Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De Verkenning
(Achtergrondrapport)

Concept juli 2006

Inhoudsopgave
Pagina 1. Inleiding 2. Ruimtelijk kader 2.1. Positie en ligging 2.2. Bevolkingsontwikkeling en samenstelling 3. Omgevingsfactoren 3.1. De Hoofdinfrastructuur 3.2. Landschap als economische factor 3.3. Wonen vanuit economisch perspectief 4. De economische sectoren 4.1. De samenstelling, aard en spreiding van de bedrijvigheid 4.2. Landbouw
4.2.1. Structuur van de landbouw 4.2.2. Fysieke bedrijfsomgeving landbouw

4.3. Industrie, bouw en transport
4.3.1. Structuur industrie, bouw en transport 4.3.2. Fysieke bedrijfsomgeving industrie, bouw en transport

4.4. Detailhandel
4.4.1. Structuur detailhandel 4.4.2. Fysieke bedrijfsomgeving detailhandel

4.5. Zorg, recreatie en toerisme en andere diensten
4.5.1. Structuur zorg, recreatie en toerisme en andere diensten 4.5.2. Fysieke bedrijfsomgeving dienstensector

5. Overige beleidsaanknopingspunten 5.1. Gemeentelijke dienstverlening 5.2. Het functioneren van ondernemersnetwerken 5.3. Startende bedrijven 5.4. Imago 5.5. Werk en inkomen
5.5.1. Arbeidsaanbod 5.5.2. Werkgelegenheid en werkloosheid 5.5.3. Inkomen

6. Beknopte schets van het algemene beeld Bijlage 1. Geraadpleegde rapporten en andere bronnen Bijlage 2. Externe gesprekken en groepsbijeenkomsten Bijlage 3. Tabellen en grafieken

1 2 2 3 3 3 4 5 6 6 7 7 7 8 8 9 11 11 12 12 12 13 14 14 15 16 16 17 17 17 18 19 21 23 24

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

1. Inleiding
Met het oog op de samenstelling van het Beleidsplan Economische Zaken is eerst een Verkenning gemaakt van de lokale economie. Er is geen nieuw onderzoek gedaan. In de afgelopen jaren zijn er tal van nota’s, rapporten en studies uitgebracht die betrekking hebben op de economie in Tytsjerksteradiel en over rijks- en provinciaal beleid dat daar invloed op heeft. Ter voorbereiding op dit plan is daarvan studie gemaakt en zijn ook recente cijfers verzameld. Daarnaast zijn gesprekken gevoerd, zowel individueel als in enkele bijeenkomsten, met sleutelpersonen van relevante instellingen en bedrijven. Zo is het werkgebied opnieuw verkend. Vanzelfsprekend is ook intern uitvoerig gesproken met betrokkenen van verschillende afdelingen evenals met de huidige en (bij de aanvang) met de voormalige portefeuillehouder Economische Zaken. Voor wie zich wil verdiepen in het materiaal dat is gebruikt is daarvan in bijlage 1 een overzicht opgenomen. In bijlage 2 is weergegeven met wie, buiten het gemeentelijke apparaat gesprekken zijn gevoerd. De voornaamste achterliggende cijfers zijn in bijlage 3 opgenomen. In deze Verkenning beschouwen wij de belangrijkste factoren die de economische ontwikkeling bepalen en waar de gemeente (enige) invloed op kan uitoefenen. Allereerst geeft hoofdstuk 2 het ruimtelijk kader aan waarbinnen de economische ontwikkeling plaatsvindt. In hoofdstuk 3 analyseren wij de omgevingsfactoren: de hoofdinfrastructuur, landschap als economische factor en wonen vanuit economisch perspectief. Vervolgens gaan wij in hoofdstuk 4 in op de structuur van de bedrijvigheid; de economische sectoren, de samenstelling, de aard en ruimtelijke spreiding. Daarbij zijn van vier segmenten van de lokale economie, per segment de structuur en de specifieke aspecten van de fysieke bedrijfsomgeving beschreven. Voor elk van deze segmenten heeft de fysieke bedrijfsomgeving een heel ander karakter en daarom is daar per segment op ingezoomd. De vier segmenten zijn: o de landbouw o industrie, bouw en transport o detailhandel o zorg, recreatie en toerisme en overige diensten In hoofdstuk 5 volgt dan een aantal aanknopingspunten voor gemeentelijk economisch beleid dat niet onder de omgevingsfactoren en economische sectoren is behandeld: de rol van de gemeente als dienstverlener, het functioneren van ondernemersnetwerken, startende bedrijven en het imago.In dit hoofdstuk zijn ook de voornaamste uitkomsten van het economische proces beschreven die gelden als de ijkpunten voor het gemeentelijk economisch beleid: werk en inkomen. Hoofdstuk 6 geeft tenslotte een beknopt beeld dat naar voren komt uit deze Verkenning.

Derde concept juli 2006

-1-

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

2. Ruimtelijk kader
2.1. Positie en Ligging

In het ontwerp Streekplan is Burgum aangewezen als regionaal centrum, met een belangrijke taak in de regio, met bijbehorende ontwikkelingsmogelijkheden voor wonen, werken en voorzieningen. Hurdegaryp kan, volgens het provinciaal beleid vanwege zijn station een aanvullend woonaccent krijgen en Earnewâld is aangewezen als recreatiekern. Tytsjerksteradiel zal zich voor de ontwikkeling van de werkfunctie vooral moeten richten op het eigen bedrijfsleven en op startende bedrijven. Dit zijn vier belangrijke uitgangspunten voor de verdere ontwikkeling van Tytsjerksteradiel. De ligging van Tytsjerksteradiel kan op verschillende manieren worden gewogen. Binnen Nederland kan de ligging als perifeer worden gezien ten opzichte van de grote economische- en bevolkingscentra, zoals dat in feite geldt voor het hele Noorden van het land. Daaruit vloeit de ijle economische structuur voort die het Noorden kenmerkt, maar de economie in het noorden loopt de laatste jaren in op de rest van het land en de Friese economie presteert goed. Volgens een onderzoek van Graydon1 dat dit jaar uitkwam is Fryslân (na Limburg) zelfs de op één na beste provincie om te ondernemen. Binnen het Noorden van het Land is Tytsjerksteradiel gunstig gelegen ten opzichte van de voornaamste economische zones. Burgum heeft volgens de Regiovisie Stadsregio Leeuwarden-Westergozone 2 een ondersteunende functie voor wonen en werken ten opzichte van Leeuwarden, binnen de Oost-West As. In aanvulling daarop kan worden opgemerkt dat Tytsjerksteradiel door zijn ligging nabij Leeuwarden ook veel baat heeft bij de agglomeratievoordelen die een stad van deze omvang biedt. Leeuwarden biedt veel inwoners van Tytsjerksteradiel hoogwaardige werkgelegenheid en grootschalige voorzieningen. Voor inwoners van Leeuwarden is Tytsjerksteradiel een belangrijk uitloopgebied om te recreëren. De verdere ontwikkeling van Leeuwarden is dan ook gunstig voor Tytsjerksteradiel. Ook de voorzieningen in Drachten, zoals op het gebied van voortgezet onderwijs hebben voor veel inwoners van Tytsjerksteradiel een grote betekenis. Binnen Smallingerland ontwikkelt Drachten zich verder als stedelijk centrum binnen de A7zone en er is daarbij eveneens sprake van een positieve wisselwerking met Tytsjerksteradiel. Met de gemeenten Dongeradeel en Dantumadeel maakt Tytsjerksteradiel deel uit van een zone die door de aanleg van de Centrale As een nieuwe economische dynamiek mag verwachten. De regiostad Dokkum fungeert daar aan de noordzijde als economische trekker.

De Beste Provincie voor Ondernemers, Onderzoek kwaliteit, economische dynamiek en kansen in de toekomst, Robert J. Blom, Graydon 2006 2 Regiovisie Stadsregio Leeuwarden-Westergozone, gemeenten Boarnsterhim, Franekeradeel, Harlingen, Leeuwarden, Leeuwarderadeel, Littenseradiel, Menaldumadeel en Tytsjerksteradiel, de provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân namens de Friese waterschappen, februari 2004

1

Derde concept juli 2006

-2-

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

Voor de positie van Burgum als regionaal centrum betekent de ligging tussen de stedelijke centra Leeuwarden, Drachten en regiostad Dokkum, met elk een speciale taakstelling in het beleid van rijk en/of provincie, dat voortdurend bijzondere aandacht nodig is om die positie waar te maken. 2.2. Bevolkingsontwikkeling en samenstelling

In de periode 2000-2005 groeide de bevolking van 31.037 naar 32.149 ofwel 3,6%. Volgens een trendprognose 2005 van de provincie zou de bevolking over de periode 2005-2020 verder stijgen naar 33.044 in een minimaal scenario, of 33.152 in een maximaal scenario. In werkelijkheid zal de groei vooral afhangen van het aantal woningen dat wordt opgeleverd. Bovendien blijkt er zich recent in Nederland een trendbreuk voor te doen in de bevolkingsontwikkeling. De bevolkingsopbouw wijkt in Tytsjerksteradiel vrij sterk af van het landelijke beeld. Het percentage 65-plussers is relatief hoog: 16% (Nederland: 14,3%, Fryslân 15, 1%). Ook de groep van 45-65 jaar is vrij groot: 27,9% (Nederland: 26,5%, Fryslân: 26,8%). De leeftijdscategorie 20-45 jaar is met 30,8% in de gemeente juist ondervertegenwoordigd (Nederland 34,9%, Fryslân 33%). Jongeren tot 20 jaar zijn 19% met weer relatief ruim aanwezig (Nederland 18,2%, Fryslân 18,7%). De aandelen van 65-plussers en jongeren tot 20 jaar ten opzichte van de ‘productieve’ leeftijdsgroep van 19 tot 64 jaar worden wel ‘grijze en groene druk” genoemd. Beide zijn in Tytsjerksteradiel groter dan in Nederland en Fryslân. De grijze druk is 27,3% (Nederland 23,2%, Fryslân 25,3%). De groene druk is 43% (Nederland 39,6%, Fryslân 41,9%) Een gevolg van de ‘groene druk’ zal zijn dat de beroepsbevolking nog behoorlijk zal toenemen, tenzij veel jongeren die tot de ‘productieve leeftijdsgroep’ gaan behoren, de gemeente verlaten, bijvoorbeeld omdat de werkgelegenheid of het woningaanbod binnen de gemeente voor hen te weinig mogelijkheden bieden.

3. Omgevingsfactoren
3.1. De hoofdinfrastructuur

Van belang is dat Tytsjerksteradiel door de aanleg van de Centrale As een veel betere verbinding krijgt met de A7 en via een vierstrooks autoweg direct aansluiting krijgt op het snelwegennetwerk. Een knelpunt dat pas op langere termijn (tenminste 10 tot 15 jaar) door de Centrale As wordt opgelost is de benaderbaarheid van de zeer drukke N361 vanuit Oentsjerk en Gytsjerk Voor de voordelen van de ligging aan het Prinses Margrietkanaal, hoeft maar gekeken te worden naar de bedrijven die daaraan zijn gevestigd. Vervoer over water neemt nog voortdurend in belang toe en daarom wordt het kanaal ook verbeterd en opgewaardeerd naar vaarklasse 5A. De combinatie van de aanleg van de Centrale

Derde concept juli 2006

-3-

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

As en de opwaardering van het kanaal en de toename van vervoer over water biedt kansen voor economische ontwikkeling van Tytsjerksteradiel. De brug bij Skûlenboarch is door zijn geringe hoogte en het drukke scheepvaartverkeer een groot knelpunt (verkeersstagnatie en veiligheid), waarvoor een oplossing binnen handbereik leek te liggen, maar waarover verschillende overheden nog niet tot overeenstemming konden komen. Op het gebied van ICT-infrastructuur zijn vanuit het bedrijfsleven geen speciale wensen naar voren gebracht, evenmin als een behoefte aan een glasvezelnetwerk. Dat wil niet zeggen dat de ICT-infrastructuur ook op wat langere termijn voldoende is. Ontwikkelingen op dit terrein gaan heel snel, maar de richting is vrij onzeker. Door bundeling van de gezamenlijke vraag naar glasvezelinfrastructuur biedt het project Fryslânring van de provincie Fryslân gunstiger condities voor potentiële afnemers dan bij individuele aansluitingen. Het wordt steeds meer als vanzelfsprekend beschouwd dat op nieuwe bedrijventerreinen eenvoudig kan worden aangetakt op glasvezelnetwerken. Bij de aanleg van nieuwe bedrijventerreinen is dit zeker een punt van aandacht en het is raadzaam de ontwikkelingen op dit gebied nauwlettend te blijven volgen.

3.2.

Landschap als economische factor

De kwaliteiten van het landschap worden, behalve door recreatie-ondernemers, niet snel spontaan genoemd als factoren die van belang zijn voor bedrijven. Soms wordt hooguit gewezen op de beperkingen die deze kunnen opleveren voor uitbreiding van bedrijven. Volgens de Raad voor het Landelijk Gebied3 draagt de groene kwaliteit bij aan de economie door verbetering van het economisch vestigingsklimaat, hogere omzet van het toeristisch en recreatief bedrijfsleven, hogere waarde van woningen en verminderd ziekteverzuim. Een prettige omgeving voor ondernemers en werknemers is zeker een factor van betekenis bij hun keuze om zich ergens te vestigen, of om juist ergens te blijven. Dat geldt vooral voor middelgrote en kleinere bedrijven, waarvan de ondernemer nabij zijn bedrijf woont. Tytsjerksteradiel heeft op dit punt zeer veel te bieden. De nabijheid van stedelijke voorzieningen in Leeuwarden en (in mindere mate) Drachten in combinatie met de ruimte, het groen en het water van Tytsjerksteradiel dragen bij aan de aantrekkelijkheid als vestigingsplaats voor bedrijven. Desgevraagd bevestigde de geïnterviewde ondernemers wel het belang van de groene omgeving als vestigingsplaatsfactor en geven zij ook aan dat Tytsjerkstradiel daar hoge ogen mee gooit. Recreatieondernemers zijn zich er terdege van bewust dat natuur en landschap het kapitaal van deze gemeente vormen voor hun sector en geven ook aan dat dit kapitaal nog verder kan worden benut voor het aantrekken van recreanten en toeristen.

3

Recht op Groen, Raad voor het Landelijk Gebied, juni 2005

Derde concept juli 2006

-4-

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

Ook voor de grootste sector in de gemeente; de zorg, zijn de rust en de natuurlijke omgeving en landschappelijke kwaliteiten in grote delen van de gemeente aantrekkelijk. Sterke troeven qua natuur en landschap in en rond de gemeente zijn niet alleen het Nationaal Park de Alde Faenen en het Nationaal Landschap Noardlike Fryske Wâlden, maar zeker ook de verscheidenheid in landschapstypen, waardoor met recht kan worden gesteld dat Tytsjerksteradiel alles van Fryslân heeft. Ook het groene karakter van de dorpen draagt bij aan de aantrekkelijkheid van de gemeente als geheel. Juist omdat Tytsjerksteradiel zich moet richten op de aanwezige bedrijven en de eigen ondernemers en daarbij vooral is aangewezen op de eigen kracht, is het goed om te constateren dat de landschappelijke kwaliteiten zeker ook helpen om deze aan de gemeente te binden.

3.3.

Wonen vanuit economisch perspectief

Voor de lokale economie is de ontwikkeling van de woningvoorraad om verschillende redenen van belang. Voor de huisvesting van personeel, voor de bouwstroom, voor het inwoneraantal en daarmee voor de bestedingen. Ondernemers geven aan dat het soms moeilijk is voor hun personeel om geschikte huisvesting te vinden. Zij dringen er sterk op aan om snel nieuwe woonplannen voor Burgum tot ontwikkeling te brengen. Het aantal woningen dat gereedkwam was in de afgelopen 5 jaar gemiddeld 139 per jaar, maar daarbij was 2001 wel een piekjaar met 232 woningen. Er worden overwegend eengezinswoningen in de koopsector gebouwd; gemiddeld over de laatste 10 jaar 88% eengezinswoningen en 80% koopwoningen. De laatste jaren zijn relatief veel woningen gebouwd voor ouderen. In het verlengde van het Streekplan zal de provincie het woonbeleid verder uitwerken. Daarin zal de verdere ontwikkeling van Burgum als regionale kern moeten worden uitgewerkt, evenals het extra woon-accent dat volgens het Streekplan moet gelden voor Hurdegaryp. Dat zal mogelijk een verdere bundeling en concentratie van woningbouw in Burgum tot gevolg hebben. Voor het gemeentelijk beleid ligt er een stevige opgave om de gewenste positie van Burgum als regionale woonkern waar te (blijven) maken, tussen Leeuwarden, Drachten en Dokkum, met elk een ruimere taakstelling op dit gebied. Om in dit krachtenveld een goede positie te behouden heeft het College van B&W vorig jaar uitgesproken dat een aandeel van 6% in de nieuw te bouwen woningen in Fryslân gewenst is.4

4

Compensatie en meerwaardepakket de Centrale As, College van B&W Tytsjerksteradiel december 2005

Derde concept juli 2006

-5-

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

4. De economische sectoren
4.1. De samenstelling, aard en spreiding van de bedrijvigheid

De procentuele aandelen per sector vergeleken met Fryslân en Nederland zijn hieronder weergegeven.
landbouw industrie bouwnijverheid handel horeca vervoer, opslag financiële instellingen zakelijke diensten overheid onderwijs zorg overige diensten
T’diel Fryslân Nederland 10% 7% 3% 14% 16% 14% 12% 8% 7% 13% 14% 17% 4% 3% 3% 6% 5% 7% 3% 5% 4% 7% 9% 14% 4% 7% 7% 5% 7% 7% 18% 15% 14% 4% 4% 4% 100% 100% 100%

De aandelen in de werkgelegenheid van de zorg, bouw en landbouw zijn vrij groot ten opzichte van Fryslân en Nederland. Het relatief grote aandeel van de landbouw hangt logisch samen met het karakter van de gemeente, met een uitgestrekt buitengebied. Zakelijke diensten, overheid en onderwijs zijn vrij klein ten opzichte van Nederland en Fryslân. Deze lage aandelen hangen samen met de omvang en het niet-stedelijke karakter van de gemeente en de nabijheid van Leeuwarden en Drachten, met concentraties van bedrijven en instellingen in deze sectoren. Het overgrote deel van de bedrijven en instellingen is lokaal of regionaal gericht; dat betreft in ieder geval de detailhandel en de grote zorgsector. Slechts een klein deel van de bedrijvigheid (minder dan 10%) is gericht op de export. Sectoren waar fysieke goederen omgaan, te weten de landbouw, industrie, bouw, handel, horeca en transport, bevatten in Tytsjerksteradiel samen 60% van de werkgelegenheid (in Fryslân 54% en in Nederland 51%). Dat stelt specifieke eisen aan de fysieke bedrijfsomgeving van de bedrijven, vooral aan de bedrijfslocaties en de bereikbaarheid. De werkgelegenheid is voor 51% geconcentreerd in van het dorpsgebied van Burgum/Sumar (Burgum 40%, Sumar 11%). Daarin komt de positie van Burgum als regionaal centrum duidelijk naar voren. Daarna volgen Hurdegaryp met 8%, Noardburgum en Eastermar met elk 7%; de andere dorpsgebieden hebben elk een aandeel van 5% of minder.

Derde concept juli 2006

-6-

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

4.2.

Landbouw

4.2.1. Structuur Landbouw Terwijl de landbouw in Nederland, na jaren van krimp nog maar een werkgelegenheidsaandeel van 3% heeft, valt op dat deze sector in Tytsjerksteradiel nog steeds een aandeel heeft van 10% (Fryslân 7%). Ook hier loopt de werkgelegenheid echter gestaag terug. Het aantal bedrijven en het aantal melkkoeien is in de afgelopen jaren in deze gemeente relatief weinig afgenomen. De helft van de melkveebedrijven heeft 70 of meer melkkoeien en 38% tussen 30 en 70 (Fryslân resp. 51% en 41%). Tytsjerksteradiel telt vrij veel kleine bedrijven: de gemiddelde oppervlakte bedraagt 31 ha tegen 35 ha in Fryslân. Juist bij kleine bedrijven is de bedrijfsopvolging vaker een probleem en daarom zijn kleinschalige gebieden extra kwetsbaar. De laatste jaren is ook de paardenhouderij in Tytsjerksteradiel opgekomen. Deze biedt kansen voor nieuwe werkgelegenheid in het buitengebied. Het overgrote merendeel van de bedrijven heeft agrarisch natuur- en landschapsbeheer in de bedrijfsvoering ingepast en ontvangt daarvoor een vergoeding. Door de aanwijzing van grote delen van de gemeente tot Nationaal Landschap is er zicht op een meer structurele beheersvergoeding voor bedrijven in de gebieden waar de bedrijfsvoering wordt belemmerd door de structuur van het landschap. Andere vormen van verbrede landbouw dan natuur en landschapsbeheer zijn van ondergeschikt belang en zullen volgens LTO ook geen grote vlucht nemen. Er zal een gezonde economische basis moeten liggen onder de bedrijfsvoering. Door afschaffing van de Brusselse melksubsidies, die slechts gedeeltelijk worden gecompenseerd door inkomenstoeslagen, zal het inkomen in de sector naar verwachting dalen, ook omdat de melkprijs een dalende trend te zien geeft. Verdergaande schaalvergroting moet daarom worden gezien als een gegeven. Per saldo mag worden aangenomen dat de huidige lichte daling van de werkgelegenheid in deze sector in Tytsjerksteradiel zal doorzetten. 4.2.2. Fysieke bedrijfsomgeving Landbouw Meer dan 80% van het landoppervlak van de gemeente wordt gebruikt door de landbouwsector. Als fysieke bedrijfsomgeving kan dan ook vrijwel het totale buitengebied landbouw worden gezien. De gemeente heeft veel invloed op de ruimtelijke inrichting en ontsluiting van het buitengebied. In het ruimtelijk beleid spelen landschapskwaliteiten een belangrijke rol; het coulisselandschap met singels en houtwallen en andere karakteristieke elementen worden zoveel mogelijk ontzien. Voor de landbouw levert dat beperkingen op, waar weliswaar beheersvergoedingen tegenover staan, maar die uiteindelijk toch grenzen stellen aan de schaalvergroting en rationalisatie. LTO-Noord wijst op de gevolgen van de nieuwe mestregels vanuit de EU, waardoor er een behoefte is ontstaan aan meer grond omdat er daardoor 1,7 tot hooguit 2,5 koe per ha mag worden gehouden. Ook de dalende inkomsten uit de melk stimuleren de schaalvergroting. Volgens LTO-Noord moeten deze als een gegeven en niet als een bedreiging worden gezien, omdat dit niet ten koste van natuur en landschap hoeft te gaan.

Derde concept juli 2006

-7-

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

De Vereniging Noardlike Fryske Wâlden; NFW, waarin 850 boeren in vijf gemeenten zijn verenigd, zoekt ook actief naar een wijze van duurzaam agrarisch ondernemen, waarbij boeren een bijdrage leveren aan het in stand houden van natuur en landschap. Zowel NFW als LTO dringen er wel op aan om met het ruimtelijk beleid in te spelen op de schaalvergroting, wat eisen stelt aan de kavelgrootte, aan het bouwkavel en aan de ontsluiting, met wel met oog voor het landschap. Over het algemeen lukt het goed om in Tytsjerksteradiel in overleg tussen boeren en gemeente flexibel in te spelen op de fysieke omstandigheden. Schaalvergroting treedt niet alleen op in de bedrijfsvoering, maar ook in het transport. Zowel de landbouwmachines als de vrachtwagens van de landbouwcoöperaties zijn veel groter dan een aantal jaren geleden. Het wegenstelsel, de ontsluiting van de erven en de ontsluiting via de dorpen zijn daar niet overal op ingesteld. De landbouw wordt als gevolg van de aanleg van de Centrale As geconfronteerd met een doorsnijding van het agrarisch gebied. In verband daarmee wordt gesproken over een Aanpassingsinrichting, die dus een verplichtend karakter heeft, waarin de vrijwillige ruilverkaveling Garyp mogelijk zal opgaan. 4.3. Industrie, bouw en transport.

4.3.1. Structuur Industrie, bouw en transport. Met ‘industrie’ in de zin van de grotere bedrijven die zijn gevestigd op bedrijventerreinen, wordt doorgaans ook gedoeld op de bouw en de transportbedrijven. Hoewel de industrie ook in Tytsjerksteradiel in de loop de jaren behoorlijk is gekrompen, is dit toch met een aandeel van 14% nog de tweede sector na de zorg. In 2005 bleef de werkgelegenheid vrijwel gelijk. De industrie is in Tytsjerksteradiel relatief zeer kapitaalintensief en weinig arbeidsintensief, wat vertrek naar lage lonen landen minder waarschijnlijk maakt.Daar staat tegenover dat technologisch hoogwaardige activiteiten zwak zijn vertegenwoordigd, terwijl die juist de meeste kansen bieden voor de toekomst. Wel is de diversiteit binnen de industrie groot, wat de stabiliteit ten goede komt. Omdat veel industriële vestigingen deel uitmaken van grotere bedrijven met hoofdvestigingen in andere delen van het land of zelfs in het buitenland, worden strategische beslissingen veelal ook elders genomen. Lokale verbondenheid weegt daarbij natuurlijk anders dan bij ondernemers uit de eigen gemeente. In 2006 zal de daling van de werkgelegenheid in de industrie in Nederland waarschijnlijk tot staan komen en de ondernemers in deze sector verwachten zelfs weer groei. Ook in Tytsjerksteradiel kan de industrie weer groeien, maar dat is wel afhankelijk van de mate waarin beperkingen in de fysieke bedrijfsomgeving kunnen worden weggenomen. Met 12% van de werkgelegenheid is de bouw in Tytsjerksteradiel relatief ruim aanwezig (Fryslân 8%). De laatste jaren krimpt deze sector in de gemeente en in de provincie voortdurend fors. Opvallend is dat de werkgelegenheid in 2005 in deze gemeente meer afnam dan over de hele periode van vier jaar daaraan vooraf gaand.

Derde concept juli 2006

-8-

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

Bovendien was de daling sterker dan gemiddeld in Fryslân en in Nederland. In de bouw in Tytsjerksteradiel groeit het aantal zogenaamde ‘z.z.p.-ers’, of wel zelfstandigen zonder personeel. Dat is overigens een ontwikkeling die zich in de transportsector al langer voordoet doordat grote transportbedrijven veel minder werken met eigen chauffeurs en materieel en veel meer zogenaamde ‘eigen rijders’ inschakelen. In 2006 vertoont de bouwsector landelijk een duidelijk herstel en neemt de werkgelegenheid weer toe en die groei zal naar verwachting ook de komende jaren doorzetten. Het lijkt dat na moeilijke tijden in de afgelopen jaren nu de klim naar een hoger niveau al is ingezet. Voor alle drie noordelijke provincies kan worden gezegd dat 2006 een groei van de bouwproductie te zien zal geven. Bouwbedrijven in Tytsjerksteradiel kunnen daarvan profiteren, maar de werkgelegenheid zal naar verwachting niet evenredig stijgen met het bouwvolume. De transportsector telt naast enkele middelgrote bedrijven een groot aantal kleine. De grotere bedrijven hebben directe werkrelaties met enkele grotere lokale industriële bedrijven en de toekomstige ontwikkeling hangt daar dus nauw mee samen. De laatste jaren is de transportsector mee gekrompen met de industrie. 4.3.2. Fysieke bedrijfsomgeving industrie, bouw en transport Industrie, bouw en transport zijn voor een groot deel aangewezen op bedrijventerreinen, maar vooral bouw en transport zijn ook wel verspreid in de dorpen en lintbebouwing aanwezig. Die laatste situatie levert vaak op den duur problemen op, wanneer de activiteiten toenemen en uitbreiding nodig is. Ook daarvoor zijn dan bedrijventerreinen nodig. Een aantal bedrijven, met een groot aandeel in de werkgelegenheid, is gevestigd aan en afhankelijk van het Prinses Margrietkanaal. Voor de vestiging, verplaatsing en uitbreiding van bedrijven is al enige tijd nauwelijks bedrijventerrein beschikbaar en voor bedrijven die gebruik willen maken van het water al helemaal niet. Daardoor zijn meerdere bedrijven uit de gemeente vertrokken. Op korte termijn komt er vrijwel geen nieuw bedrijventerrein beschikbaar. In de Ruimtelijk economische ontwikkelingsvisie Burgum van 2002 5 constateerde Bureau Inbo al dat er bij een gemiddelde jaarlijkse uitgifte van 2,7 ha vanaf 2005/2006 geen terrein meer beschikbaar zou zijn. Toen al werd gewezen op het risico dat bedrijven hun heil elders zouden kunnen gaan zoeken. Helaas is de situatie sindsdien met name door het proces van de Centrale As niet verbeterd en daardoor is niet alleen de achterstand verder opgelopen, maar zijn ook daadwerkelijk verschillende bedrijven uit de gemeente vertrokken. Momenteel zijn er plannen voor een groter regionaal bedrijventerrein bij Quatrebras, een terrein voor de Trynwâlden bij Oentsjerk, beperkte uitbreidingen bij Burgum West en Burgum-Sumar en er wordt een terrein voor vijf bedrijven met woningen aangelegd bij Jistrum.

5

Ruimtelijk-economische ontwikkelingsvisie Burgum Inbo Achtergrondrapportage september 2002

Derde concept juli 2006

-9-

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

Een plan voor een locatie aan het water ten zuidwesten van Burgum is doorkruist door het plan voor de aanleg van de Centrale As. De Industriële Club Tytsjerksteradiel; ICT dringt sterk aan op het snel ontwikkelen van nieuwe bedrijventerreinen, niet alleen bij Quatrebras, maar ook bij het Prinses Margrietkanaal bij Burgum. Het kanaal heeft, in combinatie met de goede ontsluiting via de Centrale As, volgens de ondernemers in de komende jaren zeker potentie voor het vestigen van watergebonden bedrijven vanuit de wijde omtrek en voor transportbedrijven die nu op bedrijventerrein Noord zijn gevestigd. Daarmee komt ruimte vrij, die geschikt is voor het vestigen van volumineuze detailhandel, zoals in de vorige paragraaf aangeduid. Deze vereniging vindt het echter ook belangrijk dat de dorpen niet ‘op slot’ worden gezet en dat ook aan de vele kleinere bedrijven die daar zijn gevestigd perspectief wordt geboden om daar te kunnen blijven functioneren en zo nodig beperkt uit te breiden. Bureau Louter6, dat in opdracht van de provincie de ruimtelijk economische ontwikkelingen in de Centrale As regio heeft onderzocht, komt tot de conclusie dat in Tytsjerksteradiel over de periode 2004-2020 (inclusief een ijzeren voorraad van 11 ha) tenminste 54 ha bedrijventerrein nodig is, nog zonder rekening te houden met de effecten van de Centrale As. Het aanbod in de gemeente bedroeg in 2004 volgens Louter 13 ha. Per jaar is een gemiddelde uitgifte van 2 tot 2,5 ha normaliter te verwachten, maar door achterstand is extra druk ontstaan, terwijl ook weer een ijzeren voorraad moet worden opgebouwd. Met het oog op het economisch herstel en de verwachtte groei is een snelle realisatie van een behoorlijke oppervlakte zeer gewenst. Wanneer bedrijventerrein aan het Prinses Margrietkanaal kan worden aangeboden, kan daar een (boven-)regionale wervingskracht vanuit gaan. Er moet rekening mee worden gehouden dat op natte bedrijventerreinen doorgaans grote kavels worden afgenomen. Lokale ondernemers hebben veelal een voorkeur voor een woning bij hun bedrijf. In die behoefte is steeds voorzien, ook al kunnen zich wel eens minder gewenste situaties voordoen. Wanneer wonen en werken later bijvoorbeeld worden gescheiden, kunnen er vanuit milieuoogpunt conflicterende situaties ontstaan die wel aandacht behoeven. Gelet op het grote belang van lokale ondernemers en starters voor Tytsjerksteradiel en op het gegeven dat buurgemeenten ook aan deze behoefte tegemoet komen, moet Tytsjerksteradiel wel redelijke mogelijkheden blijven bieden voor een combinatie van wonen en werken. Voor het type bedrijven in de vier genoemde sectoren is de regionale en lokale ontsluiting voor transport en voor personeel dat vaak voor een deel elders woont, van heel groot belang. Vanuit de ICT wordt de aanleg van de Centrale As zeer toegejuicht, maar er wordt tevens met klem aangedrongen op spoedige verbetering van de ontsluiting van het bedrijventerrein bij Skûlenboarch. Door de slechte ontsluiting worden de bedrijven daar ernstig in hun ontwikkeling geremd of zelfs in hun voortbestaan bedreigd, terwijl daarmee een aanzienlijke werkgelegenheid gemoeid is
6

Ruimtelijk-economische ontwikkelingen Centrale As Regio, Bureau Louter, augustus 2005

Derde concept juli 2006

- 10 -

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

Opmerkelijk is dat de ICT ook vraagt om snel nieuwe woonwijken te realiseren, omdat bij het huisvesten van personeel duidelijk knelpunten worden ervaren. Een goed woonmilieu, waarbij natuur en landschap en goede centrumvoorzieningen in Burgum een belangrijke rol spelen, is een belangrijke vestigingsfactor voor bedrijven. 4.4. Detailhandel.

4.4.1. Structuur detailhandel De derde sector in omvang, met een werkgelegenheidsaandeel van 13% is de sector handel, die in Tytsjerksteradiel grotendeels bestaat uit detailhandel. In Nederland is dit de grootste sector (17%), maar de sector omvat landelijk relatief veel meer groothandelsbedrijven dan in Tytsjerksteradiel. Het leeuwendeel van de sector is geconcentreerd in Burgum, dat met zo’n 70 winkels een regionaal verzorgende functie vervult, grotendeels voor de rest van de gemeente; 9% van de bestedingen komt van daarbuiten. In de andere dorpen is de detailhandel beperkt van omvang en vooral vanuit het westen en noorden van de gemeente vloeit koopkracht af naar buurgemeenten. Per 154.000 Euro die afvloeit is daarmee 1 arbeidsplaats gemoeid, die gemiddeld door 1,5 werknemer wordt ingevuld. Na een aantal jaren van groei, daalde de werkgelegenheid in deze sector in de gemeente in 2005, als gevolg van de economische recessie. Nu de economie aantrekt zal de werkgelegenheid geleidelijk iets kunnen aantrekken. Naar verwachting zal de bevolkingsgroei beperkt blijven en de consumentenbestedingen bieden volgens onderzoek van Droogh Trommelen en Broekhuis7 weinig ruimte voor uitbreiding van het winkelaanbod in het centrum van Burgum, terwijl de concurrentie van omliggende centra toeneemt. Verdere groei is mogelijk wel te realiseren door versterking van de regionale functie van Burgum, door de realisatie van het winkelcentrum in Gytsjerk in navolging van Hurdegaryp en door het aantrekken van meer toeristische bestedingen. Volgens de ondernemersvereniging Himbo Burgum is er nog wel ruimte voor enige uitbreiding van het winkelbestand in de sfeer van recreatief winkelen en voor ondermeer een drogist met een breed en diep assortiment. Direct buiten het centrum ziet Himbo wel kansen voor de vestiging van nieuwe bedrijven in de volumineuze detailhandel die het centrum versterkt, zoals een beddenzaak. Voor het aantrekken van meer toeristische bestedingen lijken de winkels en horeca in Burgum nu niet klaar. Veel winkels zijn tussen de middag gesloten, er zijn weinig terrassen en horeca is op zondag gesloten.

4.4.2. Fysieke bedrijfsomgeving detailhandel.
7

Burgum Ruimtelijk-economische visie detailhandel, Droogh Trommelen Broekhuis 2004

Derde concept juli 2006

- 11 -

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

Voor de detailhandel is de inrichting en ontsluiting van het centrum van Burgum en van Gytsjerk de belangrijkste factoren in de fysieke omgeving. Wat het laatste betreft dringt de Zakenclub Trynwâlden er sterk op aan om snel het nieuwe winkelcentrum te realiseren en als gemeente daarbij meer zelf het voortouw te nemen. Over het gebrek aan voortgang heerst onvrede. Over het nieuwe winkelcentrum van Hurdegaryp zijn alle geïnterviewden zeer te spreken en het wordt ook als een geslaagd voorbeeld van centrumvorming genoemd, waar bedrijven en inwoners duidelijk voordeel bij hebben ondervonden. In het centrum van Burgum is volgens de ondernemersvereniging Himbo Burgum de laatste jaren veel verbeterd, maar er is wel behoefte aan meer parkeerplaatsen, want op drukke momenten is er nu al onvoldoende ruimte. Daarnaast is door de ondernemersvereniging al meermalen aangegeven dat ondernemers de verkeersroute onlogisch vinden. Vanuit de Schoolstraat is de markt moeilijk te bereiken. De paaltjes zouden daarom volgens de Himbo beter weg kunnen. De inrichting en openstelling voor verkeer is een beetje halfslachtig; volgens een deel van de ondernemers zou verkeer helemaal geweerd moeten worden, maar een ander deel van de winkeliers is daar tegen. Het verminderen van de winkelfunctie aan de Lageweg voorbij het oude postkantoor, zoals aanbevolen door Droogh Trommelen en Broekhuis (DT&B), wordt niet wenselijk gevonden; het type winkels dat daar zit (ondermeer starters) past daar goed en moet juist in een dergelijke straat een plek kunnen vinden. Het centrum van Burgum is ruimtelijk gezien nogal in zichzelf gekeerd en nodigt passanten niet bepaald uit om er eens een kijkje te nemen. Ook is de verbinding tussen de Markt; de centrale parkeerplaats en de Schoolstraat nog niet uitnodigend. Volgens een aantal van de geïnterviewden is het verblijfsklimaat in de Schoolstraat nog steeds onder de maat: er zijn teveel dode plekken en te weinig hoogtepunten, zoals pleinen en terrassen en het verkeer werkt verstorend. Voor een deel worden deze punten ook door DT&B genoemd. In de loop der jaren is de relatie tussen het centrum van Burgum en het water vrijwel verdwenen. Oude looproutes naar de jachthaven verloren hun betekenis. 4.5. Diensten: zorg, recreatie en toerisme en overige diensten

4.5.1. Structuur dienstensector Verreweg de grootste sector in Tytsjerksteradiel is de zorg met een aandeel van 18% in de werkgelegenheid en dat is meer dan in Fryslân (15%) en Nederland (14%). Drie zorgcentra: Bennema State, Berchhiem en Skewiel nemen het leeuwendeel van de werkgelegenheid in de zorgsector voor hun rekening. Naar verwachting zal de huidige snelle groei van deze sector landelijk doorzetten, maar het is onzeker of dit in dezelfde mate het geval zal zijn in Tytsjerksteradiel, juist vanwege het ruime aanbod dat hier al aanwezig is. Daarnaast wordt Toutenburg afgebouwd, waarbij de bedden regionaal worden gespreid. Als gevolg van het rijksbeleid zal de zware zorg relatief afnemen en zullen de thuiszorg en ondersteunende diensten, zoals schoonmaakwerk, catering en mobiliteit

Derde concept juli 2006

- 12 -

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

toenemen. Deze diensten worden niet per definitie, maar toch wel overwegend lokaal betrokken en versterken daardoor ook andere sectoren dan de zorg. Financiële- en zakelijke diensten (resp. 3 en 7%), overheid (4%) en onderwijs (5%) zijn relatief klein. Alleen de zakelijke dienstverlening groeit daarvan gestaag; financiële diensten krimpen. Veel zakelijke dienstverlenende bedrijven zijn kleine of éénmansbedrijven. De groei bij overheid en onderwijs is tot staan gekomen in Tytsjerksteradiel. De horeca geeft een sterk wisselend beeld te zien; na een groei tussen 2000 en 2004, daalde de werkgelegenheid daar in 2005. Voor deze sector biedt het economisch herstel perspectief op hernieuwde groei. In de gangbare indeling in sectoren is recreatie- en toerisme geen afzonderlijke sector. Bedrijven in verschillende sectoren wordt door de Recron tot deze bedrijfstak gerekend. Zo berekent Recron een werkgelegenheidsaandeel in de gemeente van 8,4% in 2004 tegen 7,8 in Fryslân. Na een periode van groei, daalt de werkgelegenheid in deze sector nu licht. In Tytsjerksteradiel is de bedrijvigheid in deze sector divers, maar over het algemeen kleinschalig en versnipperd. Jachthavens, campings, bungalowparken, hotels, beden-brochjes en verschillende vormen van horeca vormen een weinig samenhangend geheel. 4.5.2. Fysieke bedrijfsomgeving dienstensector Recreatie en toerisme hebben vooral betekenis in Earnewâld, de Trynwâlden en Eastermar. De omgeving leent zich daar ook beter voor dan Burgum en omgeving. Earnewâld is in het ontwerp Streekplan aangewezen als recreatiekern, waar nieuwe grootschalige recreatieve ontwikkelingen mogelijk zijn. Ook wordt gedacht aan de mogelijkheid van uitbreiding van het natuurgebied met meer multifunctioneel water. Een aantal verblijfsrecreatiebedrijven in de gemeente wil uitbreiden, maar ondervindt daarbij tot op heden problemen, omdat deze bedrijven bij uitstek zijn gelegen in mooie en dus kwetsbare gebieden. Natuur en landschap zijn voor de recreatiesector voor deze bedrijven ook essentiële elementen in hun bedrijfsomgeving, maar uitbreiding is noodzakelijk om de kwaliteit van de bedrijven te kunnen verbeteren en voor het draagvlak van voorzieningen. De ontsluiting voor recreatief gebruik van de omgeving is op zich goed; er zijn voldoende wandel-, fiets en vaarmogelijkheden. Wel is er behoefte aan meer bewegwijzerde wandelroutes. Voor fietsen komt er een knooppuntennetwerk. Het treinstation zou een startpunt voor bewegwijzerde lange afstands wandel- en fietsroutes kunnen worden. De verbeterde vaarroute Lits-Lauwersmar en de Elfstedenvaarroute bieden goede mogelijkheden voor watersportbedrijven en horeca.

Derde concept juli 2006

- 13 -

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

Een idee dat binnen de gemeente is gelanceerd om Burgum via een nieuwe waterweg, in combinatie met natuurontwikkeling te verbinden met het Burgumermar kan de toeristisch recreatieve functie van Burgum stimuleren.8 Binnen de dienstensector stelt ook de zorg bijzondere eisen aan de omgeving. Hoewel er sprake is van een toenemende scheiding tussen wonen en zorg en dienstverlening, kent de gemeente toch nog wel steeds drie zorgcentra (afgezien van Toutenburg, dat wordt afgebouwd). Van daaruit worden steeds meer diensten en zorg geleverd aan zelfstandig wonende ouderen. Voor deze instellingen is vooral de bouw van woningen voor ouderen van belang en daar is in de afgelopen jaren ruimschoots in voorzien. Voor de ouderen, maar ook voor gehandicapten, die zijn aangewezen op de zorgsector, is het van groot belang dat de voorzieningen en het openbaar vervoer goed en veilig bereikbaar zijn. Over het algemeen is dit zeker het geval. In deze gemeente ontstaan er regelmatig eenmansbedrijven in de zakelijke diensten vanuit een huissituatie. Daarnaast is bij het station van Hurdegaryp een aantal kleinere kantoorgebouwen gerealiseerd, met een mogelijkheid om daar nog enkele bij te bouwen. Deze zijn geschikt voor kleinere kantoorvestigingen. Met de komst van de rondweg rond Hurdegaryp is het wenselijk om de stationsomgeving beter in te richten, mede met het oog op mogelijkheden voor de vestiging van kleinschalige dienstverlenende bedrijven. Daarnaast zijn in het centrum van Burgum nu beperkte mogelijkheden voor vestiging of uitbreiding van zakelijke diensten. Ondermeer voor doorgroeiende ‘thuisstarters’ zijn er dus weinig mogelijkheden voor doorstroming. Het aanbod van (kleinere) kantoorruimten is nog niet in overeenstemming met de status van Burgum als regionaal centrum.

5. Overige beleidsaanknopingspunten
5.1. De Gemeentelijke dienstverlening

Bedrijven en instellingen hebben een uiteenlopend oordeel over de contacten met de gemeente. De hiernavolgende weergave van de geluiden uit het bedrijfsleven konden niet worden gespiegeld aan objectieve gegevens, omdat deze niet beschikbaar zijn en onderzoek daarnaar buiten het bestek van dit plan valt. Binnen de landbouw zijn de ondernemers over het algemeen tevreden over de wijze waarop ruimtelijke regels worden toegepast en hoe daarbij wordt meegedacht. Andere gemeenten zouden zich volgens hen daar aan moeten spiegelen. Sommige van de vertegenwoordigers van de landbouw geven aan dat de termijn voor een bouwvergunning wel vrij lang kan zijn en de benadering wel erg detaillistisch, terwijl volgens hen soms onvoldoende motivatie en advies gegeven bij een afwijzing op een aanvraag voor een bouwvergunning. Ook noemt een vertegenwoordiger de toepassing van de milieuregels wel erg detaillistisch. Deze ervaringen zijn echter niet algemeen.
8

Compensatie en meerwaardepakket de Centrale As, College van B&W Tytsjerksteradiel december 2005

Derde concept juli 2006

- 14 -

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

Binnen de ICT wordt de communicatie vanuit het College rond de problematiek bij Skûlenboarch voor verbetering vatbaar geacht. Voor het overige is er niets dan lof voor de bedrijfscontacten met de gemeente en over de vergunningverlening. Wel is er scherpe kritiek op het aanbestedingsbeleid van de gemeente en de communicatie daarover. Kort na de bijeenkomst met de ICT heeft daarover echter een eerder gepland gesprek met de burgemeester plaatsgevonden. De ondernemersverenigingen (met name HIMBO Burgum en Zakenclub Trynwâlden) vinden de dienstverlening door de gemeente wel goed, al is niet altijd duidelijk wat wel en niet mag, maar de ondernemers zien dat als een landelijk probleem. Ook is wel eens onduidelijk bij wie je moet zijn en wie nu eigenlijk de beslissing neemt. Als voorbeeld wordt de discussie rond parkeren en de rijrichting in het centrum van Burgum genoemd. Er is daarbij naar hun ervaring weinig gedaan met de opmerkingen vanuit de ondernemers. Als iets niet kan, moet dat helder worden aangegeven en gemotiveerd. Het gevoel bestaat dat regels nogal eens verschillend lijken te worden gehanteerd. Ook hier is onvrede over de aanbesteding en inkoop door de gemeente; ‘het lijkt of de gemeente eigen bedrijven niet ziet staan’. In de bijeenkomst met recreatie en toeristische ondernemers waren de geluiden over de rol van de gemeente het minst positief. De ervaringen met contacten met de gemeente zijn niet onverdeeld gunstig. Bij de vergunningverlening duurt het volgens de ondernemers nog wel eens lang en komt er soms een afwijzing zonder daar verder iets aan toe te voegen. Over alternatieven wordt bij een afwijzing niet gesproken. Ook wordt er soms onvoldoende gemotiveerd waarom iets niet kan. Bij het aanvragen van vergunningen voor evenementen is zeer veel extra papierwerk nodig, omdat ieder evenement sinds kort afzonderlijk moet worden ingevuld op een uitgebreid aanvraagformulier. Bovendien coördineert de gemeente volgens de recreatieondernemers niet, waardoor evenementen soms samenvallen. Vanuit deze groep van ondernemers komen (als enige) ook kritische opmerkingen over de gemeentelijke lasten. Er is wel eens onvrede over de hoogte van de legeskosten ten opzichte van de stichtingskosten. Verder stijgt de OZB naar hun oordeel in onredelijke mate wanneer voorzieningen worden vervangen. Ook is er grote onvrede over de toeristenbelasting, die in sommige nabijgelegen gemeenten niet bestaat en waarvan de opbrengsten niet duidelijk ten goede komen aan recreatie- en toerisme. 5.2. Het functioneren van ondernemersnetwerken

In de gemeente zijn verschillende lokale ondernemersverenigingen aanwezig, maar de activiteiten verschillen onderling sterk. De ICT vertegenwoordigt de wat grotere bedrijven in de industrie, bouw en transport in de hele gemeente en daarnaast zijn er in de verschillende kernen ondernemersverenigingen waarin kleinere bedrijven zijn verenigd. Ook is er de netwerkstructuur van de Commerciële Club Trynwâlden. De activiteiten van al deze verenigingen verschillen sterk en lopen uiteen van voornamelijk het organiseren van lokale activiteiten tot belangenbehartiging bij de gemeente. De verenigingen LTO en NFW zijn uniek in dit gezelschap, want deze zijn

Derde concept juli 2006

- 15 -

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

bovenlokaal georganiseerd en behartigen de belangen van een groot aantal boeren bij gemeenten, provincie en zelfs bij het rijk. Recreatieondernemers kennen binnen de gemeente geen eigen vereniging, maar de watersportbedrijven werken bijvoorbeeld wel samen op een meer regionale schaal. In de Trynwâlden en Burgum zijn verschillende netwerken zeer actief, waaraan ondernemers deelnemen, maar ook vertegenwoordigers van andere maatschappelijke geledingen. Per saldo is het organiserend vermogen van de ondernemersnetwerken op Tytsjerksteradielse schaal vrij beperkt en deze weerspiegelt het diverse, kleinschalige en volgens veel ondernemers wat onsamenhangende karakter van de gemeente. Vooral voor de ontwikkeling van recreatie en toerisme wordt het gebrek aan organiserend vermogen wel als een gemis ervaren. Samenwerking tussen bedrijven op bedrijventerreinen bij parkmanagement is er niet, al zijn daar wel ideeën voor gelanceerd. Hier is tijdgebrek en dus ook weer gebrek aan organiserend vermogen de voornaamste oorzaak. 5.3. Startende bedrijven

In 2005 zijn in Tytsjerksteradiel 92 nieuwe bedrijven gestart: 60 door mannelijke ondernemers en 32 door vrouwelijke ondernemers. Verreweg de grootse groep, met 24 starters betrof bouw/installatie en schilderwerkzaamheden. Ook in de detailhandel was het aantal starters met 19 vrij groot. Voor het overige ging het om: 7 organisatieadviesbureaus en overige adviesbureaus, 5 autodetailhandelsbedrijven, 4 hoveniersbedrijven / agrarische dienstverleners, 4 groothandelsbedrijven, 4 cafés en 2 transportbedrijven. De overige 23 bedrijven waren van uiteenlopende aard. 5.4. Imago

Volgens verschillende geïnterviewden heeft Tytsjerksteradiel een te negatief imago. De naam roept in den lande, na een cabaretgrap van jaren geleden, nog steeds associaties op met een plattelandsgemeente waar helemaal niets gebeurt. In de meer nabije omgeving wordt Tytsjerksteradiel volgens sommigen gezien als een renteniersgemeente, waar vooral veel ouderen wonen en grote zorginstellingen zijn. Het is er rustig en mooi en de voorzieningen zijn goed, ook met Leeuwarden en Drachten binnen handbereik. De Initiatiefgroep ‘Tytsjerksteradiel bestaat echt’ wil de naamsbekendheid aangrijpen voor toeristische promotie onder deze noemer9. Het op deze wijze enigszins ironisch neerzetten van de naam als een soort rariteit heeft wel als risico dat het beeldbevestigend kan werken, maar het basisidee om de gemeentenaam een meer positieve lading te geven verdient verdere uitwerking. Voor het hele noorden geldt volgens velen dat dit een te negatief imago heeft in andere delen van het land; het ligt ver van de Randstad (verder dan de Randstad bezien vanuit het noorden!) en het zou er leeg en achtergebleven zijn. Bij dit alles is zeer de vraag hoe groot de invloed is van deze aspecten van het imago
9

Tytsjerksteradiel bestaat echt, Marketing Actieplan 2005-2015, Projectgroep Tytsjerkstradiel bestaat echt, september 2005

Derde concept juli 2006

- 16 -

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

op de economische ontwikkeling. Tytsjerksteradiel moet voor de het als regionaal centrum toch vooral hebben van bedrijven uit de eigen gemeente en uit de eigen regio. Op toeristisch gebied staan Fryslân en Earnewâld bovendien goed op de kaart. Een ander aspect van het imago met waarschijnlijk een groter effect, is de beeldvorming over de bedrijfsvriendelijkheid van de gemeente. Ondernemers zijn vrij algemeen van mening dat de gemeente te weinig trots uitstraalt over het ondernemerschap in de gemeente. Ondernemers hoeven volgens hen niet in de watten gelegd te worden, maar nu lijkt er volgens hen eerder gebrek aan belangstelling te bestaan en soms zelfs een wat negatieve benadering. Daarbij wordt meer dan eens verwezen naar andere gemeenten die op dat punt een grotere bedrijfsvriendelijkheid uitstralen en daar ook de publiciteit mee zoeken. 5.5. Werk en inkomen

5.5.1. Arbeidsaanbod Over het arbeidsaanbod is het oordeel van de geïnterviewde ondernemers overwegend gunstig. Het is wel lastig om hoger opgeleiden en vakmensen te krijgen. Dat geldt niet alleen voor de industrie, maar in mindere mate ook wel voor de zorg. Wel wordt ook gesteld dat bedrijven een eigen verantwoordelijkheid hebben voor het opleiden van vaklieden. Voor de vele kleine bedrijven is dat moeilijker geworden, doordat allerlei wettelijke regels het in dienst nemen van personeel afremmen. Vooral éénmansbedrijven nemen daardoor minder snel personeel aan. Al deze knelpunten gelden echter voor heel het land. Daar staat tegenover dat de arbeidsmentaliteit zeer wordt geroemd; mensen willen graag werken, zijn betrouwbaar en het ziekteverzuim ligt laag. Ook de betekenis van dit sterke punt moet niet worden overschat, want het geldt voor grote delen van het noorden en oosten van het land. Per saldo is het arbeidsaanbod toch wel een positieve factor voor de bedrijven en instellingen.

5.5.2. Werkgelegenheid en werkloosheid
Van een gezonde economische situatie is sprake als er een gezonde balans is tussen de beroepsbevolking en de werkgelegenheid van Tytsjerksteradiel, als er alleen sprake is van frictie werkloosheid en als de inkomenssituatie minimaal overeenkomt met die in Nederland. Voor een plattelandsgemeente als Tytsjerksteradiel betekent dit niet dat werkgelegenheid en beroepsbevolking even groot moeten zijn, want werkgelegenheid wordt juist doelbewust geconcentreerd in stedelijke centra als Leeuwarden en Drachten. Burgum heeft echter een taak als regionale kern en er mag dan ook worden verwacht dat de gemeente een grotere bijdrage aan de regionale arbeidsmarkt levert dan plattelandsgemeenten zonder een regionale kern. Opvallend is dat de werkgelegenheid in de gemeente relatief klein is ten opzichte van de beroepsbevolking; maar 55%, tegen Fryslân 77%.

Derde concept juli 2006

- 17 -

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

Terwijl in Leeuwarden de werkloosheid hoog is, hebben toch zeer veel inwoners van Tytsjerksteradiel werk in die stad. Doordat er ook een inkomende pendel is vanuit Dantumadiel, Achtkarspelen en Kollumerland, werkt per saldo minder dan de helft van de eigen beroepsbevolking in Tytsjerksteradiel. Er is een zeer grote uitgaand pendel vanuit het westen en noorden van de gemeente naar Leeuwarden. De conclusie kan zijn dat de aansluiting tussen lokale arbeidsvraag en –aanbod beperkt is, maar het bevestigt ook dat er sprake is van een regionale arbeidsmarkt. Het aandeel van de werkgelegenheid van Tytsjerksteradiel daarin is dus wel relatief erg laag. In de periode 2000-2004 steeg de werkgelegenheid in Tytsjerksteradiel met 2,1% maar van 2004-2005 daalde deze met 2,3%, zodat de werkgelegenheid in 2005 weer iets onder het niveau van 2000 is gezakt. De meeste banen gingen in de periode 2000-2005 verloren in de industrie: 197, de bouw: 192 en de landbouw: 149, terwijl de zorg spectaculair groeide: 36,2%, ofwel 357 banen. Ook de detailhandel deed het, ondanks een lichte daling in 2004/2005 echter opvallend goed met een toename van 136 banen. De werkloosheid in Tytsjerksteradiel ligt ruim onder het provinciale gemiddelde en ook onder het landelijke gemiddelde. In mei 2006 lag het percentage niet werkende werkzoekenden in Tytsjerksteradiel op 7,1% tegen 9,4% in Fryslân en 8,4% in Nederland. In mei 2006 waren er 969 mensen werkloos in deze gemeente en daarmee is het aantal werklozen na een forse stijging in 2003 en 2004 weer gedaald tot ongeveer het niveau van voor de economische terugval. In het bestand van de werkzoekende niet-werkzame beroepsbevolking is per 1 mei 2005 het aandeel van jeugdigen jonger dan 23 jaar slechts 5,9%. De leeftijdscategorieën 23-40 en >50 tellen met rep. 38% en 32,7% de meeste werklozen, terwijl de tussenleeftijd van 40-50 met 23,4% minder groot is. Het opleidingsniveau van werklozen ligt overwegend op middelbaar niveau (mbo/havo/vwo) met 39,5% en op vmbo-niveau: 29,3%. Het aantal vrouwen is vrijwel even groot als het aantal als het aantal mannen (per april 497 en 526). Resumerend kan gesteld worden dat de actieve opstelling van de gemeente om mensen aan het werk te helpen ondertussen vruchten af gaat werpen. Het streven van de gemeente is om de doelgroepen (bijstandsgerechtigden) meteen bij het CWI al te begeleiden richting werk. 5.5.3. Inkomen Het gemiddeld besteedbare inkomen per inwoner lag volgens de laatst beschikbare gegevens over 2002 met 12.000 Euro ruim boven het Friese gemiddelde van 11.700 Euro, maar wel onder het landelijke gemiddelde van 12.900 Euro per inwoner. Per huishouden met inkomen ligt het inkomen in Tytsjerksteradiel met 30.200 Euro vrijwel op het landelijke gemiddelde van 30.300 Euro en dan nog ruimer boven het Friese gemiddelde van 27.800 Euro. De inkomensverdeling steekt gunstig af bij die in Nederland en Fryslân.

Derde concept juli 2006

- 18 -

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

Het CBS beschouwt de laagste 40% van alle inkomens Nederland als ‘laagste inkomens’, de volgende 40% als ‘midden inkomens’ en de hoogste 20% als ‘hoogste inkomens. Vervolgens geeft het CBS aan in welke mate deze drie groepen in Tytsjerksteradiel voorkomen. Daaruit blijkt dat de ‘laagste inkomens’ in Tytsjerksteradiel veel minder voorkomen dan gemiddeld in Nederland: 35,5% t.o.v. 40%. Ook ten opzichte van het Friese gemiddelde van 43,8% heeft Tytsjerksteradiel relatief veel minder huishoudens in de groep ‘laagste inkomens’. De groep ‘middeninkomens’ heeft met 46% in Tytsjerkstradiel juist een groter aandeel dan landelijk gemiddeld ook dan gemiddeld in Fryslân (41,5%). De groep ‘hoogste inkomens’ is in Tytsjerksteradiel met 18,5% weer relatief kleiner dan landelijk gemiddeld, maar groter dan in Fryslân(14,7%).

6. Beknopte schets van het algemene beeld
Tytsjerksteradiel heeft een zwakke werkfunctie, met een beroepsbevolking die meer dan 80% groter is dan de werkgelegenheid. Die werkgelegenheid is in 2000-2005 iets gedaald. Daarmee is de bijdrage van de gemeente aan de regionale arbeidsmarkt mager te noemen. Veel projecten die hard nodig zijn om de werkgelegenheid te vergroten staan nog te ver van de uitvoering, zoals bedrijventerreinen, het winkelcentrum Gytsjerk, de ontsluiting van Skûlenboarch en nieuwe woonwijken. Projecten waar wel de vaart in zit zijn de Centrale As, de vaarroute Lits-Lauwersmeer en de Elfstedenvaarroute. Om de positie van Burgum als regionaal centrum voor wonen, werken, recreëren en voorzieningen ook op termijn goed uit de verf te laten komen, tussen Leeuwarden, Dokkum en Drachten met elk een extra groeitaak, is een actief beleid op verschillende fronten nodig. Sterke troeven zijn het Prinses Margrietkanaal en op termijn de Centrale As, die Burgum via een vierstrooks autoweg aansluit op het rijkswegennet. De eigen identiteit en het eigen bedrijfsleven zijn een goede basis voor verder economische ontwikkeling. Over de rol van de gemeente zijn ondernemers zeker niet negatief, maar toch ook niet onverdeeld positief: de gemeente is te terughoudend, is wel toegankelijk, maar zou volgens veel geïnterviewden meer trots en duidelijker een positieve houding ten opzichte van bedrijven kunnen uitstralen. Doordat het bedrijfsleven kleinschalig is en weinig samenhang vertoont, is het organiserend vermogen voor zaken als bedrijvenparkmanagement, toeristische routes en arrangementen en andere gezamenlijke activiteiten beperkt. De bevolking groeit langzaam, onregelmatig, maar gestaag. In de samenstelling is er sprake van zowel groene druk als van grijze druk; het aandeel van de ‘productieve’ leeftijdsgroep van 20-64 jaar is relatief klein ten opzichte van jongeren en ouderen. De werkloosheid is veel lager dan gemiddeld in Fryslân en ook lager dan gemiddeld in Nederland, en bedroeg 7,1% in mei 2006. De bevolking is redelijk welvarend, met een gemiddeld gezinsinkomen dat vrijwel op het landelijke gemiddelde ligt, weinig lage inkomens en veel middeninkomens.

Derde concept juli 2006

- 19 -

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

De positie van Tytsjerkstradiel is zodanig dat over een breed front kansen moeten worden benut, dat wil zeggen dat vrijwel alle sectoren aandacht behoeven om de werkgelegenheid meer in overeenstemming te brengen met de omvang van de beroepsbevolking en de werkloosheid terug te dringen.

Derde concept juli 2006

- 20 -

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

Bijlage 1
Geraadpleegde rapporten en andere bronnen
o Ontwerp-Streekplan Fryslân 2006 ‘Om de kwaliteit fan de romte’, Gedeputeerde Staten van Fryslân 20 december 2005 o Landbouwstructuuronderzoek Fryslân Schaalvergroting en inrichting, Dienst Landelijk Gebied Fryslân, oktober 2005 o Recht op Groen, Deel 1 Beleidsadvies, Raad voor het Landelijk Gebied, juni 2005 o Nationale Landschappen: vaste koers en lange adem, Raad voor het Landelijk Gebied, februari 2005 o Sociaal-economische ontwikkelingen in en om Tytsjerksteradiel, t.b.v. voorbereiding bezoek DB KvK aan B&W Tytsjerksteradiel, Kamer van Koophandel Friesland 4 mei 2005 o Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2006, Faculteit der Ruimtelijke Wetenschappen Rijksuniversiteit Groningen 2005 o Plan van aanpak inkoopbeleid, Gemeente Tytsjerksteradiel 17 november 2004 o Recron onderzoek Ruimtebehoefte recreatie, Instituut Service Management, april 2005 o Toerisme in Cijfers 2005, Toerdata Noord, 2005 o Ruimtelijk-economische ontwikkelingsvisie Kanaalzone Burgum-Sumar, Inbo / gemeente Tytsjerksteradiel, 15 januari 2004 o Intentieverklaring en Werkprogramma, Vereniging Noardlike Fryske Wâlden, 2005 o Doelgroep armoedebeleid Tytsjerksteradiel, KWIZ, maart 2005 o Detailhandelsanalyse Fryslân, Droogh Trommelen Broekhuis bv /Kamer van Koophandel Fryslân, 12-07-2001 o Uitgifte van bedrijventerreinen op het Friese platteland, Faculteit der Economische Wetenschappen Rijksuniversiteit Groningen, 2002 o Detailhandelsvisie, Kamer van Koophandel Friesland, juni 2003 o Milieu-uitvoeringsprogramma 2006, Gemeente Tytsjerksteradiel o Bouwen in Noord-Nederland, ontwikkelingen en vooruitzichten, Bouwend Nederland, februari 2006 o Gemeenten op maat: Tytsjerksteradiel, CBS, 2004 o In nije wei Burgum, Grontmij / Gemeente Tytsjerksteradiel, augustus 2000 o Nota Sociaal-Economsich Beleid 2003-2006, Provincie Fryslân o DE Scan Tytsjerksteradiel, DE potentieel van het Plan van Aanpak Gemeentelijk Klimaatbeleid, KNN Milieu bv, 7 oktober 2005 o Samen aan de slag, Aanbevelingen voor collegaprogramma’s 2006-2010, VNONCW, maart 2006 o Noord Nederland Ruimte voor ondernemen, NOM, januari 2005 o Ontwikkelingsvisie Skûlenboarch, Tauw bv , Gemeente Achtkarspelen, gemeente Tytsjerkstradiel, provincie Fryslân, 13 juni 2005 o Reactie gemeente Tytsjerkseradiel op het Ontwerp-Streekplan Fryslân, 5 april 2006 o Compensatie en meerwaardepakket de Centrale As, Gemeente Tytsjerksteradiel, 1 december 2005

Derde concept juli 2006

- 21 -

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

o Ruimtelijk-economische ontwikkelingen Centrale As Regio, Bureau Louter/ Provincie Fryslân, 23 augustus 2005 o De Beste Provincie voor Ondernemers, Graydon Nederland BV, Robert J. Blom 2006 o Tytsjerkstradiel bestaat echt, Marketing Actieplan 2005-2015, Werkgroep Tytsjerkstradiel betaat echt, september 2005 o Verslag Expertmeeting 1 december 2005, gemeente Tytsjerksteradiel 9 december 2005 o Monitor Economie & Arbeidsmarkt Tytsjerksteradiel, Van Werven Locale en Regionale Ontwikkeling, maart 2002 o Economische Zaken in Tytsjerksteradiel KPMG, 11 april 2000 o Arbeidsmarkt Journaal, CWI, februari 2006 o RegioVisie Noordoost Fryslân, NOFA-gemeenten, zomer 2003 o ‘Aangenaam Ondernemen’ Economisch beleids- en actieplan van de gemeente Achtkarspelen, november 2005 o Bundel Gemeentelijk economisch beleid, VNG, 2006-07-05 o Friese economie in cijfers 2004, provincie Fryslân, juli 2005 o De gemeente als regisseur van het werkgelegnenheidsbeleid, Start, 1999 o Ontwikkelingsvisie Trynwalden 1998-2010, Gemeente Tytsjerksteradiel o Een nieuw concept voor kloosters en stinzen, Bügel Hajema Adviseurs/ Stadsregio Leeuwarden-Westergozone, januari 2006 o Regiovisie Stadsregio Leeuwarden-Westregozone, februari 2004 o Ruimte voor Werk, Notitie bedrijventerreinen en kantoorlocaties 2000-2010, provincie Fryslân, oktober 2001 o Atlas van de Friese pendel, Pendel en woon-werkrelaties in het jaar 2000, provincie Fryslân, december 2001 o Nota Ruimte, Deel 3a, Minsterie VROM, 2005 Websites: o Fryslânring, provincie Fryslan www.frieslanring.nl o Ruimtelijk Planbureau, ruimtemonitor, www.rpb.nl o Lisa, werkgelegenheidsregistratie, www.lisa.nl o CBS statLine databank, www.cbs.nl o CWI-net www.cwinet.nl o Provincie Fryslan www.fryslan.nl o EIM, branches & sectoren, www.eim.nl o Bouwend Nederland, www.bouwendnederland,nl o Koninklijke Horeca Nederland, www.horeca.org o Centraal Planbureau, prognoses, www.cpb.nl o Landbouw Economisch Instituut, sector in cijfers, www.lei.nl o Recron, kerncijfers 2005, www.recron.nl o Hiswa, standpunten, www.hiswa.nl

Derde concept juli 2006

- 22 -

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

Bijlage 2.
Externe gesprekken en groepsbijeenkomsten
Externe gesprekken Dhr.G. Benedictus Algemeen Directeur Rabobank Burgum-Oostermeer e.o. Dhr. T.H. de Boer Manager Bedrijven Rabobank Burgum-Oostermeer e.o. Dhr. Drs. A.H. Oosterhoff Regiomanager MKB Noord Dhr. S.J. Wiersma Beleidsmedewerker Gemeente Dongeradeel Dhr. Drs. K.J.M. van den Berg Projectmanager NOM Dhr. Drs. S.B. Douma, Rayonleider Noord Team Ruimtelijke Plannen Prov. Fryslân Dhr. F. Kleijsen Beleidsmedewerker Team Ruimtelijke Plannen Provincie Fryslân Dhr. J.R. Ybema Regiomanager Hiswa Mevr. T.P. Ellens Regiomanager Friesland Recron Dhr. Ir. J.T. Hoekstra Afdeling Ontwikkeling Gemeente Smallingerland Dhr. K. van den Berg Accountmanager Kamer van Koophandel Friesland Dhr. W. Huizinga Gemeente Leeuwarden Dhr. Ing. J. Kingma Provinciaal Secretaris Provincie Fryslân LTO-Noord Mevr. I. Boekhorst Bedrijfscontactfunctionaris Gemeente Achtkarspelen Dhr. F. de Jong Directeur Multifunctioneel Dienstencentrum Skewiel-Trynwâlden Dhr. H. Hansma Locatiemanager Bennema State / Zorggroep Noorderbreedte Dhr. W. Leijenaar Directeur Bestuurder Zorgkwadrant / Berchhiem Dhr. W. Oosterhuis, Bedrijfconctactfunctionaris Gemeente Dantumadeel Groepsbijeenkomsten 10 o o o o Industriële Club Tytsjerksteradiel; bestuur ICT Recreatie en toerisme; ondernemers en andere sleutelpersonen uit de sector Landbouw: bestuur LTO-Noord afd. Tytsjerksteradiel en bestuur NFW Ondernemersverenigingen: Himbo Burgum, Ondernemersvereniging Eastermar, Middenstandsvereniging Garyp, Zakenclub HAWINK Noardburgum, Zakenclub Trynwâlden, Middenstandsverenging Tytsjerk

10

Vermeld zijn de genodigden

Derde concept juli 2006

- 23 -

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

Bijlage 3. Tabellen en grafieken
Tabel 1. Werkgelegenheid Tytsjerksteradiel per sector 2000-2005
Sector 2000 2004 20002005 2005

LANDBOUW EN VISSERIJ INDUSTRIE EN DELFSTOFFENWINNING ENERGIE-EN WATERLEIDINGBEDRIJVEN BOUWNIJVERHEID HANDEL EN REPARATIE HORECA VERVOER, OPSLAG EN COMMUNICATIE FINANCIELE INSTELLINGEN ZAKELIJKE DIENSTVERLENING OPENBAAR BESTUUR, EN OVERHEIDSDIENSTEN ONDERWIJS GEZONDHEIDS- EN WELZIJNSZORG OVERIGE DIENSTVERLENING Totaal Gemeente
Aantal banen van 15 uur en meer per week. Peildatum: 1 mei

915 1231 88 1065 852 254 541 238 478 269 369 986 228 7514

822 1048 64 978 996 294 489 202 479 275 405 1333 289 7674

766 1034 82 873 988 275 466 192 501 270 403 1343 308 7501

-149 -197 -6 -192 136 21 -75 -46 23 1 34 357 80 -13

20002005 % -16,3% -16,0% -6,8% -18,0% 16,0% 8,3% -13,9% -19,3% 4,8% 0,4% 9,2% 36,2% 35,1% -0,2%

Bron: Werkgelegenheidsregister Fryslân - Provincie Fryslân en Kamer van Koophandel Friesland

Tabel 2. Sectoraandelen Tytsjerksteradiel werkgelegenheid 2000-2005
Omschrijving 2000 2004 2005

LANDBOUW EN VISSERIJ INDUSTRIE EN DELFSTOFFENWINNING ENERGIE-EN WATERLEIDINGBEDRIJVEN BOUWNIJVERHEID HANDEL EN REPARATIE HORECA VERVOER, OPSLAG EN COMMUNICATIE FINANCIELE INSTELLINGEN ZAKELIJKE DIENSTVERLENING OPENBAAR BESTUUR, EN OVERHEIDSDIENSTEN ONDERWIJS GEZONDHEIDS- EN WELZIJNSZORG OVERIGE DIENSTVERLENING Totaal Gemeente

12,2% 16,4% 1,2% 14,2% 11,3% 3,4% 7,2% 3,2% 6,4% 3,6% 4,9% 13,1% 3,0% 100,0%

10,7% 13,7% 0,8% 12,7% 13,0% 3,8% 6,4% 2,6% 6,2% 3,6% 5,3% 17,4% 3,8% 100,0%

10,2% 13,8% 1,1% 11,6% 13,2% 3,7% 6,2% 2,6% 6,7% 3,6% 5,4% 17,9% 4,1% 100,0%

Aantal banen van 15 uur en meer per week. Peildatum: 1 mei Bron: Werkgelegenheidsregister Fryslân - Provincie Fryslân en Kamer van Koophandel Friesland

Derde concept juli 2006

- 24 -

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

Tabel 3. Sectoraandelen Tytsjerksteradiel, Fryslân en Nederland
Sector LANDBOUW INDUSTRIE BOUWNIJVERHEID HANDEL HORECA VERVOER, OPSLAG FINANCIELE INSTELLINGEN ZAKELIJKE DIENSTEN OVERHEID ONDERWIJS ZORG OVERIGE DIENSTEN Tytsjerksteradiel Fryslân Nederland 10,2 13,8 11,6 13,2 3,7 6,2 2,6 6,7 3,6 5,4 17,9 4,1 100,0 6,7 16,5 8,1 14,4 3,0 4,9 4,9 9,3 6,6 6,9 14,5 3,6 100,0 3,3 13,8 7,1 16,5 3,0 6,6 3,7 14,2 6,7 6,5 14,0 4,2 100,0

Aantal banen van 15 uur en meer per week. Peildatum: 1 mei 2005 Bron: Werkgelegenheidsregister Fryslân - Provincie Fryslân en Kamer van Koophandel Friesland en CBS

Tabel 4. Aantal vestigingen per sector per 1 mei 2005
Sector LANDBOUW EN VISSERIJ INDUSTRIE EN DELFSTOFFENWINNING ENERGIE-EN WATERLEIDINGBEDRIJVEN BOUWNIJVERHEID HANDEL EN REPARATIE HORECA VERVOER, OPSLAG EN COMMUNICATIE FINANCIELE INSTELLINGEN ZAKELIJKE DIENSTVERLENING OPENBAAR BESTUUR, EN OVERHEIDSDIENSTEN ONDERWIJS GEZONDHEIDS- EN WELZIJNSZORG OVERIGE DIENSTVERLENING Totaal Gemeente Aantal vestigingen 383 104 1 184 356 72 61 91 249 4 48 103 143 1799

Bron: Werkgelegenheidsregister Fryslân - Provincie Fryslân en Kamer van Koophandel Friesland

Derde concept juli 2006

- 25 -

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

Tabel 5. Aantal inwoners
Aantal inwoners 1-jan 30862 31029 31177 31062 31111 31037 31049 31413 31696 31963 32016 32149 Groei

Grafiek 1. Aantal inwoners Tytsjerksteradiel

1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006

167 148 -115 49 -74 12 364 283 267 53 133

Bron: Provincie Fryslân

Tabel 6. Werkloosheid in %
2003 2004 2005 2006 7,4% 9,3% 9,0% 8,4% 9,7% 11,7% 11,3% 10,9% 7,7% 9,4% 9,4% 9,1%

Grafiek 2. Werkloosheid in %

Tytsjerksteradiel Fryslân Nederland
NWW % januari Bron: CWI

Derde concept juli 2006

- 26 -

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

Grafiek 3. Werkloosheid in aantallen
Aantal werklozen Tytsjerksteradiel 1400 1200 1000 800 600 400 200 0 Dec Jan Feb Mrt Apr Mei Jun Jul Aug Sep Okt Nov Dec Jan Feb Mrt Apr Mei Jun Jul Aug Sep Okt Nov Dec Jan Feb Mrt Apr Mei Jun Jul Aug Sep Okt Nov Dec Jan Febr Maart April Mei 2002 2003 2004 2005 2006
Bron: CWI

Tabel 7. Werkloosheid Tytsjerksteradiel naar leeftijd per 1mei 2006
Leeftijd 15-22 jr 41 4,2%
Bron: CWI

23-24 jr 23 2,4%

25-29 jr 76 7,8%

30-39 jr 234 24,1%

40-49 jr 243 25,1%

50-59 jr 268 27,7%

60 jr e.o. totaal 84 969 8,7% 100,0%

Tabel 8. Werkloosheid Tytsjerksteradiel naar opleidingsniveau
opleiding basis vmbo 80 298 8,3% 30,8%
Bron: CWI

mbo/havo/vwo hbo/bachelor wo/master Onbekend Totaal 422 111 29 29 969 43,6% 11,5% 3,0% 3,0%

Tabel 9. Werkloosheid Tytsjerksteradiel naar duur/geslacht
werkloosheidsduur 0-6 mnd 7-12 mnd 1 - 2 jr 227 152 183 23,4% 15,7% 18,9%
Bron: CWI

2 - 3 jr 147 15,2%

>= 3 jr 260 26,8%

geslacht man 486 50,2%

vrouw 483 49,8%

Derde concept juli 2006

- 27 -

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

Grafiek 4. Uitgifte bedrijventerrein

45000 40000 35000 30000 25000 20000 15000 10000 5000 m2 0 2000 2001 2002 2003 2004 jaarlijkse uitgifte gemiddelde uitgifte

Derde concept juli 2006

- 28 -

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

Tabel 10. Gereedgekomen woningen

Grafiek 5.

1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005
Bron: CBS

281 143 122 99 119 121 232 106 138 94 125

Tabel 11. Woonruimtevoorraad
Aantal % Absolute groei groei 11516 11760 2,1% 244 11864 0,9% 104 11929 0,5% 65 12018 0,7% 89 12124 0,9% 106 12239 0,9% 115 12485 2,0% 246 12582 0,8% 97 12704 1,0% 122 12781 0,6% 77 12898 0,9% 117

Grafiek 6.

1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006
Bron: CBS

Derde concept juli 2006

- 29 -

Beleidsplan Economische Zaken Tytsjerksteradiel

De verkenning

Tabel 12. Gemiddeld besteedbaar inkomen 2002 x 1000 euro
Totale bevolking Tytsjerksteradiel Fryslân Nederland
Bron: CBS

1998 9,2 9,0 10,0

2002 12,0 11,7 12,9

Personen met 52 weken inkomen 1998 2002 14,9 18,0 14,1 17,2 15,1 18,6

Tabel 13. Inkomensverdeling particuliere huishoudens met inkomen Laagste inkomens (40%-groep) 35,5% 43,8% 40% Midden inkomens (40%-groep) 46,0% 41,5% 40% Hoogste inkomens (20% groep) 18,5% 14,7% 20%

Tytsjerksteradiel Fryslân Nederland
Bron: CBS

Derde concept juli 2006

- 30 -