! Bijlage!)! Uitgangspuntennotitie!

INHOUDSOPGAVE!BIJLAGE!)!
)D HD INTRODUCTIE!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!H ZORG!EN!ECONOMIEK!AFBAKENINGN!SPELERS!EN!OMVANG!!!!!!!!!!!!!!!!!O 2.1 Afbakening en segmentering van het begrip zorg en economie 3 2.2 Economische betekenis van zorg in het Noorden 5 RELEVANTE!TRENDS!VOOR!ZORGECONOMIE!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!P INITIATIEVEN!IN!NOORD8NEDERLAND!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!)R! INITIATIEVEN!IN!ANDERE!REGIOTS!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!HH

OD QD SD

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

1

)D! INTRODUCTIE!
Nederland heeft steeds meer ouderen en de zorgbehoefte van Nederland neemt toe. De bedrijvigheid rond zorg groeit eveneens bovengemiddeld, net als de investeringen en werkgelegenheid (‘verzilvering’ van vergrijzing). Deze notitie geeft achtergrondinformatie op basis van bestaand onderzoek: !! in hoofdstuk 2 geven we een beeld van het belang van zorgeconomie in NoordNederland op dit moment. Allereerst gaan we in op de spelers, daarna op het belang van deze sector voor de Noordelijke economie; !! vervolgens geven we in hoofdstuk 3 een overzicht van de belangrijkste trends die van invloed zijn op zorgeconomie; !! in hoofdstuk 4 gaan we vervolgens nader in op diverse initiatieven die inmiddels al in Noord-Nederland rond het thema zorg en economie zijn ontwikkeld; !! ten slotte kijken we hoofdstuk 5 naar initiatieven die in andere delen van Nederland.

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

2

HD! ZORG!EN!ECONOMIEK!AFBAKENINGN!SPELERS!EN!OMVANG!
HD)! Afbakening!en!segmentering!van!het!begrip!zorg!en!economie!
Bij het begrip zorg denken we in eerste instantie aan bedrijven en instellingen die direct actief zijn in de gezondheidszorg en welzijnszorg: !! binnen de gezondheidszorg vallen bedrijven en instellingen die zich bezig houden met de medische zorg (‘cure’), zoals ziekenhuizen, medische praktijken, de huisarts, tandarts, maar ook ondersteunende activiteiten zoals laboratoria; !! welzijnszorg (‘care’) heeft betrekking op bedrijven en instellingen als verpleeg en verzorgingshuizen, dagverblijven, thuiszorg, maatschappelijke dienstverlening, maar ook bijvoorbeeld samenwerking van organen op gebied van welzijnszorg. Achter en naast deze zorg schuilt echter een grote economische sector met tal van deelsectoren (zoals: life sciences, health, medische technologie, farmacie) en segmenten. Hieronder noemen we een aantal belangrijke spelers bij zorgeconomie. Belangrijkste!spelers!bij!zorg!en!economie!! ! Science base Het geheel aan (onafhankelijke) kennisinstellingen: (top)universiteiten, onderzoeksinstituten en Mscholen, instellingen als TNO, academische ziekenhuizen en ondernemingen met een sterk fundamentele RQD-inslag. Stuwend voor het Noorden (indien hier gevestigd) omdat hun marktoriëntatie vrijwel altijd groter is dan NoordNederland. *orgsector Ziekenhuizen, instellingen voor zorg, privUklinieken, arbodiensten, et cetera. Zij hebben direct contact met de zorgconsument. In veel gevallen zijn zij regionaal verzorgend. Slechts ten dele stuwend: in geval zij een verzorgingsgebied hebben dat groter is dan Noord-Nederland (bijvoorbeeld Noordoost-Nederland of geheel Nederland). Commerci1le ondernemingen Ondernemingen met zorgeconomie als een van de kernactiviteiten en met RQD en productontwikkeling. Ondernemingen in de medische technologie, farmacie, life sciences en food. Vaak internationale ondernemingen die een zeer groot marktgebied hebben.

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

3

Ondernemingen hebben op wereldschaal relaties met de science base. Deze bedrijven zijn vrijwel altijd stuwend voor het Noorden. Start-ups, spin-outs en spin-offs Xonge ondernemingen die voortkomen uit enerzijds science base anderzijds commerciële ondernemingen die met een nieuw product op de markt komen. Vrijwel altijd zijn deze bedrijven stuwend voor het Noorden. 9especialiseerde dienstverleners Het gaat hierbij om tal van leveranciers die aan de zorgeconomie leveren en hier in meer of mindere mate een specialisatie van gemaakt hebben: octrooigemachtigden, groothandel in farmacie, vastgoedbeleggers en Montwikkelaars met zorgproducten, consultants in zorgeconomie en dedicated trainingsinstituten, advocatenkantoren en banken. Indirect stuwend voor zover zij leveren aan stuwende bedrijven. 9enerieke zakelijke dienstverleners Reguliere dienstverleners in onder meer ICT en intellectuele, financiële en bedrijfskundige dienstverlening die ook leveren aan de zorgeconomie. Stuwend voor zover zij in het Noorden gevestigd zijn en leveren aan andere regio’s. Indirect stuwend voor zover zij leveren aan stuwende bedrijven. *orgverzekeraars Belangrijk voor de zorgsector en steeds belangrijker voor science base en commerciële bedrijven. Stuwend omdat zij vrijwel altijd een groter deel van de markt coveren dan Noord-Nederland. Regiokantoren zijn veelal verzorgend, hoofdkantoren en backoffices stuwend van aard. Overheden Rijksoverheden sterk betrokken bij zorgeconomie waaronder ministeries en overheidsinstellingen als NWO, STW en Senter. Maar ook het belastingkantoor Zorgtoeslagen is een voorbeeld. Overige instellingen Registratieautoriteiten, autoriteiten intellectueel eigendom, belangenverenigingen van sectoren en ondernemers en patiëntenverenigingen. In meeste gevallen stuwend voor Noord-Nederland indien hier gevestigd.

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

4

HDH! Economische!betekenis!van!zorg!in!het!Noorden!
14% van de Noord-Nederlandse werkgelegenheid is in de gezondheids- en welzijnszorgE vergelijkbaar aan het Nederlands gemiddelde De gezondheids- en welzijnszorg in Noord-Nederland geeft werkgelegenheid aan ruim 114.000 personen. Ruim 14% van de totale werkgelegenheid in het Noorden heeft daarmee een directe relatie met de zorgsector (gezondheids- en welzijnszorg). De zorgsector is daarmee de op twee na grootste werkgever in Noord-Nederland. Dit aandeel in Noord-Nederland ligt daarmee op het niveau van het Nederlands gemiddelde. Tabel!)K!arbeidsplaatsen!naar!sector!in!Noord8Nederland!ZH[[Q\!
Sector! Landbouw Industrie Bouw Handel Horeca Transport en communicatie Financiële instellingen Zakelijke diensten Overheid en onderwijs Zorg! Overige diensten Totaal Bron: NOM, 2005. Groningen! Friesland! 13.492 41.399 15.264 37.296 9.343 15.004 6.176 33.646 35.617 OPD))[! 9.269 255.616 18.462 39.681 19.366 45.334 11.926 13.573 11.844 27.193 34.560 QODHR]! 11.872 277.078 Drenthe! 14.491 90.059 14.136 35.857 7.806 8.061 4.853 18.918 25.184 OHD[[R! 8.199 259.570 Noord8 Nederland!! 46.445 171.139 48.766 118.487 29.075 36.638 22.873 79.757 95.361 ))QDO^O! 29.340 792.264 Aandeel! 5,9% 21,6% 6,2% 15,0% 3,7% 4,6% 2,9% 10,1% 12,0% )QNQ_! 3,7% Aandeel! Nederland! 3,8% 12,9% 6,3% 17,9% 4,1% 6,4% 3,6% 14,0% 12,2% )QNO_! 4,5%

Werkgelegenheid in de gezondheids- en welzijnszorg in Noord-Nederland groeit sterk, sneller dan Nederland als geheel In de periode 2000-2004 heeft de werkgelegenheid van de zorgsector in NoordNederland een bovengemiddelde groei doorgemaakt. In deze periode nam de totale werkgelegenheid in deze sector toe met 20,4%, terwijl in geheel Nederland in diezelfde periode de werkgelegenheid in de zorgsector met 17,4% toenam. Vooral in Friesland is de werkgelegenheid in de zorg in de afgelopen jaren sterk gegroeid. De groei in Drenthe ligt rond het Nederlands gemiddelde, terwijl de groei in Groningen bij dit Nederlandse gemiddelde achterblijft.

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

5

Tabel!HK!ontwikkeling!van!de!werkgelegenheid!in!de!zorgsector!H[[[8H[[Q!
! Provincie! Drenthe Friesland Groningen !"#$$% '""()*'+)+(%$,) '+)+(%$,) #"#$$% Bron: LISA, 2005. Groei!H[[[8H[[Q! 17,8% 27,8% 15,9% -./01 23/01

Ook voor de komende jaren wordt een verdere groei van de werkgelegenheid in de zorgsector verwacht. Ramingen van het CWI gaan uit van een gemiddelde jaarlijkse groei in Noord-Nederland van 3% tot 2010. Na de zakelijke dienstverlening is de zorgsector met circa 12.000 vacatures per jaar de grootste banenmotor in het Noorden. Nog eens 5 tot 8% van de Noord-Nederlandse werkgelegenheid gelieerd aan zorgeconomie Bovenstaande cijfers hebben betrekking op de werkgelegenheid die direct verbonden is aan gezondsheids- en welzijnszorg. Het zorgeconomiecluster omvat echter ook economische activiteiten zoals medische technologie, life sciences, zorgverzekeraars, ICT, woningbouw et cetera, die in de reguliere statistieken aan andere sectoren worden toegerekend. Het is daarom niet mogelijk om zonder diepgaand onderzoek een compleet beeld van de omvang van zorgeconomie in Noord-Nederland (zoals vermeld: Bureau Bartels levert dit voorjaar in opdracht van de drie provincies een uitgebreider onderzoek op naar deze vraag). We schatten op basis van onderzoeken elders en bureau-expertise in dat nog eens 5% tot 8% van de totale werkgelegenheid in Noord-Nederland een indirecte relatie heeft met de zorgsector in Noord-Nederland. Het betreft hier circa 35.000 tot 60.000 arbeidsplaatsen. Van de life sciences en foodbedrijvigheid zijn wel cijfers beschikbaar. U vindt ze hieronder in het kader.

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

6

Iife sciences in Noord-Nederland In totaal telt Noord-Nederland 102 bedrijven actief op het vlak van life sciences. Daarvan is circa 20% in buitenlandse handen. Enkele voorbeelden van life science bedrijven in het Noorden zijn: gendo Laboratoies (Groningen), Cryo Store (Xoure), Cordis Europe (Roden), Interpharm (Meppel). De Noordelijke life science bedrijven zijn gezamenlijk goed voor een jaarlijkse omzet van circa " 700 miljoen en bieden ruim 6.500 arbeidsplaatsen.

Joodsector in Noord-Nederland In Noord-Nederland zijn circa 650 bedrijven actief binnen de foodsector. In toenemende mate werken dit soort bedrijven samen met medische en technologische sector aan voedingsmiddelen voor specifieke patiëntengroepen (bijvoorbeeld dieetvoeding) en igezondej voeding. De foodsector heeft daarmee steeds meer raakvlakken met de gezondheidszorg. De foodsector in Noord-Nederland is jaarlijks goed voor een omzet van ruim "!4,5 miljard en biedt werkgelegenheid aan 17.000 personen. Bron: NOM, 2005

Is er sprake van een zorgcluster? Een cluster is een geografische concentratie van onderling verbonden ondernemingen, gespecialiseerde toeleveranciers, dienstverleners en verwante instellingen actief op een specifiek terrein, in een land of regio. De ondernemingen zijn verbonden door complementariteit van hun producten op de afzetmarkten die ze gemeenschappelijk hebben. Zonder diepgravend onderzoek te hebben gedaan, kan worden gesteld dat alles wat regionaal verzorgend is in de gezondheidszorg niet als een cluster kan worden beschouwd maar meer als een productieketen. Aanzetten voor clustervorming in NoordNederland zijn wel aanwezig in deelsegmenten zoals het biomedisch cluster, de life sciences en de food. Bouwstenen voor het zorgcluster in Noord-Nederland Recentelijk zijn in opdracht van het SEAN de ontwikkelingsmogelijkheden voor een zorgcluster in Noord-Nederland verkend (Prisma Q Partners, 2005). In deze verkenning zijn een aantal concrete bouwstenen benoemd die in Noord-Nederland aanwezig zijn voor het vormen van een stuwend zorgcluster: !! concentratie van medisch onderzoek en onderwijs in combinatie met de aanwezigheid van het Universitair Medisch Centrum Groningen; !! diverse regionale ziekenhuizen;

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

7

!! diverse lopende initiatieven en nieuwe concepten in de Noordelijke zorgsector (zie ook hoofdstuk 4); !! lopende onderzoeksprogramma’s zoals de Life Lines database met genetische en medische data van de bevolking in Noord-Nederland; !! diverse zorginstellingen en andere partijen die betrokken zijn bij samenwerkingsprojecten, zorginnovaties en pilotprojecten; !! bedrijvigheid in andere sectoren (zoals projectontwikkelaars, ICT-bedrijven en mediabedrijven) die nauw samenwerken met instellingen en bedrijven in de gezondheidszorg; !! zorgverzekeraars in Noord-Nederland; !! diverse HBO- en MBO-instellingen in het Noorden. Bovendien heeft Noord-Nederland een aantal intrinsieke sterkten die een goede ondersteuning vormen voor het zorgcluster in het Noorden. Noord-Nederland heeft voldoende ruimte voor nieuwe woonzorgconcepten, een overwegend aantrekkelijk vestigingsklimaat (rust, natuur, relatief lage prijzen op de woningmarkt, et cetera). Hierdoor kan de regio een aantrekkelijke vestigingsplaats worden voor (actieve) ouderen die rond de pensioenleeftijd op zoek gaan naar een aantrekkelijke woonomgeving. Enerzijds vormt deze doelgroep een belangrijke groeimarkt voor de zorgsector in het noorden. Anderzijds werken kwaliteit, toegankelijk en differentiatie van het zorgaanbod in Noord-Nederland versterkend voor de aantrekkelijkheid van de regio voor deze doelgroepen. Conclusie! Zorg is een van de grootste werkgevers in Noord-Nederland. Het economisch belang van de Noordelijke zorgsector neemt verder toe wanneer we ook aan de zorg gerelateerde bedrijvigheid en werkgelegenheid in ogenschouw nemen. In totaal is nu dan ongeveer 19 tot 22% van de Noord-Nederlandse werkgelegenheid gelieerd aan zorgeconomie. De groeiende zorgmarkt biedt goede mogelijkheden voor het Noorden om hiervan economisch te profiteren, zeker wanneer er in kan worden geslaagd om markten buiten Noord-Nederland aan te boren en bedrijvigheid van buiten de regio aan te trekken. Noord-Nederland beschikt op dit moment al over een aantal duidelijke bouwstenen (bedrijvigheid, instellingen, initiatieven) voor het ontwikkelen van zorgeconomie. De uitdaging is om de samenhang tussen deze bouwstenen te vergroten en nieuwe initiatieven te ontwikkelen die hierop aansluiten en elkaar versterken.

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

8

OD! RELEVANTE!TRENDS!VOOR!ZORGECONOMIE!
Verdubbeling!van!de!ouderenN!Noorden!vergrijst!extra! Nederland vergrijst. In heel Nederland groeit het aantal ouderen van 2,3 naar 4,1 miljoen ouderen in 2040. De belangrijkste oorzaken hiervan zijn het steeds ouder worden van de mensen die tijdens de naoorlogse geboortegolf geboren zijn en een toename van de gemiddelde levensverwachting van mensen. Daarnaast daalt het aantal kinderen per gezin waardoor het aantal jongeren afneemt. Overigens neemt de vergrijzing vooral tussen 2010 en 2030 toe. De vergrijzing vindt niet gelijkmatig over Nederland plaats. Nu al behoren grote delen van Noord-Nederland samen met Zeeuwsch-Vlaanderen, de Achterhoek en de Gooi- en Vechtstreek en de regio Haarlem tot de regio’s met het grootste aandeel 65-plussers. In de meeste regio’s in Noord-Nederland zijn 15 tot 20% van de inwoners ouder dan 65. In 2030 zal dit in Noord-Nederland gemiddeld 20 tot 25% zijn, in sommige regio’s zelfs tot 30%. Het Noorden zal dan gemiddeld genomen op Nederlands niveau zitten1. Ouderen van nu zijn niet vergelijkbaar met ouderen van de toekomst. Net zoals ouderen van nu totaal anders leven dan ouderen twintig jaar geleden. De toekomstige ouderen zijn vooral vitaler en hebben gemiddeld genomen veel meer te besteden2. Daarbij is het onderscheid tussen de derde en vierde levensfase van belang: ouderen in de derde levensfase zijn gestopt met werken maar zijn gezond, actief en initiatiefrijk. Ouderen in de vierde levensfase kampen met chronische gezondheidsproblemen en hebben hulp nodig, soms intensief. Dit betekent een toenemende vraag naar zorg en voorzieningen voor ouderen. Meer verhuizingen naar het Noorden? In welke mate kan dit ook een sterke bovenregionale verhuisdynamiek van ouderen betekenen? In sommige regio’s vestigen zich relatief veel ouderen uit andere regio’s. Het Drenthenieren is een landelijk begrip geworden. Ook Zeeland profileert zich als Florida van Nederland en de Veluwe is van oudsher een regio die bekend staat als aantrekkelijk voor ouderen. Kan worden verwacht dat deze verhuisdynamiek sterker wordt en het Noorden daarvan kan profiteren?
1

Zie ook ‘De impact van vergrijzing op de vastgoedmarkt’, Stec Groep in opdracht van de IVBN, 2005.

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

9

Dat is de vraag. Uit alle onderzoeken tot nu toe blijkt dat complexen die zich wat meer op (jongere) ouderen richten op maximaal 10% mogen rekenen op bewoners van buiten de eigen regio, laat staan bewoners vanuit de Randstad. Het overgrote merendeel van de bewoners van deze complexen zijn afkomstig uit dezelfde stad of regio. De lage verhuisgeneigdheid van de senioren is hiervan de oorzaak. Het merendeel van de senioren verhuist in de eigen regio, stad of zelfs wijk. De vertrouwdheid van de wijk en de familie- en vriendschapsrelaties zijn hiervoor de belangrijkste redenen. Ook gezien de afnemende gezondheid is dit vaak een voor de hand liggende keus: senioren blijven zo dichtbij mensen waar ze later beroep op willen doen. De trek naar andere regio’s, die misschien op zichzelf heel aantrekkelijk kan zijn, wordt hierdoor sterk geremd. Uit nader onderzoek naar het fenomeen Drenthenieren blijkt dat een groot deel van de ouderen, die van buiten Drenthe naar de provincie is verhuisd, afkomstig is uit (de stad) Groningen en dat de aantrekkingkracht van Drenthe op andere, verder gelegen delen beperkt is. Is een seniorenstad haalbaar en wat voegt dit toe? Er wordt de laatste tijd veel gesproken over de zilveren stad of de seniorenstad. Het concept is overgewaaid uit de VS waar seniorenenclaves al echt bestaan. In een seniorenstad wonen doorgaans alleen ouderen en zijn medische en recreatieve voorzieningen helemaal op de woonwensen van ouderen toegesneden. Een beroemd voorbeeld is Sun City in Arizona. Aan het concept zilveren stad zitten wel de nodige haken en ogen. Er bestaan grote twijfels of het wel in de Nederlandse volksaard past om als ouderen geconcentreerd in enclaves te wonen. De voordelen van veiligheid, een hoger voorzieningenniveau, contacten met gelijkgestemden en een regio met aantrekkelijk woonklimaat wegen voor veel ouderen niet op tegen het idee ‘tussen de oudjes te zitten’. Veruit de meeste ouderen kiezen liever voor een oplossing die uitdrukking geeft aan de eigen identiteit, in de buurt van familie en vrienden. Onduidelijk is hoeveel ouderen in Nederland wel interesse hebben om in een seniorenstad te gaan wonen. Uit onderzoek van INBO (2003) blijkt dat 1% tot 5% van de ouderen hier oren naar hebben. Dit zijn lage percentages. Toch sluiten we niet uit dat als het lukt om een heel aantrekkelijk aanbod te creëren waarvoor senioren over een grote afstand bereid zijn te verhuizen, en voldoende massa aanwezig is om ook in Noord-Nederland een zilveren stad te realiseren.

2

Men spreekt wel van WHOP’s: whealthy healthy older people.

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

10

Kansen voor Noord-Nederland: -! omvangrijke, groeiende doelgroep die behoefte heeft aan zorgproducten en diensten; -! Noord-Nederland is een aantrekkelijke woon- en recreatieomgeving voor ouderen; -! zeer aantrekkelijke woningen om ouderen van elders aan te trekken; -! zilveren stad om ouderen van elders aan te trekken. ! Druk!op!de!arbeidsmarkt!neemt!toeb!voordeel!voor!Noord8Nederland! Oechnologische ontwikkelingen leiden tot een toenemende vraag naar zorg In de gezondheidszorg vinden voortdurend nieuwe technologische ontwikkelingen plaats. Bovendien stimuleert de overheid de ontwikkeling en toepassing van innovatieve producten en processen door middel van diverse stimuleringsregelingen. Goede voorbeelden hiervan zijn de diverse innovatieve ICT toepassingen in de zorg, waarmee onder meer informatie-uitwisseling kan worden gestroomlijnd. Innovaties in de zorgsector leiden tot een toenemende vraag naar zorg. Enerzijds omdat innovaties bijdragen aan kostenbesparingen waardoor behandelingen bereikbaar worden voor bredere doelgroepen. Anderzijds groeit de vraag naar zorg doordat met nieuwe methodieken ziektes kunnen worden behandeld waarvoor eerder geen effectieve behandelingen mogelijk waren. Dreigend tekort aan opgeleid personeel in de zorg Door de toenemende vergrijzing en de stagnerende bevolking (‘dubbele vergrijzing’) is er een toenemende druk op de arbeidsmarkt. De potentiële beroepsbevolking in Nederland stagneert omstreeks 2010 op 10,25 miljoen inwoners. Na 2020 zet zich zelfs een daling in. De druk op de arbeidsmarkt zal dus in alle regio’s toenemen, waarvan het Noorden kan profiteren door haar van oudsher relatief ontspannen arbeidsmarkt. Voorwaarde is wel dat voldoende opleidings- en omscholingsmogelijkheden worden geboden om potentiële werknemers in Noord-Nederland voor te bereiden op een baan in de zorg. Bovendien groeit als gevolg van het toenemend gebruik van technologie in de zorg, de behoefte aan hoger opgeleid personeel. Kans(en) voor Noord-Nederland: -! voorsorteren op dreigend tekort aan personeel in de zorg door (om)scholing van potentiële werknemers en promotie van zorgberoepen.

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

11

Schaalvergroting!en!meer!ruimte!voor!marktinitiatieven! Stimulering van meer marktwerking in de zorgsector door de overheid Met diverse beleidsmaatregelen en veranderingen in de wetgeving wil de Rijksoverheid de marktwerking en daarmee de kwaliteit van de gezondheidszorg verder stimuleren. Een voorbeeld hiervan is de Wet Marktordening Gezondheidszorg, die ruimte biedt voor tariefonderhandelingen tussen verzekeraar en zorginstelling, waardoor meer samenwerking. Een ander voorbeeld is de Wet Toelating Zorginstellingen (WTZ), die nieuwbouw en verbouw van zorginstellingen eenvoudiger maakt. Gevolgen hiervan zijn ondermeer een toenemende schaalvergroting in de zorg door o.a. fusies van zorgverzekeringen en thuiszorginstellingen. Deze schaalvergroting leidt tot een toenemende behoefte naar efficiëntere processen, ICT speelt hierbij een cruciale rol. Bovendien leidt schaalvergroting in de zorg tot nieuwe vestigingsdynamiek onder meer door de mogelijkheid back and front office van elkaar te scheiden. Met de Wet Maatschappelijke Ontwikkeling worden gemeenten wel weer dominanter Het onderscheid tussen volksgezondheid en gezondheidszorg is relevant om de rollen van de overheid goed te duiden. Met de nieuwe zorgverzekeringswet en de AWBZ is een systeem geïntroduceerd dat de overheid op afstand zet en meer ruimte laat voor marktwerking. Door de Wet Maatschappelijke Ondersteuning is de rol van de overheid (vooral gemeenten) ten aanzien van volksgezondheid echter weer versterkt. Veranderende vraag naar zorgproducten In toenemende mate verschuift de traditionele scheiding tussen verschillende zorgdomeinen, gecombineerd met een verregaande verschuiving van intramurale naar extramurale zorg. Ouderen en andere zorgvragers willen steeds langer thuis willen blijven wonen en dit wordt gestimuleerd door overheden. Dat leidt tot een veranderende vraag naar zorgproducten. Zorgaanbieders zien zich hierdoor in toenemende mate genoodzaakt met elkaar samen te werken aan productontwikkeling. Toenemende en complexer wordende samenwerkingsverbanden vragen eveneens om organisatorische innovaties. Technologische ontwikkelingen, onder meer op het gebied van ICT versterken en ondersteunen deze trend. Kans(en) voor Noord-Nederland: -! vergroten van aantrekkelijkheid van het vestigingsklimaat voor zorg gerelateerde instellingen en bedrijven door samenwerking en clustervorming te stimuleren (synergie).

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

12

ZorgN!wellness!en!recreatie! *elfstandiger en kritischer pati1nten en consumenten Patiënten en consumenten worden in toenemende mate mondiger en kritischer, mede als gevolg van de beschikbaarheid van specialistische informatie via het Internet. Bovendien zijn vooral ouderen (een belangrijke groep zorgvragers) steeds kapitaalkrachtiger en hebben zij de beschikking over meer financiële middelen om aan zorg uit te geven. Dit leidt tot een kritischer houding ten opzichte van snelheid en kwaliteit van de zorg. Patiënten en consumenten zullen in toenemende mate zelf bepalen waar zij de zorg vandaan willen halen, waarbij zij zich naast de eigen regio eveneens op andere regioos (en het buitenland) zullen richten. De marktbasis voor ondermeer privU klinieken (korte wachtlijsten, persoonlijke benadering) groeit. Concurrentie tussen zorgaanbieders zal hierdoor verder toenemen.! 9ezondheid als life style Er is een toenemende vraag naar toeristische en recreatieve voorzieningen in combinatie met health, sport en beauty. Het gaat hierbij om voorzieningen als voorzieningen variërend van health centers (sauna, massage, etc.) tot sportcenters waar onder begeleiding van een personal trainer aan conditie en techniek gewerkt kan worden. Noord-Nederland beschikt op dit moment al over diverse voorzieningen op dit gebied zoals bijvoorbeeld de bronnenbaden in Nieuwschans en sportstad Heerenveen. Er ligt een uitdaging om deze markt in het Noorden verder uit te bouwen. Iuxe zorgvoorzieningen voor revalidatie en herstel Naast health- en wellnessparken ontstaat er een toenemende vraag naar meer luxe zorgvoorzieningen in een aantrekkelijke omgeving waar patiënten kunnen revalideren en/of herstellen van een medische ingreep en tegelijkertijd de zorg kunnen krijgen die hiervoor nodig is. Noord-Nederland biedt met haar rust, ruimte en natuur een ideale vestigingsplaats voor dit nieuwe type verblijfsrecreatie.

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

13

Toename!wellnessvakanties!volgens!touroperator!Kuoni! Het massatoerisme van de toekomst zal volgens de touroperator Kuoni groter, goedkoper en spectaculairder zijn en zich meer concentreren op qHyper holiday hubsq, ultramoderne rust- en recreatiecentra met alle faciliteiten onder UUn dak. Dat voorspelt een in opdracht van Kuoni uitgevoerde trendstudie over de toekomst van qleisure travelq. Het massatoerisme van de toekomst zal groter, goedkoper en spectaculairder zijn en zich meer concentreren op zogenaamd rHyper holiday hubsq: ultramoderne rust- en recreatiecentra voor de moderne reiziger, met alle faciliteiten onder een dak. Contrasterend met de ontwikkeling van deze rmega hubsq is de ontwikkeling van nieuwe niches (‘nouveaux niches’) met reizigers die op zoek zijn naar een meer natuurlijke, realistische, vriendelijke, duurzame, sociale en gezonde reiservaring. Deze reizigers zijn op zoek naar meer comfort en zorg tijdens vakantie. Deze reiziger laat zich liever verwennen in een beschermde, gezellige en warme omgeving, waarin hij of zij zich thuis voelt. En dit hoeft niet altijd in een verafgelegen, exotisch oord te zijn. Tegelijkertijd zullen de ‘Wellness’ vakanties in vraag gaan toenemen en zich minder richten op de hardware - zwembaden, sauna, fitnessruimtes etc. - maar meer op software, bijvoorbeeld de emotionele zorg en aandacht die zij aan reizigers kunnen geven. Luxe zal op een nieuwe wijze worden gedefinieerd: een betere kwaliteit van leven door meer rust, meer ruimte en meer tijd voor het individu en zijn familie. Op een plek die vertrouwd aanvoelt.
Bron: persbericht Kuoni, 14 maart 2006.

! Kans(en) voor Noord-Nederland: -! uitbouwen toeristisch en recreatief potentieel van Noord-Nederland (rust, ruimte, natuur) in combinatie met zorg en wellness; -! aantrekken van zorgbestedingen uit andere regio’s. ! Conclusie! Ontwikkelingen in de gezondheids- en welzijnszorg en daaraan gerelateerde sectoren bieden nieuwe perspectieven voor economische ontwikkeling in Noord-Nederland: !! het verankeren van bestaande zorggerelateerde bedrijvigheid en het stimuleren van efficiëntere vormen van samenwerking, (gezamenlijke) innovatie en product- en conceptontwikkeling; !! het aantrekken van nieuwe bedrijvigheid binnen zorgeconomie, door het creëren van een aantrekkelijk vestigingsklimaat, aanjagen van initiatieven en actieve regiomarketing gericht op doelgroepen;

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

14

!! het aantrekken van zorgbestedingen uit andere regio’s door het bestaande toeristisch en recreatief potentieel van Noord-Nederland (rust, ruimte, natuur) uit te bouwen in combinatie met zorg en wellness en aantrekkelijke zorgconcepten (privU-klinieken, behandelmethodes, woonconcepten, et cetera) aan te bieden.

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

15

QD! INITIATIEVEN!IN!NOORD8NEDERLAND!
Vanuit verschillende bedrijven, instellingen en overheden in Noord-Nederland zijn of worden op dit moment diverse initiatieven ontplooid, die inspelen op de economische kansen die de groeiende en veranderende vraag naar zorg biedt. Veel van deze initiatieven zijn lokaal en of regionaal van aard. In deze paragraaf beschrijven we de stuwende initiatieven die ons bekend zijn. Zo compleet mogelijk, zodat iedereen die actief is of aan de slag gaat met zorgeconomie hier een goed beeld van krijgt. TMT-taskforce E-Health In 2003 heeft de taskforce E-Health van de AMA nieuwe marktkansen in beeld gebracht voor bedrijven in Noord-Nederland op het gebied van innovatieve ICT-toepassingen voor de zorgsector (telecare). Deze nieuwe ICT-toepassingen dragen bij aan een efficiency bij het afhandelen en oplossen van zorgvragen. Bovendien kan de zorgketen door vernieuwende ICT-oplossingen beter worden ontsloten voor de zorgvragen en wordt de afstand tussen specialist en patiënt verkleind. Het domein van telecare omvat de (gezondheids)zorg, wonen en welzijn en het brede pakket aan dienstverlening dat daarmee verbonden is. Uit dit project zijn een aantal concrete initiatieven naar voren gekomen die, al dan niet met steun met Kompas-middelen, tot ontwikkeling zijn gebracht. Voorbeelden hiervan zijn: !! E-learning en E-zelfzorg voor diabetes patiënten; !! Medisch Specialistisch Service Center; !! Webservices in de Noordelijke zorgsector; !! Fries Medisch Zorgdossier. *orgInnovatie Netwerk voor Noord-Nederland Het ZorgInnovatie Netwerk voor Noord-Nederland (ZINN) bestaat circa twee jaar is een initiatief van een aantal kleine zelfstandige ondernemers. ZINN wil een netwerk zijn voor aanbieders, afnemers en verwante partijen in het speelveld van zorg, wonen en welzijn in Noord-Nederland en wil nieuwe activiteiten op het gebied van zorginnovatie realiseren. Het ZINN wil daarin een katalysatorfunctie vervullen en heeft als doel om Noord-Nederland een toonaangevende rol te laten spelen in de ontwikkeling van slimmere zorg en Noord-Nederland te positioneren als voortrekker in zorgvernieuwende initiatieven. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen een zestal clusters:

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

16

!! !! !! !! !! !!

Personal Health Q Care Systems; Levensloopbestendig Wonen; Elektronisch Patiënten Dossier en Informatiebeveiliging; Medisch Technologische Innovaties; Logistiek, Inkoop- en Zorgprocessen; Scholen en opleiden in de vernieuwende zorg.

Op dit moment werkt het ZINN aan de ontwikkeling van diverse initiatieven binnen de verschillende clusters. BioMed City 9roningen De aanwezigheid van diverse internationaal georiënteerde biomedische en farmaceutische bedrijven in combinatie met de aanwezigheid van een cluster van kennis en onderwijsinstellingen rond dit thema maakt Groningen tot een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor bedrijvigheid in deze sector. De gemeente Groningen wil het biomedisch cluster rondom de stad verder versterken en heeft daarom het project BioMed City opgestart. Doel van dit project is Groningen te profileren als aantrekkelijke locatie voor biomedische en farmaceutische bedrijven en de relatie tussen deze bedrijven, aanwezige kennis- en onderwijsinstellingen (onder andere het UMCG) en overheden te versterken. BioMed City vormt een platform waarbij inmiddels een breed scala aan biomedische en farmaceutische bedrijven in en rondom de stad Groningen zich hebben aangesloten. Daarnaast nemen ook het UMCG, de Rijksuniversiteit Groningen en de Hanzehogeschool deel in dit project en kan BioMed City rekenen op steun van diverse regionale (semi)overheden. Biodrome, Iife Sciences Enterprising De Stichting Biodrome, Life Sciences Enterprising is een samenwerkingsverband tussen UMCG, NOM, Rijksuniversiteit Groningen en de gemeente Groningen en stimuleert door actieve inzet van business development de aanwas van nieuwe initiatieven en levert tevens allerlei ondersteunende faciliteiten aan startende en doorstartende bedrijven in de life sciencesindustrie in en rondom Groningen.

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

17

Innovatie WMC9 Het UMCG is binnen Nederland een vooraanstaand instituut en investeert in innovatieve activiteiten op het thema veroudering (UMCG staat aan de vooravond van implementatie van veel nieuwe denklijnen die de afgelopen jaren zijn ontwikkeld), zoals: !! er komt een nieuw centrum voor ouderengeneeskunde, een samenwerkingsverband van klinische geriatrie en (ouderen-)psychiatrie, met nieuwe concepten van integrale geneeskunde en nieuwe diagnostische tools (samen met het bedrijfsleven); !! het nieuwe Alzheimercentrum: een samenwerkingsverband van neurologie, psychiatrie, interne geneeskunde, geriatrie en bewegingswetenschappen; !! Life-lines, waar een nu nog onvoorspelbaar economisch potentieel aan verbonden is (life sciences, food en domotica); !! nieuw initiatief om samen met MAESTRO/Radiotherapie, het Academisch Ziekenhuis Maastricht en de Universiteit van Maastricht te komen tot een faciliteit voor de bestraling van kanker met hulp van zware ionen/protonen (investering 150 miljoen euro); !! initiatief om te komen tot een nieuw researchgebouw met fundamentele onderzoekers geheel gericht op het thema veroudering. Uit deze investering kunnen uiteindelijk veel nieuwe octrooien en patenten voorkomen. Sportstad Heerenveen De gemeente Heerenveen wil zich nadrukkelijk profileren als sportstad en heeft een concept ontwikkeld rond het thema Sport, Gezondheid en Lifestyle. Dit concept bestaat uit een mix van diverse publieke voorzieningen rond dit thema zoals voetbalstadion Heerenveen, Thialf ijsbaan, Gezondheidsboulevard, Lifestylepassage, Onderwijscentrum voor sporteducatie en diverse aan het thema gerelateerde vormen van detailhandel, uitgaan, cultuur, et cetera. De gemeente werkt daarbij samen met een aantal partners waaronder De Friesland Zorgverzekeraar en het ROC Friesland College en sportclub Heerenveen. Door een combinatie van deze functies binnen de Sportstad Heerenveen ontstaat een uniek en aantrekkelijk gebied voor het bezoekende publiek en voor bedrijven. Doel is om de samenhang van diverse voorzieningen binnen dit concept te vergroten en Heerenveen krachtig als sportstad te promoten.! *orgtoerisme Drenthe In samenwerking met Toeristisch Recreatief Drenthe (TRD) heeft de Kamer van Koophandel Drenthe in 2005 onderzoek gedaan naar de kansen voor zorg, in combinatie met recreatie in deze provincie. Omdat het een brede sector betreft, is in het onderzoek gekozen voor een focus op reumapatiënten, waarvan er in Nederland 1,6 miljoen zijn.

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

18

Voor het onderzoek zijn er ensuttes verspreid onder reumapatiënten en -verenigingen. Ook zijn er interviews gehouden met zorgverzekeraars, een reumaverpleegkundige, recreatie-ondernemers en een kuur- en wellnesscentrum. Uit het onderzoek blijkt dat het recreatie-aanbod voor deze doelgroep nog zeer gering is en dat er veel vraag is naar zorg op maat. Drenthe is met haar rust, ruimte, stilte, natuur en een gezonde omgeving een aantrekkelijk recreatiegebied voor deze doelgroep. Samenwerking tussen diverse partijen (overheden, toeristische en recreatieve sector, zorgverzekeraars, ontwikkelaars, et cetera) is echter noodzakelijk om de (hoge) aanvangsinvesteringen in specifieke zorgvoorzieningen mogelijk te maken en zo deze nieuwe markt aan te boren. De Kamer van Koophandel Drenthe ziet in het aanbieden van allerlei zorgvoorzieningen een kansrijke impuls voor de Drentse economie en wil met dit onderzoek een basis leggen om meer toeristen en recreanten naar Drenthe te trekken. Captains of care Het initiatief Captains of care vormt een netwerk van bestuurders van ziekenhuizen en zorgorganisaties in Noord-Nederland. Gezamenlijk inventariseren zij de huidige en toekomstige zorgvraag van mensen in het Noorden om dit vervolgens door te vertalen naar nieuwe klantgerichte zorgproducten. Versterken van het Noordelijke life sciences cluster De Noordelijke OntwikkelingsMaatschappij (NOM) onderzoekt op dit moment de mogelijkheden om samenwerking binnen het Noordelijke life sciences cluster (biomedische en farmaceutische industrie) te versterken. Het Noorden telt tal van grote internationaal opererende bedrijven in deze sector. Door onderlinge samenwerking en samenwerking met aanwezige kennisinstellingen en overheden te bevorderen kunnen deze bedrijven van elkaars aanwezigheid profiteren (verankering). Bovendien dragen dit soort clusters bij aan de aantrekkelijkheid van het vestigingsklimaat van het Noorden voor andere bedrijven. Resultaten van deze verkenning worden in het eerste kwartaal van 2006 verwacht. Xenniscampus Ieeuwarden De drie Leeuwarder hogescholen, de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden, het Van Hall Instituut en de CHN, hebben plannen ter versterking van de positie van het hoger onderwijs in Leeuwarden (en daarmee van de Leeuwarder kennisinfrastructuur). De kenniscampus is een fysieke en conceptuele samenwerking tussen de drie hogescholen van Leeuwarden, het bedrijfsleven en de non-profitsector, die ruimte biedt aan

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

19

activiteiten en faciliteiten, gericht op het optimaal aanvullen en benutten van een ieders kennispotentie. Het thema zorgeconomie zou hierbinnen bijvoorbeeld een plaats kunnen krijgen. Deze vorm van samenwerking zal een belangrijke positieve bijdrage aan de aantrekkingskracht van Leeuwarden, de provincie Friesland en de Noordelijke provincies leveren. *org in het Noordelijke economisch beleid In het economische beleid van Noord-Nederland wordt het belang van de commerciële zorgsector voor de Noordelijke economie onderkend, en is als zodanig tot een van de speerpuntsectoren in de Strategische agenda voor Noord-Nederland 2007-2013 (SNN, 2005) door de drie Noordelijke provincies benoemd. Daarbij is de focus gericht op het stimuleren van stuwende activiteiten binnen de zorgsector. Op dit moment wordt door het SNN onderzocht of en hoe aan dit thema concreet invulling gegeven kan worden. Daarnaast zijn in de strategische agenda voor Noord-Nederland een aantal speerpuntsectoren benoemd die een directe relatie hebben met zorg en economie in het Noorden. Het gaat hier om de sectoren life sciences, ICT-sector en toerisme. De Sociaal Economische Adviesraad Noord-Nederland (SEAN) heeft het belang van de zorgsector voor de Noordelijke economie benadrukt. In 2004 presenteerde zij een viertal kansrijke clusters voor verdere economische ontwikkeling in Noord-Nederland. Een hiervan is het cluster wonen, zorg en recreatie. SEAN wijst in haar advies nadrukkelijk op de toenemende druk op de arbeidsmarkt voor goed opgeleid zorgpersoneel, de toenemende vraag naar specialisatie en maatwerk in de zorg, de noodzaak van innovatie in de zorg en het belang van een goede afstemming van het woningbouwprogramma op veranderende woonwensen. Aansluitend op dit advies heeft het SEAN onderzoek laten uitvoeren naar de wijze waarop de ontwikkeling van een zorgcluster in het Noorden vorm zou kunnen krijgen. Resultaten van dit onderzoek zijn eind 2005 gepresenteerd en geven op hoofdlijnen een beeld van de mogelijkheden en randvoorwaarden voor het uitbouwen van het zorgcluster. Alle Noordelijke provincies hebben het thema ICT en Zorg opgenomen als speerpunt binnen hun actieprogramma’s ter stimulering van innovatie.

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

20

Conclusie! Noord-Nederland kent al met al een flink scala aan initiatieven rondom zorg en economieu Veelal zijn deze projecten bottom-up gerealiseerd en kleinschalig van karakter. Ook richten ze zich voornamelijk op innovatie en kennisontwikkeling en in veel mindere mate op het aantrekken van nieuwe economische activiteiten en werkgelegenheid naar het Noorden en het structureel versterken van het vestigingsklimaat (onderwijs, arbeidsmarkt, locaties, imago). Verder zijn er niet of nauwelijks projecten op het schaalniveau van de gehele regio Noord-Nederland en leveren weinig projecten een echte, structurele bijdrage aan het profiel van Noord-Nederland als regio voor zorg en economie.

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

21

SD! INITIATIEVEN!IN!ANDERE!REGIOTS!
In dit hoofdstuk beschrijven we een aantal initiatieven op het gebied van zorg en economie elders in Nederland. Ook in het advies staan M ter illustratie M voorbeelden van initiatieven elders. Veel regio’s en steden ‘broeden’ op plannen en acties, de initiatieven hieronder behoren tot de meest vergevorderde en zijn daarom zeker relevant voor NoordNederland. Telkens benoemen we ook de belangrijkste leereffecten voor NoordNederland. We eindigen met enkele conclusies. Twente!cTaskforce!zorg!en!technologieT!!
Kenmerk! Achtergrond Omschrijving! In 2003 is in Twente de Taskforce Zorg en Technologie opgericht. Hierin zitten kennisinstellingen, bedrijfsleven, zorginstellingen en regionale overheid. NV Oost doet het programmamanagement. De taskforce stimuleert de ontwikkeling van de regionale zorg en technologie als economische, kennisintensieve sector. Twente moet een topregio worden in dit segment. Er zijn een zevental kansrijke zorggerelateerde technologievelden afgebakend waarbinnen projecten worden gestimuleerd3. Activiteiten van de taskforce bestaan onder meer uit de afstemming van vraag en aanbod naar producten, het bundelen van regionale initiatieven, het analyseren van trends in de sector zorg en technologie en het initiëren van business development. Gemeente Enschede biedt middelen voor financiering van het programmamanagement en eerste aanzet tot regiopromotie. Daarnaast maatwerk per gedefinieerd project. UT, Saxion (onderwijs), Menzis, Amicon, Roessingh (zorg), gemeente Enschede, NV Oost, provincie Overijssel (overheid) onder meer. Geen directe link met locaties. Wel staat ontwikkeling van Kennispark Twente op de campus van de UT op de rol in deze regio. Per project worden benodigde partijen betrokken. Onderdeel is Promotieplan Zorg en Technologie: ontwikkelen en uitvoeren van een communicatieplan. Acties onder andere: advertorials Elsevier, website, huisstijl, lobby in Den Haag. Een van de doelen is het aantrekken van nieuwe (zorg)banen van buiten de regio. -! GoedeN!logische!link!van!zorg!met!andere!sterkten!van!deze!regio!Ztechnologie\b! -! Sterke!marketing!van!regionaal!profielb! -! Goede!samenwerking!tussen!overheidN!instellingen!en!bedrijfslevenb! -! Breed!programmaN!zowel!innovatie!als!marketingdacquisitie!plus!chardeT!en!czachteT! kant!van!de!zorgb! -! Een!Zsterke\!trekker!voor!het!programmaD!

Doelstelling(en)

Activiteiten/acties

Budgetten Betrokken partners Ruimtelijke component Bedrijven en instellingen Marketing en acsuisitie

In hoeverre stuwend? Leereffecten!voor!Noord8 Nederland!

Bron: Stec Groep, 2006 De zeven zorggerelateerde technologievelden die door de taskforce zijn afgebakend zijn Virtual Reality, Telemedicine, Neurotechnologie, Stichting Zorgweb, Netlab Twente, IZIT, Innovatiesalon.
3

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

22

Leiden!clife!meets!scienceT!
Kenmerk! Achtergrond Omschrijving! Onder de noemer ‘Leiden life meets science’ werken verschillende partijen samen - in een stichting - aan de verdere ontwikkeling van het Leidse life science cluster. Eerste prioriteit is versterking van de kernactiviteiten en de voorzieningen op en voor het Bio Science Park. Hoofdlijnen van het programma: -! versterken van de innovatiekracht van het cluster; -! ontwikkelen van nieuwe voorzieningen voor het Bio Science Park; -! aandacht voor ruimte, de stedelijke functie en een blijvend goede bereikbaarheid. " 400.000 per jaar voor projecten, daarnaast veel investeringen van alle afzonderlijke partijen Gemeente Leiden, universiteit Leiden, LUMC, Centocor, Kamer van Koophandel, TNO, Museum Naturalis. Bio Science Park Leiden, in de jaren 80 ontwikkeld. Gesitueerd tussen station Leiden en snelweg A44. Uitbreidingsplannen tot 2020 ongeveer 300.000 mv bvo aan kantoor, bedrijfs- en labruimte. Gevestigd zijn onder andere LUMC, faculteiten universiteit, Hogeschool Leiden, TNO Preventie Q Gezondheid, incubatorfaciliteiten en ruim 35 bedrijven waaronder Crucell, Centocor en Katwijk Farma. Internationale acsuisitie loopt via WFIA, acsuisitie life sciences binnenland vooralsnog passief, komende jaren gaat men dit actief oppakken. Marketing Leiden van oudsher goed; Leiden is een sterk internationaal ‘brand’. Leiden en Amsterdam willen samen marketing combineren op life sciencesgebied. -! Veel bedrijven, instellingen en voorzieningen op het Bio Science Park hebben een (inter)nationale marktoriëntatie (afzetmarkten, personeel, samenwerkingsrelaties); -! Ambities zijn hoog: men wil dat het park gaat behoren tot een van de besten ter wereld. -! Bio!Science!Park!is!sprekend!voorbeeld!van!fysieke!clustering!van! life!sciences!en!gelieerde!activiteiten!op!een!locatieN!hierdoor!is!een! sterk!profiel!ontstaanb! -! Programma!richt!zicht!vooral!op!bedrijvenN!vastgoed!en! marketingdacquisitieD!Is!meer!de!charde!economischeT!kant!van!de! zorgsectorN!geen!zorginstellingen!en!dergelijke!betrokkenb! -! Alle!sleutelspelers!zijn!betrokken!bij!de!samenwerkingb! -! Alles!concentreert!zich!indop!LeidenN!dus!weinig!cgekonkelT!over! regionale!afstemming!en!samenwerkingD!

Doelstelling(en) Activiteiten/acties

Budgetten Betrokken partners Ruimtelijke component

Bedrijven en instellingen (op Bio Science Park) Marketing en acsuisitie

In hoeverre stuwend?

Leereffecten!voor!Noord8 Nederland!

Bron: Stec Groep, 2006

!

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

23

Brabant!cHuman!HealthT!
Kenmerk! Achtergrond Omschrijving! Het programma Human Health is geïnitieerd door de Brabantse Ontwikkelings Maatschappij om de regionale bedrijvigheid op medisch technologisch en farmaceutisch gebied te versterken. Creëren van ‘new business development’ via clusterprojecten in de regio Noord-Brabant, Limburg en Vlaanderen. Vijf actielijnen: imago, clustering, supply chain management, facility sharing en creatief ondernemen. Actielijnen zijn dynamisch en niet limitatief. PM Bedrijven uit betreffende sectoren (Amgen, Organon), lokale en regionale overheden en intermediairs. (Nog) geen directe link met locaties. Links kunnen worden gelegd met de High Tech Campus van Eindhoven en het nieuwe zorgpark dat Tilburg wil ontwikkelen. Bedrijven zijn belangrijkste doelgroep van het programma en tevens participant. Ook werkt men samen met initiatieven als BioConnection (zie onder). Hoofddoel is innovatie/business development. Wel worden er imagoversterkende activiteiten en acsuisitie-acties opgezet in samenwerking met het programma BrabantStad. Programma heeft bovenregionaal, grensoverschrijdend karakter, overstijgt de lokale en regionale belangen. -! Programma!is!in!nauwe!samenwerking!met!bedrijven!ontwikkeld! ZcvraaggerichtT\b! -! Programma!kijkt!over!de!grenzen!van!de!regio!ZBrabant\!heenb! -! PragmatischeN!actiegerichte!samenwerking!tussen!overheid!en! bedrijfslevenb! -! Programma!richt!zich!vooral!op!bedrijvendindustrieN!niet!zozeer!op! zorginstellingenb! -! Een!Zsterke\!trekker!voor!het!programmaD!

Doelstelling(en) Activiteiten/acties

Budgetten Betrokken partners Ruimtelijke component

Bedrijven en instellingen

Marketing en acsuisitie

In hoeverre stuwend? Leereffecten!voor!Noord8 Nederland!

Bron: Stec Groep, 2006

! Andere!initiatieven!in!Brabant! !! Horizon!Regio!Eindhoven: het technologieprogramma om economische kansen in de regio Eindhoven te grijpen en een sterk technologisch imago op en uit te bouwen. Medische technologie is een belangrijk onderdeel van Horizon, naast automotive, ICT en mechatronics; !! BioConnection in Oss is in 2005 opgezet als gezamenlijk initiatief van overheid en bedrijfsleven. Doel is het via een loket aanbieden van kennis, diensten en productiefaciliteiten aan jonge, startende biotechbedrijven die zelf niet over

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

24

productiefaciliteiten beschikken. Organon stelt hiertoe faciliteiten beschikbaar. Partners zijn onder meer de gemeente Oss, provincie Noord-Brabant en Akzo Nobel/Organon; !! De gemeente!Tilburg heeft de zorgsector als een van de speerpunten in haar economisch beleid benoemd. Doel is de werkgelegenheid in deze sector flink te stimuleren via een breed actieprogramma, waaronder versterken van het zorgimago, het doorontwikkelen van een medisch park en/of zorgboulevard, acsuisitie van zorggerelateerde bedrijvigheid en het mogelijk ontwikkelen van een ‘wellness’locatie; !! De Brabant!Medical!School is een samenwerkingsverband van opleidingsziekenhuizen en opleidingsinstituten in Noord Brabant. Het gaat om met name om leerplaatsen in de bestaande ziekenhuizen. De Brabant Medical School heeft geen eigen ruimte of gebouw. Het aantal werkplekken wordt de komende jaren fors uitgebreid: van 55 coassistenten naar 150. Ook worden nieuwe opleidingen gestart: medisch ingenieur (20 plaatsen), medisch psycholoog (30 plaatsen) en nurse practisioner (50 plaatsen).

Conclusies!
!! Zorg- en economieprogramma’s worden veelal opgezet en ondersteund door een grote groep spelers uit het veld, zowel overheid, kennisinstellingen als bedrijfsleven. In de regel fungeert de gemeente of ontwikkelingsmaatschappij als trekker/regisseur; !! Vrijwel alle programma’s hebben een sterke marketingcomponent, daarnaast wordt veel ingezet op het stimuleren van innovaties rondom lokale en/of regionale kennisclusters; !! Veel programma’s hebben een fysieke component in de vorm van locaties en/of incubatorachtig vastgoed; !! In Brabant en Leiden zijn de programma’s vooral gericht op de ‘harde’ industriële kant van zorg en economie, Twente kiest voor een bredere aanpak met naast commerciële betrokkenheid duidelijke betrokkenheid van toonaangevende zorginstellingen- en instanties; !! Regio’s kiezen voor een sterke inbedding van initiatieven met marketing-, acsuisitieen investeringsbevordering.

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

25

Leiden! qVersnipper de biotechnologie niet, wijs Leiden aan als het landelijk zenuwcentrum van deze industrie.q Dat bepleit wethouder economische zaken Alexander Geertsema bij minister Hoogervorst. Hij reageert daarmee op een plan van Amsterdam, dat de concurrentie met Leiden aangaat en zich ook wil opwerpen als Bio Science-hoofdstad. Bio Science (bedrijven die zich bezighouden met de toepassing van genetisch materiaal voor bijvoorbeeld medicijnen) is een industrie waarmee Leiden zich wil onderscheiden van andere steden. Amsterdam lonkt nu ook naar deze florerende sector door een qBiomed Clusterq op te richten van universiteiten, ziekenhuizen, bedrijven en de gemeente. Onverstandig, noemt Geertsema dat in een interview met het Financieele Dagblad. Leidsch Dagblad, 25 augustus 2005 Eindhoven! ‘Medisch themapark Asklepion afgeblazen’. Het medisch attractiepark Asklepion in Eindhoven komt er niet. De Stichting Asklepion heeft het project afgeblazen omdat ze de financiering niet rond kregen. Het medisch attractiepark werd eind 2004 aangekondigd en zou in 2008 zijn poorten moeten openen. Het project zou bijna 8 miljoen euro kosten, waarvan Asklepion 4,5 miljoen euro op tafel zou leggen. Het attractiepark zou 350.000 bezoekers per jaar moeten trekken. In het park zou een gezonde levensstijl centraal staan. ‘Lol, liefde en lekker in je lijf vormen daarbij de invalshoek en niet een opsomming van alles waaraan je misschien wel dood kunt gaan’, zei toenmalig wethouder Claassens van Eindhoven bij de presentatie van het plan. Het park moest antwoord bieden op vragen over het menselijk lichaam. Asklepion zou verrijzen op het bedrijvenpark Nimbus aan de A2. Brabants Dagblad, 16 maart 2006 Twente ‘Nieuwe arbeidsplaatsen. De ambitie is om Twente te laten uitgroeien tot een topregio op terrein van gezondheidszorg en technologie. Daaronder valt bijvoorbeeld de vestiging van een Technologisch Topinstituut voor Nanotechnologie, wat naadloos zou aansluiten bij de technologie die Twente nu al rond de universiteit in huis heeft. Belangrijke projecten binnen de context van de gezondheidszorg zijn het Europees Technisch Medisch Onderzoeksinstituut (ETMO), Kennispark Twente en het programma Innovatie van Zorg door ICT in Twente, kortweg IZITq. Twente, Hot Spot voor Zorg Q Technologie, oktober 2005, pagina 13

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!uitgangspuntennotitie! Bijlage)!

26

! !!Bijlage!H! Mogelijke strategische agenda

MOGELIJKE!STRATEGISCHE!AGENDA!!
Wij zien vijf onderling samenhangende lijnen waarlangs zorgeconomie in NoordNederland uitgebouwd kan worden: 1.! het versterken van het economisch cluster rond de science base en UMCG; 2.! het stimuleren van zorginnovatie en zaken doen in de zorgsector; 3.! vastgoed en zorg; 4.! toerisme, zorg en welzijn; 5.! zorg en arbeidsmarkt. Daarnaast onderscheiden we overall acties (zie onderdeel 6). In de volgende paragrafen geven we voor ieder van de zes thema’s een eerste uitwerking/aanzet. We beschrijven daarbij systematisch: de huidige situatie, lopende initiatieven, relevante trends, specifieke kwaliteiten van Noord-Nederland, de kansen, mogelijke acties en het beoogde resultaat.

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!mogelijke!strategische!agenda! BijlageH! !

1!

)D!Het!versterken!van!het!economisch!cluster!rond!de!science!base!en!het! UMCG!
Rondom de Groningse science base en het UMCG is een sterk kennis- en bedrijvencluster ontwikkeld. Hoe dit verder uit te nutten?

Uitbouwen!van!het!kenniscluster!rondom!de!science!base!en!het!UMCG! Situatie Het kenniscluster rondom het UMCG is al M ook vergeleken met andere regio’s - van substantiële betekenis. Er zijn al veel ideeën over versterking hiervan. Heel belangrijk verbeterpunt is de marketing van de sterke punten van de clusters. !! BioMed City Groningen; !! Biodrome; !! Life Lines; !! Versterken life sciences cluster (NOM). !! Groei in kennisintensieve bedrijvigheid rondom zorg, life sciences, medische technologie en gezondheid; !! Clustervorming van gespecialiseerde bedrijvigheid; !! Schaalvergroting, outsourcing, netwerkvorming. !! Specifieke expertise van UMCG op gebied van hart, long, lever, hersenen, transplantatiegeneeskunde, traumazorg en wetenschappelijk onderzoek; !! Het UMCG ontwikkelt zich tot een kenniscentrum voor het ontwikkelen van nieuwe onderwijs- en opleidingsvormen voor Noord-Nederland (blended learning, VR, Skills laboratoria, etc.); !! Aanwezigheid cluster van kennis- en onderzoeksinstellingen en aan UMCGgerelateerde bedrijven, waaronder life sciences; !! Unieke onderzoekspopulatie voor genetisch onderzoek in Noord-Nederland; !! Aanwezigheid breedbandnetwerk; !! Compacte zakelijke netwerken, korte lijnen. Het UMCG met al de daaraan gerelateerde instellingen en bedrijven vormt een belangrijk cluster om zorgeconomie in het Noorden een impuls te geven. Het cluster biedt een goede basis voor: !! innovatie en productontwikkeling; !! spin-offs van nieuwe bedrijven, onder meer rondom het nieuwe radiotherapiecentrum in samenwerking met MKB en internationale bedrijven; !! synergie door (intensivering van) samenwerking tussen bedrijven, instellingen en overheden; !! creëren van een aantrekkelijk (uniek) vestigingsklimaat voor biomedische en life sciences bedrijven en instellingen en het aantrekken van nieuwe bedrijvigheid.

Lopende initiatieven

Trends

Kwaliteiten NoordNederland

Kansen

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!mogelijke!strategische!agenda! BijlageH! !

2!

Uitbouwen!van!het!kenniscluster!rondom!de!science!base!en!het!UMCG! Acties en projecten !! !! !! Veel meer gericht marketing en acsuisitie: Groningen (inter)nationaal profileren als Biomedisch centrum in (Noord) Nederland; Ontwikkelen van hoogwaardige werklocatie ten behoeve van het cluster biomedische bedrijven en instellingen; Het oprichten van een GMP faciliteit voor alle biotech bedrijven in Noord-Nederland met het aanbieden van gespecialiseerde opleidingen in biotech (samen met RUG en bedrijfsleven); Opschalen en uitbouwen huidige projecten zoals Life Lines en life sciences; Stimuleren van kennisdeling en samenwerking van bedrijven; Stimuleren spin-offs en commercialisering van kennis en ideeën; Ondersteunen van het nieuwe initiatief van het UMCG om het Nederlandse centrum voor fundamenteel onderzoek op het terrein van veroudering. Meer bedrijven en banen in het kenniscluster; Verbetering imago Noord-Nederland als zorgkennisregio.

!! !! !! !! Beoogd resultaat
!! !!

! HD!Het!stimuleren!van!zorginnovatie!en!zaken!doen!in!de!zorgsector!
Het vercommercialiseren van zorg is een duidelijke groeimarkt. Zowel bedrijven als zorginstellingen in Noord-Nederland hebben veel ideeën over commercialisering, maar de uitvoering ervan stokt regelmatig. Zorginnovatie is een van de manieren om nieuwe producten en markten aan te boren. Hoe kan het Noorden hiermee slimmer omgaan?

Zorg!en!innovatie!en!zaken!doen!in!de!zorgsector! Situatie De commerciële kant van zorg en innovatie lijkt in het Noorden beperkt ontwikkeld, net als in andere regio’s. Het Noorden heeft met de AMA-taskforce e-health en ZINN wel eerste stappen met een onderscheidend vermogen opgebouwd waar het gaat om zorginnovatie. !! E-Health; !! ZorgInnovatienetwerk Noord-Nederland; !! Symposium inspiratie voor breedbandinnovatie; !! Medipolis Groningen.

Lopende initiatieven

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!mogelijke!strategische!agenda! BijlageH! !

3!

Zorg!en!innovatie!en!zaken!doen!in!de!zorgsector! Trends !! !! Sterke groei in zorg en veel kansen voor ondernemen; Stimulering van meer marktwerking in de zorg leidt tot een toename van concurrentie in de zorgsector, toenemend belang van efficiency, kosten en kwaliteit voor concurrentiepositie; Schaalvergroting leidt tot processen als uitbesteding, ketenvorming en samenwerking, complexere processen vragen om vernieuwende oplossingen; Toenemende vraag naar technologische toepassingen in de zorg waaronder ICT/domotica. Aanwezigheid gespecialiseerde bedrijven; Veel zorginstellingen met commerciële ideeën; Het kennis- en onderzoekscluster rondom UMCG; Beschikbaarheid van breedbandnetwerk; Ervaring met e-health. Ontwikkelen en vermarkten (efficiëntere, nieuwe en betere) zorgproducten en processen vanuit bestaande organisaties en bestaande initiatieven; Kennisintensief cluster rondom UMCG: basis voor innovatie en spin-off van startende hoogwaardige bedrijfjes. Business club starten voor zorgeconomie Noorden: relatie- en kennisnetwerk voor zaken doen in de zorg; Regelmatig symposia starten met workshops, matchmaking en partnersearch; Een (door)startersbegeleiding beginnen over ‘zorgeconomie’, inclusief gratis adviesdiensten voor vercommercialisering van zorgproducten en Mdiensten; Meer budget voor zorginnovatieprojecten, zeker waar meerdere bedrijven en organisaties bij betrokken zijn; Clusterprojecten opzetten, ook voor MKB; Ontwikkeling van platform voor kennisuitwisseling, commercialisering en samenwerking; Uitbouwen ZINN (naar voorbeeld STG/Health Management Forum in Leiden). Meer bedrijven die actief zijn in zorgeconomie, meer initiatieven en betere commerciële resultaten; Verankering van bedrijven en netwerkvorming.

!! !! Kwaliteiten Noord-Nederland !! !! !! !! !! !! !! Acties en projecten !! !! !! !! !! !! !! !! !!

Kansen

Beoogd resultaat

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!mogelijke!strategische!agenda! BijlageH! !

4!

OD!Vastgoed!en!zorg!
Vastgoed biedt tal van kansen aan het Noorden om zorgeconomie te versterken. Zo kan aantrekkelijke nieuwbouw vestigers (ouderen maar ook bedrijven) over de streep halen zich in het Noorden te vestigen. Ook bieden nieuw vastgoed en nieuwe locaties bedrijven gericht op zorg een plek om zich te presenteren met een sterk imago. Er zijn zowel kansen voor wonen als voor de markt voor commercieel vastgoed en huisvesting voor instellingen. Goed vastgoed levert een onderscheidend vestigingsmilieu voor NoordNederland op, kan extra activiteiten aantrekken en draagt bij aan het zichtbaar maken/imagoversterking van zorgeconomie.

Zorg!en!Vastgoed! Situatie Er is in het Noorden M net als in andere regio’s - veel aandacht voor het aanbieden van wonen voor reguliere ouderen. Minder aandacht is er voor de vraag hoe je via het aanbieden van specifieke (woon)locaties en specifiek commercieel vastgoed een impuls kan geven aan zorgeconomie. !! Convenant wonen en zorg Drenthe: regionale platforms van gemeenten en corporaties waarin zorginstellingen advies geven. Doel: voldoende woningen voor ouderen en mensen met een hulpvraag; !! Diverse kleinschalige lokale woonzorginitiatieven; !! Een enkele zorgboulevard, zoals Heerenveen. !! Pensioenmigratie, ouderen zoeken aantrekkelijke woonomgeving voor oude dag; !! Tekort aan woonzorgwoningen in vrijwel elke regio; !! Ouderen en andere zorgbehoevende wonen steeds langer thuis, mede mogelijk gemaakt door technologische toepassingen. De overheid stimuleert deze ontwikkeling (extramuralisering); !! Clustering van zorgactiviteiten in zorgboulevards: maakt zorgeconomie zichtbaar; !! Nieuwe WMO legt verantwoordelijkheid voor zorg en welzijn bij gemeenten, meer lokaal maatwerk en beleid; !! Zorginstellingen worden meer verantwoordelijk voor hun eigen vastgoed; dit biedt kansen voor nieuwe concepten en een mix van (niet)-commerciële functies. !! Hoge kwaliteit van woonklimaat; !! Relatief aantrekkelijk prijsniveau van woningen; !! Beschikbaarheid van ruimte; !! Noord-Nederland heeft een sterk imago onder veel ouderen (in het bijzonder als er al een relatie is met het Noorden).

Lopende initiatieven

Trends

Kwaliteiten Noord-Nederland

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!mogelijke!strategische!agenda! BijlageH! !

5!

Zorg!en!Vastgoed! Kansen !! !! !! !! Grote groei van ouderen en zorgbehoeften; Aantrekken van ouderen en andere zorgbehoevende doelgroepen naar NoordNederland (pensioenmigratie); Tekorten aan specifieke woonproducten elders in het land (waaronder exclusief wonen in landgoedachtige setting); Concentratie van (commerciële en consumentenverzorgende) activiteiten in zorgparken en Mboulevards (bijvoorbeeld bij herontwikkeling ziekenhuisterreinen); Instellingen die op landelijke schaal zoeken naar nieuwe huisvesting (bijvoorbeeld zorghuizen voor specifieke bewoners). Marktonderzoek naar woonproducten die het Noorden kan ontwikkelen die het Noorden een voorsprong kan geven op andere regio’s, inclusief transparant maken van deze markt; Ontwikkelen van kleinere woonzorgdorpen/wijken/kleine zilveren stad (niet herkenbaar als zodanig); Samenbrengen van zorgaanbieders en vastgoedmarkt (corporaties, ontwikkelaars en beleggers), bijvoorbeeld via business club zorgeconomie of symposia; Aantrekken/acsuisitie van instellingen en organisaties die ruimte zoeken en waarvoor Noord-Nederland een goede plek is; Marketing van Noord-Nederland als vastgoedregio voor zorg, wonen en zorgeconomie; Concentratie van (commerciële en consumentenverzorgende) zorgactiviteiten in iedere regio in een aantrekkelijke en herkenbare zorgboulevard of zorgpark; Ruimte creëren in bestemmingsplannen en streekplannen voor omzetten naar zorgfuncties (in brede zin). Zichtbaar maken van zorg in fysieke locaties; Aantrekken en behouden woonconsumenten: toename bestedingen in NoordNederland door het aantrekken van ouderen en andere zorgbehoevende doelgroepen van buiten de regio; Groei werkgelegenheid; Belangrijke basis voor behoud voorzieningenniveau in kleine kernen.

!! Acties en projecten !!

!! !!

!! !! !! !! Beoogd resultaat !! !!

!! !!

!

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!mogelijke!strategische!agenda! BijlageH! !

6!

QD!ToerismeN!zorg!en!welzijn!
De koppeling tussen toerisme, zorg en welzijn biedt kansen. Wellness, zorgtoerisme en toerisme van vroegsenioren zijn echte groeisegmenten. Hoe kan het Noorden dit uitbouwen?

ToerismeN!zorg!en!welzijn! Situatie Het Noorden lijkt geïnteresseerd om met de koppeling tussen toerisme, zorg en welzijn aan de slag te gaan. Een echte strategie ontbreekt nog. Lopende !! Haalbaarheidsstudie vakantie en zorg (NOM 2005); initiatieven !! Op dit moment loopt er een studie (deze wordt op 10 april gepresenteerd) naar zorgtoerisme, geïnitieerd door provincies, kamers van koophandel en thuiszorgorganisaties; !! Diverse lokale initiatieven op toeristisch en recreatief gebied; !! Sportstad Heerenveen. Trends !! Toename van mobiliteit van de zorgvraag, consumenten beslissen zelf waar ze zorg consumeren; !! Kritischere consumenten, hogere eisen aan snelheid en kwaliteit van zorg, toenemende concurrentie onder zorgaanbieders; !! Toenemende vraag naar toeristische producten in combinatie met zorg, health, wellness en beauty. Kwaliteiten !! Rust ruimte en natuur; !! Kwaliteit toeristisch-recreatieve infrastructuur; NoordNederland !! Aanwezigheid van medische kennis en zorgorganisaties. Kansen !! Uitbouwen toeristisch-recreatief potentieel van Noord-Nederland; !! Ontwikkeling toeristische zorgproducten, specifieke doelgroepen als chronisch zieken, preventie, herstel, gezondheid en leisure; !! Mogelijkheden voor een of enkele privU-klinieken; !! Gezondheidspark of museum. Acties en !! Initiatiefnemers toejuichen en alle ruimte hiervoor creëren; !! Conceptontwikkeling rond specifieke toeristische producten en een actieve marketing van projecten deze concepten; !! Matchmaking en partnersearch voor ondernemers in de toeristische sector en ondernemers/instellingen in de zorg, inclusief financiers; !! Ruimte creëren in bestemmings- en streekplannen voor zorgactiviteiten in brede zin; !! Marketing en acsuisitie van initiatieven naar het Noorden. Beoogde !! Toename van toeristische bestedingen in Noord-Nederland; resultaten !! Groei van de werkgelegenheid in zorg, toeristisch-recreatieve sector en aanverwante sectoren (horeca, detailhandel, et cetera).

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!mogelijke!strategische!agenda! BijlageH! !

7!

SD!Zorg!en!arbeidsmarkt!
Een goede arbeidsmarkt en opleidingen zijn essentieel voor zorgeconomie: door te zorgen voor voldoende, gekwalificeerde arbeidskrachten behoudt het Noorden haar sterke punt en bouwt dit zelfs uit. Zeker gezien het feit dat overal in Nederland steeds vaker krapte aan personeel zal ontstaan. Vestiging van organisaties en bedrijven in regio’s met minder krapte is dan zeker een optie.

Zorg!en!arbeidsmarkt! Situatie Lokaal en regionaal zijn er initiatieven op het vlak van opleidingen en arbeidsmarkt gericht op de zorgsector en functies in zorgeconomie. Van een duidelijke focus en het onderkennen van de strategische betekenis van een goede arbeidsmarkt voor het Noorden lijkt geen sprake. !! Kenniscampus Leeuwarden; !! E-learning UMCG; !! Lokale initiatieven. !! Druk op de arbeidsmarkt door vergrijzing en ontgroening, dreigend tekort aan voldoende gekwalificeerd personeel in zorg; !! Kritischer consumenten, hogere eisen aan snelheid en kwaliteit van zorg, toenemende concurrentie onder zorgaanbieders; !! Toenemend gebruik van technologische toepassingen stelt hogere eisen aan zorgpersoneel; !! Braindrain, hoger opgeleide jongeren trekken weg uit het Noorden. !! Aanwezigheid zorggerelateerde kennis en onderwijsinstellingen; !! Relatief ontspannen arbeidsmarkt, omvangrijk arbeidspotentieel; !! Positieve arbeidsmentaliteit; !! Specialisme van UMCG op gebied van E-learning; !! Aanwezigheid van Universiteit en diverse HBO- en MBO-instellingen. !! !! Versterken van concurrentiepositie van Noord-Nederland door het beschikken over een ruime arbeidsmarkt en goed opgeleid personeel; Uitbouwen van de positie van het UMCG op gebied van medisch onderwijs (E-learning).

Lopende initiatieven Trends

Kwaliteiten NoordNederland

Kansen

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!mogelijke!strategische!agenda! BijlageH! !

8!

Zorg!en!arbeidsmarkt! Acties en projecten !! Goede prognoses over de omvang van de arbeidsmarkt- en opleidingbehoefte van de zorgsector en zorgeconomie (in brede zin), wellicht voortbouwend op initiatieven van Ventura en Zorgplein Noord; Afstemmen van onderwijsprogramma’s op ontwikkelingen in de zorg; Promotie van het werken in de zorgsector onder jongeren; Creëren van leerwerkplekken in de zorg; Studenten opleiden in ondernemerschap en zorg; Ontwikkelen van omscholingstrajecten naar zorgfuncties; Promotie van Noord-Nederland als vestigingslocatie in de zorg gelet op de ruime arbeidsmarkt; Acsuisitie van zorgbedrijven voor wie een ruime arbeidsmarkt aantrekkelijk is (waaronder backofficefuncties van kantoororganisaties, zoals call centers en shared services centers). Faciliteren van groei van bedrijven en organisaties in zorgeconomie; Aantrekken van nieuwe bedrijven en organisaties waarvoor de relatief ruime arbeidsmarkt een asset is.

!! !! !! !! !! !! !!

Beoogd resultaat

!! !!

!

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!mogelijke!strategische!agenda! BijlageH! !

9!

RD!Overall!acties!
We constateerden al dat Noord-Nederland volop kansen heeft in zorgeconomie. Meer samenwerking, focus op een gemeenschappelijke strategie, marketing en een goede uitvoeringsstrategie zijn belangrijk naast de al genoemde thema’s. Welke overall acties zijn nodig?

Overall!acties! Situatie Lopende initiatieven Het Noorden kent initiatieven, maar ze zijn nog versnipperd en lokaal. Kansen kunnen beter worden benut. De marketing van de regio kan veel sterker. !! Noord-Nederlandse provincies onderzoeken op dit moment samen met ministerie van Economische Zaken of zorgeconomie een thema kan worden in het SNN-beleid; !! De nodige lokale projecten en acties. Zie de vorige vijf thema’s. Zie de vorige vijf thema’s. Zie !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! Beoogd resultaat !! !! !! !! de vorige vijf thema’s. Noord-Nederlandse strategie vaststellen; Uitvoeringsbureau maken (zoals Energy Valley); Monitor zorgeconomie instellen om op de belangrijkste indicatoren de ontwikkeling van zorgeconomie te volgen; Business club starten; Overwegen of regionale platforms nodig zijn; Marketing- en promotiecampagne starten (zoals Regio Twente bijvoorbeeld in de Elsevier); Initiatieven aanjagen en lokale ideeën aanmoedigen; Landelijke en Europese subsidies verwerven inclusief een lobby richting hogere overheden; Nieuwsbulletin uitgeven of emailberichten; Seminars houden, waaronder bijeenkomsten voor bestuurders van overheden organiseren. Bijeenbrengen van partijen en initiatieven; Promotie en communicatie; Aantrekken van investeringen; Meer werkgelegenheid in zorgeconomie.

Trends Kwaliteiten NoordNederland Kansen Acties en projecten

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!mogelijke!strategische!agenda! BijlageH! !

10!

! !!Bijlage!O! Deelnemers klankbordgroep

DEELNEMERS!KLANKBORDGROEP!!
9raag noemen we de mensen die in de klankbordgroep zitting hadden en andere mensen die hebben meegedacht bij dit project.

Klankbordgroep! De heer K.A. Groen De heer X.N.M. Haerkens Mevrouw I. Hager De heer R. Hatzmann De heer Th. Hoeksema De heer X.C. Hoevenaar De heer F.C.A. Xaspers Mevrouw K. Kalverboer De heer M. Ledegang De heer B. van Mierlo De heer M. Ruijters De heer X.A.W.C. Sibbald De heer T. Schroor De heer X. Thie De heer H.L. Visser De heer M. Wiesselman De heer R. de Wit Mevrouw H. de With De heer G. wbema

Kamer van Koophandel Drenthe VNO-NCW Noord Helping Hands Oosterlengte AcceptU Stichting GGz Groningen UMCG SNN/AMA Provincie Friesland VNO-NCW Noord Synvolux Therapeutics De Friesland Zorgverzekeraar ARCADIS Noord-Oost KITTZ KPN KITTZ VNO-NCW Noord De Zijlen SNN/AMA

! Andere!geraadpleegde!personen! De heer G. Lenstra NOM De heer M.E.M. Nuyten VNO-NCW Den Haag De heer R.F. Schreuder STG/Health Management Forum Mevrouw X. Tempel Gemeente Groningen

Profiteren!van!zorg!en!vergrijzing!in!Noord8Nederland!deelnemers!klankbordgroep! BijlageO! !

1!