momenteel gepland) Uitbouwen potenties recreatie en toerisme (rust en ruimte) in overleg met Altena gemeenten − in verlengde van ‘Behoud van landschap’ gericht op beheren van agrarische natuurwaarden − Werkendam met name functie voor ‘natte recreatie’ Organisatie en samenwerking Gemeentelijke samenwerking kan verscheidene voordelen bieden: − Professioneler beheer (regionaal) bedrijventerrein(en) − Deskundiger ambtenarenapparaat (met als gevolg betere dienstverlening aan bedrijfsleven) − Beter gecoördineerde promotie- en acquisitie-inspanningen

4.2 Lokale ontwikkelthema’s
De ondernemers in Werkendam hebben zowel individueel als gezamenlijk ontwikkelthema’s benoemd waaraan zij en de gemeente(n) samen kunnen werken. Het zijn thema’s waarvan de ondernemers vinden dat ze opgenomen dienen te worden in het economisch beleid, om zo extra impulsen te kunnen geven aan de lokale economie en het economisch klimaat. De naar voren komende lokale ontwikkelthema’s voor de gemeente Werkendam zijn samen te brengen onder de volgende noemers: 1. Uitbouwen scheepvaartcluster 2. Op peil houden detailhandelsbestand 3. Ondernemende randvoorwaarde scheppende gemeente Ontwikkelthema 1 Uitbouwen scheepvaartcluster Werkendam heeft een sterke functie op het gebied van scheepvaart voor wat betreft reparatie, afbouw en nieuwbouw van schepen. Ondernemers hebben de ambitie deze sterke economische positie te behouden en te versterken.

22

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Het uitbouwen van het scheepvaartcluster betekent ten minste de mogelijkheden creëren om de primaire scheepsbouw- en reparatieactiviteiten te ontwikkelen, echter om de vooraanstaande positie te behouden is meer nodig. Het uitbouwen van het cluster met toeleveranciers en scheepvaartondersteunende bedrijvigheid biedt de mogelijkheden voor een concurrerend vestigingklimaat en biedt tegelijkertijd ook kansen voor een hoogwaardigere werkgelegenheid in deze sector. Het gaat hierbij om kennisintensieve bedrijvigheid zoals constructie- of ontwerpbureaus, toeleveranciers van instrumenten voor scheepsnavigatie en classificatiebureaus. Ook samenwerking met opleidingen of het opzetten van een kennisinstituut kan de uitstraling van Werkendam op het gebied van de scheepvaart versterken. Bij het uitbouwen van het scheepvaartcluster kan aansluiting worden gezocht bij maintenance ontwikkelingen in met name West Brabant. Hier wordt ingezet op hoogwaardig technisch onderhoud van kapitaalintensieve goederen. Aansluiting kan een bijdrage leveren ten aanzien van profilering en het uitbouwen van het cluster met aanverwante (kennisintensievere) bedrijvigheid. Dit ontwikkelthema vraagt om ruimte; ruimte voor kadegebonden bedrijven en voor de ondersteunende bedrijven. De bestaande kadelengte en kadekavels zijn schaars en zullen dus efficiënt gebruikt moeten worden. Vanuit deze gedachte is het dus ook niet wenselijk dat natte kavels worden ingenomen door niet watergebonden bedrijven. Recent is geprobeerd om via een herziening van het bestemmingsplan havens de natte bedrijvigheid te stimuleren met regels voor de verkoop van niet-watergebonden bedrijven, maar dit heeft hoge weerstand opgeroepen. Gemeente en ondernemers hebben aangegeven dat de markt in dit geval zijn werk zou moeten doen. Grote watergebonden bedrijven zouden vrijkomende gronden kunnen opkopen om te voorkomen dat de natte kavels wederom een ‘niet natte functie’ krijgen. Figuur 4.1: Scheepvaartactiviteiten Werkendam

Beatrixhaven

Scheepsgroep

Beatrixhaven

Om extra ruimte te creëren hebben de ondernemers aangegeven sterke behoefte te hebben aan een derde haven. Aangezien er voor de realisatie van een dergelijke haven een groot budget nodig is, ligt het niet voor de hand dat deze op korte termijn gerealiseerd kan worden. Cofinanciering is noodzakelijk. Wellicht is er een mogelijkheid om de ontwikkeling van een haven te combineren met ontwikkelingen in het kader van Ruimte voor de Rivier (termijn na 2015) met als mogelijke locatie: het Steurgat ten zuiden van Bruine Kil terreinen. Alhoewel het niet eenvoudig zal zijn om een derde haven te combineren met een dergelijk complex (rijks)project is het toch de moeite waard om de mogelijkheden nog eens te onderzoeken om deze kans te verzilveren. Momenteel wordt er een verkenning uitgevoerd over de noodzaak van de aanwezigheid van een vluchthaven in de regio.

23

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Gezien de voortschrijdende schaalvergroting in de binnenvaart en gelet op ervaringen op andere plaatsen moet het mogelijk zijn dat grotere schepen een ligplaats kunnen krijgen in een dergelijke 4 vluchthaven . Als mogelijke locaties komen aan de orde: Gorinchem Dalemsegat, Gorinchem Avelingen, Hardinxveld, Werkendam instroom overlaat Noordwaard en ook de Steurgatvariant. Toeleveranciers en scheepvaartondersteunende bedrijvigheid zijn niet watergebonden, maar dergelijke bedrijven vestigen zich bij voorkeur wel in de directe nabijheid van de scheepvaartondernemingen. Achterliggende redenen hiervoor zijn uitstraling van de omgeving, beperkte logistieke kosten door nabijheid en de goede mogelijkheid voor het leggen van contacten. Hierbij gaat het dus om het creëren van ruimte in bestaande havens of in de directe nabijheid van (bestaande) havens.
Samenvatting van gewenste acties ‘Uitbouwen Scheepvaartcluster’: • Borgen en ontwikkelen van kennis door investering in gerelateerde opleidingen en/of opzet van een kennisinstituut

Mogelijkheid onderzoeken voor derde haven in Steurgat in combinatie met ontwikkelingen Ruimte voor de Rivier

Ontwikkelthema 2 Op peil houden detailhandelsbestand Het detailhandelsaanbod in de gemeente Werkendam staat onder druk, met name in de kleine kernen. Voor de leefbaarheid is het van belang om het detailhandelsaanbod op diverse plaatsen in de gemeente op peil te houden. De toenemende noodzaak tot schaalvergroting en het voortduren van de prijzenoorlog in de supermarktbranche zal tot gevolg hebben dat het aantal supermarkten en speciaalzaken in de toekomst verder zal afnemen. Verschraling van het winkelaanbod in de kleine kernen is hierdoor onvermijdelijk, maar ondernemers vragen aan de gemeente om er alles aan te doen om het huidige aanbod op peil te houden. Binnen de gemeente is er in de kleine kernen al aandacht voor het concentreren van detailhandelsvoorzieningen, maar naast kwaliteit en kwantiteit van het winkelaanbod blijken ook andere factoren als bereikbaarheid, parkeren, inrichting van de openbare ruimte en sfeer een 5 doorslaggevende rol te spelen in de keuze voor een winkelcentrum . Gemeente en detaillisten hebben dit voornamelijk zelf in handen. Met name voldoende (gratis) parkeeraanbod is door de ondernemers genoemd als een aandachtspunt. De succesvolle samenwerking van de ondernemers(verenigingen) en de gemeente in de Hoogstraat in Werkendam is hiervan een voorbeeld. Ondernemers die willen verbouwen of anderszins vergunningen aanvragen hebben behoefte aan een snelle afhandeling hiervan. Detaillisten vinden dit momenteel te lang duren en vragen aan de gemeente om zo veel mogelijk tegemoet te komen aan initiatieven van detaillisten en vergunningen zo snel mogelijk af te handelen.

4 5

Bron: Vluchthaven bij inlaat Noorwaard blijft kansrijk (Bestuur Kon. Schuttevaer, afd. Werkendam) 24 mei 2007 Land van Heusden en Altena; Strategische visie winkelstructuur. Droogh Trommelen Broekhuis bv

24

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Samenvatting gewenste acties ‘Op peil houden detailhandelsbestand’ • Realiseren van een aantrekkelijke openbare ruimte en voldoende (gratis) parkeerplaatsen nabij winkel(centra) • Snelle afhandeling vergunningenaanvragen detaillisten (geldt in principe voor alle sectoren)

Ontwikkelthema 3 Ondernemende randvoorwaarde scheppende gemeente Bij een ambitie die gericht is op een ondernemend Werkendam, hoort een actieve, faciliterende, regisserende en stimulerende gemeente. Ook past een ondernemersgerichte gemeentelijke dienstverlening bij deze ambitie. Ondernemers hebben het gevoel dat de gemeente Werkendam momenteel nog te weinig economische visie heeft en te weinig meedenkt met ondernemers. De voornemens van de drie gemeenten in het Land van Heusden en Altena om een gezamenlijk economisch beleid op te stellen klinken veelbelovend, maar ondernemers geven nadrukkelijk aan dat het niet alleen gaat om het opstellen van (gezamenlijk) economisch beleid. Het bijbehorende uitvoeringsprogramma en de rol van de gemeente bij het verwezenlijken van de visie zijn minstens zo belangrijk. Ook het betrekken van ondernemers bij het opstellen en uitvoeren van een visie en uitvoeringsprogramma is een essentieel punt. Ondernemers moeten immers de economische groei realiseren terwijl de gemeente slechts een faciliterende/regisserende rol heeft. Ondernemers wensen van de gemeente een initiërende en trekkende rol op het gebied van acquisitie voor nieuwe bedrijvigheid en de gemeente heeft bovendien een rol bij het opzetten van samenwerkingsverbanden. Het toeristisch bureau Altena-Biesbosch kan hier wellicht een rol in vervullen. Regelmatig overleg tussen gemeente en bedrijfsleven is nodig om vraag (bedrijfsleven) en aanbod (gemeente) op elkaar af te kunnen blijven stemmen. Een ander belangrijk punt bij economische samenwerking is de organisatie. Ondernemers hebben behoefte aan een ondernemersgerichte gemeentelijke dienstverlening. Een duidelijk aanspreekpunt voor alle aspecten die ondernemers aangaan.
Samenvatting van gewenste acties ‘Ondernemende randvoorwaarde scheppende gemeente’: • Opstellen economische visie (gemeente is voornemens om i.s.m. Aalburg en Woudrichem een gezamenlijk economisch beleidsplan op te stellen) • Betrekken van ondernemers bij het opstellen en uitvoeren van een economische visie en uitvoeringsprogramma • Gestructureerd overleg tussen gemeente en bedrijfsleven en één aanspreekpunt •

4.3 Bovenlokale ontwikkelthema’s
Naast bovengenoemde lokale thema’s zijn er ook thema’s naar voren gekomen die bij voorkeur worden opgepakt in samenwerking met Aalburg en Woudrichem. De thema’s zijn benoemd in gesprek met ondernemers in de gemeente Werkendam, zodat onduidelijk is in hoeverre andere gemeenten hierin daadwerkelijk willen samenwerken. 25

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Ontwikkelthema’s die samenwerking/afstemming vragen met Aalburg en Woudrichem: • Toerisme en recreatie in samenwerking met andere gemeenten • Samenwerking ondernemersverenigingen • Kansen regionaal bedrijventerrein Toerisme en recreatie in samenwerking met andere gemeenten De ligging van Werkendam aan de rand van de Biesbosch en de geplande uitbreiding van dit areaal door overloopgebieden biedt veel potenties voor recreatie en toerisme. In dit kader past het plan om in de toekomst het verblijfsrecreatieve aanbod uit te breiden met 160 eenheden in de Noordwaard. Voor Werkendam liggen de potenties in het bijzonder in watergebonden recreatie. Om bezoekers een totaalaanbod te kunnen bieden is samenwerking met omliggende gemeenten onontbeerlijk. In een regionaal plan kunnen taken en rolverdeling worden opgenomen (wie, wat, waar). Bovendien kan de PR gezamenlijk worden ingezet. Werkendam participeert momenteel in een tweetal toeristische platforms: Toeristisch Bureau Altena Biesbosch en Brabant aan de Biesbosch. Beide platforms stimuleren de samenwerking tussen ondernemers onderling en die tussen ondernemers en gemeenten. Brabant aan de Biesbosch zet vooral in op marketing/promotie. Om de kansen optimaal te benutten moet de samenwerking worden gezocht door bijvoorbeeld het samenstellen van arrangementen. Beide toeristische platforms vervullen hierin reeds een belangrijke rol. Daarnaast zal er samenwerking gezocht kunnen worden met betrokken partijen zoals Brabants Landschap, ZLTO, Hollandse Waterlinie, e.a.. Overigens kan nog opgemerkt worden dat er tijdens de workshop nadrukkelijk is vermeld dat er weinig animo is onder agrariërs voor initiatieven als boerderijterrassen, minicampings, et cetera. Samenwerking ondernemersverenigingen De ondernemers in Werkendam hebben nadrukkelijk aangegeven de samenwerking tussen ondernemersverenigingen verbeterd moet worden. Een goede samenwerking kan Ondernemend Altena op de kaart zetten. Het Land van Heusden en Altena beschikt momenteel over een koepelorganisatie SOVA . Veertien ondernemersverenigingen verspreid over de verschillende kernen en sectoren zijn lid van SOVA. Daarmee vertegenwoordigt SOVA een groot aantal ondernemers en is een sterke basis aanwezig voor belangenbehartiging en verdere samenwerking. In veel regio’s in Nederland bestaat er de wens voor een dergelijke koepelorganisatie, maar lukt het niet om deze van de grond te krijgen. Het Land van Heusden en Altena heeft wel een koepelorganisatie, maar met onderlinge spanningen. Met name de huidige organisatiestructuur is een onderwerp van gesprek bij diverse ondernemers(verenigingen) en dit beïnvloedt de wijze waarop de belangenbehartiging plaatsvindt. De betrokken partijen zullen dus samen met elkaar in gesprek moeten gaan over doelstelling, taken en de organisatiestructuur die daar bij hoort. De wijze waarop dit verder wordt ingevuld is aan de betrokken ondernemers(verenigingen).
6

6

SOVA=SamenwerkingsVerband Ondernemend Altena

26

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

In een reactie heeft de gemeente als aandachtspunt meegegeven dat het voor de belangenbehartiging en de samenwerking beter is als de koepelorganisatie en de individuele ondernemersverenigingen meer dekkingsgraad hebben. Hoe meer leden, hoe sterker de organisatie staat. Het is namelijk voor de gemeenten niet werkbaar als zij in goed overleg met ondernemersverenigingen keuzes maken en vervolgens blijkt dat ondernemers hier toch niet achter staan. In diverse regio’s in Nederland heeft een koepelorganisatie als doel om strategische ondernemersbelangen te behartigen. Dat wil zeggen dat de koepelorganisatie een eigen visie en mening heeft over onderwerpen die min of meer alle ondernemers (ongeacht branche) aangaan. Onderwerpen als bereikbaarheid, acquisitie, bedrijvenloket en regiomarketing kunnen door de koepelorganisatie worden opgepakt. Als dergelijke onderwerpen op de agenda staan (bij gemeente of bij de koepelorganisatie) dan kan de koepelorganisatie het gesprek met de gemeente(n) aangaan en kan zij namens de ondernemers één mening uiten. De koepelorganisatie komt daarbij op voor de belangen van alle ondernemers. Minder strategische onderwerpen worden in werkgroepen (gevormd door enkele ondernemersverenigingen) of door individuele verenigingen opgepakt. Om de onafhankelijkheid van de koepelorganisatie te waarborgen kiezen diverse organisaties vaak voor het inhuren van een externe voorzitter en/of secretaris. Kansen regionaal Bedrijventerrein De ontwikkeling van een regionaal bedrijventerrein biedt kansen voor het aantrekken van nieuwe bedrijven en daarmee nieuwe werkgelegenheid in de regio. Uit de economische profielen blijkt dat er diverse kansen zijn voor het aantrekken van nieuwe bedrijven. Zo kan er aangesloten worden bij de speerpuntsectoren uit ‘Pieken in de Delta West Brabant’, te weten procesindustrie en logistiek, en uit de Ideale connectie Midden Brabant: leisure (m.n. programmalijn breed en afwisselend aanbod toerisme en recreatie), logistics en life science (m.n. programmalijn innovatie in zorg en welzijn). Hierbij is het belangrijk om te vermelden dat er door de ondernemers nadrukkelijk is aangegeven dat bereikbaarheid een belangrijke voorwaarde is voor ontwikkeling van dergelijke sectoren. Zij vinden bereikbaarheid een belangrijke randvoorwaarde voor verdere ontwikkeling. Hierbij gaat het zowel om de interne bereikbaarheid van Werkendam als om de externe bereikbaarheid van het Land van Heusden en Altena. Bovendien hebben ondernemers aangegeven dat het aantrekken van kennisintensievere bedrijvigheid kansen biedt om de zogenaamde ‘braindrain’ te verminderen. Momenteel kent het Land van Heusden en Altena een grote uitgaande pendel.

27

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

5. Ambitie ondernemend Woudrichem
5.1 SWOT – analyse
De SWOT-analyse vat enerzijds de sterktes en zwaktes van de economie in Woudrichem samen en anderzijds de kansen en bedreigingen die zich (naar verwachting) voordoen. De SWOT is tot stand gekomen door input van ondernemers(verenigingen) en de gemeente, op basis van gesprekken met experts in de regio en deskresearch (economisch profiel en beleidsstukken).
Sterktes Zwaktes

Bereikbaarheid • • Veel fileproblemen op A27 (Merwedebrug) / Centrale ligging van de gemeente (dicht bij A15 / A16 (Moerdijkbrug) Zuidvleugel Randstad en Brabantse steden Den Bosch en Breda) Goede ontsluiting door autosnelwegen Economische structuur en dynamiek Vervoer en bouw hebben een relatief groot aandeel in totale werkgelegenheid. In absolute termen is de industrie belangrijkste werkgever Zeer beperkte bedrijvendynamiek in de afgelopen vijf jaar, maar trekt vanaf 2004 weer aan • Beperkte economische diversiteit / eenzijdige structuur Ruimte voor bedrijvigheid •

• •

Bedrijventerrein Rietdijk wordt momenteel • Geen terreinen meer beschikbaar voor uitgifte geherstructureerd (afgerond in 2009) mogelijkheid tot uitplaatsen bedrijven uit kern Arbeidsmarkt en onderwijs Relatief hoge arbeidsparticipatie (goede arbeidsmoraal) Lage grijze druk Weinig opleidingsinstituten; beroepsbevolking is laag opgeleid • Grote aanzuigkracht door werkgelegenheid (Zuidvleugel) Randstad • ‘Braindrain’; hoger opgeleiden werken elders Woon/leefklimaat en toerisme/recreatie Relatief beperkt winkelaanbod; gebrek aan speciaalzaken en ontbreken onderlinge samenhang winkelgebied Te weinig woningen voor starters (mede hierdoor wegtrekken jongere leeftijdscategorieën) Organisatie en samenwerking • Gemeenten hebben afzonderlijk een té kleinschalig karakter om een vuist te kunnen maken; niet toekomstbestendig •

• •

• •

Ondernemers waarderen de rust, ruimte en het • plezierig woongebied Historisch stadje Woudrichem inclusief aantrekkelijk buitengebied; sterk toeristische • aantrekkingskracht

Gestructureerd overleg met ondernemersverenigingen; contact met gemeente overwegend goed

28

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Kansen

Bedreigingen

Bereikbaarheid • Zicht op verbetering A27 traject Lunetten – • Verdere verslechtering van de bereikbaarheid van het Land van Heusden en Altena Hooipolder inclusief aanpassing Merwedebrug in periode 2013 - 2018 Economische structuur en dynamiek Vervoer/logistiek en ‘overige diensten’ zijn • Werkgelegenheid in landbouw staat onder groeisectoren. druk; negatieve gevolgen voor leefbaarheid op platteland Drempels wegnemen bij ondernemerschap (economische dynamiek) • Uitstellen / niet onder ogen zien van noodzakelijke transformatie landbouw − mede m.b.v. initiatief West TOP voor buitengebied Ruimte voor bedrijvigheid Uitbreiding bedrijventerrein Rietdijk Ontwikkeling RBT (± 40 ha); − intergemeentelijke samenwerking biedt mogelijkheden voor efficiënter accommoderen bedrijven in regionaal verband − mogelijkheid om concept in één keer goed in de markt te zetten: parkmanagement → de lat hoog leggen Arbeidsmarkt en onderwijs • Negatief migratiesaldo Woon/leefklimaat en toerisme/recreatie • Realisatie van een regionaal boodschappen• Detailhandel staat onder druk (veel afvloeiing centrum met volledig winkelaanbod om het van koopkracht naar elders, m.n. Gorinchem middengebied van het Land van Heusden en en Oosterhout), ofwel afkalving van Altena te voorzien voorzieningenniveau in kleine kernen Herontwikkeling centrum Almkerk • Te weinig woningbouw Omzetting / functieverandering ± 170 ha agrarische gronden in landgoederen met recreatieve bestemming Extensieve recreatie biedt kansen om rust en ruimte te behouden, maar geeft (beperkte) economische impulsen aan bestaande voorzieningen als golfbaan en detailhandel Organisatie en samenwerking Gemeentelijke samenwerking kan verscheidene voordelen bieden: − Professioneler beheer (regionaal) bedrijventerrein(en) − Deskundiger ambtenarenapparaat (met als gevolg betere dienstverlening aan bedrijfsleven) − Beter gecoördineerde promotie- en acquisitie-inspanningen, meer lobbykracht (m.n. infrastructurele projecten) • Ontbreken van een constructieve gemeente die ondernemersinitiatieven omarmt

• •

• •

• •

29

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

5.2 (Boven)lokale ontwikkelthema’s
De ondernemers in Woudrichem hebben nadrukkelijk één ontwikkelthema naar voren geschoven waaraan ondernemers en gemeente(n) samen kunnen werken: 1. Eén Altena gemeente Daarnaast zijn er nog twee andere thema’s waarvan de ondernemers vinden dat ze opgepakt dienen te worden in het regionaal economisch beleid, omdat het thema’s zijn die een impuls kunnen geven aan de economie en het economisch klimaat. 2. Extensieve recreatie en toerisme 3. Ontwikkeling landbouw Om het wensbeeld te realiseren zal er tevens voldoende aandacht moeten zijn voor randvoorwaarden als interne (binnenwegen) en externe bereikbaarheid (snelwegen) van het gehele land van Heusden en Altena en de woningbouw.

Ontwikkelthema 1 Eén Altena gemeente De kracht van het Land van Heusden en Altena en van Woudrichem in het bijzonder is rust en ruimte. Hierdoor is het prettig wonen en recreëren in dit gebied. Bij een prettige woonomgeving horen voldoende voorzieningen waaronder horeca en detailhandel, maar ook voldoende werkgelegenheid. Ondernemers geven aan dat bestuurlijke samenwerking en afstemming noodzakelijk is om economische ontwikkeling te realiseren en tegelijkertijd rust en ruimte te bewaren. Eén Altena gemeente vraagt één gezamenlijke visie op de ontwikkelingen met als gevolg minder getouwtrek, eenduidig beleid voor inwoners en bedrijven en tot slot betere afstemming (wonen, werken recreëren). De gemeente Woudrichem heeft aangegeven dat zij openstaat voor intensieve gemeentelijke samenwerking. De bestuurlijke samenwerking binnen de economische kolom is een eerste stap. De ontwikkeling van het regionaal bedrijventerrein biedt kansen om bedrijvigheid binnen het Land van Heusden en Altena te accommoderen en werkgelegenheid te creëren, maar ondernemers in Woudrichem geven duidelijk aan dat de gemeenten er voor moeten waken de rust en ruimte niet te verstoren. Het aantrekken van zogenaamde ‘schone bedrijvigheid’ past het beste bij het karakter van het Land van Heusden en Altena. Schoon staat in dit geval voor bedrijven die opereren in harmonie met hun omgeving: bodem, water, lucht en energie. Te denken valt aan dienstverlenende bedrijven, maar ook aan industriële bedrijven met een milieuvriendelijk productieproces of wellicht industriële bedrijven die op milieuvriendelijke wijze producten ontwikkelen/produceren die een essentiële bijdrage leveren aan het milieu. Naast de ontwikkeling van een regionaal bedrijventerrein vragen ondernemers ook bijzondere aandacht voor de huidige bedrijven. Woudrichem kent enkele grote, sterke bedrijven. Als de gemeente(n) deze bedrijven wil(len) behouden dan zal het economisch beleid hierop afgestemd moeten worden. Deze bedrijven kunnen alleen maar concurrerend blijven als er voldoende uitbreidingsruimte wordt gerealiseerd en de bereikbaarheid gegarandeerd blijft.

30

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Door het ontbreken van economisch beleid bestaat er onduidelijkheid waardoor de gemeente het risico loopt dat noodzakelijke investeringen uitblijven. Ondernemers vragen in het aangekondigde gezamenlijk economisch beleid hier nadrukkelijk aandacht voor.

Samenvatting van gewenste acties ‘Eén Altena gemeente’: • Streven van de politiek om te komen van economische samenwerking tot één gemeente • Ondernemers moeten hun mening richting politiek beter ventileren • Creëren van nieuwe werkgelegenheid door het aantrekken van schone bedrijvigheid op het regionaal bedrijventerrein • Aandacht en beleidsruimte voor behoud huidige (grotere) bedrijven in regionaal economisch beleid

Ontwikkelthema 2 Extensieve recreatie en toerisme Rust en ruimte is een van de sterkste punten van het Land van Heusden en Altena. Extensieve vormen van recreatie en toerisme bieden mensen van buitenaf de gelegenheid om van deze kwaliteiten te genieten. Fietsroutes en waterrecreatie bieden aanknopingspunten om recreanten naar het Land van Heusden en Altena te trekken en tegelijkertijd het natuurlijke landschap te behouden. Eén Altena gemeente biedt ook hier de mogelijkheid voor de noodzakelijke beleidsmatige afstemming. Figuur 5.1: Rust en ruimte in Woudrichem

Rivier de Alm
Bron: website gemeente Woudrichem

Fort Giessen

Extensieve recreatie biedt beperkte economische mogelijkheden. Het is immers de intensieve recreatie (met name de verblijfsrecreatie) die grotere lokale bestedingen kent. Om de rust en ruimte niet te verstoren kiezen ondernemers toch voor extensieve recreatie. Zij gaan er vanuit dat lokale detailhandel en horeca (waaronder ook initiatieven als de golfbaan Almkreek, maar ook de Kurenpolder in de gemeente Werkendam) ook profiteren van extensieve recreatie.

Ontwikkelthema 3 Ontwikkeling landbouw Ontwikkelingen als landgoederen, natuurontwikkeling, ruimte voor de rivier en schaalvergroting in de landbouw vragen allemaal om ruimte waardoor een integrale Altena visie op landbouwontwikkelingen noodzakelijk is.

31

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Ondernemers stellen voor om daar waar het moeilijk is om landbouw te bedrijven natuurontwikkeling voorrang te geven en op andere plaatsen landbouw de ruimte te geven. In het kader van economische ontwikkeling is het van belang dat de landbouw zich verder blijft ontwikkelen, waardoor de sector versterkt kan worden. De primaire sector kan verder innoveren met nieuwe gewassen en nieuwe technieken en tegelijkertijd kunnen toeleverende bedrijven verder groeien.

32

DEEL II – Eén ondernemend Land van Heusden en Altena

Eén regiocarrousel De lokale resultaten zijn besproken in één regiocarrousel. Voor deze bijeenkomst waren individuele ondernemers uit de drie gemeenten uitgenodigd, voorzitters van de ondernemersverenigingen, gemeenteambtenaren EZ en –bestuurders EZ. In deze bijeenkomst lag het accent op de intergemeentelijke samenwerking en het uitwerken van de regionale ontwikkelthema’s. De resultaten uit deze regiocarrousel liggen ten grondslag aan dit tweede deel.

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

6. Gezamenlijke ambitie Land van Heusden en Altena
6.1 Rode draad in lokale SWOT-analyses
Voor elke gemeente afzonderlijk is, in samenspraak met de ondernemers, een SWOT opgesteld. In onderstaand SWOT-schema zijn punten opgenomen die herkenbaar zijn voor het Land van Heusden en Altena als geheel.
Sterktes Zwaktes

• • •

Het Land van Heusden en Altena kent een centrale geografische ligging: − Dicht bij Zuidvleugel Randstad en MiddenBrabant Aantrekkelijke landschappelijke waarden (ruimte) Prettig woon- en leefklimaat (rust) Ondernemers hebben aangegeven dat werknemers beschikken over een goed arbeidsethos Alle drie de gemeenten kennen een relatief lage werkloosheid
Kansen

• •

Ontsluiting en bereikbaarheid van de regio via snelwegen De bedrijvigheid in het Land van Heusden en Altena is relatief kleinschalig van aard. De regio kent weinig grootschalige stuwende bedrijvigheid Relatief zwakke vertegenwoordiging van dienstverlenende sectoren in economische structuur ‘Braindrain’: hoger opgeleiden werken buiten het gebied en trekken weg
Bedreigingen

De ontwikkeling van een regionaal bedrijventerrein en drie sublokale terreinen biedt kansen voor behoud en creatie van werkgelegenheid Gemeentelijke samenwerking binnen economische kolom schept mogelijkheden voor: − Deskundig(er) ambtenarenapparaat − Professioneler beheer van bedrijventerreinen − Beter gecoördineerde promotie- en acquisitie inspanningen In alle gemeenten is aangegeven dat er verdere mogelijkheden liggen binnen toerisme en recreatie (elke gemeente met eigen waardevolle kenmerken)

• • • •

Verdere verslechtering bereikbaarheid Onvervulbare vacatures als keerzijde van lage werkloosheid Koopkrachtafvloeiing naar omliggende gemeenten Werkgelegenheid in landbouw staat onder druk; negatieve gevolgen voor leefbaarheid op buitengebied en kleine kernen

6.2 Regionale ontwikkelthema’s
De ondernemers in het Land van Heusden van Heusden en Altena hebben zes ontwikkelthema’s benoemd. Vier inhoudelijke thema’s en twee thema’s die betrekking hebben op het proces. Het zijn thema’s waarvan de ondernemers vinden dat ze opgenomen dienen te worden in het regionaal economisch beleid, omdat ze extra impulsen kunnen geven aan de regionale economie en het economisch klimaat.

33

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

In een workshop waarbij niet alleen ondernemers aanwezig waren maar tevens een ambtelijke en bestuurlijke vertegenwoordiging van elk van de drie gemeenten, zijn deze thema’s verder uitgewerkt. Het betreft de volgende inhoudelijke ontwikkelthema’s: A. B. C. D. Kansen Regionaal Bedrijventerrein Gezamenlijke visie op recreatie en toerisme Detailhandel Landbouwontwikkeling

Deze vier ontwikkelthema’s laten zien dat er voldoende kansen zijn, maar een goede samenwerking is de sleutel tot realisatie. Ondernemers steken wat dat betreft hand in eigen boezem en zoeken naar verbetering van de onderlinge samenwerking, bovendien vragen ze van bestuurders om intensief samen te werken. Aan de inhoudelijke thema’s zijn dus de volgende twee procesmatige ontwikkelthema’s toegevoegd: E. Intensieve bestuurlijke samenwerking F. Samenwerking Ondernemersverenigingen

ad A Kansen Regionaal Bedrijventerrein De ontwikkeling van een regionaal bedrijventerrein biedt kansen voor verdere economische ontwikkeling voor het gehele Land van Heusden en Altena en voorkomt versnippering van de bedrijventerreinen. Opvallend is dat er door de ondernemers in de workshops relatief weinig aandacht is besteed aan de kansen van een regionaal bedrijventerrein. Nieuwe bedrijvigheid levert immers niet alleen directe werkgelegenheid op, maar zorgt tevens voor afgeleide werkgelegenheid waarmee een regionaal bedrijventerrein de economie van de gehele regio kan versterken. Figuur 6.1: Regionaal bedrijventerrein wordt ontwikkeld aansluitend aan bestaand terrein

Het regionaal bedrijventerrein geeft in eerste instantie ruimte aan bedrijven uit de eigen regio die uitbreidingsbehoefte hebben en bedrijven in de zwaardere milieucategorieën (categorie 4 en 5). Bovendien biedt het de mogelijkheid voor het aantrekken van nieuwe bedrijven.

34

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Bij het aantrekken van nieuwe bedrijven bestaat de wens om kennisintensievere bedrijvigheid aan te trekken om daarmee de zogenaamde braindrain te verminderen. Hierbij kan gedacht worden aan hoogwaardige industriële bedrijven die productie combineren met productontwikkeling. De ligging van het Land van Heusden en Altena op de lijn Midden en West Brabant biedt de mogelijkheid om de ‘best of both worlds’ te kiezen en aansluiting te zoeken bij speerpuntsectoren uit ‘Pieken in de Delta West Brabant’ en uit de Ideale Connectie Midden Brabant. Procesindustrie en logistiek bieden aanknopingspunten met West Brabant. De speerpuntsectoren leisure (m.n. programmalijn breed en afwisselend aanbod toerisme en recreatie), logistics en life science (m.n. programmalijn innovatie in zorg en welzijn) bieden aanknopingspunten met Midden Brabant. De drie gemeenten laten momenteel een studie uitvoeren waarin de marktkansen voor het regionaal bedrijventerrein onderzocht worden. Aangezien de ontwikkeling van een dergelijk grootschalig terrein van invloed zal zijn op de economie van het gehele Land van Heusden en Altena, lijkt het zinvol dat ondernemers betrokken blijven bij de verdere invulling van dit terrein. De resultaten van studie naar de marktkansen zullen de basis bieden voor de verdere ontwikkeling van het terrein. Ondernemers(verenigingen) zullen op basis van deze eerste resultaten een visie kunnen ontwikkelen op het regionale bedrijventerrein.
Samenvatting gewenste acties ‘kansen regionaal bedrijventerrein’: • Visie namens ondernemers ontwikkelen op regionaal bedrijventerrein

ad B Gezamenlijke visie op recreatie en toerisme Tijdens de lokale workshops is recreatie en toerisme al frequent genoemd als (bovenlokaal) ontwikkelthema. Bovendien is bij dit thema uitgebreid stilgestaan tijdens de regiocarrousel. Het gevoel dat breed leeft bij ondernemers is dat het hier ook om een economisch potentieel van betekenis gaat. Als enige van alle behandelde bovenlokale thema’s is een harde uitspraak gedaan over de te bereiken kwantitatieve doelstelling in 2015, nl. een verdubbeling van de werkgelegenheid ten opzichte van 2005. Tegelijkertijd is vastgesteld dat die doelstelling niet vanzelf bereikt wordt en dat daarvoor aan een aantal condities moet worden voldaan, namelijk: • scherper zicht op profiel en profilering daarvan • bepaling richting en • maken van keuzes: combinatie van kleinschalige en grootschalige elementen Bij de bepaling van het profiel wordt algemeen gewezen op dé kwaliteit van het gebied Land van Heusden en Altena: ‘rust en ruimte’. Om deze kwaliteit heen zal de profilering gestalte moeten krijgen. Dat betekent enerzijds handhaving en versterking van deze basiskwaliteit en anderzijds zoeken naar locaties waar intensievere T&R activiteiten met zorg zijn in te passen.

35

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Figuur 6.2: Toerisme en recreatie Land van Heusden en Altena

Bakkerij Hardeman Wijk en Aalburg

De Kurenpolder Recreatie in Hank
Bron: website tbab.nl

Fluisterboot Vissershang in Hank

De profilering van de regio is nog niet zo eenvoudig / eenduidig neer te zetten met de kwaliteiten rust en ruimte, blauw en groen, Biesbosch en/of Altena. Maar betrokken ondernemers uit het gebied en gemeenten moeten, met ondersteuning uit het professionele circuit (Platforms Brabant a/d Biesbosch, TRAB), toch in staat worden geacht hierin de juiste vervolgstappen te zetten. Meteen zal dan de organisatorische inbedding de aandacht vragen. Te verkiezen is om voor het uitdragen van een heldere boodschap en het afstemmen van diverse initiatieven en acties te komen tot één desk voor R&T / één organisatiebureau / één te benoemen gespecialiseerd R&T 7 ambtenaar. Daarbij zal, wellicht via een PPS-constructie , gezorgd moeten worden voor de benodigde financiën om professionele bemensing waar te kunnen maken en een promotiecampagne op te kunnen zetten. Ondernemers doen ook een appèl op de overheid om nadrukkelijker op de voorgrond te treden om gearticuleerde kansen in te bedden in een gezamenlijk plan van de drie gemeenten. Samenhang in de planvorming, die op draagvlak bij de ondernemers kan rekenen, kan en moet een sterkere basis voor uitbouw van het R&T product bieden. Elkaar positief beïnvloedende grootschalige en kleinschalige initiatieven, aangevuld met een redelijk fijnmazig voorzieningennet (van cultuur-, landschaps-, fysieke - en organisatorische infrastructuurelementen) zijn kenmerkend voor een goed R&T totaalproduct.
7

PPS = Publiek – private samenwerking

36

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Alle elementen samen vormen a.h.w. een harmonisch mozaïek dat bijdraagt aan versterking van het regiogevoel en -product. Daar hebben niet alleen de direct betrokken R&T ondernemers baat bij, maar ook ondernemers in aanpalende sectoren en de recreatiezoekende burgers uit het Land van Heusden en Altena zelf. Om zover te komen, lijkt het parool: ‘Kansen definiëren en pakken’. De regiocarrousel heeft een aantal, nog niet samenhangende ideeën opgeleverd voor versterking van het Altena R&T product. Een greep hieruit laten we hier de revue passeren: • Investeren in lokale bezienswaardigheden als (vaar)routes, forten en natuur & landschap • Vergroten verblijfsaccommodaties • Extra bestedingspotentieel n.a.v. grotere projecten (Golfbaan Almkreek, Kurenpolder) • Aantrekken gezamenlijk EU-subsidie (Leader) Wellicht biedt deze opsomming een basis voor een verdere oriëntatie van het bedrijfsleven op een gezamenlijk te ontwikkelen plan en profiel. Tegelijkertijd is naar voren gebracht daarbij ook te kijken naar het gebiedsplan Wijde Biesbosch waar de nodige R&T mogelijkheden zijn aangestipt.
Acties voor de korte termijn ‘Gezamenlijke visie op recreatie en toerisme’: • Ondernemers: Articuleren gezamenlijk wensen bedrijfsleven dat in R&T branche actief is • Overheid + ondernemers: Doortimmerd plan op hoofdlijnen van ontwikkeling, duiding van locaties voor verschillende typen activiteiten • Gemeenten: Toezien op synergie-effecten in een gezamenlijk plan, ruimte laten voor detailuitwerkingen

Alle betrokkenen: Nadenken over externe profilering en organisatievereisten

ad C: Detailhandel Opvallend is dat bij deze in eerste aanleg lokale/sectorale problematiek het belang van een attractief detailhandelsapparaat voor de hele regio door een brede schakering van ondernemers wordt benadrukt. Verdergaande koopkrachtafvloeiing slaat niet alleen terug op de betrokken ondernemers, maar tast ook de algehele leefbaarheid van het gebied aan. Vanuit deze achtergrond hebben de (alle) ondernemers in de regiocarrousel de geformuleerde doelstelling voor de detailhandel van ‘een compleet en bereikbaar assortiment/ aanbod in Altena in 2015’ onderschreven. En tevens de agendering daarvan als regionaal thema. Bij een goed leef- en werkklimaat horen adequate winkelvoorzieningen. De hiërarchie in het voorzieningenniveau wordt geaccepteerd. Wel is het appèl op de overheid om creatieve initiatieven uit de lokale gemeenschappen die maatwerkoplossingen vergen, waar mogelijk (ruimtelijk) te faciliteren.

37

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Figuur 6.3: Diversiteit aan detailhandelsvoorzieningen in de regio

’t Rond (gemeente Woudrichem)

’t Rond (gemeente Woudrichem)

Nieuwbouw in centrum Wijk en Aalburg
Bron: website gemeente Aalburg

Weekmarkt (gemeente Werkendam)
Bron: website gemeente Werkendam

Belangrijkste aandachtspunt is echter de hoofdwinkelstructuur. In aansluiting op de uitgebrachte visie in 2004 is de nodige beweging ontstaan in de centrumvoorzieningen. De twee belangrijkste polen (Hoogstraat Werkendam en Centrumplan Wijk en Aalburg) liggen op grote afstand van elkaar en zijn met de doorgevoerde upgrading levensvatbaar. De vraag in hoeverre er ruimte is voor een centraal in het gebied gelegen derde winkelconcentratie van formaat is nog niet van een eenduidig antwoord voorzien. Als argument vóór pleit de goede bereikbaarheid van een winkelvoorziening voor inwoners van het centrale deel van het gebied; maar vraag is of er voldoende draagvlak is, gelet op de marktontwikkelingen en het voortbestaan van bestaande voorzieningen in veel kernen. Hoe nu te komen is tot ‘een compleet en bereikbaar assortiment / aanbod in Altena in 2015’ wordt vooral bepaald door de ontwikkeling van koopkracht- en bestedingspatronen. Om daar met de juiste acties op in te kunnen spelen, is wel gepleit voor een hernieuwde visieontwikkeling: zowel geënt op ondernemersinzichten als op de ruimtelijke vertaling door de gezamenlijke gemeenten. Als novum is geopperd bij die visies ook rekening te houden met de gevolgen van de beperkte mobiliteit bij bepaalde doelgroepen (ouderen) en (mede daardoor) opkomende distributieservices.

38

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Uit de opgesomde losse aandachtspunten tijdens de regiocarrousel komt naar voren hoezeer ook ondernemers op zoek zijn naar nieuw houvast voor de toekomst. Een greep uit de geuite aandachtspunten, die wellicht bij de komende discussies een nadere uitwerking / vertaling kunnen krijgen: • Combinatie winkels + overige voorzieningen • Goede bereikbaarheid + parkeren • Meer kans op succes indien: − voldoende actueel inzicht en visie − klantgerichtheid, service en kwaliteit − gezonde concurrentie en transparantie − aantrekken bedrijvigheid van elders
Acties op korte en middellange termijn ‘detailhandel’: • Ondernemers en KvK: Actualisering detailhandelsvisie • Gemeenten: Ruimtelijke visie 2008 • Ondernemers en KvK: Regionaal overlegplatform • Ondernemers en KvK: Visie op mobiliteit en distributieservice 2010

ad D Landbouwontwikkeling In aansluiting op de bodem- en terreingesteldheid zijn in het Land van Heusden en Altena overwegend landbouwbedrijven actief in de rundveehouderij en in de akkerbouw. Tuinbouwactiviteiten zijn minder prominent aanwezig dan in aangrenzende gebieden (Zaltbommel, Waalwijk/ Heusden). Zij manifesteren zich wel in de vorm van akkerbouwmatig geteelde tuinbouwgewassen, fruitbedrijven en specifieke plantenkwekerijen. De intensieve veehouderij is in het gebied slechts spaarzaam vertegenwoordigd. De lange tijd sterke landbouwsector in het gebied is in de afgelopen 10-15 jaren wel onder druk gekomen als gevolg van lage afzetprijzen en toenemende regelgeving. Deze factoren hebben ingrijpende gevolgen voor de structuur van de bedrijven. Schaalvergroting met kostprijsverlaging en een lagere inzet van arbeid is het eerste logische antwoord op de veranderende marktomstandigheden. Echter, schaalvergroting is niet de enige strategie met toekomstperspectief, zo is de opvatting van de sector die het zelfvertrouwen heeft hervonden. De ondernemers moeten wel bewust (kunnen) kiezen uit verschillende bedrijfsstrategieën om te kunnen voorzien in een verantwoorde kwaliteitsproductie. Dat is de beste garantie, dat de sector ook een zeer waardevolle bijdrage kan blijven leveren aan de instandhouding van de gebiedskwaliteit 'rust en ruimte'. Als doelstelling voor 2015 zet de sector dan ook in op 'gezonde, rendabele bedrijven met maatschappelijke meerwaarde'.

39

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Figuur 6.4: Landbouw

Voor de invulling mikt de sector duidelijk op 3 hoofdstrategieën met toekomstwaarde: • Schaalvergroting, met als kenmerken kostprijsbeheersing / lagere marges voor de 'grotere' producten in akkerbouw en rundveehouderij. • 'Toegevoegde waarde' bedrijven, van eigen afzetpotentie overtuigde, zelfbewuste bedrijven die sterk innoverend werken en/of nichemarkten bedienen. • Publieksvriendelijke bedrijven, die een deel van hun bestaan ontlenen aan de directe contacten met de burgerij (met voorlichting, zorg, huisverkoop, biologische producten, natuurontwikkeling). Naast de gebruikelijke stedenbouwkundige ontwikkelingen (wonen, bedrijventerreinen, infrastructuur) vragen ook ontwikkelingen als landgoederen, natuurontwikkeling, ruimte voor de rivier en schaalvergroting in de landbouw om ruimte. Hiermee worden vooral claims op landbouwgronden gelegd. Deze omstandigheid in combinatie met de aangegeven ontwikkelingsrichtingen pleit voor een integrale Altena visie op de landbouw in het gebied. Ondernemers stellen voor om als leidend principe te laten gelden dat daar waar het moeilijk is om landbouw te bedrijven de natuurontwikkeling voorrang te geven en op andere plaatsen de landbouw de ruimte te geven. De sector is erbij gebaat zelf de eisen op tafel te leggen vanuit het landbouwbelang, om op basis daarvan in samenspraak met alle gemeenten te zoeken naar optimale voorwaarden voor de toekomstige gebiedsinvulling. Aandachtspunt vormen met name de hoge grondprijzen. Die maken dat de teelt van bepaalde gewassen / producten onder druk komt en onvermijdelijk naar elders (buitenland) wordt verplaatst. Verder is nog naar voren gebracht dat de primaire sector aan betekenis kan winnen in termen van toegevoegde waarde met de introductie van nieuwe gewassen, nieuwe technieken, etc., waardoor tegelijkertijd ook toeleverende en afnemende bedrijven verder kunnen groeien.

40

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Ondernemers hebben gewezen op de teelt van akkerbouwgewassen voor bio ethanol brandstof en op windenergie, als zijnde nieuwe toegevoegde waardeproducten die niet voor de voedselvoorziening bestemd zijn. De slaagkans daarvan is in hoge mate afhankelijk van het (rijks)overheidsbeleid, respectievelijk de burgers (maatschappelijke acceptatie). Tot slot nog enkele losse aandachtspunten die de uitkomst van de discussie over de vernieuwingen in de landbouw mede zullen bepalen: • Aandacht van en voor de maatschappij • Transparante productie • Ruimtegebrek/grondprijs • Overheden (beleid EU, NL en gemeente) • Innovatie/ kennisinstellingen • Dialoog met R&T sector
Acties voor korte en middellange termijn ‘landbouw’: • Ondernemers, ZLTO, overheid: Doorzetten ruilverkaveling/ kavelruil, afronding voor 2015 • Ondernemers, bevolking: Landschapsbeheer • Ondernemers sector+R&T: Afstemming i.v.m. bedrijfs- en gebiedsontwikkeling

Figuur 6.5: Landbouw

41

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

ad E Intensieve bestuurlijke samenwerking Ondernemers hebben de wens uitgesproken voor een intensievere bestuurlijke samenwerking. Het bedrijfsleven is gebaat bij een overheid die open staat voor ondernemerswensen. Dit komt het sterkst tot uiting bij uitbreidingen en verplaatsingen. Snelle(re) afhandeling van bouwaanvragen / vergunningen staat hoog op het verlanglijstje. Dit vertaalt zich in uitspraken om te komen tot bestuurlijke samenwerking in één Altena gemeente of op z’n minst intensievere intergemeentelijke samenwerking en afstemming. Bestuurders hebben hierop aangegeven dat zij voornemens zijn om intensief te gaan samenwerken binnen de economische kolom. De eerste stappen zijn genomen om te komen tot gezamenlijk economisch beleid. Figuur 6.6: Wethouders EZ in gesprek over ontwikkelthema bestuurlijke samenwerking

Van links naar rechts.: wethouder W. van der Hoeven (gemeente Aalburg), wethouder V. van den Berg (gemeente Werkendam) en wethouder B. de Peuter (gemeente Woudrichem).

Samenwerking binnen de economische kolom betekent dat er een gezamenlijke lange termijn visie moet zijn. Waar willen gemeenten en ondernemers op lange termijn naar toe? De openheid van het landschap en de rust zijn de grootste krachten van het Land van Heusden en Altena. Dit betekent dat er ten aanzien van economische ontwikkeling bewuste keuzes gemaakt dienen te worden. Het creëren van werkgelegenheid en economische groei is van belang voor de leefbaarheid van het gebied, maar bundeling van bedrijven op een Regionaal Bedrijventerrein en aspecten als parkmanagement kunnen tegelijkertijd bijdragen aan het behoud van de landschappelijke waarden. Infrastructuur is door de bestuurders meegegeven als extra aandachtspunt bij het realiseren van de economische ambitie. Een goede afwikkeling van verkeer en vervoer is niet alleen een belangrijke voorwaarde om economische groei te realiseren, maar is tevens een belangrijk aandachtspunt om de rust en het prettige leefklimaat te bewaren. Om deze gezamenlijke economische ambitie te realiseren hebben de bestuurders een aantal acties benoemd. Bovenaan staat het opstellen van regionaal economisch beleid. De drie gemeenten hebben de eerste stappen reeds genomen, de afronding staat gepland voor mei 2008.

42

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Bestuurders hebben aangegeven dat de overheid een faciliterende rol heeft en dat economisch beleid het bedrijfsleven dient te ondersteunen. Samenwerking met het bedrijfsleven en bij voorkeur ook met onderwijsinstellingen is daarom gewenst bij het opstellen van economisch beleid. Naast het opstellen van gezamenlijk economisch beleid hebben de drie gemeenten tevens het voornemen om bij de ontwikkeling van nieuwe bedrijventerreinen intensief samen te werken. Ook dit zal verder uitgewerkt worden in een nota. Om het gezamenlijk beleid verder vorm te geven is het operationaliseren van een front/back office benoemd als derde actiepunt. Hiermee kunnen ondernemers en de drie afdelingen EZ van het Land van Heusden en Altena de samenwerking verder realiseren. Tot slot hebben de bestuurders aangegeven dat er op langere termijn een planstudie naar de infrastructuur en de afwikkeling van verkeer & vervoer in de regio uitgevoerd dient te worden.
Samenvatting van gewenste acties ‘intensievere bestuurlijke samenwerking’: • Opstellen Regionale Nota Economisch Beleid • Uitwerken gezamenlijk bedrijventerreinbeleid • Creatie front/back office

Planstudie infrastructuur en verkeer & vervoer Land van Heusden en Altena

ad F Samenwerking ondernemersverenigingen De ondernemers verspreid over de kernen en sectoren zijn georganiseerd in diverse ondernemersverenigingen. Deze zijn vervolgens, op het niveau van het Land van Heusden en Altena, verenigd in één koepelorganisatie genaamd SOVA. Ondernemend Land van Heusden en Altena lijkt hiermee goed georganiseerd, maar toch is de huidige organisatiestructuur een onderwerp van gesprek bij diverse ondernemers(verenigingen) en dit beïnvloedt het functioneren. In de discussie rondom de samenwerking wordt door de bestuurders gesproken over de organisatiestructuur zonder simultaan doel en taken te benoemen. De ondernemersverenigingen lijken onderling van mening te verschillen over de wijze waarop de belangenbehartiging moet plaatsvinden. In de kern gaat de discussie over de doelstelling van de SOVA. Het SOVA-bestuur en de SOVA-leden (de ondernemersverenigingen) zouden met elkaar in discussie moeten gaan over de doelstelling. Een organisatiestructuur is een middel om de doelstelling te realiseren. In de statuten van de SOVA staat het doel als volgt omschreven: • Het bevorderen van samenwerking tussen ondernemersverenigingen welke actief zijn in het Land van Heusden en Altena; • Het centraal vertegenwoordigen van ondernemersbelangen van de ondernemers als onder a. bedoeld mits deze belangen regionaal zijn en door de ledenvergadering aan het bestuur van de SOVA zijn opgedragen. De SOVA heeft zich, in lijn met bovenstaande, sterk gericht op de klankbordfunctie richting gemeenten en het samenbrengen van ondernemers. De huidige organisatiestructuur is hierop aangepast. Uit de discussie blijkt dat (diverse) ondernemersverenigingen de wens hebben om een stap verder te gaan. De koepelorganisatie zou belangenbehartiging als kerntaak moeten hebben en zich minder moeten richten op onderlinge samenwerking.

43

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

De koepelorganisatie is daarmee een gesprekspartner voor de drie gemeenten die enerzijds thema’s aandraagt die volgens de ondernemers(verenigingen) om aandacht vragen en anderzijds een eigen visie ontwikkelt op thema’s die vanuit het gemeentelijk beleid naar voren komen. Nadrukkelijk dient vermeld te worden dat het regionale, zogenaamde strategische thema’s betreft. Uit het economisch beleidsplan van de drie gemeenten zullen eveneens thema’s komen die voor de koepelorganisatie relevant zijn. Minder strategische onderwerpen dienen in de lokale ondernemersverenigingen besproken te worden. Bij een koepelorganisatie met regionale belangenbehartiging als kerntaak en de ambitie om een eigen visie te ontwikkelen op strategische (beleids)thema’s past het volgende profiel: • Kennis van (beleids)zaken − Belangenbehartiging en het ontwikkelen van een eigen visie vraagt om kennis van, inzicht in en begrip voor economisch beleid. − Overeenstemming krijgen over strategische, regionale thema’s. • Afspiegeling van ondernemend Altena − Alle economische sectoren en ondernemersverenigingen moeten zich herkennen in de koepel. Het is dan ook belangrijk dat zoveel mogelijk ondernemersverenigingen in het Land van Heusden en Altena lid worden van de koepel. • De koepel is opgebouwd uit leden, een algemeen en een dagelijks bestuur en wordt voorgezeten door een onafhankelijk voorzitter.
Koepelorganisatie

Algemeen Bestuur: 15 bestuurders van 15 individuele ondernemersverenigingen

Dagelijks Bestuur: 6 bestuursleden en één onafhankelijk voorzitter

15 leden BedrijvenKring Altena, OV Bruinekilhaven, Schuttevaer, Scheepsgroep, Kon. Horeca, OV De Linden, OV Aalburg, OV Sleeuwijk, OV Almkerk, DES Werkendam, OV Den Alm, OV Woudrichem, OV Nieuwendijk, MV Dussen, OV Hank

15 leden − Individuele ondernemersverenigingen zijn lid van de koepelorganisatie en communicatie ten aanzien van werkzaamheden van de koepelorganisatie vindt plaats via de voorzitters − Desgewenst kunnen overige economische sectoren zich hierbij aansluiten, bijvoorbeeld ZLTO

44

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Eén Algemeen Bestuur − Elke ondernemersvereniging vaardigt één bestuurslid af in het algemeen bestuur. Hiermee blijven de ondernemersverenigingen betrokken bij de koepelorganisatie en kan elke vereniging betrokken worden bij besluitvorming. Eén Dagelijks Bestuur, dat bijvoorbeeld als volgt opgebouwd kan zijn: − Twee vertegenwoordigers vanuit lokale de ondernemersverenigingen: OV De Linden, OV Aalburg, OV Sleeuwijk, OV Almkerk, DES Werkendam, OV Den Alm, OV Woudrichem, OV Nieuwendijk, MV Dussen, OV Hank − Eén vertegenwoordiger vanuit de horeca: Kon. Horeca − Twee vertegenwoordigers vanuit industrie en zakelijke dienstverlening: BedrijvenKring Altena en OV Bruinekilhaven − Eén vertegenwoordiger vanuit natte bedrijvigheid: Schuttevaer, Scheepsgroep o Het dagelijks bestuur dient een aantal maal per jaar het algemeen bestuur te betrekken bij lopende zaken (thema’s, visieontwikkeling etc.) o Het dagelijks bestuur dient periodiek zijn leden (individuele ondernemersverenigingen) te informeren over werkzaamheden en bereikte resultaten Onafhankelijke voorzitter − De voorzitter moet in staat zijn om alle ondernemers in alle sectoren op gelijkwaardige wijze te vertegenwoordigen. Om de onafhankelijkheid te waarborgen kan er voor gekozen worden om een voorzitter in te huren. − Uit de discussies is nadrukkelijk naar voren gekomen dat de voorzitter ook een ondernemer uit het Land van Heusden en Altena is.

In de discussies is naar voren gekomen dat diverse ondernemers er naar streven om de economische samenwerking verder vorm te geven in een economisch platform. Hierin kunnen ondernemers (koepelorganisatie), de drie gemeenten en partijen als Kamer van Koophandel en REWIN gezamenlijk optrekken bij het formuleren en uitvoeren van economisch beleid.
Gezien het feit dat de huidige doelstelling en organisatie van ondernemersverenigingen onder druk staat kunnen de volgende korte termijn acties geformuleerd worden: • Discussie met voorzitters van alle ondernemersverenigingen over doelstelling en taken van een koepelorganisatie; • Vormen van een organisatiestructuur die het realiseren van de doelstelling ondersteunt. Als de koepelorganisatie goed functioneert kan het streven op langere termijn zijn om intensiever samen te werken met andere partijen.

45

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

7. Slotopmerking
Het Land van Heusden en Altena beschikt over voldoende economische perspectieven. De centrale ligging en de ruimte om te ondernemen zijn belangrijke troeven voor ondernemend Altena. Door vele ondernemers zijn hier rust en openheid van het landschap aan toegevoegd. Ondernemers waarderen het Land van Heusden en Altena dus niet alleen op economisch gebied, maar geven nadrukkelijk aan dat de kracht van de regio ligt in de combinatie van wonen, werken en recreëren. In tegenstelling tot sommige andere regio’s in Nederland beschikt het Land van Heusden en Altena over ruimte om te ondernemen. In alle drie de gemeenten worden lokale bedrijventerreinen ontwikkeld en het regionale bedrijventerrein staat eraan te komen. Sterke clusters zoals handel en scheepsbouw kunnen daarmee verder uitgebouwd worden en nieuwe bedrijvigheid kan worden aangetrokken. Ook bedrijven van formaat kunnen binnen de regio een plaats krijgen. De ligging van het Land van Heusden en Altena biedt aanknopingspunten. Voor het aantrekken van nieuwe bedrijven en verdere ontwikkeling van bestaande sectoren kan het voordelen bieden als de regio aansluiting vindt bij bestaande programma’s die voortkomen uit de Ideale Connectie (Midden Brabant) of Pieken in de Delta Zuid West Nederland. Het Land van Heusden en Altena heeft tot op heden nog een bescheiden positie in deze programma’s, terwijl het voldoende te bieden heeft. Ondernemers hebben geconstateerd dat de kracht van de regio ligt in de combinatie van wonen, werken en recreëren. Economische ontwikkeling zal dus in harmonie met de omgeving moeten plaatsvinden. De ontwikkeling van een regionaal bedrijventerrein sluit hierbij aan. Het biedt de mogelijkheid om de noodzakelijke werkgelegenheid in het gebied te creëren, maar de ontwikkeling van een grootschalig terrein voorkomt tegelijkertijd versnippering en verstoring van het waardevolle landschap. Ook voor een thema als toerisme en recreatie is een zorgvuldige ontwikkeling gewenst. Concentratie van ontwikkelingen op daarvoor aangewezen locaties gecombineerd met het openstellen van het landschap voor recreanten biedt een mogelijkheid. Het behouden van een prettige woonklimaat wordt voor een belangrijk deel bepaald door de landschappelijke kwaliteiten, maar vraagt ook om een aantrekkelijk detailhandelsaanbod. Een kwalitatief en kwantitatief goed aanbod van detailhandelsvoorzieningen versterkt het woon- en vestigingsklimaat. Uit het dialoog met de ondernemers is een veelheid aan ontwikkelthema’s naar voren gekomen die om een uitwerking vragen. Prioritering en concretisering is op zijn plaats. Hierbij zijn niet alleen de gemeenten aan zet. Ondernemers en gemeenten zullen tezamen moeten werken aan het realiseren van de gewenste economische groei. De volgende thema’s komen naar voren: • Ontwikkelingsvisie regionaal bedrijventerrein; • Configuratie detailhandel Altena; • Samenwerking in toerisme en recreatie; • Garanderen bereikbaarheid van de regio. Het zijn deze thema’s die de komende maanden vragen om een lange termijn ontwikkelingsvisie van de ondernemers. Vervolgens kan een stappenplan gedefinieerd worden waarin concrete acties worden benoemd die ondernemers zullen uitvoeren om de visie te realiseren en waarin tegelijkertijd wordt aangegeven welke rol zij verwachten van de gemeenten.
Ref.: IV/CM/27005300/9211

46

Bijlagen

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Bijlage 1: Economisch profiel Land van Heusden en Altena
Ruimtelijk
Bedrijventerreinen De totale voorraad bedrijventerreinen in het Land van Heusden en Altena bedraagt circa 197 hectare bruto. In netto termen komt dit neer op 149 hectare. Meer dan de helft van de voorraad bedrijventerreinen in het Land van Heusden en Altena bevindt zich in de gemeente Werkendam. Tussen 1 januari 2000 en 1 januari 2006 is de netto voorraad met 12,7 hectare ofwel 9,4% toegenomen. In Midden-Brabant nam het netto bedrijventerreinoppervlak over dezelfde periode toe met 3,7%. Tabel 1: Totale voorraad bedrijventerreinen (bruto/netto) per gemeente in ha (1 januari 2006)
Bruto oppervlak 1/1 2006 Abs Groei jan. 2000- jan. 2006 Abs % 1/1 2006 Abs Netto oppervlak Groei jan. 2000- jan. 2006 Abs %

Aalburg Werkendam Woudrichem
Land van H&A

50,0 101,3 46,0
197,2

1,7 13,5 0,0
15,2

3,6 15,4 0,0
8,4

32,4 81,1 35,1
148,6

0,9 11,8 0,0
12,7

2,9 17,0 0,0
9,4

Midden-Brabant
Bron: ETIN Adviseurs

2.481

132

5,6

1.939

69

3,7

De gemiddelde bedrijventerreinuitgifte in de periode 1999-2005 bedraagt circa 3 hectare per jaar. In de gemeente Woudrichem dateert de laatste uitgifte van 1999. Per 1 januari 2006 is in het Land van Heusden en Altena nog zo’n 9 hectare uitgeefbaar aan bedrijventerrein, waarvan 7,5 hectare terstond uitgeefbaar. Het grootste deel van dit aanbod is aanwezig in de gemeente Aalburg. Tabel 2: Uitgifte bedrijventerreinen en voorraad uitgeefbaar bedrijventerrein per gemeente in ha (1 januari 2006)
Bedrijventerreinenuitgifte 2002 2003

1999

2000

2001

2004

2005

Totaal

Uitgeefbaar aanbod BT Terstond Nietterstond

Aalburg Werkendam Woudrichem
Land van H&A

0,0 1,1 1,1
2,3

5,2 7,5 0,0
12,7

0,0 1,5 0,0
1,5

0,8 0,5 0,0
1,3

0,0 0,8 0,0
0,8

0,8 1,0 0,0
1,8

0,1 0,9 0,0
1,0

6,9 13,2 1,1
21,3

6,0 1,5 0,0
7,5

1,9 0,0 0,0
1,9

Midden-Brabant
Bron: ETIN Adviseurs

35,5

59,3

13,2

9,9

12,8

8,9

8,6

148,2

76,1

92,8

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

In het Land van Heusden en Altena zitten diverse plannen voor nieuwe bedrijventerreinen in de pijplijn. In de gemeente Aalburg betreft het bedrijventerrein Veen. In Woudrichem komen twee nieuwe terreinen voor de (lokale) markt beschikbaar, namelijk de tweede uitbreiding De Rietdijk Oost en De Rietdijk West. In Werkendam gaat het om de terreinen Ippelseweg en Bruine Kilhaven V. Daarnaast bestuderen de gemeenten in het Land van Heusden en Altena gezamenlijk de mogelijkheid om een Regionaal Bedrijventerrein te realiseren aan de zuidzijde van de kern Werkendam. Deze locatie is gekozen vanwege het gewenste compacte en efficiënte ruimtegebruik, de ligging dichtbij de A27, de reeds aanwezige bedrijventerreinen en het mogelijk te openen Steurgat dat aanknopingspunten biedt voor het ontwikkelen van ‘natte’ bedrijvigheid. Dit terrein zal voornamelijk gericht zijn op bedrijven in de zwaardere milieucategorieën en zal ontwikkeld worden in de periode 2010 tot 2020. Tabel 3: Pijplijnplannen bedrijventerreinen (1 januari 2006)
Gemeente Bedrijventerrein Netto opp. Planfase Start uitgifte

Aalburg Werkendam Werkendam Werkendam Woudrichem Woudrichem
Bron: ETIN Adviseurs

Bedrijventerrein Veen Ippelseweg Bruine Kilhaven V Regionaal Bedrijventerrein Tweede uitbreiding De Rietdijk Oost De Rietdijk West

10 1 5 50 7 6

Ontwerpplan Ontwerpplan Plan in voorbereiding Locatie in studie Ontwerpplan Ontwerpplan

2008 2007 2010-2020

Economisch
Werkgelegenheidsstructuur; momentopname Het Land van Heusden en Altena heeft een werkgelegenheidsfunctie van 0,66. Dit betekent dat de omvang van de beroepsbevolking aanzienlijk groter is dan de werkgelegenheid in de regio. Dit is echter een normaal verschijnsel voor gemeenten buiten het stedelijk gebied. In Midden-Brabant als geheel bedraagt deze ratio 0,91. De gemeente Aalburg scoort het hoogst binnen het Land van Heusden en Altena. De gemiddelde bedrijfsgrootte in het Land van Heusden en Altena bedraagt 4,8 werkzame personen. Binnen de regio is de gemiddelde omvang van de bedrijven het grootst in de gemeente Woudrichem. Wanneer de gemiddelde bedrijfsomvang in de regio wordt afgezet tegen MiddenBrabant, blijkt dat de bedrijvigheid in het Land van Heusden en Altena door de bank genomen relatief kleinschalig van aard is. Tabel 4: Werkgelegenheidsfunctie per gemeente, Land van Heusden en Altena en Midden-Brabant (2005)
Beroepsbevolking Werkgelegenheid Werkgelegenheidsfunctie

Vestigingen

Gem. bedrijfsgrootte (wp)

Aalburg Werkendam Woudrichem
Land van H&A

5.450 12.200 7.000
24.650

3.800 7.700 4.750
16.250

69,5 63,0 67,9
65,9

860 1.630 900
3.390

4,4 4,7 5,3
4,8

Midden-Brabant

209.000

190.790

91,3

22.070

8,6

Bron: SES West-Brabant, Vestigingenregister Noord-Brabant en ETIN Adviseurs

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

In absolute termen zijn de handel en reparatiesector (groot- en detailhandel), industrie en bouwnijverheid de belangrijkste werkgelegenheidsverschaffers. In vergelijking met de referentieregio’s zijn met name de landbouw, bouw en vervoerssector sterk vertegenwoordigd in het Land van Heusden en Altena. Sectoren die relatief gezien minder gewicht in de schaal leggen qua werkgelegenheid zijn de zorg en zakelijke dienstverlening. Tabel 5: Banen naar sector per regio (2005)
Sector Land van H&A abs % Midden-Brabant Nederland %

abs
6.780 33.150 11.470 35.050 8.750 12.630 5.730 17.150 9.910 13.080 29.230 7.870
190.790

%

Landbouw Industrie Bouwnijverheid Handel en reparatie Horeca Vervoer, opslag, communicatie Financiële instellingen Zakelijke dienstverlening Openbaar bestuur en overheid Onderwijs Gezondheids- en welzijnszorg Overige diensten
Totaal

1.290 2.480 2.150 3.540 560 1.430 320 1.400 410 870 1.240 580
16.250

7,9 15,2 13,2 21,8 3,4 8,8 2,0 8,6 2,5 5,4 7,6 3,6
100

3,6 17,4 6,0 18,4 4,6 6,6 3,0 9,0 5,2 6,9 15,3 4,1
100

3,6 12,6 6,3 17,9 4,1 6,4 3,3 14,3 5,9 6,4 14,7 4,5
100

Bron: SES West-Brabant, Vestigingenregister Noord-Brabant * cijfers afgerond op tientallen, hierdoor kan het totaal verschillen van de optelling van de rijen.

Figuur 1: Verdeling werkgelegenheid naar sector per regio (2005)
25
Land van H&A

20 15

Midden-Brabant Nederland

%
10 5 0 Landbouw Bouw Handel en reparatie Onderwijs Industrie Horeca Overheid Zorg FDV ZDV Vervoer ODV
Bron: SES West-Brabant, Vestigingenregister Noord-Brabant

* FDV: financiële dienstverlening, ZDV: zakelijke dienstverlening, ODV: overige dienstverlening

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Het Land van Heusden en Altena telt in totaal circa 3.400 vestigingen. Ongeveer een kwart hiervan bevindt zich in de handel en reparatiesector. Relatief gezien hebben de bouwnijverheid, landbouw en vervoerssector een groot aandeel in de totale vestigingenpopulatie. De zakelijke diensten zijn relatief zwak vertegenwoordigd in termen van aantal vestigingen. Tabel 6: Vestigingen naar sector per regio (2005)
Sector Land van H&A abs % Midden-Brabant Nederland %

abs
2.440 1.820 2.030 6.080 1.070 780 350 4.060 80 610 1.170 1.590
22.070

%

Landbouw Industrie Bouwnijverheid Handel en reparatie Horeca Vervoer, opslag, communicatie Financiële instellingen Zakelijke dienstverlening Openbaar bestuur en overheid Onderwijs Gezondheids- en welzijnszorg Overige diensten
Totaal

500 260 430 830 90 260 40 550 4 70 100 250
3.390

14,6 7,8 12,8 24,6 2,7 7,6 1,2 16,3 0,1 2,1 2,9 7,4
100

11,1 8,2 9,2 27,6 4,9 3,5 1,6 18,4 0,4 2,7 5,3 7,2
100

9,8 5,9 8,9 24,7 5,0 3,8 2,2 21,6 0,4 2,8 5,7 9,1
100

Bron: SES West-Brabant, Vestigingenregister Noord-Brabant

Figuur 2: Vestigingen naar sector per regio (2005)
30
Land van H&A

25 20 15 10 5 0 Landbouw Bouw Handel en reparatie Onderwijs Industrie Horeca Overheid

Midden-Brabant Nederland

%

Zorg

FDV

ZDV

Bron: SES West-Brabant, Vestigingenregister Noord-Brabant

* FDV: financiële dienstverlening, ZDV: zakelijke dienstverlening, ODV: overige dienstverlening

Circa 81% van de bedrijven in het Land van Heusden en Altena heeft minder dan 5 werknemers in dienst. Deze bedrijven zijn samen goed voor ruim 25% van de totale werkgelegenheid. In MiddenBrabant bedraagt het aandeel van bedrijven met minder dan 5 werkzame personen circa 80%. Het verschil zit hem echter in het feit dat deze bedrijven maar krap 1/5 deel van het totale aantal arbeidsplaatsen plek bieden.

Vervoer

ODV

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Het grootste deel (39%) van de totale werkgelegenheid in Midden-Brabant bevindt zich bij het grootbedrijf (>100 werkzame personen). In het Land van Heusden en Altena is dit slechts 13%. Dit leidt tot de conclusie dat de bedrijvigheid in het Land van Heusden en Altena een overwegend kleinschalig karakter heeft. Figuur 3: Werkgelegenheid naar grootteklasse (2005)
0-4 banen Land van H&A 5-19 banen 20-49 banen 50-99 banen Midden-Brabant >100 banen

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90% 100%

Bron: SES West-Brabant, Vestigingenregister Noord-Brabant

Figuur 4: Vestigingen naar grootteklasse (2005)
0-4 banen Land van H&A 5-19 banen 20-49 banen 50-99 banen Midden-Brabant >100 banen

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Bron: SES West-Brabant, Vestigingenregister Noord-Brabant

Werkgelegenheidsstructuur; ontwikkeling Tussen 2000 en 2005 is de werkgelegenheid in het Land van Heusden en Altena met 610 banen oftewel 3,6% afgenomen. In Midden-Brabant bleef de afname van de werkgelegenheid over dezelfde periode beperkt tot 1%, terwijl in Nederland als geheel de werkgelegenheid zelfs licht toenam. In dit kader dient vermeld te worden dat vanaf 2001 sprake is geweest van een conjuncturele neergang, waar pas in 2006 een einde aan kwam. Dit heeft uiteraard een negatief effect op de werkgelegenheidsontwikkeling. Wanneer wordt ingezoomd op het Land van Heusden en Altena, blijkt dat het aantal arbeidsplaatsen in de periode 2000-2005 met name fors is afgenomen in de landbouw, financiële dienstverlening en bouw. Met name het onderwijs, de zorg en overige diensten hebben zich echter aan deze negatieve trend weten te onttrekken. De daling van de agrarische werkgelegenheid is substantieel groter dan de landelijke trend. In Midden-Brabant doet zich echter een gelijksoortige ontwikkeling voor.

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Tabel 7: Ontwikkeling aantal banen per sector in periode 2000-2005
Sector Land van H&A abs % Midden-Brabant Nederland %

abs
-2.090 -5.710 -900 -2.460 420 1.440 -140 -390 350 1.790 6.080 -300
-1.900

%

Landbouw Industrie Bouwnijverheid Handel en reparatie Horeca Vervoer, opslag, communicatie Financiële instellingen Zakelijke dienstverlening Openbaar bestuur en overheid Onderwijs Gezondheids- en welzijnszorg Overige diensten
Totaal

-380 -120 -310 -50 4 20 -60 70 -40 110 90 50
-610

-22,6 -4,7 -12,6 -1,3 0,7 1,1 -16,1 5,5 -9,4 14,8 8,0 9,6
-3,6

-23,6 -14,7 -7,2 -6,6 5,1 12,9 -2,3 -2,2 3,7 15,9 26,2 -3,7
-1,0

-11,8 -11,8 -3,6 0,5 2,8 -0,1 -6,9 8,1 6,8 11,6 18,9 13,2
2,6

Bron: SES West-Brabant, Vestigingenregister Noord-Brabant

Figuur 5: Ontwikkeling banen naar sector per regio in periode 2000-2005
30 25 20 15 10 5 % 0 -5 -10 -15 -20 -25 Handel en reparatie Industrie Horeca Overheid Landbouw Onderwijs Vervoer Totaal FDV Bouw ODV ZDV Zorg Land van H&A Midden-Brabant Nederland

Bron: SES West-Brabant, Vestigingenregister Noord-Brabant

* FDV: financiële dienstverlening, ZDV: zakelijke dienstverlening, ODV: overige dienstverlening

In de periode 2000-2005 is het aantal vestigingen in het Land van Heusden en Altena met 6,6% ofwel 210 toegenomen. De toename van het aantal bedrijven was daarmee groter dan in MiddenBrabant (+2,7%). De vestigingenpopulatie in het Land van Heusden en Altena nam vooral sterk toe in de bouw en zakelijke diensten, en in mindere mate in de sectoren onderwijs en overige dienstverlening.

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Het aantal vestigingen daalde fors in de landbouw, financiële diensten en overheidssector . De bouw en zakelijke diensten worden gewoonlijk gekenmerkt door een grote dynamiek; het aantal oprichtingen en faillissementen is hier relatief groot. Met name wanneer de economie aantrekt worden in deze sectoren veel nieuwe bedrijven opgestart. Tabel 8: Ontwikkeling aantal vestigingen per sector in periode 2000-2005
Sector Land van H&A abs % Midden-Brabant Nederland %

8

abs
-429 -37 466 -194 52 12 -200 735 -11 31 83 74
582

%

Landbouw Industrie Bouwnijverheid Handel en reparatie Horeca Vervoer, opslag, communicatie Financiële instellingen Zakelijke dienstverlening Openbaar bestuur en overheid Onderwijs Gezondheids- en welzijnszorg Overige diensten
Totaal

-70 23 108 -13 5 -11 -5 137 -5 12 -1 29
209

-12,4 9,6 33,3 -1,5 5,9 -4,1 -11,4 32,9 -55,6 20,3 -1,0 13,1
6,6

-14,9 -2,0 29,9 -3,1 5,1 1,6 -36,6 22,1 -12,2 5,4 7,6 4,9
2,7

-12,5 -0,2 24,6 2,3 1,1 5,1 -11,0 23,6 -13,3 10,0 12,4 17,6
7,7

Bron: SES West-Brabant, Vestigingenregister Noord-Brabant

Figuur 6: Ontwikkeling vestigingen naar sector per regio in periode 2000-2005
40 30 20 10 0 -10 -20 -30 Land van H&A Midden-Brabant Nederland

%

-55,6
-40

Landbouw

Bouw

Handel en reparatie

Onderwijs

Industrie

Horeca

Overheid

Vervoer

Zorg

FDV

ZDV

ODV

Bron: SES West-Brabant, Vestigingenregister Noord-Brabant

* FDV: financiële dienstverlening, ZDV: zakelijke dienstverlening, ODV: overige dienstverlening
8

De sterke procentuele daling in de overheidssector werkt vertekenend door het beperkt aantal vestigingen in de sector; in absolute termen gaat het slechts om een daling van 5 vestigingen.

Totaal

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Bedrijvendynamiek Het aantal startende ondernemingen en overige oprichtingen (bv. nevenvestingen) geeft een indicatie van de dynamisch karakter van de (regionale) economie. Starters betekenen een nieuwe impuls voor de economie (soms in combinatie met nieuwe ideeën en/of producten/diensten). In 2006 werden in het Land van Heusden en Altena in totaal 284 nieuwe bedrijven opgestart. Relatief het grootste deel hiervan had betrekking op de bouwnijverheid, gevolgd door de groot- en detailhandel. Ook in de persoonlijke- en adviesdiensten werden veel nieuwe bedrijven opgericht. In combinatie met 144 opheffingen (waaronder faillissementen) leidde dit tot een toename van de bedrijvenpopulatie (groeisaldo) van 249. Ten opzichte van 2005 is sprake van een gunstige ontwikkeling; het aantal starters nam toe met 27%, terwijl het aantal opheffingen daalde (hetgeen positief is). Als gevolg hiervan nam het groeisaldo toe met 32%; dit betekent dat het aantal bedrijven sneller groeide in 2006 dan een jaar eerder. De starterdynamiek in het Land van Heusden en Altena is vergelijkbaar met referentieregio Midden-Brabant. Er is duidelijk sprake van een dip in de jaren 2002 en 2003 als gevolg van de periode van laagconjunctuur. Vanaf 2003 is het herstel ingezet. Tabel 9: Bedrijvendynamiek in Land van Heusden en Altena (2006)
Sector landbouw en visserij industrie bouw groothandel detailhandel horeca vervoer financiën adviesdiensten facilitaire diensten persoonlijke diensten algemene diensten Totaal Groei 2005-2006 (abs.) Groei 2005-2006 (%) Starters (1) 10 19 61 20 42 4 10 2 45 26 39 6 284 61 27% Oprichtingen (2) 5 8 9 25 14 2 11 10 11 8 5 1 109 -16 -9% Oprichtingen totaal (3: 1+2) 15 27 70 45 56 6 21 12 56 34 44 7 393 45 11% Opheffingen totaal (4) 3 10 23 19 32 5 15 0 10 11 12 4 144 -27 -15% Groeisaldo (3-4) 11 10 50 27 13 -1 7 12 26 3 18 6 249 72 32%

Bron: Kamer van Koophandel

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Figuur 7: Geïndexeerde ontwikkeling van het aantal starters in Land van Heusden en Altena en Midden-Brabant in periode 2000-2006 (2002=100)
200 180 160 140 120 100 80 2002 Land van H&A Midden-Brabant

2003

2004

2005

2006

Bron: Kamer van Koophandel

Arbeidsmarkt
Beroepsbevolking In het Land van Heusden en Altena bevindt een relatief groot deel van de beroepsbevolking zich in de leeftijdscategorie 15-24 jaar. Dit is in lijn met de bevolkingsopbouw (zie figuur 12), waar ten opzichte van Midden-Brabant de jongere leeftijdsgroepen sterk vertegenwoordigd zijn. Opvallend is dat daarnaast ook de oudste leeftijdsgroep relatief sterk aanwezig is in het Land van Heusden en Altena. Zowel de boven- als onderkant van de beroepsbevolking is dus sterk vertegenwoordigd. In figuur 8 is de vergrijzing, die ook zijn effect heeft op de beroepsbevolking, duidelijk zichtbaar. Met name de leeftijdsgroepen 45-55 jaar en 55-64 jaar zullen (op basis van de prognose) de komende jaren fors groeien. Ook hier blijft de vergrijzing van de beroepsbevolking in vergelijking met de referentiegebieden nog relatief beperkt. De categorie 15-24 jaar neemt in het Land van Heusden en Altena in mindere mate toe dan in de referentieregio’s. Tabel 10: Beroepsbevolking naar leeftijd (2005)
Leeftijd Land van H&A abs 3.480 12.040 % 14,1 48,8 Midden-Brabant abs 25.800 110.300 % 12,3 52,8 Nederland % 12,2 52,7

15-24 j 25-44 j 45-54 j 55-64 j

5.740 3.420

23,2 13,9

49.300 23.600

23,6 11,3

23,7 11,4

Totaal

24.680

100

209.000

100

100

Bron: CBS, bewerking ETIN Adviseurs

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Figuur 8: Ontwikkeling van de beroepsbevolking tussen 2005 en 2010 naar leeftijd
30 25 20 % 15 10 5 0 -5
15-24 j 25-44 j 45-55 j 55-64 j Totaal

Land van H&A Midden-Brabant Nederland

Bron: CBS, bewerking ETIN Adviseurs

Wanneer de beroepsbevolking gespecificeerd wordt naar opleidingsniveau, blijkt dat het aandeel VMBO-ers relatief groot is in het Land van Heusden en Altena. Het aantal personen met uitsluitend een basisopleiding ligt ruim 2 procentpunt boven het Nederlands gemiddelde. Het hogeropgeleiden bestand in de regio is relatief beperkt. Dit heeft gevolgen voor het type bedrijvigheid dat gevestigd is of zich zal vestigen in het gebied; geschikt arbeidsaanbod is een belangrijke vestigingsplaatsfactor. Figuur 9: Beroepsbevolking naar opleidingsniveau (2005)
50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 Basis VMBO MBO HBO/WO

Land van H&A Midden-Brabant Nederland

Bron: CBS, bewerking ETIN Adviseurs

Werkloosheid In 2006 waren in het Land van Heusden en Altena gemiddeld zo’n 1.000 personen werkloos (status niet-werkend werkzoekend volgens de definitie van het CWI). Uitgedrukt als percentage van de beroepsbevolking komt dit neer op ruim 4%. Daarmee scoort de regio aanzienlijk beter dan de referentiegebieden. Over het algemeen is de werkloosheid lager in landelijke gemeenten. Een dergelijk lage werkloosheid (en dus krapte op de arbeidsmarkt) heeft echter ook zijn nadelen; werkgevers kunnen vacatures soms moeilijk invullen en in het geval van schaarste van het arbeidsaanbod kunnen de lonen excessief stijgen (hetgeen op termijn leidt tot een stijging van de loonkosten en verslechtering van de concurrentiepositie).

%

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Figuur 10: Ontwikkeling werkloosheidspercentage (nww als % van bb) 2004-2006 per kwartaal
11 10 9 8 7 6 5 4 3
1e kw '04 2e kw '04 3e kw '04 4e kw '04 1e kw '05 2e kw '05 3e kw '05 4e kw '05 1e kw '06 2e kw '06 3e kw '06 4e kw '06

Land van H&A Midden-Brabant Nederland

Bron: CWI, bewerking ETIN Adviseurs

Demografie Tussen 1997 en 2006 is de bevolking in het Land van Heusden en Altena met ruim 2.300 ofwel 4,5% toegenomen. Deze groei is daarmee iets lager dan in de referentiegebieden Midden-Brabant (+6,2%) en Nederland (+4,9%). Uit de bevolkingspiramide blijkt dat de jongere leeftijdscategorieën relatief sterk vertegenwoordigd zijn in het Land van Heusden en Altena ten opzichte van MiddenBrabant. Figuur 11: Geïndexeerde bevolkingsontwikkeling in Land van Heusden en Altena, Midden-Brabant en Nederland in periode 1997-2006 (1997=100)
107 106 105 104 103 102 101 100 99 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 Land van H&A Midden-Brabant Nederland

Bron: CBS, bewerking ETIN Adviseurs

%

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Figuur 12: Leeftijdsopbouw naar geslacht in Land van Heusden en Altena en Midden-Brabant, 2006

Bron: CBS, bewerking ETIN Adviseurs

De groene bevolkingsdruk is relatief hoog in het Land van Heusden en Altena. Dit impliceert dat de nodige verjonging van de bevolking plaatsvindt. Qua grijze druk ontlopen de gebieden elkaar weinig; zowel in het Land van Heusden en Altena als in Midden-Brabant zet de vergrijzing vooralsnog niet door. Figuur 13: Groene en grijze druk in Land van Heusden en Altena, Midden-Brabant en Nederland, 2006

Grijze druk Land van H&A Midden-Brabant Nederland Groene druk

10

15

20

25

30

%

35

40

45

50

Bron: CBS, bewerking ETIN Adviseurs

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Bijlage 2: Deelnemers workshops

Contactpersoon Mevrouw van Andel-Konings De heer van den Berg De heer Bikker De heer A. Blijenberg De heer G. Bosch De heer A. van Dalen De heer Dibbits De heer T. van Eijk Mevrouw D. Ernest De heer M. van Ginkel Mevrouw R. de Graaf De heer D. Groen De heer P. Groenestein De heer J. Hanegraaf De heer H. van den Heuvel De heer W. van der Hoeven De heer G. den Hollander De heer Hoogendoorn De heer W. Janssens De heer K. de Jong De heer K. Kieboom De heer J. Kolff De heer R. van Kranenburg De heer J. van Luijk De heer M. Mol De heer A. Nieuwkoop De heer E. van Nuland De heer S. Paans De heer de Peuter De heer B. de Pluijm De heer M. Pullen De heer K. Robertus De heer Schouten De heer F. Schraven De heer H. Schreuders De heer A. Stam De heer T. Tankens

Bedrijfsnaam / Ondernemersvereniging Van Andel Industrial Gemeente Werkendam Gemeente Woudrichem Bruine Kil Kamer van Koophandel Midden-Brabant Rabobank Altena OV Almkerk Gemeente Werkendam Gemeente Werkendam Hak B.V. Riet de Graaf Greenmarket B.V. SEP Wijde Biesbosch Oerlemans Plastics B.V. Kaasboerderij Gemeente Aalburg Gerrit Den Hollander Fietsen Scheepsgroep Gemeente Aalburg BKA Instalho B.V. Melkveehouderij Kolff-Garskamp Bax Beheer B.V. Timmerfabriek van Alphen Mol en Roubos Makelaardij Em-Te supermarkt/slijterij TOP Brabant Paans Installatiebedrijven Gemeente Woudrichem OV Sleeuwijk Hypotheekdesk OV Andel Schouten Almkerk Outlaw City B.V. SOVA E. van Wijk Logistics B.V. Tankens Andel B.V.

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Contactpersoon De heer A. Veenenbos De heer van de Vendel De heer J. Verschoor De heer J. Vos De heer van Vugt De heer K. de Waal De heer J. van der Westen De heer van de Zouwen Organisatie De heer E. Hamburg Mevrouw I. Vermeer-Van Gils De heer M. van der Westerlaken De heer M. de Wit

Bedrijfsnaam / Ondernemersvereniging Meeus Assurantiën B.V. Loonbedrijf Kastel Meeuwen B.V. Golfpark Almkreek OV Dussen / Vossenhof Living Schellevis OV Aalburg Kon. Horeca Ned./Hotel-rest. De Koppelpaarden Hezo Metaaltechniek Bedrijfsnaam Kamer van Koophandel Midden-Brabant ETIN Adviseurs ETIN Adviseurs Innoflow

ETIN Adviseurs

Ondernemend Land van Heusden en Altena

Bijlage 3: Bronvermelding
Data: • Bedrijvendynamiek gegevens: Kamer van Koophandel regiobase • Beroepsbevolking gegevens: EBB • CBS Stateline • CWI • IBIS database • Sociaal – economisch profiel Gemeente Aalburg, 2006 (SES – West Brabant, Kamer van Koophandel) • Sociaal – economisch profiel Gemeente Werkendam, 2006 (SES – West Brabant, Kamer van Koophandel) • Sociaal – economisch profiel Gemeente Woudrichem, 2006 (SES – West Brabant, Kamer van Koophandel) • Vestigingenregister Noord-Brabant Overige bronnen: • Gebiedsplan Wijde Biesbosch (provincie Noord Brabant) • Gezamenlijk beleid T&R Land van Altena, 2006 (drie gemeenten LvH&A) • Intentieverklaring Tweede Havenconferentie, 7 maart 2007 (gemeenten Waalwijk, Oosterhout, Tilburg en Dongen) • Land van Heusden en Altena, strategische visie winkelstructuur, 2004 (Kamer van Koophandel Midden Brabant, SOVA) • Land van Heusden en Altena, uitwerkingsplan, 2004 (provincie Noord Brabant) • Midden Brabant: De Ideale Connectie; regionale samenwerking en uitvoering, januari 2007 (stichting Ideale connectie) • Notitie uitgangspunten herziening bestemmingsplannen bedrijventerrein kern Werkendam, 2006 (gemeente Werkendam) • Opzet masterplan haven Midden Brabant, juli 2007 (stichting Ideale connectie) • Startnotitie A27 Lunetten – Hooipolder, 2007 (Rijkswaterstaat) • Strategische visie Aalburg concept, 2007 (gemeente Aalburg) • Uitgifte en vestigingsbeleid De Rietdijk, 2005 (gemeente Woudrichem) • Visie Altena, ontwikkelmanifest (Rabobank) • Visie havens Werkendam– Binnenvaartcentrum, 2004 (gemeente Werkendam)